Kết cấu của thể loại nhật ký văn học (2018)

Nhưng với sự xuất hiện của những cuốn nhật ký chiến tranh đầu những năm 2000 đã tạo ra một nét riêng độc đáo, tạo nên sự hấp dẫn của thể loại nhật ký, những tâm sự giấu kín, những nỗi lò

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

HÀ NỘI – 2018

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

ThS HOÀNG THỊ DUYÊN

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo Trường Đại học Sư Phạm

Hà Nội 2, cùng toàn thể các thầy cô khoa Ngữ Văn đã tạo điều kiện cho em được thực hiện khóa luận này

Em xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc nhất đến cô ThS Hoàng Thị Duyên giảng viên Đại học Sư Phạm Hà Nội 2, người đã trực tiếp tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và giúp đỡ em trong suốt thời gian làm khóa luận

Để hoàn thành được khóa luận này em xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã luôn động viên, hỗ trợ em suốt trong quá trình nghiên cứu cũng như hoàn thành khóa luận

Một lần nữa em xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới các thầy cô, gia đình và bạn bè đã luôn động viên và giúp đỡ em

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Quỳnh

LỜI CAM ĐOAN

Em tên là Nguyễn Thị Quỳnh, sinh viên lớp K40D – Sư Phạm Ngữ Văn

Em xin cam đoan nội dung mà em trình bày trong khóa luận tốt nghiệp này là kết quả nghiên cứu của bản thân dưới sự hướng dẫn tận tình của cô giáo Và khóa luận này cũng chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào Những lời cam đoan trên là đúng sự thật, nếu sai em xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Quỳnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Cấu trúc khóa luận 6

NỘI DUNG 7

Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ KẾT CẤU TRONG VĂN HỌC VÀ THỂ LOẠI NHẬT KÝ 7

1.1 Vấn đề kết cấu trong văn học 7

1.2 Những vấn đề chung của thể loại nhật ký 9

1.2.1 Quan niệm về nhật ký văn học 9

1.2.2 Đặc điểm của thể loại nhật ký văn học 11

1.2.2.1 Sự thật là vấn đề cốt lõi của nhật ký 11

1.2.2.2 Nhật ký là thể loại mang tính chất cá nhân riêng tư 16

1.2.2.3 Tính chất biên niên của thể loại nhật ký 18

1.2.3 Phân loại nhật ký 20

1.2.3.1 Nhật ký ngoài văn học 20

1.2.3.2 Nhật ký văn học 22

Chương 2: TÍNH LINH HOẠT, MỀM DẺO TRONG KẾT CẤU CỦA NHẬT KÝ 23

2.1 Tính thường nhật và sự linh hoạt trong kết cấu nhật ký 23

2.1.1 Tính thường nhật của kết cấu nhật ký 23

2.1.2 Sự linh hoạt trong kết cấu của nhật ký 24

2.2 Tính biên niên và sự ngắt quãng trong kết cấu nhật ký 27

2.2.1 Tính biên niên trong kết cấu nhật ký 27

2.2.2 Sự ngắt quãng trong nhật ký 28

2.3 Sự ngẫu hứng của người viết và tính mềm dẻo trong kết cấu 31

2.3.1 Sự ngẫu hứng của người viết 31

2.3.2 Tính mềm dẻo trong kết cấu 33

2.4 Một số kiểu kết cấu trong nhật ký chiến tranh 36

2.4.1 Kết cấu thời gian 36

2.4.1.1 Thời gian tuyến tính 36

2.4.1.2 Thời gian phi tuyến tính 37

2.4.2 Kết cấu không gian 38

2.4.2.1 Không gian thực 38

2.4.2.2 Không gian ảo 40

Chương 3: TÍNH TỰ DO TRONG KẾT CẤU CỦA NHẬT KÝ 43

VĂN HỌC 43

3.1 Cơ chế tạo khoái cảm và sự tự do của kết cấu nhật ký 43

3.1.1 Cơ chế tạo khoái cảm 43

3.1.2 Sự tự do trong kết cấu nhật ký 45

3.2 Tính cá nhân và sự độc đáo từ kết cấu nhật ký 49

3.2.1 Tính cá nhân 49

3.2.2 Sự độc đáo của nhật ký 51

KẾT LUẬN 53 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Mỗi tác phẩm văn học là một hiện tượng thẩm mĩ có tính chỉnh thể và toàn vẹn Trong đó kết cấu là một trong những nhân tố không thể thiếu trong tác phẩm văn học Kết cấu vừa giúp nhà văn truyền tải thông điệp đến người đọc theo đúng ý tưởng, vừa cho thấy trình độ của họ trong việc triển khai, tổ chức tác phẩm Ở một phạm vi rộng hơn, quan sát kết cấu của một hệ thống tác phẩm trong một giai đoạn nhất định sẽ cho ta thấy được phần nào lí tưởng thẩm mĩ, quan niệm sáng tác của nhà văn và cả thị hiếu của độc giả thời đại đó cũng như sự vận động của các thể loại trong lịch sử

văn học

Kết cấu là một trong những phương tiện cơ bản của sáng tác nghệ thuật, nó ra đời với ý đồ nghệ thuật của tác phẩm, cụ thể hóa với sự phát triển của hình tượng Kết cấu có nhiều bình diện và cấp độ khác nhau, và mang những đặc điểm riêng không giống với các thể loại khác

Chiến tranh đã đi qua từ rất lâu, nhưng dư âm của hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc vẫn còn in đậm dấu ấn trong tiềm thức của mỗi con người Qua hai cuộc chiến tranh vĩ đại của lịch sử dân tộc, những cuốn tiểu thuyết, hay những mẩu chuyện ngắn đã kịp thời ghi lại được những chi tiết đầy sức ám ảnh, hay tinh thần lạc quan của người chiến sĩ cách

mạng Tác giả Tôn Phương Lan có một nhận định độc đáo “Chiến tranh

đã đi qua hơn ba mươi năm Nhiều bức màn bí ẩn đã được vén lên cho thấy chiều kích cuộc chiến đấu một thời cụ thể hơn Vẫn biết sáng tác văn chương của chúng ta chưa thật sự xứng tầm với những hy sinh của nhân dân ta và qua nhật ký chiến tranh chúng ta thấy rõ điều đó Đến bây giờ chẳng ai còn ngủ trong hào quang chiến trận Nhưng hãy nhìn vào những

gì dân tộc ta trải qua để đốt lên trong lòng mỗi người ngọn lửa yêu nước,

để đưa dân tộc ta vượt qua đói nghèo là việc rất cần làm Trên ý nghĩa đó, nhật ký chiến tranh sẽ là cơ sở để cho hậu thế viết lại lịch sử bằng văn Sâu xa hơn, đó có thể là bài học kinh nghiệm trong cuộc hội nhập hôm nay”[9] Qua lời nhận định đó cho ta những trang viết chân thực nhất về

những hy sinh, mất mát của người chiến sĩ trong suốt những năm kháng chiến đầy gian khổ Cùng với sự phong phú và đa dạng về thể loại, dòng văn học viết về chiến tranh đã cho chúng ta thấy được hiện thực đầy khốc liệt của những cuộc chiến tranh trên khắp dải đất hình chữ S cũng như giúp

ta thấy được tinh thần chiến đấu kiên cường của quân và dân Việt Nam Nhắc đến “chiến tranh” ta không thể không liên tưởng tới cuộc đấu tranh giành độc lập tự chủ của dân tộc Việt Nam với những mất mát, đau thương của biết bao chiến sĩ đã nằm xuống để bảo vệ Tổ quốc Dường như những hy sinh, mất mát đó khó có thể phai nhòa trong tiềm thức của mỗi người dân Việt Nam, nhưng những đề tài viết về chiến tranh không nhiều khiến cho giới trẻ ngày nay quên đi những trang lịch sử, với những mốc son chói lọi của dân tộc ta Ngày nay nhật ký chiến tranh có vai trò vô cùng quan trọng và không thể thiếu trong văn chương Việt Nam Vì vậy

lựa chọn đề tài “Kết cấu của thể loại nhật ký văn học (khảo sát qua các

tác phẩm: Nhật ký Tài hoa ra trận của Hoàng Thƣợng Lân, Nhật Ký

Thanh niên xung phong của Trần Văn Thùy, Nhật ký Lê Anh Xuân, Nhật ký Dọc đường lưu diễn của Nguyễn Ngọc Bạch, Nhật Ký Vùng Cao của Tô Hoài)”, chúng tôi muốn cung cấp thêm một số tư liệu trong

việc tìm hiểu về những đặc trưng của thể loại nhật ký và đặc biệt là kết cấu

2 Lịch sử nghiên cứu

Nhật ký là thể loại mang tính chất riêng tư, có thể nói trước đây thì số lượng những cuốn nhật ký chiến tranh rất ít và chưa thu hút được sự quan

tâm của người đọc cũng như của giới nghiên cứu Nhưng với sự xuất hiện của những cuốn nhật ký chiến tranh đầu những năm 2000 đã tạo ra một nét riêng độc đáo, tạo nên sự hấp dẫn của thể loại nhật ký, những tâm sự giấu kín, những nỗi lòng của những người chiến sĩ ở nơi khốc liệt nhất của chiến trường, là nơi cận kề giữ sự sống và cái chết, nhưng ở họ lòng dũng cảm, yêu đời, lạc quan chiến đấu không chịu khuất phục trước kẻ thù hay những tấm gương anh hùng xả thân vì nước đã trở thành dấu ấn in đậm trong mỗi người dân Việt Nam, từ khi xuất hiện một số cuốn nhật ký viết

về đề tài chiến tranh một phần nào đó đã thu hút được sự chú ý của bạn đọc, cũng như giới nghiên cứu văn học Đã có không ít bài viết được công

bố trên những phương tiện truyền thông tuy nhiên những bài nghiên cứu chuyên sâu về thể loại nhật ký còn bị hạn chế

Chúng ta có thể biết đến những bài nghiên cứu như Nguồn tư liệu

đáng quý qua nhật ký chiến tranh của tác giả Tôn Phương Lan, hay Dấu

ấn chiến tranh qua Nhật ký chiến trường của Dương Thị Xuân Qúy của tác

giả Nguyễn Thị Việt Nga… Những bài viết chuyên sâu này hầu như chỉ đề cập đến những vất vả, khó khăn, nguy hiểm và gian lao của người chiến sĩ nơi chiến trường, đồng thời cũng là nguồn tư liệu phong phú cho giới nghiên cứu Các bài nghiên cứu chỉ mới chạm đến một số vấn đề cơ bản của tác phẩm tiêu biểu như: Thể loại nhật ký trong đời sống xã hội và văn học của Giáo sư Trần Đình Sử, hay những bài nghiên cứu của Ngô Thảo, Nguyễn Huy Thắng về Nguyễn Huy Tưởng cho ra mắt cuốn sách những chân dung song hành

Một số bài báo giới thiệu về nhật ký văn học như: Văn học với nhật

ký văn học của thầy Tạ Hiếu đăng trên báo Bắc Giang, Cơn sốt nhật ký chiến tranh của nhà sử học Dương Trung Quốc Đặc biệt với sự xuất hiện

của hai cuốn nhật ký: Nhật ký Đặng Thùy Trâm và Mãi mãi tuổi hai mươi

đã tạo được tiếng vang lớn thu hút được sự quan tâm của bạn đọc và giới nghiên cứu, trở thành hiện tượng nổi bật trong xã hội nói chung và trong văn học nói riêng Những dòng tâm sự, nỗi lòng của con người vật lộn với những khó khăn, nguy hiểm, mưa bom bão đạn nhưng họ vẫn toát lên vẻ đẹp nhân cách với lí tưởng cao đẹp của mình

Vì chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về thể loại nhật

ký, với khóa luận này chúng tôi muốn cung cấp một nguồn tư liệu mới về đặc trưng của kết cấu nhật ký

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mỗi thể loại trong văn học đều có những đặc điểm chung và đặc điểm riêng biệt Thể loại nhật ký cũng không ngoại lệ, khác với các thể loại khác

đó là nhật ký viết cho chính bản thân người viết, chứ không nhằm mục đích xuất bản, và qua những trang nhật ký đã cho ta thấy được bức tranh hiện thực nơi chiến trường với vô vàn những khó khăn, nguy hiểm phía trước đồng thời giúp cho bạn đọc có cái nhìn toàn diện hơn về con người cũng như xã hội thời đó, qua những trang nhật ký con người như được chiêm nghiệm lại những điều trong quá khứ mình đã trải qua với những cảm xúc, tình cảm thật của chính mình Ngoài ra, với những giá trị tinh thần mà nhật ký chiến tranh để lại sẽ phần nào giúp thế hệ thanh niên Việt Nam cũng như các bạn trẻ có thêm những hiểu biết về những trang sử vàng của nước nhà, những lý tưởng cao đẹp của cha anh, của những thế hệ

đi trước… Từ đó hình thành một lý tưởng sống cao đẹp để tưởng nhớ sự

hy sinh của những thế hệ đi trước họ đã hy sinh cả tuổi đời để làm nên mốc son chói lọi cho đất nước, với đề tài nghiên cứu này một phần có thể giúp bạn đọc nhận thức và có cái nhìn chân thực, rõ nét hơn về những gì cuộc chiến đã đi qua và ý nghĩa của những trang nhật ký đem lại

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Kết cấu của thể loại nhật ký văn học

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Do nhật ký viết ra cho chính bản thân người viết chứ không nhằm mục đích công bố cho nhiều người xem nên số lượng sách được xuất bản không nhiều, đồng thời do giới hạn về thời gian, nên chúng tôi tập trung khai thác đề tài trong phạm vi một số tác phẩm nhật ký đã được xuất bản

như: Tài hoa ra trận của Hoàng Thượng Lân, Nhật ký thanh niên xung

phong của Trần Văn Thùy, Nhật ký Dọc đường lưu diễn của Nguyễn Ngọc

Bạch, Nhật ký Lê Xuân Anh, Nhật ký vùng cao của Tô Hoài…Ngoài

những cuốn nhật ký trên, chúng tôi còn tham khảo thêm một vài cuốn nhật

ký cùng thời để làm nổi bật ý nghĩa thể loại cũng như ý nghĩa xã hội

5 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

Phương pháp khảo sát, thống kê: Với phương pháp này chúng tôi có thể cung cấp đến bạn đọc những số liệu, hay sự kiện mang tính khái quát nhất trong nhật ký văn học

Phương pháp phân tích tổng hợp: Cho ta cái nhìn chân thực nhất với những điều mà người viết được chứng kiến

Phương pháp so sánh: So sánh với một số cuốn nhật ký cùng thời để thấy được những đặc trưng riêng biệt của từng cuốn nhật ký

6 Đóng góp của khóa luận

Với đề tài “Kết cấu của thể loại nhật ký văn học (khảo sát qua các

tác phẩm: Nhật ký Tài hoa ra trận của Hoàng Thượng Lân, Nhật Ký

Thanh niên xung phong của Trần Văn Thùy, Nhật ký Lê Anh Xuân, Nhật ký Dọc đường lưu diễn của Nguyễn Ngọc Bạch, Nhật Ký Vùng Cao của Tô Hoài)” chúng tôi muốn đóng góp thêm một nguồn tư liệu mới

góp phần làm đa dạng và phong phú về thể loại nhật ký văn học

7 Cấu trúc khóa luận

Khóa luận gồm ba phần: phần Mở đầu, phần Nội dung và phần Kết luận Trong đó phần nội dung khóa luận tập trung giải quyết những vấn đề sau:

Chương 1 Khái quát chung về kết cấu trong văn học và thể loại nhật

ký

Chương 2 Tính linh hoạt, mềm dẻo trong kết cấu của nhật ký

Chương 3 Tính tự do trong kết cấu của nhật ký văn học

NỘI DUNG Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ KẾT CẤU TRONG VĂN HỌC

VÀ THỂ LOẠI NHẬT KÝ 1.1 Vấn đề kết cấu trong văn học

Kết cấu là phương tiện cơ bản của sáng tác nghệ thuật, khi xây dựng tác phẩm, xây dựng cốt truyện, xây dựng nhân vật, xây dựng cấu tứ trong thơ, thì

đã xem tác phẩm như một công trình kiến trúc Kết cấu trong tác phẩm văn học cũng vậy, nó nhằm tạo ra một công trình hợp mục đích tối đa, để tạo nên một kết cấu hoàn chỉnh và thống nhất thì nhà văn phải biết lựa chọn và sắp xếp xem cái gì tả trước, cái gì tả sau, chi tiết tô đậm ra sao… cách tổ chức, sắp xếp này được gọi là kết cấu của tác phẩm văn học

Theo tác giả giáo trình lí luận văn học tập 2 có thể hiểu kết cấu tác phẩm “Là toàn bộ tổ chức tác phẩm phục tùng đặc trưng nghệ thuật và nhiệm

vụ nghệ thuật cụ thể do nhà văn tự đặt ra cho mình Kết cấu tác phẩm không bao giờ tách rời nội dung trong cuộc sống và tư tưởng trong tác phẩm” [16,

tr.152]

Có rất nhiều quan niệm khác nhau về kết cấu, tác giả Từ điển thuật ngữ

văn học đưa ra khái niệm như sau: kết cấu tác phẩm “Là toàn bộ tổ chức phức tạp sinh động của tác phẩm…Tổ chức tác phẩm không chỉ được giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tương quan bên ngoài, giữa các bộ phận, chương, đoạn mà còn bao hàm cả sự liên kết bên trong và nghệ thuật kiến trúc, nội dung cụ thể của tác phẩm…”; “Bất cứ tác phẩm nào cũng có kết cấu nhất định Kết cấu đảm nhận nhiều chức năng đa dạng bộc lộ tốt chủ đề và tư tưởng của tác phẩm, triển khai trình bày hấp dẫn cốt truyện, cấu trúc hợp lí,

hệ thống tính cách, tổ chức điểm nhìn trần thuật của tác giả, tạo ra tính cách toàn vẹn của tác phẩm như một hiện tượng thẩm mĩ” [5, tr.156-157]

Theo Từ điển thuật ngữ văn học bộ mới, kết cấu được định nghĩa là

“Toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm”, thuật ngữ này được

phân biệt với khái niệm bố cục, nó không chỉ là bố cục của tác phẩm, mà nó còn bao gồm cả liên kết bên trong và nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm [6, tr.131]

Trong 150 Thuật ngữ văn học, tác giả Lại Nguyên Ân đưa ra khái niệm như sau: “Kết cấu là sự sắp xếp, phân bố các tác phẩm, hình thức nghệ thuật,

tùy theo nội dung và đề tài Kết cấu gắn với các yếu tố hình thức và phối thuộc chúng với tư tưởng” [1, tr.167]

Soạn giả người Pháp Etienne Souriau trong cuốn Vocabulaire

d’esthétique (Từ điển mĩ học) đã đưa ra khái niệm kết cấu như sau: “Trong

nghĩa bao quát, thuật ngữ kết cấu chỉ trật tự, tỉ lệ và mối liên hệ giữa các bộ phận trong một tác phẩm nghệ thuật, đặc biệt là trật tự và mối liên hệ được tạo nên bởi một dụng ý quan trọng nào đó của nghệ sĩ Thuật ngữ này cũng được dùng để thể hiện thao tác mà nhờ nó người nghệ sĩ hiện thực hóa được các liên hệ đó” [21] Như vậy theo khái niệm này thì kết cấu gồm hai phương

diện chính: đầu tiên đó là sự tổ chức sắp xếp, bố trí các yếu tố theo một trật tự

và một nguyên tắc thống nhất; thứ hai đó sự thống nhất giữa nội dung và hình thức, là sự liên kết giữa các yếu tố, các bộ phận với nhau, với tư tưởng chủ đề trong tác phẩm để tạo nên tính chỉnh thể và tính toàn vẹn của tác phẩm Trong thi pháp học hiện đại cũng đề cao kết cấu của tác phẩm văn học, cũng như ngôn từ nghệ thuật và đặc biệt nhấn mạnh đến yếu tố tạo nên phong cách riêng của từng tác giả

Trên đây là những quan niệm khác nhau về khái niệm kết cấu nhưng tựu chung đều cho rằng kết cấu chính là sự tổ chức, sắp xếp và có sự thống nhất giữa nội dung và hình thức

1.2 Những vấn đề chung của thể loại nhật ký

1.2.1 Quan niệm về nhật ký văn học

Nhật ký được hiểu là ghi chép lại những sự việc, sự kiện diễn ra hằng ngày, nhìn chung ngày nay nhật ký cũng đã thu hút được sự quan tâm của nhiều bạn đọc, nhiều nhà nghiên cứu và phê bình Hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về nhật ký Tuy nhiên, xét một cách tổng quát, hiện có hai quan niệm trái chiều nhau

Quan niệm thứ nhất cho rằng: nhật ký là một thể ngoài văn học Quan niệm này chỉ xem nhật ký là những ghi chép cá nhân phục vụ cho chính bản thân người viết, trong đó họ có thể tự do bộc lộ tình cảm hay những tâm sự riêng tư của mình, điều này là một trong những nét đặc trưng tiêu biểu làm nên diện mạo riêng của thể loại nhật ký

Quan niệm thứ hai lại cho rằng nhật ký với tư cách là một thể loại trong

văn học Cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của tác giả Lê Bá Hán – Trần Đình

Sử - Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) cho rằng ký với tư cách là “Một thể

loại thuộc loại hình ký” [5, tr.237] Nhật ký xuất hiện muộn hơn so với các

thể loại khác như tiểu thuyết, thơ… đến thế kỷ XVIII khi xuất hiện nhu cầu tự bộc bạch, tự quan sát thì nhật ký mới có sự gia tăng, thu hút của bạn đọc và giới nghiên cứu và thể loại này phát triển mạnh mẽ vào thế kỷ XIX ở Châu

Âu

Từ điển thuật ngữ văn học (bộ mới) định nghĩa nhật ký “Là loại ghi chép thường ngày Trong văn học, nhật ký là hình thức trần thuật từ ngôi thứ nhất số ít, dưới dạng những ghi chép hằng ngày có đánh số ngày tháng ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải và thử nghiệm: nó ít có hồi cố, được viết ra chỉ cho bản thân người ghi chứ không tính đến việc được công chúng đón nhận” [6, tr.1257]

Theo giáo trình lí luận văn học phần Tác phẩm và thể loại thì nhật ký

“Là thể loại ký mang tính chất riêng tư, đời thường nhiều nhất” [16, tr.379] Cuốn văn học Việt Nam thế kỷ XX, tác giả Phan Cự Đệ cũng xem thể loại nhật

ký với tư cách như một tiểu loại thuộc thể ký “Nhật ký ghi chép những sự

việc và cảm nghĩ về bản thân, về cuộc đời diễn biến thời gian, ngày tháng Nhật ký thiên về tâm tình hơn là sự kiện Mỗi tập nhật ký có nghĩa văn học khi

nó thể hiện được một thế giới tâm hồn, qua sự việc về tâm trạng cá nhân toát lên những vấn đề xã hội rộng lớn” [4, tr.432]

Ở Nhật Bản, nikki (nhật ký) xuất hiện vào thế kỷ X thời Heian, nó được

dùng để ghi chép các sự việc, sự kiện hàng ngày và được ghi lại bằng chữ Hán Đối tượng viết loại nhật ký này thường là vua, quan, họ viết nhật ký thường xuyên để ghi chép lại những sự việc đã xảy ra trước đó Nhật ký lúc này cũng được xem là thể loại mang tính chất văn chương, một trong những

tác phẩm tiêu biểu nhất phải kể đến đó là tác phẩm niki của Kino Tsurayuki,

Tosa niki vào năm 934, tác phẩm này được viết bằng chữ kana và nó mang

đậm dấu ấn cá nhân của tác giả kể về chuyến du hành của Tsurayuki từ Tosa trở về kinh đô Kyoto sau thời kì mãn nhiệm, với chuyến du hành kéo dài 55 ngày đêm, Tsurayuki đã ghi lại những diễn biến tâm trạng mệt mỏi và những điều lo lắng trong cuộc hành trình đó, cùng với sự thương xót và nỗi nhớ người con đã mất ở Tosa Qua việc dùng quốc âm kana làm phương tiện ngôn ngữ, tác giả dễ dàng bày tỏ quan điểm, thái độ và ý kiến cá nhân của mình về

xã hội đương thời lúc bấy giờ với những cảm xúc và tâm trạng thật của mình, với tác phẩm này nó đã mở ra một hướng đi mới cho văn học nhật ký thời Heian lúc bấy giờ, cùng với sự du nhập của thể loại nhật ký của Trung Hoa vào Nhật Bản đã góp phần làm phong phú và đa dạng hơn thể loại nhật ký ở Trung Hoa nói chung và ở Nhật Bản nói riêng

Ở Việt Nam thể ký ra đời muộn hơn, đánh dấu cho sự xuất hiện của thể

loại này là tác phẩm: Vũ trung tùy bút và Thượng kinh kí sự thời Lý – Trần,

cũng giống như ở các quốc gia khác, thể ký ở Việt Nam được xem là thể loại

mở đường cho sự phát triển mạnh mẽ cho trào lưu chủ nghĩa hiện thực trong văn học nghệ thuật Trải qua những giai đoạn lịch sử khác nhau, thể ký cũng

có những thay đổi nhất định để phù hợp với xu thế phát triển của xã hội cũng như của văn học Có thể thấy rằng nhật ký được xem như một biến thể của ký hiện đại như hồi ký, tùy bút, tản văn, phóng sự…

Theo khảo sát của chúng tôi thì nhật ký là một thể loại văn học có nghĩa

là đã thừa nhận nhật ký mang trong nó những quy luật đặc thù của thể loại làm nên diện mạo riêng của nó Bởi thể loại tác phẩm văn học là một hiện tượng loại hình của sáng tác và giao tiếp văn học, hình thành trên cơ sở lặp lại

có quy luật của các yếu tố tác phẩm

Như vậy có thể thấy rằng nhật ký là những ghi chép thường nhật nhất của cá nhân về những sự kiện, những cảm xúc và những công việc nổi bật trong ngày, những ghi chép trong nhật ký có tính chân thực rất cao và không

có sự hư cấu tưởng tượng như trong các thể loại khác

1.2.2 Đặc điểm của thể loại nhật ký văn học

1.2.2.1 Sự thật là vấn đề cốt lõi của nhật ký

Với thể loại nhật ký văn học, để có thể đại diện cho những vấn đề có ý nghĩa lớn thì việc ghi chép phải mang tính chân thực, không có hư cấu hay tưởng

tượng thì mới có sức thu hút đối với độc giả

Nhắc đến từ “chiến trường” chúng ta đã thấy hiện lên những gì khó khăn nhất, nguy hiểm nhất, nơi mà ranh giới giữa sự sống và cái chết dường như không có sự ngăn cách, cái chết có thể đột ngột ập đến một cách bất ngờ, nhưng đó cũng là nơi ấm áp tình người, tình đồng đội đồng chí Những thể loại khác như truyện ngắn hay tiểu thuyết về đề tài chiến tranh cũng đã cho

chúng ta thấy rất rõ điều đó, trong bài Tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến

Duật, ta có thể thấy những nguy hiểm và thiếu thốn của những anh lính lái xe trên đường Trường Sơn, “xe không kính” là một biểu tượng cho sự khó khăn, thiếu thốn của những người lính thời chiến hay những cô gái thanh niên xung

phong trong Khoảng trời – hố bom của Lâm Thị Mỹ Dạ đã cho ta thấy được

lòng dũng cảm, hiên ngang, bất khuất của mười cô thanh niên xung phong khi làm nhiệm vụ, các chị đã chìm vào trong giấc ngủ ngàn thu để bảo vệ Tổ quốc; hay ta cũng bắt gặp tinh thần đấu tranh kiên cường, bất khuất của nhân

dân được miêu tả trong Hòn Đất của Anh Đức, những trận chiến sinh tử qua các tiểu thuyết của Chu Lai như Nắng đồng bằng, Ăn mày dĩ vãng…hay trong

những truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu, Bảo Ninh cũng cho ta thấy những chi tiết ám ảnh về thời chiến Đặc biệt trong những cuốn nhật ký viết về chiến tranh ta có thể tìm thấy những chi tiết, hình ảnh sống động với độ chân thực cao nhất và có thể coi nhật ký chiến tranh là nguồn tư liệu đáng trân trọng nhất và vô cùng đáng quý về chiến tranh

Nhật ký với tư cách là một tiểu loại nhỏ của ký, nhật ký cũng có những nét chung nhất của ký, bên cạnh những nét chung đó nó lại có những điểm riêng biệt để làm nên tính độc đáo của thể loại Trong văn học đối tượng phản ánh là hiện thực cuộc sống, tuy nhiên mức độ chân thực trong đó không cao, nhà văn có thể hư cấu, tô đậm hay phóng đại sự thật, hiện thực được phản ánh trong mỗi thể loại là khác nhau Truyện thường lấy sự thật làm chất liệu, sự thật cũng có thể hư cấu, tưởng tượng để biểu hiện một tư tưởng hay một quan niệm nghệ thuật nào đó của nhà văn, trong truyện sự thật chỉ chiếm 2% trong khi đó hư cấu chiếm tới 98%, minh chứng cho điều đó ta có thể thấy trong

truyện ngắn Chí Phèo, nhân vật Bá Kiến vốn được xây dựng dựa trên nguyên

mẫu có thật ngoài đời là Bá Bính, cả hai đều cùng nham hiểm, độc ác, chỉ khác là Bá Bính không bị Chí Phèo đâm chết, mà y mất tích sau kháng chiến

chống Pháp Khác biệt hoàn toàn so với truyện ngắn hay tiểu thuyết, thì ở nhật ký sự thật chính là hạt nhân cốt lõi, trong truyện hay tiểu thuyết yếu tố

hư cấu là một điều không thể thiếu, thì trong nhật ký sự thật đóng vai trò là nhân tố quan trọng, khi viết người viết phải viết đúng sự thật không được tự

ý thêm vào trong đó các tình tiết, sự kiện hay những câu chuyện không có thật trong cuộc sống Nhật ký luôn đề cao sự chân thật của người viết với những thông tin mang tính xác thực được ghi chép lại Nếu như trong thơ trữ tình, tiểu thuyết hay truyện ngắn được viết ra nhằm đem đến cho người đọc những thông tin mang tính thẩm mỹ thì với sự ra đời của nhật ký đã cung cấp cho con người thông tin mang tính xác thực nhất đó là những điều mà họ được chứng kiến, chiêm nghiệm trong cuộc sống, khi viết nhật ký người viết luôn lấy sự thật làm tôn chỉ, nói đến tính xác thực của nhật ký, Giáo sư Trần Đình

Sử đã đánh giá: “Nhật ký là thể loại ghi chép những sự việc, suy nghĩ cảm xúc

hằng ngày của chính người viết (…) Gía trị quan trọng nhất của nhật ký là tính chân thực do ghi chép sự việc đang diễn ra” [16, tr.261] Như vậy sự thật

chính là yếu tố quan trọng nhất để khẳng định giá trị của nhật ký

Trong nhật ký bản chất của nó là coi trọng sự thật bởi nhật ký là những ghi chép chân thực nhất về sự việc, sự kiện hay cảm xúc của cá nhân người viết Nhật ký cá nhân được viết ra cho bản thân người ghi nhớ chứ không tính đến việc được công chúng tiếp nhận, nó thường nói về các sự kiện đời tư của con người trong cuộc sống và cũng mang tính chất xác thực riêng của nó Bên cạnh đó người viết cũng bày tỏ quan điểm, ý kiến về những sự việc, sự kiện xảy ra trong cuộc sống Nhật ký viết ra cho chính mình chứ không nhằm công

bố đến bạn đọc

Tính chân thật trong nhật ký được biểu hiện rõ nét qua từng trang nhật

ký của người viết Cuốn nhật ký của Hoàng Thượng Lân chính “là những ghi chép chân thực và sinh động bởi nhiều chi tiết trung thực đến 100% với tất cả

những gì anh nhìn thấy, nghe và cảm nhận” [8, tr.28] Trong lời giới thiệu

Nhật ký chiến tranh, nhà thơ Bùi Minh Quốc đã viết “Tất cả những gì ta đọc được ở đây đều là sự thật, cái sự thật tươi ròng và sống động nhất” [11,

tr.32] Những con người thật, những địa chỉ thật, những sự việc thật, những tâm trạng thật Toàn bộ những cảm xúc hay suy nghĩ của bản thân mình cũng

được Nguyễn Văn Thạc ghi lại một cách chân thực trong cuốn nhật ký Mãi

mãi tuổi hai mươi, qua cuốn nhật ký của Nguyễn Văn Thạc, bạn đọc thấy

được nhiều sự thật về lịch sử kháng chiến chống Mỹ của dân tộc Trong cuốn

Tài hoa ra trận của Hoàng Thượng Lân anh đã lột tả chân thực sự nguy hiểm

của những trận chiến sinh tử nơi chiến trường, nơi mà cái chết có thể đến bất

chợt… “Bom đạn làm rung chuyển mặt đất, cát bụi mù mịt phủ lên người mắt

không mở được Tưởng chết rồi nhưng qua được một lúc, qua cơn choáng vang rung động lại thấy là mình chưa chết Mình không có chủ ý bắn đại tô màu nhưng sự thật là như thế Sự thật ở đay, mình vẫn chưa đủ lời để diễn tả cho người ta hiểu cái khốc liệt, cái dũng cảm quyết tử của mỗi con người sống bám lấy mảnh đất chiến đấu này! Mình tôn trọng sự thật Gỉa dụ một nhà văn có khả năng hư cấu thì đến đây, anh ta cũng khó lòng mà hư cấu hơn được nữa Bởi vì thực tế đã thần kỳ, đã vĩ đại quá rồi! [8, tr.71] “Con đường dài cả đời người trông dĩ vắng dằng dặc đau khổ trước kia, con đường thồ ngựa, tải súng và dầu lửa lên các đồn ải đế quốc trên biên giới Những người phu đuổi ngựa chạy cung cúc bên cạnh chân ngựa? Những cô hồn tháng 7 của Nguyễn Du lướt thướt kéo đi ròng rã năm này sang năm khác trong mưa dầm cao nguyên” [17, tr.49] “Anh từng chứng kiến tận mắt cái chết của các đồng chí mình, một cái chết cũng mấp mé với bản thân anh “Máy bay B52 dập tại cơ quan Nhà sân khấu thành một cái đìa Bốn người sập hầm Moi lên Hiến thấy bàn tay của Ngọc Cung, rồi Hai Phương, Bảy Thạch, Bảy lũy làm hô hấp nhân tạo Cuối cùng phải khiêng xuống nhà GN Bốn người nằm

chết sống soài Tiếng đóng hòm chát chúa Một ngày căng thẳng nặng nề Đưa đám” [17, tr.17].“Pháo địch từ các nơi bắn về Nổ chính xác vào đội hình của chúng con Anh em bị thương, lui ra sau hết Hai trực thăng vũ trang phành phạch bay đến, nhè vào chỗ chúng con ẩn nấp bắn không nghỉ Đạn cắm chíu xuống quanh con, nghe lạnh cả xương sống Hầm hố không có, nên

ai cũng cố gắng thu người lại cho thật nhỏ” [8, tr.104] Bên cạnh đó, những

cuốn nhật ký còn để lại một khối tư liệu quý báu về cuộc chiến tranh nhân dân trên khắp các địa phương của cả nước Đó là cuộc đấu tranh ở những thôn xóm nhỏ, ở nơi đối đầu trực tiếp giữa người dân mộc mạc, bình dị nhất, họ không được trang bị bất cứ tư trang gì phục vụ cho việc chiến đấu với kẻ thù được trang bị chu đáo đến tận răng hay cuộc vật lộn dai dẳng mà tất cả những sống chết đói no, tiếng khóc – tiếng cười đã trở thành chuyện bình thường Như vậy hạt nhân cốt lõi của nhật ký chính là sự thật, điều này làm nên tính hấp dẫn riêng của nhật ký, những sự việc, sự kiện được ghi lại trong mỗi cuốn nhật ký đều là sự thật, không có sự hư cấu, với hạt nhân cốt lõi là sự thật

nó là thươc đo khẳng định giá trị của thể loại, đem lại cho con người những hiểu biết về cuộc sống, tạo ra sức thuyết phục và niềm tin đối với người đọc Đồng thời, với thể loại nhật ký này nó cũng để lại những giá trị không nhỏ về việc cung cấp tư liệu thời chiến, đã có không ít cuốn nhật ký viết trong thời chiến được đánh giá như thước phim quay chậm về những nơi trận địa và nhờ tính chân thật đó mà nó trở thành nguồn tư liệu phong phú giúp thế hệ sau có những hiểu biết thêm về cuộc sống nơi chiến trường và hiện thực khốc liệt Đọc bất kỳ cuốn nhật ký nào ta cũng sẽ thấy được những khó khăn, thiếu thốn hay những nguy hiểm luôn rình rập họ hiện ra một cách chân thực nhất Đặc điểm này chính là đặc điểm riêng biệt của thể loại nhật ký và cũng là đặc điểm để phân biệt với các thể loại khác trong văn học

1.2.2.2 Nhật ký là thể loại mang tính chất cá nhân riêng tư

Đặc trưng thứ hai làm nên nét riêng, độc đáo của thể loại nhật ký là tính

chất cá nhân riêng tư Trong giáo trình Lí luận văn học phần Tác phẩm và thể

loại văn học Giáo sư Trần Đình Sử đã khẳng định: “Nhật ký là thể loại mang tính chất riêng tư, đời thường nhiều nhất Nếu mục đích của bài viết là để giao lưu với người khác, thì nhật ký chỉ để giao lưu với chính mình, mình viết

để cho mình và nói với mình Riêng tư chính là lí do tồn tại của nhật ký Tính riêng tư cũng là đặc trưng hấp dẫn của nhật ký, vì nó liên quan đến bí mật của người khác, nhất là những nhân vật được xã hội quan tâm” [16, tr.379]

Nhật ký chính là những lời tâm sự, thổ lộ của tác giả hay nhân vật những lúc họ mệt mỏi cô đơn, muốn tự mình chiêm nghiệm lại những điều đã xảy ra

Vì thế tính chất riêng tư và tính chân thật, rất đời thường cũng là đặc trưng

không thể thiếu trong nhật ký, nó “Với tư cách là những ghi chép cá nhân,

trong nhật ký người viết có thể tự do trình bày suy nghĩ, quan điểm, tình cảm

và thái độ của mình trước một sự thật” [6, tr.11] Do bị chi phối bởi tính cá

nhân riêng tư này mà nhật ký cá nhân thường không được công bố mà được giữ kín với những lời tâm sự, những suy ngẫm “sống để bụng, chết mang theo” của cá nhân người viết mà người khác không có quyền xâm phạm đến những bí mật riêng tư của họ Khi viết nhật ký, Nguyễn Văn Thạc tâm sự

ngay trong chính những trang nhật ký của anh: “Mình đã đọc nhật ký của

nhiều người Mình cảm thấy rằng nếu như người viết nhật ký là viết cho mình, cho riêng mình đọc thì cuốn nhật ký đó sẽ là chân thực nhất, sẽ bộn bề và sầm uất nhất Người ta sẽ mạnh dạn ghi cả vào đấy những suy nghĩ tồi tệ nhất mà

họ đang có trong đầu mình Nhưng nếu nhật ký mà có thể có người xem nữa

thì nó sẽ khác và khác rất nhiều Họ không dám nói thật, nói đúng bản chất

sự kiện xảy ra trong ngày, không dám nói hết và đúng suy nghĩ đã nảy nở trong lòng họ Mà đó chính là điều tối kỵ khi viết nhật ký Nó sẽ dạy cho người viết tự lừa dối ngòi bút của mình, tự lừa dối lương tâm của mình” [15,

tr.226-227]

Tính chất cá nhân riêng tư là yếu tố tạo nên tính riêng biệt và độc đáo của thể loại nhật ký và đây cũng là điểm khác biệt của thể loại nhật ký so với các thể loại khác trong văn học, ở các thể loại khác tính chất cá nhân riêng tư

có thể tồn tại và nó tùy thuộc vào phong cách của mỗi tác giả, trong đó khi viết tác giả luôn xác định rõ ràng mục đích sáng tác, đối tượng tiếp nhận và thông thường nghệ sĩ sau khi hoàn thành sáng tác họ thường không giữ tác phẩm cho riêng mình mà luôn hướng đến bạn đọc nhằm gửi đến bạn đọc những thông điệp muốn truyền tải gửi gắm qua tác phẩm Nam Cao viết

truyện ngắn Chí Phèo không phải cho bản thân ông, tác phẩm được viết ra

nhằm mục đích lên tiếng tố cáo xã hội phong kiến lúc bấy giờ, đẩy người nông dân lương thiện vào bước đường cùng mất cả nhân hình lẫn nhân tính, nhà văn đã kết án đanh thép xã hội tàn bạo đó, đồng thời khẳng định bản chất lương thiện của họ ngay trong khi họ bị vùi dập Bởi vậy ngay sau khi hoàn

thành, truyện ngắn Chí Phèo đã được Nam Cao công bố trước đông đảo bạn

đọc

Như vậy khác với các thể loại trong văn học, trong nhật ký người viết viết cho chính mình với những bí mật của bản thân nên họ không có ý định sẽ công bố hay xuất bản mà sẽ giữ làm của riêng, còn đối với thơ, truyện, hay tiểu thuyết thì tác giả sau khi sáng tác sẽ không giữ tác phẩm cho riêng mình

mà thường hướng đến công chúng nhằm gửi gắm những thông điệp, tư tưởng hay quan điểm sáng tác của mình với bạn đọc

Tính cá nhân, riêng tư của thể loại nhật ký còn được thể hiện ở phong cách của mỗi tác giả, nó mang phong cách riêng, dấu ấn cá nhân riêng của người viết Nét hay và độc đáo của mỗi cuốn nhật ký cũng phụ thuộc nhiều vào đời sống nội tâm cũng như cảm xúc cá nhân của người viết Tính riêng tư của nhật ký chính là lời tâm sự thầm kín của cá nhân người viết với chính bản thân mình, do đó chỉ có người trong cuộc mới biết được nội dung trong cuốn nhật ký đó viết về vấn đề gì nếu như không được công bố Qua những cuốn nhật ký, ta sẽ ít nhiều hiểu được đời sống nội tâm của người viết Trong nhật

ký tính cá nhân riêng tư còn được thể hiện bằng những kí hiệu khác biệt và chỉ có người viết mới có thể hiểu nếu không có sự chú giải của tác giả thì không ai có thể hiểu được Đây là điểm khác biệt của thể loại nhật ký với các thể loại khác và chính vì đặc trưng này mà nó tạo nên sức hấp dẫn của thể loại nhật ký

1.2.2.3 Tính chất biên niên của thể loại nhật ký

Tính chất biên niên cũng là một đặc trưng không thể thiếu trong nhật ký, người viết nhật ký thường ghi theo thời gian tuyến tính với một trình tự nhất định về ngày tháng năm và bao giờ cũng được ghi rất rõ: ngày… tháng… năm… (bằng số) Người viết nhật ký bao giờ cũng tôn trọng tính biên niên

của sự việc được ghi “31.12.1964, Dạy lúc 3g30 sáng đi bấm đèn pin Giăng

võng ngủ trưa dưới rừng tre Sang năm mới, H nhớ XL nhiều Không biết em đang làm gì” [17, tr.27], “27.8.1968, Đi Vĩnh Nam, Nắng, khát nước và đói Ghé vào một nhà bên cạnh đường nghỉ ngơi Hai ông bà già và một em bé tàn tật đang ngồi ở sân niềm nở tiếp mình… [8, tr.130], “24,25.4.1955 Diễn tại

Gò Trạm, tấn công vụ vi phạm hiệp định của đối phương, cho máy bay rải truyền đơn” [2, tr.23] Sự việc hay sự kiện được ghi lại trong nhật ký được

sắp xếp theo đúng trình tự về thời gian không có sự đảo ngược, những sự việc hay sự kiện đó là do người viết lần lượt được chứng kiến hay tham gia Theo

Giáo sư Trần Đình Sử: “Nhật ký ghi chép sự việc, suy nghĩ, cảm xúc theo

ngày tháng, có thể liên tục nhưng cũng có thể ngắt quãng” [16, tr.379], họ có

thể viết theo đúng thứ tự của từng ngày nhưng cũng có thể bị ngắt quãng do những bộn bề của công việc hay không có thời gian ghi chép, điều đó có nghĩa là thứ tự ngày tháng vẫn theo đúng thứ tự liên tục như 1, 2, 3, 4… nhưng cũng có thể ngắt quãng nhưng vẫn phải tuân theo thứ tự trước sau 1, 2,

5, 6, 7… Ta có thể thấy rõ điều này trong nhiều cuốn nhật ký Ví dụ Nhật ký

thanh niên xung phong “10.5.1966”, “11.5.1966”, 12.5.1966”, “13.5.1966”,

“17.5.1966” [13, tr.82 – 83], hay trong cuốn Nhật ký Dọc đường lưu diễn tuy cũng bị ngắt quãng nhưng vẫn theo một thứ tự nhất định “18.3.1955, có thể

quyết nghị cho đồng chí Thới đi nước ngoài Mình cũng muốn đi: Thứ nhất,

đó là một dịp đi học vì có lẽ mình không còn dịp đi học nữa Thứ hai lúc này

đi cũng giúp cho mình một phần nhẹ nhàng về tình cảm …”, “22.3.1955, Hai ngày nay Đoàn Văn công Nam bộ được lịch chuẩn bị lên đường phục vụ khu tập kết liên khu 5…” [2, tr.12] Sự ngắt quãng này xuất hiện tương đối nhiều

trong các cuốn nhật ký thời chiến Đây là điều khác biệt của những cuốn nhật

ký chiến tranh so với những cuốn nhật ký thông thường khác

Trong nhiều cuốn nhật ký, ngoài ngày… tháng… năm người viết còn ghi

chi tiết cả nơi viết, giờ viết nhật ký Trong cuốn Nhật ký tài hoa ra trận “ngày

5 tháng 3 năm 1968, Bị thương lần đầu tại Cam Lộ, Quảng Trị lúc 16h tại xóm Đại Độ, xã Cam Giang, huyện Cam Lộ” [8, tr.83], “12.1.1965, đi lúc

3g30 sáng Qua một vùng cao nguyên bằng phẳng có thông đẹp Đường đất

đỏ Nghe chim kêu vượn hú…”[17, tr.31].Việc ghi chép cẩn thận như vậy cho thấy người ghi nhật ký rất coi trọng công việc ghi chép của mình đồng thời làm cho nhật ký có tính trung thực cao, đảm bảo tính chính xác về sự kiện mà mình ghi lại trong nhật ký

Nhật ký khác với hồi ký ở chỗ, hồi ký là ghi chép lại thời gian đã qua hay chính là thời gian của quá khứ bằng cách hồi tưởng và hồi cố lại, còn nhật

ký thì lại khác, thời gian của hiện tại được ghi lại một cách tỉ mỉ, chi tiết và có thể ngắt quãng nhưng đó phải là thời gian của hiện tại

Tính chất biên niên này không thể thiếu trong nhật ký nó là yếu tố góp phần làm nên tính chân thực của thể loại nhật ký Nhờ tính biên niên mà người viết đã kịp thời ghi chép lại được những sự kiện hay vấn đề nóng hổi và cấp bách được xã hội quan tâm, vơi tính chất biên niên này mà nhật ký được xem là một trong những thể loại văn học phản ánh kịp thời, nhanh nhạy và chính xác của hiện thực đời sống

để lại cho chúng ta những dấu ấn khó phai về sự kiện của một giai đoạn lịch

sử hay một vùng miền nào đó trên từng trang nhật ký Nhiều cuốn nhật ký cá nhân của những nhân vật nổi tiếng khi được công bố đã thu hút sự quan tâm, chú ý cũng như tò mò của bạn đọc Bên cạnh đó cũng không thể phủ nhận giá trị chân thực của nhiều cuốn nhật ký trong việc cung cấp những tư liệu quý giá, lưu giữ kí ức con người trong giai đoạn lịch sử nhất định Và vì vậy, xét trên một phương diện nào đó kí ức của một dân tộc cũng có thể được lưu giữ qua kí ức cá nhân trong từng trang nhật ký Và qua nhiều cuốn nhật ký cá nhân, bạn đọc còn nhận thấy những bài học xử thế đáng khâm phục, đáng học tập Bởi những ưu điểm trên mà nhật ký cá nhân đã được vận dụng vào văn học và vô hình trung nhật ký cá nhân đã trở thành một thể loại văn học với những đặc điểm và giá trị riêng mà nhiều thể loại văn học không thể có được

Thứ hai là Nhật ký sự vụ, đây là loại nhật ký ghi chép lại tiến trình công

việc, như nhật ký công tác nó ghi lại một cách khoa hoc nhất, hay nhật ký sự

vụ chuyên biệt Các thể loại nhật ký sự vụ này không thể xếp vào nhóm nhật

ký văn học được trừ một vài trường hợp đặc biệt

Cuối cùng là Blog cá nhân Blog, gọi tắt của weblog (tiếng Anh, "nhật ký

web"), đây là một dạng nhật ký trực tuyến nó xuất hiện từ cuối năm 1990 Người viết blog có thể là một cá nhân nào đó hoặc một nhóm họ đưa thông tin lên mạng xã hội với các chủ đề khác nhau, có thể có liên quan tới kinh nghiệm hay những ý kiến cá nhân, chủ yếu để cung cấp thông tin và chọn lọc những ý kiến đúng đắn.Với Blog cá nhân này, người viết dễ dàng sử dụng nhờ sự hỗ trợ của phần mềm và rất tiện lợi, với những tính năng tiện ích và đơn giản ai cũng có thể dễ dàng tạo ra một blog riêng cho mình Dạng nhật ký điện tử này, mỗi cá nhân có thể ghi lại những sự kiện, tâm trạng… của chính mình Ví dụ như một câu chuyện: Một cô gái đến tìm một nhà sư, cô

hỏi: "Thưa thầy, con muốn buông một số thứ mà không thể, con mệt mỏi quá."

Nhà sư đưa cho cô gái một cốc nước và bảo cô cầm, và ông liên tục rót nước sôi nóng vào cốc, nước chảy tràn ra cả tay, làm cô bị phỏng, cô buông

tay làm vỡ cốc Lúc này nhà sư từ tốn nói: "Đau rồi tự khắc sẽ buông!."Vấn

đề là, tại sao phải đợi tổn thương thật sâu rồi mới buông? Đó là những chia sẻ của cá nhân, nhờ có nó mà người viết có thể chia sẻ tâm sự của mình với mọi người để có được những lời khuyên chân thành nhất

Blog cá nhân cũng có những đặc trưng giống nhật ký thông thường Đặc biệt hơn ở chỗ một trang blog có thể chứa đựng nhiều liên kết khác nhau như các trang chưa phim hay âm nhạc…

1.2.3.2 Nhật ký văn học

Không chỉ bao hàm những đặc điểm của những nhật ký cá nhân mà

nhật ký văn học còn chứa đựng cả những đặc điểm riêng biệt do chính thể loại nhật ký quy định Nhật ký văn học thường hướng đến thế giới nội tâm của tác giả hoặc nhân vật với những sự kiện có ý nghĩa lớn không chỉ quan trọng với

cá nhân người viết mà nó phải là mối quan tâm của toàn xã hội Nhật ký văn học thường được viết ra nhằm hướng đến bạn đọc

Một số nhật ký cá nhân có tính riêng tư không nhằm công bố hay hướng tới bạn đọc và không chú ý đến việc xây dựng hình tượng văn học Còn nhật

ký văn học thường hướng đến thế giới nội tâm của tác giả hay nhân vật và nó

được viết ra để công bố rộng rãi đến bạn đọc Tài hoa ra trận của Hoàng

Thượng Lân… có thể coi là một dạng nhật ký văn học bởi nó thể hiện được một thế giới tâm hồn, khi qua những sự việc và tâm tình của cá nhân, tác giả giúp người đọc nhìn thấy những vấn đề xã hội trọng đại

Như vậy trong nhật ký sự thật chính là hạt nhân cốt lõi, đòi hỏi người viết nhật ký phải tôn trọng sự thật, không được phép hư cấu hay tưởng tượng

Đó là những ghi chép chân thực, mộc mạc đời thường nhất về những điều xảy

ra trong cuộc sống mà người viết được chứng kiến, hay trải nghiệm Những cuốn nhật ký như là người bạn đường thân thiết của người chiến sĩ mà họ có thể chia sẻ những tâm sự, suy nghĩ của mình

Chương 2: TÍNH LINH HOẠT, MỀM DẺO TRONG KẾT CẤU CỦA

NHẬT KÝ 2.1 Tính thường nhật và sự linh hoạt trong kết cấu nhật ký

2.1.1 Tính thường nhật của kết cấu nhật ký

Nhật ký được hiểu là ghi chép các sự việc, sự kiện diễn ra trong cuộc sống hằng ngày Một trong những đặc điểm tiêu biểu nhất cho thể loại nhật ký

đó chính là tính thường nhật, ghi lại chân thực những sự việc, sự kiện xảy ra hằng ngày, sự kiện này tiếp nối sự kiện kia xâu chuỗi lại với nhau để tạo nên

hệ thống Những cuốn sổ tay của những người chiến sĩ như người bạn tri âm, tri kỷ, như một người bạn đồng hành trên tất cả các chặng đường, có việc gì

hay tâm sự gì họ đều viết vào cuốn nhật ký “Ra đi! Lại qua đêm thứ 6 Bị bỏ

sót lại Chạy dài không biết mỏi Cuối cùng lại kịp đoàn quân và lại đi Dốc nhiều quá, cứ phải cắm cổ mà vượt qua những quả đồi thoai thoải, hai bên là những rừng cây um tùm, rồi những thung lũng Có lẽ đường này gần Lào lắm!” (12/71965) “Ra đi! Đêm thứ 7 Rừng rậm rạp Hai bên đường là vách núi cao, cây cối um tùm Đêm trăng thành ra mọi cái như huyền ảo bởi tiếng

hô của các cô gái xứ Nghệ làm việc trong đêm và có cả những tiếng ca của các chàng trai cứ vang ngân mãi” (13/7/1965) [13, tr.24] “Nghỉ ngơi Không

rõ đây là đâu?” (29/10/1965), “Nghỉ ngơi” (30/10/1965) [13, tr.50] “Sáng dậy, trời lành lạnh như mùa thu ở Hà Nội, lá mía rì rào Tiếng máy bay gầm

rú không bao giờ dứt Sao H nhớ Hà Nội quá…” [17, tr.62], “Làm chuồng gà với anh Ái, chị Loan…”[17, tr.292], có thể nói trong nhật ký tính thường nhật

được thể hiện rõ nét mà ta khó có thể bắt gặp ở các thể loại khác trong văn học, ở đây ta bắt gặp những câu chuyện đời thường, những sự việc xảy ra hàng ngày trong cuộc sống được họ ghi lại tỉ mỉ và đầy tính chân thật,

“31/7/1965, Nghỉ ở nhà chị Hai Qua lộ Châu Tành Pháo địch ở sân bay bắn

điếc tai Đến tiệm ăn bánh Tiệm có cô gái phi dê Đi quên nón Chạy lại lấy

Ngủ ở nhà hộ sinh bị đại bác bắn”, “1.8.1965, Dời sang nhà bà cụ ăn cơm với canh cá tra Nói chuyện với hai em học sinh lớp Các em đi bộ đội trẻ, dễ thương đi học lớp bồi dưỡng cán bộ A.” [17, tr.50] “Vào mùa khô, vùng này không còn một con suối Nhân dân quanh năm ăn nước mưa trong hốc đá và

ăn nước giếng chứa Hễ mưa xuống thì các cửa hàng, bất kể ngày đêm và giá rét thế nào cũng ra tắm mưa Hoặc lâu không mưa thì lên núi, tìm giếng nước chứa, giội chắt từng gáo một: nếu không thì ra khe đá cách ba cây số mới gặp nguồn nước, nguồn nước thất thường, chỉ mùa hè mới có nước rỉ ra” [7,

tr.30]

Để trở thành một thể loại thuộc văn học, nhật ký trước đó chỉ là những ghi chép chân thực với những lời tâm sự, suy nghĩ của chính bản thân người viết, hay đó là những ghi chép thường nhật, những điều tưởng chừng giản dị nhất trong về cuộc sống hàng ngày Nhật ký như là người bạn đường thân thiết, đồng hành và chia sẻ niềm vui, nỗi buồn cùng những người chiến sĩ khi phải xa gia đình, xa bạn bè để lên đường bảo vệ Tổ quốc, những tâm sự không thể giãi bày đều được ghi chép một cách cẩn thận, nhật ký như là tiếng lòng của người viết, họ viết cho chính mình và không nhằm mục đích công bố đến bạn đọc

2.1.2 Sự linh hoạt trong kết cấu của nhật ký

Với nhật ký cá nhân họ có thể ghi chép liên tục, nhưng nhật ký thời chiến do hoàn cảnh chi phối, họ tận dụng những phút giây nghỉ ngơi để ghi lại những điều mà mình chứng kiến Sự linh hoạt ở những cuốn nhật ký chiến tranh được thể hiện ở nội dung ghi chép Ở hầu hết các cuốn nhật ký, chúng ta đều bắt một yếu tố chung, đó là ghi chép tất cả những gì người viết được trải nghiệm, và tận mắt chứng kiến, chứ không lựa chọn những sự kiện tiêu biểu hay những chi tiết sinh động để ghi vào nhật ký Nhưng đôi lúc ta cũng ít nhiều gặp sự trau chuốt của người viết khi chép lại một câu nói hay bài thơ

mà mình tâm đắc, hay một bài thơ tự làm “Gái lớn lấy chồng bé/ Chồng bé

phụ lòng em đang tước đay” [7, tr.13], đó chính là nỗi chồng bé vợ lớn, cảnh

là dâu nhà người, phận làm dâu như con ngựa trong tầu, hàng năm hàng tháng hàng ngày hàng đêm không kể xiết những trận chửi đánh tàn nhẫn, ê chề Con người đã nhẫn nhục đến mức u trệ, không dám đứng lên phản kháng lại, đây phải chăng là tất cả những gì mà tác giả đã tận mắt chứng kiến như không hề

tô dậm hay phóng đại sự thật Nhật ký với hạt nhân cốt lõi chính là sự thật, không hư cấu mà qua những trang nhật ký người đọc hình dung ra được cuộc đời thực của tác giả, những điều xảy ra với họ trong cuộc sống được tái hiện

và miêu tả chân thực nhưng cũng không kém phần độc đáo Qua đó nó cũng phản ánh chân thực ước mơ, lý tưởng, hoài bão của thanh niên thời đó

Cũng như Nguyễn Văn Thạc và Đặng Thùy Trâm, cuộc đời chiến đấu

và hy sinh của liệt sĩ Hoàng Thượng Lân tiêu biểu cho những thanh niên trí thức Hà Nội đã vì Tổ quốc ngã xuống ở độ tuổi 20 độ tuổi xuân xanh, đẹp

nhất của đời người “Tài hoa ra trận” của liệt sĩ Hoàng Thượng Lân, tập nhật

ký chiến tranh là những trang viết bằng cả trái tim chan chứa niềm tin vào một ngày mai tươi sáng, nhưng cũng tràn đầy khí phách của một người lính trước lúc ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc Người lính tài hoa mà bình dị của đất Hà thành, Nguyễn Thượng Lân đã để lại cho chúng ta - những người đang sống hôm nay - và các thế hệ mai sau tất cả tình yêu thương và

vội vàng không có thời gian trau chuốt câu từ hay lựa chọn những tình tiết độc đáo ở nơi chiến trường, không những để lại cho chúng ta những tư liệu hết sức phong phú và đáng trân trọng đồng thời cũng cho ta thấy rõ được tư tưởng của tác giả trong những năm tháng cầm bút để ghi lại một cách chân thực hiện thực xã hội thời mưa bom bão đạn

Khi viết nhật ký người viết cũng rất linh hoạt về thời gian có thể viết