Văn hóa hà nội qua góc nhìn của thạch lam và martín rama (khảo sát qua hà nội băm mươi sáu phố phường và hà nội, một chốn rong chơi) (2018)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN ********** NGHIÊM THU HẰNG VĂN HÓA HÀ NỘI QUA GÓC NHÌN CỦA THẠCH LAM VÀ MARTÍN RAMA Khảo sát qua Hà Nội băm mươi sáu phố phường và Hà Nộ

(Khảo sát qua Hà Nội băm mươi sáu phố phường

và Hà Nội, một chốn rong chơi)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

**********

NGHIÊM THU HẰNG

VĂN HÓA HÀ NỘI QUA GÓC NHÌN

CỦA THẠCH LAM VÀ MARTÍN RAMA

(Khảo sát qua Hà Nội băm mươi sáu phố phường

và Hà Nội, một chốn rong chơi)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

ThS NGUYỄN PHƯƠNG HÀ

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện khóa luận, tôi đã nhận được sự hướng dẫn nhiệt tình của giảng viên, ThS Nguyễn Phương Hà, Tổ văn học Việt Nam cùng sự nhận xét, góp ý của toàn thể các thầy cô khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và gửi lời cảm ơn tới quý thầy cô, đặc biệt là giảng viên, ThS Nguyễn Phương Hà đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành khóa luận này

Hà Nội, ngày 30 tháng 4 năm 2018

Tác giả khóa luận

Nghiêm Thu Hằng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp này là công trình nghiên cứu của riêng cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn của giảng viên, ThS Nguyễn Phương

Hà Đề tài không trùng với kết quả có sẵn của bất kì tác giả nào khác Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 30 tháng 4 năm 2018

Tác giả khóa luận

Nghiêm Thu Hằng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

7 Bố cục của khóa luận 7

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 8

1.1 Tác giả Thạch Lam 8

1.1.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn học 8

1.1.2 Tập bút kí Hà Nội băm mươi sáu phố phường 10

1.2 Tác giả Martín Rama 11

1.2.1 Cuộc đời 11

1.2.2 Tác phẩm Hà Nội, một chốn rong chơi 13

1.3 Cảm hứng văn hóa Hà Nội qua góc nhìn của Thạch Lam và Martín Rama 14

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG THỂ HIỆN GÓC NHÌN VĂN HÓA HÀ NỘI CỦA THẠCH LAM VÀ MARTÍN RAMA 18 2.1 Kiến trúc cảnh quan Hà Nội 18

2.2 Nét đẹp trong văn hóa ẩm thực người Hà Nội 24

2.3 Nhịp sống người Hà Nội 35

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN GÓC NHÌN VĂN HÓA HÀ NỘI CỦA THẠCH LAM VÀ MARTÍN RAMA 42

3.1 Không gian nghệ thuật 42

3.2 Ngôn ngữ 44 3.3 Giọng điệu 49

KẾT LUẬN 54 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trong bối cảnh hiện nay, văn học Việt Nam ngày càng có những bước phát triển mạnh mẽ, tích cực Bên cạnh việc phát triển từ nội tại, sự giao lưu giữa với các nền văn học nước ngoài cũng khiến văn học đa dạng, phong phú hơn Đặc biệt với sự xuất hiện nhiều cây bút mới là người nước ngoài, bắt đầu khai thác những đề tài vốn quen thuộc trong văn học Việt Nam đã đem lại luồng gió mới cho văn học

1.2 Hà Nội vốn là mảnh đất địa linh nhân kiệt, có bề dày truyền thống văn hóa Hà Nội đi vào trái tim người nghệ sĩ, làm rung lên những cung bậc cảm xúc diệu kì để họ cho ra đời nhiều kiệt tác Bạn đọc đã từng quen thuộc với sáng tác viết về Hà Nội của các tác giả như: Nguyễn Tuân, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Khải, Nguyễn Đình Thi, Băng Sơn, Vũ Bằng, Nguyễn Ngọc Tiến… Nhà văn Thạch Lam cũng là một trong những tác giả gắn bó với văn

học, văn hóa Hà Nội qua tập bút kí Hà Nội băm mươi sáu phố phường Ấn

tượng và xúc cảm mà Hà Nội đem đến không chỉ chạm tới trái tim của những người con sinh sống trên dải đất hình chữ S mà nó còn lôi cuốn một chuyên gia kinh tế người Uruguay Sự xuất hiện của Martín Rama với cuốn sách có

nhan đề Hà Nội, một chốn rong chơi đã thu hút nhiều độc giả Mặc dù sinh

ra và lớn lên ở hai nền văn hóa khác nhau song đều xuất phát từ tình yêu thủ

đô, Thạch Lam và Martín Rama đã đem đến cho người đọc những tác phẩm

có giá trị Với Hà Nội băm mươi sáu phố phường và Hà Nội, một chốn rong

chơi, người đọc cảm nhận rõ hơn về Hà Nội - thủ đô nghìn năm văn hiến ở

nhiều góc nhìn khác nhau Hai tác giả với những nhãn quan riêng đã khắc họa hình ảnh Hà Nội qua thời gian với những góc quay chân thực và sống động

Hà Nội đẹp, nguyên sơ và cổ kính qua sự trân trọng, ngợi ca của Thạch Lam

Còn dưới góc nhìn của Rama thành phố không chỉ quyến rũ mà còn đang từng bước chuyển mình đổi thay

Nghiên cứu về đề tài Văn hóa Hà Nội qua góc nhìn của Thạch Lam

và Martín Rama nhằm thấy được sự vận động của diện mạo văn hóa Hà Nội

xưa và nay, cũ và mới, truyền thống và hiện đại qua ngòi bút của một nhà văn Việt Nam và một người ngoại quốc Đồng thời, đây chính là cơ sở giúp mở rộng kiến thức văn học cho học sinh nhằm đáp ứng yêu cầu dạy học tích hợp trong nhà trường hiện nay

2 Lịch sử vấn đề

Giữa bộn bề của buổi chợ phiên văn chương, giữa sự náo nhiệt, đông đúc của các gian hàng lãng mạn, Thạch Lam giống như một lữ khách đặc biệt Người con của Tự lực văn đoàn đã không đưa bạn đọc đến những chân trời phiêu du, bay bổng của tình yêu mơ mộng, của sự thoát li đầy lãng mạn mà dắt chúng ta đi vào giữa cõi đời rất thực Cái cốt cách dịu dàng, nhân ái ấy đã nguyện gắn ngòi bút của mình với những kiếp người đau khổ, trân trọng cuộc

sống nơi trần gian Nhà văn Nguyễn Tuân từng nhận xét: “Xúc cảm của nhà

văn Thạch Lam thường bắt nguồn và nảy nở lên từ những chân cảm đối với những con người ở tầng lớp dân nghèo Thạch Lam là một nhà văn quý mến cuộc sống trang trọng trước sự sống của mọi người xung quanh Ngày nay đọc lại Thạch Lam vẫn thấy đầy đủ cái dư vị và cái nhã thú của những tác phẩm có cốt cách và tác phẩm văn học” [7,375]

Từ năm 1939 - 1942, các nhà nghiên cứu như Trương Chính, Vũ Ngọc Phan đã đánh giá về các tác phẩm của Thạch Lam Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc

Phan khẳng định: “Từ Gió đầu mùa đến Sợi tóc, Thạch Lam đã tiến một bước

khá dài trên đường nghệ thuật”

Sau Cách mạng tháng Tám, có nhiều nghiên cứu về Thạch Lam Tiêu

biểu phải kể đến đóng góp của tác giả Lê Thị Đức Hạnh trong cuốn Mấy ý

kiến đánh giá Thạch Lam (Tạp chí văn học số 4, năm 1965), Hà Minh Đức

trong cuốn sách Nhà văn và tác phẩm, (Nxb Văn học Hà Nội, 1971) Các nhà

nghiên cứu này khẳng định Thạch Lam là nhà văn lãng mạn có thái độ trân trọng người nghèo khổ

Năm 1988, GS Phong Lê xuất bản Tuyển tập Thạch Lam Tháng 8 năm 2000, công trình nghiên cứu với nhan đề Thạch Lam của cái đẹp được

biên soạn bởi Hoàng Trần Vũ gồm những bài viết xoay quanh cuộc đời và tác phẩm Thạch Lam của các nhà phê bình, nhà văn nổi tiếng như: Vũ Ngọc Phan, Phong Lê, Lại Nguyên Ân, Vương Trí Nhàn, Thế Lữ, Nguyễn Tuân,…

Ngoài các tuyển tập các bài viết nhỏ, nhiều công trình nghiên cứu về Thạch Lam Có thể kể đến luận án PTS của tác giả Phạm Thị Thu Hương với

nhan đề Ba phong cách truyện ngắn trữ tình trong Văn học Việt Nam

giai đoạn 1930 - 1945: Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ DZếnh; luận án

tiến sĩ của Lê Minh Truyên có tên gọi Thạch Lam với Tự lực văn đoàn; cuốn sách Đặc trưng truyện ngắn Thạch Lam cuả nhà nghiên cứu Nguyễn Thành Thi; luận văn thạc sĩ Đặc sắc của ký Thạch Lam của tác

giả Lê Thị Xuân là những đóng góp không nhỏ về phương diện nội dung

và nghệ thuật trong tác phẩm của Thạch Lam Qua đó, khẳng định vị trí của ông trong nền văn học nước nhà

Nghiên cứu về Thạch Lam, các nhà phê bình không chỉ xoay quanh các tiểu thuyết, truyện ngắn mà thể loại kí trong sáng tác của ông cũng nhận được

nhiều sự quan tâm Trong đó phải kể đến tập bút kí Hà Nội băm sáu phố

phường Đây là một tác phẩm thành công, đáng ghi nhận trên nhiều phương

diện cả về nội dung và hình thức Lời tựa cuốn sách, tác giả Khái Hưng khẳng

định: “Thạch Lam là người chép sử đặc biệt cho Thăng Long văn vật… Đó là

lịch sử cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của dân thành thị với tất cả những phong tục, tập quán, với tất cả những cái vui, buồn, cái tức, cái giận nho nhỏ trong xó tối, không tên, không tuổi, không tiếng tăm lưu lại đời sau” [6,3]

Trong bài viết Thạch Lam người đi tìm cái đẹp trong cuộc sống đời

thường và trong văn chương, TS Lê Dục Tú cho rằng: “Hà Nội băm mươi sáu phố phường đã đến với Thạch Lam bằng con mắt trông nhìn và thưởng

thức của một tâm thức Việt Nam: “muốn giao lưu hòa nhập với văn minh nhân loại luôn nâng niu và bảo tồn truyền thống”” Tâm hồn và tài năng

Thạch Lam hòa quyện với nhau khắc họa nên những giá trị đẹp của văn hóa

Hà Nội

PGS TS Nguyễn Đăng Điệp trong cuốn Tuyển tập kí - tản văn Thăng

Long Hà Nội cũng đánh giá cao và dành những lời ca ngợi, trân trọng cho tập

kí: “Kí Hà Nội của Thạch Lam như đã thâu tóm hết cái hồn cốt của đất kinh

kì - Kẻ Chợ Nó âm âm trong lối phố, tao nhã, thanh lịch trong các thú chơi, các thức quà, hòa quyện, luyến quyện trong từng thời khắc giao mùa, trong nét cười thiếu nữ”

Nhà nghiên cứu Nguyễn Thành Thi đã từng nhận xét: “Thạch Lam

cũng đi tìm cái đẹp, nhưng với ông, trong đời sống cái đẹp vốn tiềm tàng, khuất lấp và trong văn chương cái đẹp là sự sống được cảm thấy” Từ hiện

thực đời sống, Thạch Lam đã tái hiện vẻ đẹp truyền thống văn hóa chốn kinh

thành Thăng Long đọng lại qua những trang văn

Khác với tập bút kí của Thạch Lam, Hà Nội, một chốn rong chơi của

Martín Rama là một ấn phẩm mới Cho đến thời điểm hiện tại, chưa có nhiều công trình nghiên cứu trọn vẹn nào về cuốn sách này Báo chí hay các trang mạng xã hội mới chỉ xuất hiện những bài viết sơ lược về tác phẩm này Trong

bài viết Lang thang đất Hà thành với Hà Nội, một chốn rong chơi của Bùi

Ngọc Hà trên trang báo mạng baotritre.vn (24/3/2014), tác giả nhận định:

“Thông qua “Hà Nội một chốn rong chơi , Martin Rama gửi gắm một

thông điệp về sự bảo tồn và gìn giữ những nét đặc trưng của mảnh đất kinh

k ” Nhà báo Thiên Thanh cũng từng nhận xét về tác phẩm này: “Hà Nội,

một chốn rong chơi chính là bức tranh Hà Nội trong con mắt một người

ngoại quốc đã có nhiều năm tháng sống trên mảnh đất rồng thiêng và gắn bó với nó như máu thịt Những độc giả người Việt Nam khi đọc trang sách viết

về Hà Nội quen thuộc có thể thấy những bất ngờ, thú vị mà chỉ những người ngoại quốc như Martín Rama mới nhìn thấy được Có lẽ cũng là lí do khiến cuốn sách này nhận được nhiều yêu mến đến vậy” [12]

Qua việc khảo sát và nghiên cứu về đề tài Hà Nội, chúng tôi nhận thấy

có nhiều công trình nghiên cứu về tác phẩm Hà Nội băm mươi sáu phố

phường của Thạch Lam song còm mang tính chất khái quát hoặc gợi mở Với

Hà Nội, một chốn rong chơi của M Rama, đây được coi là một tác phẩm

mới mẻ với bạn đọc, chưa có nhiều công trình nghiên cứu nào đi sâu tìm hiểu một cách trọn vẹn mà bước đầu chỉ dừng lại ở tiếp cận tác phẩm Vì vậy, thực

hiện đề tài Hà Nội qua góc nhìn của Thạch Lam và Martín Rama (Khảo

sát qua Hà Nội băm mươi sáu phố phường và Hà Nội, một chốn rong chơi),

chúng tôi mong muốn tái hiện lại bức tranh văn hóa Hà Nội xưa và nay qua cái nhìn độc đáo, khác lạ của một người gắn bó máu thịt với Hà Nội và một người ngoại quốc yêu mến thủ đô

3 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện khóa luận này, chúng tôi hướng đến những mục đích sau:

- Xác định vị trí của tác phẩm Hà Nội băm mươi sáu phố phường trong sáng tác của Thạch Lam, Hà Nội, một chốn rong chơi của Martín

Rama và tài năng của các nhà văn trong việc khám phá, miêu tả, khắc họa vẻ đẹp văn hóa

- Chỉ ra những nét tương đồng và khác biệt trong cảm hứng văn hóa Hà Nội của hai tác giả

- Khẳng định sự ảnh hưởng của giá trị văn hóa thủ đô cũng như nhìn nhận mối quan hệ giữa văn học và các loại hình nghệ thuật khác như kiến trúc, nhiếp ảnh, hội họa, ẩm thực,…

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thực hiện khóa luận này, chúng tôi hướng đến những nhiệm vụ sau: Một là, tìm hiểu một số phương diện nội dung thể hiện văn hóa Hà Nội dưới con mắt của Thạch Lam và Martín Rama (kiến trúc, nét đẹp trong văn hóa ẩm thực và nhịp sống người Hà Nội)

Hai là, tìm hiểu một số phương diện nghệ thuật thể hiện văn hóa Hà Nội dưới con mắt của Thạch Lam và Martín Rama (không gian và thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ, giọng điệu)

Ba là, khẳng định giá trị truyền thống văn hóa Hà Nội, sự hòa quyện, đan xen giữa cái mới - cái cũ, Hà Nội xưa - nay Qua đó khẳng định tài năng, tình yêu Hà Nội của hai tác giả Thạch Lam và Martín Rama

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành

- Phương pháp phân tích, bình giảng

6 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Như tên gọi của đề tài, đối tượng mà chúng tôi hướng đến là Văn hóa

Hà Nội qua góc nhìn của Thạch Lam và Martín Rama

- Đề tài nghiên cứu tập trung qua hai tác phẩm Hà Nội băm mươi sáu

phố phường, Thạch Lam (Nxb Văn học, 2016) và Hà Nội, một chốn rong chơi, Martín Rama (Nxb Thế Giới, 2015)

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung khóa luận chia làm 3 chương:

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Tác giả Thạch Lam

1.1.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn học

Thạch Lam là viên ngọc quí của nhóm Tự lực văn đoàn nói riêng và nền văn học Việt Nam nói chung Ông sinh ngày 7 tháng 7 năm 1910 tại Hà Nội, trong một gia đình công chức gốc quan lại đã đến kì sa sút Cha ông là Nguyễn Tường Nhu, dòng dõi gia đình văn võ kiêm toàn Ông thông thạo chữ Hán và chữ Pháp, làm Thông Phán Tòa sứ nên thường được gọi là Thông Nhu hay Phán Nhu Mẹ Thạch Lam là bà Lê Thị Sâm, con gái cả ông Lê Quang Thuật (tục gọi Quản Thuật), người gốc Huế đã ba đời ra Bắc Ông bà Nhu có tất cả bảy người con: Tường Thụy, Tường Cẩm, Tường Tam, Tường Long, Thị Thế, Tường Vinh và Tường Bách Trừ Tường Thụy, làm công chức, các người con còn lại đều đã ít nhiều dự vào nghiệp văn chương Trong số đó, nổi bật là Tường Tam (Nhất Linh), Tường Long (Hoàng Đạo) và Tường Vinh (Thạch Lam)

Tháng 7/1917, ông Nhu đi làm thông ngôn ở Sầm Nứa - Lào, ít lâu sau

ốm và qua đời Kể từ đó, mẹ Thạch Lam phải đưa các con về quê, tần tảo buôn bán nuôi con Ở Cẩm Giàng, Thạch Lam học tại trường Nam (tiểu học Hải Dương, nay là trường tiểu học Tô Hiệu) Đến khi người anh cả là Nguyễn Tường Thụy ra trường dạy học ở Tân Đệ (Thái Bình), gia đình ông chuyển theo, lúc ở Hà Nội khi lại về Cẩm Giàng sinh sống

Là người con có hiếu, muốn sớm đỡ đần cho mẹ, Thạch Lam đã đổi tên

và khai tăng tuổi để học thành chung Ông thi đỗ vào Cao đẳng Canh Nông ở

Hà Nội Một thời gian sau vào trường Trung học Albert Sarraut để học thi Tú tài Đỗ Tú tài phần thứ nhất, Thạch Lam thôi học để làm báo với hai anh Buổi đầu, ông tham gia nhóm Tự lực văn đoàn do anh là Nguyễn Tường Tam

sáng lập, rồi được phân công lo việc biên tập tuần báo Phong hóa và tờ Ngày

nay của nhóm này Đến tháng 2 năm 1935, Thạch Lam được giao làm Chủ

bút tờ Ngày nay Năm 1935, Thạch Lam lấy vợ và được người chị Thế

nhường lại căn nhà nhỏ tại đầu làng Yên Phụ, ven Hồ Tây (Hà Nội) Ngày 27 tháng 6 năm 1942, Thạch Lam qua đời do căn bệnh lao phổi, khi ông mới 32 tuổi với nhiều dự định dang dở

Thạch Lam mất sớm, khi tài năng đang ở độ chín Sự nghiệp sáng tác của ông không xếp vào hàng đồ sộ song lại trải rộng ở các thể loại khác nhau Hầu hết sáng tác của Thạch Lam được đăng báo trước khi in thành sách, có thể kể đến một số tác phẩm chính như:

- Gió đầu mùa (tập truyện ngắn, Nxb Đời nay, 1937)

- Nắng trong vườn (tập truyện ngắn, Nxb Đời nay, 1938)

- Ngày mới (truyện dài, Nxb Đời nay, 1939)

- Quyển sách Hạt ngọc (truyện thiếu nhi, Nxb Đời nay, 1940)

- Theo giòng (tiểu luận, Nxb Đời nay, 1941)

- Sợi tóc (tập truyện ngắn, Nxb Đời nay, 1942)

- Hà Nội băm sáu phố phường (tập bút kí, Nxb Đời nay, 1943)

Tác phẩm của Thạch Lam không nhiều nhưng có giá trị Văn Thạch Lam đẹp, tinh tế, con người Thạch Lam hồn hậu, rất mực tài hoa Đó là lý do

vì sao ông luôn chiếm được cảm tình đặc biệt của người đọc nhiều thế hệ

Đúng như lời khẳng định của nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan: “Ngay trong tác

phẩm đầu tay, người ta đã thấy Thạch Lam đứng vào một phái riêng Ông có một ngòi bút lặng lẽ, điềm tĩnh, ngòi bút chuyên tả tỉ mỉ những cái rất nhỏ và rất đẹp Phải là người giàu tình cảm lắm mới viết được như vậy” [7,4]

1.1.2 Tập bút kí Hà Nội băm mươi sáu phố phường

Sau khi Thạch Lam qua đời khoảng một năm, nhà xuất bản Đời nay in cuốn bút kí với nhan đề Hà Nội băm mươi sáu phố phường (1943) Đây là

cuốn sách cuối cùng được in trong đời viết văn của Thạch Lam nhưng lại mang theo những giá trị tốt đẹp còn đọng mãi với thế hệ sau

Năm 1943, trong Lời tựa cho bút kí Hà Nội băm mươi sáu phố

phường, Khái Hưng đã viết: “Hà Nội - Thăng Long - chốn cố đô yêu dấu của

chúng ta đã gần hai nghìn năm soi bóng trên dòng sông Nhị Nó sẽ mãi mãi soi bóng trong lòng người Việt Nam, khi mà mỗi thời còn có những trang phong lưu mặc khách đem ghi chép trong văn, thơ, để truyền lại hậu thế cái đời sống của nó, cái lịch sử của nó Lịch sử Thăng Long đâu phải chỉ là những lớp sóng phế hung dồn dập từ đời vua này sang đời vua khác, kế tiếp nhau mà xây dựng cung điện nguy nga ven hồ Trúc Bạch, bên hồ Hoàn Kiếm?

Nó còn là cuộc sống sinh hoạt hàng ngày của dân thành thị, với tất cả những phong tục, tập quán, với tất cả những nhân vật k khôi, với tất cả cái vui, cái buồn, cái tức, cái giận nho nhỏ và thoáng qua của những tâm hồn nho nhỏ trong xó tối, không tên, không tuổi, không tiếng tăm lưu lại đời sau” [6,3]

Hà Nội băm mươi sáu phố phường là tập hợp của những bài kí nhỏ,

được Thạch Lam viết theo cảm nghĩ, cảm nhận cá nhân Giống như tên gọi của tác phẩm, tập tùy bút chủ yếu nói về chuyện phố, chuyện phường, đời sống thường ngày của cư dân Hà thành và cả những thức quà riêng mà chỉ mảnh đất này mới có Ấy là những mái nhà cổ kính khoác lên mình lối kiến trúc độc đáo, những biển hàng, con phố quen thuộc đang chuyển mình, là nét văn hoá ẩm thực tinh tế giữa không gian lúc êm ả, thanh bình, khi rộn rã Hai mươi mốt câu chuyện nhỏ là hai mươi mốt bức tranh chan chứa hoài niệm, khắc họa hình bóng Hà Nội xưa Người đọc bắt gặp nhiều cảnh đời qua những mẩu chuyện ngắn xúc động Họ là những người phụ nữ tần tảo, sống vất vả

với gánh nặng cơm áo gạo tiền Bên cạnh đó, thấp thoáng giữa các số phận éo

le, ẩn hiện tình yêu đôi lứa trong sáng và thuần khiết Tất cả đều là những câu chuyện về con người Hà Nội, nép mình dưới những khu phố khác nhau, với những mảnh ghép cuộc đời khác nhau, hiện lên đơn sơ dưới ngòi bút chân thực của tác giả Văn hóa Hà Nội đi vào từng trang một cách tự nhiên, mềm mại, uyển chuyển không khuôn mẫu, gò bó

Có thể nói đó là những trang tùy bút vượt thời gian, có sức sống lâu bền trong trái tim độc giả Đã hơn bảy mươi năm trôi qua, ngày hôm nay đọc lại

tác phẩm Hà Nội băm mươi sáu phố phường, chúng ta vẫn cảm nhận được

sự thân thuộc, lôi cuốn trên từng câu chữ Kể cả khi bạn chưa từng đặt chân tới Hà Nội cũng có thể hình dung ra và yêu thủ đô qua những trang văn của

ông như chính tác giả đã từng nói: “Hà Nội có một sức quyến rũ với người ở

nơi khác” Còn những ai đã đặt chân lên mảnh đất này chắc hẳn càng da diết

hơn, nồng nàn, đắm say tình yêu dành cho Hà Nội

Khẳng định về tác phẩm này, nhà văn Nguyễn Tuân cho rằng: “Hà Nội

băm mươi sáu phố phường có giá trị của một tác phẩm văn học giúp ta nhận

thức thêm về những khía cạnh nhiều màu, nhiều vẻ của Tổ quốc ta tươi đẹp”

[3,6] Tập kí đã khắc họa những điều bình dị, chân thực nhất của Hà Nội trong những năm đầu thế kỉ XX Thạch Lam đã tìm ra, trân trọng, nâng niu những

vẻ đẹp khuất lấp, ẩn giấu bên trong cái giản dị, mộc mạc, đời thường, điều mà không phải nhà văn nào cũng khám phá được

1.2 Tác giả Martín Rama

1.2.1 Cuộc đời

Martín Rama là Chuyên gia kinh tế trưởng của khu vực Nam Á thuộc Ngân hàng Thế giới, có trụ sở tại Delhi, Ấn Độ Công việc chính của ông là

thúc đẩy các vấn đề chính sách khó khăn trong khu vực và giám sát chất lượng chung của công việc phân tích của Ngân hàng trong khu vực Để thực hiện các nhiệm vụ này, ông và nhóm của ông tích cực tham gia với các đối tác trong chính phủ, học viện, xã hội dân sự và cộng đồng doanh nghiệp

Rama nhận bằng tiến sĩ về Kinh tế vĩ mô ở Pháp năm 1985 Trở lại quê nhà, Uruguay, ông làm việc tại CINVE, tổ chuyên trách lớn nhất của nước này, và trở thành giám đốc Cùng công việc ở Ngân hàng Thế giới, ông

là giáo sư thỉnh giảng về kinh tế học phát triển tại Đại học Paris cho đến năm

2005 Năm 2012, Rama là Giám đốc Báo cáo Phát triển Thế giới Trước khi chuyển sang hoạt động của Ngân hàng Thế giới, Rama đã dành mười năm làm việc cho bộ phận nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới, chủ yếu ở Washington DC, đồng thời hỗ trợ một số lượng lớn các nước đang phát triển Trọng tâm chính của công việc của ông là về các vấn đề lao động Ông đồng quản lý một chương trình nghiên cứu lớn về tác động của chính sách và thể chế thị trường lao động đối với hiệu quả kinh tế Ông cũng chịu trách nhiệm cho một sáng kiến nghiên cứu về thu hẹp của khu vực công Các hoạt động nghiên cứu của ông đã dẫn đến nhiều ấn phẩm trong các tạp chí khoa học

Từ 2002 đến 2010, Rama đến Việt Nam và cơ quan của ông có trụ sở đặt tại Hà Nội Với tư cách này, ông giám sát chương trình Ngân hàng Thế giới trong nước về các lĩnh vực liên quan đến chính sách kinh tế và xóa đói giảm nghèo Ông cũng là người đầu mối trong đối thoại chính sách với chính phủ liên quan đến cải cách kinh tế và dẫn đầu một loạt các hoạt động cho vay chính sách hàng năm cùng với sự tài trợ của một tá nhà tài trợ

Tuy là một chuyên gia kinh tế tại World Bank (Ngân hàng Thế giới) nhưng Rama cũng là người dành cho Hà Nội một tình yêu sâu sắc Ông nói rằng bản thân biết Hà Nội từ năm 1998 và từng sống ở đây suốt tám năm, trong thời gian từ năm 2002 đến năm 2010 Ông đã từng viết cuốn

sách Những quyết sách khó khăn dựa trên nhiều cuộc trò chuyện với cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt Trong nhiều năm, ông là tác giả của Báo cáo Phát triển

Việt Nam Đồng thời, ông cũng đưa ra những giải pháp nhằm đóng góp vào sự

phát triển không ngừng của thủ đô ở cả lĩnh vực kinh tế và văn hóa Song song với công việc chính, ông còn được biết đến với tư cách là một nhà nhiếp ảnh, nhà hoạt động nghệ thuật nghiệp dư

Tháng 12/2017, Martín Rama nhận quyết định bổ nhiệm làm Giám đốc dự án tại Trung tâm Phát triển Đô thị bền vững (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) Ông là giám đốc danh dự, không nhận lương, thậm chí còn tự bỏ tiền túi của mình cho dự án Tuy là một người ngoại quốc nhưng M Rama luôn cống hiến hết mình trong công cuộc giữ gìn và phát huy những bản sắc văn hóa độc đáo của thủ đô với tình yêu nồng nàn, tha thiết

1.2.2 Tác phẩm Hà Nội, một chốn rong chơi

Hà Nội, một chốn rong chơi ra đời năm 2014 Cuốn sách được viết

dưới con mắt của một chuyên gia kinh tế sau gần mười năm sinh sống tại Hà Nội Tác phẩm là món quà từ một tình yêu nồng nàn Với hai mươi chương, cuốn sách này được sắp xếp một cách khá tỉ mỉ cùng nhiều hình ảnh lý thú, lôi cuốn Chân thực khi viết về mặt trái của đô thị hóa, nhưng đối với Martín Rama, Hà Nội vẫn là một nơi đáng sống và vô cùng hấp dẫn Ông giới thiệu

vẻ đặc sắc từ lối kiến trúc Art Déco, sự đa dạng của những ban công, những khung cửa rồi đến các biệt thự, khu tập thể và cả những danh thắng, vườn hoa, công viên, công trình công cộng… Thông qua những bức ảnh chân thực, tác giả đã đưa người đọc từ với nhịp buôn bán đến đời sống tâm linh Một điểm nhấn trong cuốn sách này là nét đẹp ẩm thực nổi tiếng của Hà thành được tái hiện bằng cái nhìn độc đáo, khác lạ, hấp dẫn thú vị

Hà Nội, một chốn rong chơi của Martín Rama là một cuốn sách mới

mẻ Tác phẩm đã được trao Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội năm 2014

1.3 Cảm hứng văn hóa Hà Nội qua góc nhìn của Thạch Lam và Martín Rama

Nhà văn Hoàng Quốc Hải đã từng chia sẻ: “Hà Nội trong tôi là một

biểu tượng văn hóa vô cùng đẹp Giá trị của Hà Nội là biểu tượng văn hóa của cả dân tộc mà được hun đúc qua nhiều đời mới thành danh tiếng như thế này Hà Nội có bề dày lịch sử mà hiếm có Thủ đô nào trên thế giới có được”

Hà Nội đã chinh phục trái tim bao người đã sống, đang sống và cả những ai chưa từng đến nơi đây Sức quyến rũ của văn hóa Hà thành là ngọn nguồn cảm hứng của nhiều nghệ sĩ, trong đó có Thạch Lam và Martín Rama

Vốn là một con người hiền lành, giản dị, khiêm nhường, Thạch Lam luôn quan tâm đến số phận của những mảnh đời, thân phận nhỏ bé hay những điều bình dị, đơn sơ của cuộc sống Bởi vậy, văn ông đầy chất thơ, luôn phảng phất tấm lòng đẹp của một tâm hồn nhân ái Điều đó đi theo nhà văn khắp Hà Nội, thấm đẫm trong từng trang viết say đắm lòng người Thạch Lam gắn bó với thủ đô, với căn nhà cây liễu ven Hồ Tây suốt một thời gian dài đến tận lúc cuối đời Từng phố phường, ngõ ngách Hà thành đều để lại trong ông những dấn ấn đặc biệt Ông thâm nhập vào đời sống thường ngày của người dân thông qua những nét văn hóa của những biển hàng, những thức quà Hà Nội, những giá trị tinh thần thuần khiết và cả những đổi thay của thủ đô khi chuyển mình theo chế độ, nhịp sống mới Thạch Lam bộc lộ tình yêu và niềm tự hào

về mảnh đất này Ông muốn ghi lại tất cả những gì mình trân trọng nhất theo

một cách rất riêng Mở đầu tập kí, Thạch Lam viết: “Người Pháp có Paris,

người Anh có London, người Tàu có Thượng Hải,… Chúng ta cũng có Hà

Nội, một thành phố có nhiều vẻ đẹp, vì Hà Nội đẹp thật (Chúng ta chỉ còn tìm những vẻ đẹp ấy ra), và cũng vì chúng ta yêu mến Yêu mến Hà Nội với tâm hồn người Hà Nội, cũng như người Parisien chính hiệu yêu mến Paris…”

[6,6] Chẳng hề cầu kì, nhà văn miêu tả những món ăn rất đời, tìm đâu cũng thấy và muốn lưu giữ, bảo tồn giá trị văn hóa cổ truyền sống mãi với thời

gian Ông đúc kết trong tác phẩm của mình “quà cũng là người”, qua món ăn

hiểu rõ hơn về con người Cảm hứng văn hóa Hà Nội xuất phát từ cuộc sống, con người nơi đây Nó đong đầy, ngập tràn, ùa vào những trang văn của Thạch Lam rất đỗi tự nhiên Cảm hứng của tác giả bắt nguồn từ nhiều yếu tố

Đó là tình yêu Hà Nội, sự kế thừa, gìn giữ những giá trị truyền thống tốt đẹp hòa quyện với tài năng, cảm xúc tinh tế của người nghệ sĩ Tất cả những điều này đã làm nên giá trị riêng của tập bút kí - một giá trị rất đời thường nhưng không phải ai cũng nắm bắt được

Với Martín Rama vốn không phải là nhà văn, ông là một nhà kinh tế Ông biết đến thủ đô ngàn năm văn hiến trên dải đất hình chữ S từ năm 1998, nơi đây là để lại một dấu ấn sâu đậm trong lòng vị chuyên gia kinh tế này Ông kết duyên cùng Hà Nội khi nhận nhiệm vụ công tác ở đây năm 2002 Trong khoảng thời gian 2002 - 2010, Martín Rama đã tìm hiểu rất kĩ về thành

phố này và cho ra đời đứa con tinh thần Hà Nội, một chốn rong chơi Xúc

cảm trước những vẻ đẹp, giá trị văn hóa, tinh thần của thủ đô Rama thường dạo chơi khắp các ngõ ngách của Hà thành mỗi dịp cuối tuần Với chiếc máy ảnh trong tay, ông ghi lại mọi khoảnh khắc thú vị nhất mà mình bắt gặp Không chỉ chụp ảnh, ông còn mày mò tự tìm hiểu về lịch sử, kiến trúc, văn

hóa và con người… “Chỉ sau khi tôi chọn lọc, phân loại các bức ảnh, tôi mới

nhận ra rằng chúng có cùng chủ đề, đủ tư liệu để làm một cuốn sách thú vị

Đó là khoảng năm 2009, tức là 7 năm sau khi tôi đến sống ở Hà Nội” [13]

Trải qua hai cuộc kháng chiến với bao thăng trầm lịch sử, Hà Nội từng bước chuyển mình Sự phát triển đô thị làm bộ mặt thành phố thay đổi, từ kinh tế, khu công nghiệp, các toàn nhà cao tầng, giao thông hiện đại đến những thói quen, nhịp sống mới Sự phát triển ấy cũng kéo theo nhiều hệ lụy, ảnh hưởng

từ văn hóa phương Tây Trong khi nhiều người Việt Nam đang vô tình lãng quên những giá trị văn hóa truyền thống đáng quý thì trong mắt bạn bè quốc

tế, Hà Nội vẫn luôn là một thành phố đáng sống, đáng yêu Đại sứ người Pháp Franz Jessen sau bốn năm gắn bó với thủ đô, khi kết thúc nhiệm kì, ông đã

bày tỏ: “Mỗi sáng, chúng tôi được đánh thức bởi tiếng gà gáy bên nhà hàng

xóm và tiếng loa phường Vào buổi tối, chúng tôi lại cảm thấy quen với tiếng rao của người bán hàng rong hoa quả và trà chanh, những tiếng rao phát ra

từ cái loa chạy bằng pin của họ Cho dù là một thành phố rộng lớn, nhưng Hà Nội lại có một sự hấp dẫn riêng mà chỉ những thành phố nhỏ mới có” [14]

Đối với Rama, ngay ở phần Lời mở đầu của cuốn sách, tác giả đã viết

“Cuốn sách này là sản phẩm của tình yêu.Tôi đã yêu Hà Nội từ lần đầu gặp

gỡ, vào tháng Mười năm 1998, và đến giờ, tình yêu đó chưa hề phai nhạt”

Tác giả khẳng định “trong khi nhiều thành phố ở Đông Nam Á đang trở nên

xấu xí hoặc buồn tẻ thì Hà Nội vẫn là thành phố đáng sống, hơn thế nữa, nó còn là thành phố rất đáng yêu” Có thể thấy rằng để có được những cảm xúc,

động lực hoàn thành cuốn sách, Martín Rama đã dành cho Hà Nội một vị trí thật đặc biệt

Đúng vậy, dù là Thạch Lam hay Rama tuy có góc nhìn, cách cảm nhận khác nhau nhưng Hà Nội vẫn hiện lên thật đẹp trong mắt họ Chúng ta bắt gặp

sự đồng điệu trong cảm hứng về văn hóa Hà Nội của Thạch Lam và Rama trước hết xuất phát từ tình yêu thủ đô Những xúc cảm nảy nở khi hai tác giả sinh sống ở nơi đây Họ hòa mình cùng nhịp sống Hà thành để quan sát, cảm nhận và suy ngẫm về vẻ đẹp văn hóa và lối sống của con người trên nhiều

phương diện, khía cạnh của đời sống thường ngày Tuy sống và cảm nhận về

Hà Nội ở những thời điểm khác nhau nhưng cả hai tác giả đều quan tâm đến những giá trị văn hóa lâu đời cùng những đổi thay nhanh chóng của thủ đô trong giai đoạn chuyển mình Rama và Thạch Lam đều quan tâm từ lối kiến trúc xây dựng độc đáo, cảnh quan đa dạng đến đời sống văn hóa tinh thần người Hà Nội Song song với cảm hứng tự hào, ngợi ca, các tác giả còn thể hiện quan điểm cá nhân về những góc khuất của thành phố trong những thời

khắc đổi thay của chế độ xã hội Tập bút kí Hà Nội băm mươi sáu phố

phường và cuốn sách Hà Nội, một chốn rong chơi không chỉ thể hiện tình

yêu thủ đô của Thạch Lam và Martín Rama mà còn cho thấy những hiểu biết tinh tường của các tác giả này

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG THỂ HIỆN GÓC NHÌN VĂN HÓA HÀ NỘI CỦA THẠCH LAM VÀ MARTÍN RAMA

2.1 Kiến trúc cảnh quan Hà Nội

Kiến trúc là nghệ thuật, cũng là khoa học về tạo dựng những không gian thích hợp cho hoạt động sống của con người Có thể nói kiến trúc là một dạng tổ hợp đặc biệt của văn hóa

Giai đoạn từ năm 1920 đến năm 1945, người Pháp thực hiện chủ trương đẩy mạnh đầu tư và khai thác thuộc địa nhầm khôi phục nền kinh tế và củng cố địa vị của Pháp trên thế giới sau khi kết thúc chiến tranh thế giới lần thứ nhất vào cuối năm 1918 Hà Nội, một thành phố thuộc địa giữ vai trò chiến lược quan trọng ở Đông Dương đã trở thành mục tiêu số một cho chương trình khai thác thuộc địa lần thứ hai của người Pháp Hoạt động kinh

tế và xây dựng thành phố với tốc độ và quy mô gấp nhiều lần so với thời kỳ trước đã thúc đẩy quá trình đô thị hóa ở Hà Nội Tuân theo quy luật đô thị hóa chung, vùng không gian trống, làng xóm đô thị và vùng ngoại vi đã bắt đầu chịu sức ép về dân cư và đối mặt với các vấn đề xã hội, hạ tầng kĩ thuật Từ những năm 1920, trong khu vực phố cổ, người ta bắt đầu tiến hành cải tạo hoặc xây dựng mới trên nền nhà cũ Ngôi nhà mới, cao hai ba tầng, mang phong cách kiến trúc ít nhiều chịu ảnh hưởng của Pháp Có thể nói, sự xâm lược của Pháp và ảnh hưởng văn hóa phương Tây đã tạo nên sự thay đổi lớn

trong diện mạo đô thị Hà Nội Nhà văn Vũ Bằng trong cuốn Miếng ngon Hà

Nội đã tái hiện lại bức tranh Hà thành thời đó: “Sau một cuộc biến thiên, đất

nước đổi thay nhiều Ai hồi cư năm 1948 - 1949 có nhớ rằng suốt từ Bạch Mai về đến chợ Hôm có hàng dãy phố bị phá không? Hàng Thiếc, Hàng Đồng

chỉ còn trơ lại cái nhà lỏng lẻo, mất cả trần, cả cửa Có phố cỏ mọc ra cả đường đi… Bây giờ Hà Nội lại có vẻ mặt mới… Nay đã có những căn nhà rộng, cửa sổ bịt hoa sắt đứng lên thay thế Người ta thấy nhà cửa tăm tắp như

vẽ bản đồ Ấy là vì nhu cầu của văn minh đó” [2,13]

Sự đổi thay trong kiến trúc Hà Nội cũng được Thạch Lam tái hiện lại:

“Hà Nội đã đổi thay nhiều lắm Những phố cũ, hẹp và khuất khúc với những nhà thò ra thụt vào, những mái tường đi xuống từng bực như cầu thang, những cửa sổ gác nhỏ bé và kín đáo, đã nhường chỗ cho những phố gạch thẳng và rộng rãi, với từng dãy nhà giống nhau đứng xếp hàng Thẳng và đứng hàng, đó là biểu hiện của văn minh” [6,13] Bộ mặt kiến trúc xưa vốn

thuần nhất, nay đã bắt đầu có những đổi thay, phong cách hòa trộn tây, ta

khiến nhà văn thốt lên “không còn gì của Hà Nội ngoài năm sáu mươi năm

trở về trước” Dưới góc nhìn của Thạch Lam: “Khi ông cầm lái chiếc ô tô thì ông lấy làm dễ chịu vì đường rộng, vì phố thẳng lắm Nhưng đối với người tản bộ đi chơi, lòng thư thả và mải tìm cái đẹp, thì phố xá mới không có thú vị gì” [6,14] Hà Nội mất dần đi những vẻ cổ kính của mảnh đất kinh kì thời vua

Lê, chúa Trịnh Những nét cổ kính, xưa cũ của Thăng Long xưa đang dần bị mai một Tác giả bùi ngùi, xúc động, tiếc thương cho quá khứ một thời

Trước khi người Pháp đặt chân tới Việt Nam, Hà Nội là một đô thị phong kiến Đô thị Hà Nội có cấu trúc điển hình của các thành phố nông nghiệp truyền thống Đông Nam Á: sự hòa trộn giữa làng xã trong không gian

đô thị, tính gắn kết cộng đồng trong đời sống sinh hoạt và hoạt động kinh tế

nông nghiệp - tiểu khu công nghiệp “Ngày ấy, đường hẹp chắc hàng xóm

láng giềng ăn ở với nhau thân mật hơn Người cùng hàng phố tự coi như có một liên lạc cùng nhau Bên này một cửa hàng tạp hóa có đầy quả sơn đen, có chồng giấy bản và ống bút Nho, có cô hàng thùy mị mà hàng phố vẫn khen là gái đảm đang Bên kia nhà ông cụ Tú, có tiếng trẻ học vang, có cậu học trò

xinh trai đứng hầu chè thầy bên tràng kỷ” [6,14] Giai đoạn đó Hà Nội không

cầu kì, xa hoa với nhà cửa vài ba tầng san sát nhau nhưng lại thật gần gũi, ấm

áp với tình người Giữa cái cổ kính của phố phường, trong cái vòng vèo của những con ngõ nhỏ, người ta có cơ hội gần nhau, hiểu nhau

Sự thay đổi kiến trúc khiến Thạch Lam lo sợ cho những dự cảm của việc người ta định dựng nhóm tượng điêu khắc, biểu tượng cho sông Nhị Hà

và Mê Kông thay tháp Rùa mà ông ví “trông xa như mâm xôi, phía dưới có

tượng đài hai người đàn bà nằm choài ra như đang bơi” Tác giả bất bình khi

người ta dựng cái cột điện sơn màu hắc ín “như một thứ cây già mọi rợ, vụng

về” bên cổng đền Ngọc Sơn, cái bóp ở Quán Thánh mái cong cong hình giống

chùa chiền và “bên trong có cảnh sát thay nhà sư” Giọng điệu nhẹ nhàng mà

thấm thía, sâu sắc Thạch Lam mang trong mình sự hoài cổ, ông còn luyến tiếc lắm, vấn vương lắm cái kiến trúc cổ xưa, cũ kĩ nhưng thân mật, ấm cúng nghĩa tình người Hà Nội

Đọc Hà Nội, một chốn rong chơi, Martín Rama đưa người đọc đến

những công trình ở Hà Nội theo lối kiến trúc Pháp, đồ sộ và uy nghiêm: “Hà

Nội có một bộ sưu tập các phong cách kiến trúc đặc sắc Nó kết hợp cả một loạt các phong cách kiến trúc, từ các ngôi chùa truyền thống và nhà tập thể đến các công sở và biệt thự Pháp cổ tới kiến trúc kiểu Xô Viết” Bằng tình

yêu và khát khao khám phá thủ đô cùng sự quan sát tinh tế, vốn hiểu biết về kiến trúc, Rama đã phát hiện những công trình được thiết kế, xây dựng theo lối kiến trúc kiểu Pháp Trong cuốn sách của mình, ông đã đưa vào những hình ảnh chân thực về kiến trúc của thành phố trong suốt khoảng thời gian ông ở Hà Nội, đi từng ngõ ngách ghi lại những bức ảnh chân thực nhất

Rama không chỉ là một người nghệ sĩ yêu cái đẹp, say mê với sự quyến

rũ của “nàng thơ” Hà Nội mà ông còn là một kiến trúc sư thực thụ khi khám

phá mảnh đất này Ông tìm hiểu một cách bài bản về sự ra đời, nguồn gốc các

kiểu công trình kiến trúc có mặt ở thủ đô Đó là những công trình Art Déco hay nói cách khác là những công trình kiến trúc chịu ảnh hưởng của nghệ thuật trang trí Một trong những công trình lớn mang phong cách này Nhà Băng Đông Dương (nay là trụ sở Ngân hàng Nhà nước), bệnh viện Bạch Mai

hay những ngôi nhà ở khu vực hồ Bảy Mẫu và hồ Thiền Quang “Hà Nội về

phía Nam từ những năm 1930 - 1940, với những khu dân cư mới thu hút nhóm người Việt trung lưu làm việc cho chính quyền thực dân Pháp, hoặc cho các nhà tư sản hiện đại Khi đó, Art Déco nở rộ” [10,10] Có thể nhận thấy phong

cách kiến trúc này hoàn toàn khác với những đặc trưng kiến trúc thời phong kiến Nó du nhập vào thành phố thông qua quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp Tuy nhiên, góc nhìn của Martín Rama lại có những chiều hướng tích cực với sự du nhập văn hóa phương Tây Ông coi đây là những thành tựu về kiến trúc của thành phố và nó dù được du nhập từ bên ngoài song vẫn mang đường nét hài hòa với kiểu kiến trúc truyền thống của ta Ông

đã nhận xét về một công trình bệnh viện: “Có lẽ ít người chú ý đến hình hai

chữ H, viết tắt của Hôpital de Hanoi, được đắp dính vào nhau, gợi liên tưởng đến hình ảnh Khuê Văn Các trong Văn Miếu” [10,11] Việc có mặt của phong

cách Art Déco trên các bức tường, tòa nhà ở Hà Nội là minh chứng cho sự đa dạng về kiến trúc nghệ thuật ở thành phố này Bên cạnh đó, Martín Rama còn tìm hiểu về những ban công với các phong cách thiết kế, trang trí khác nhau Chúng xuất hiện trước hiên nhà với những màu sắc đặc trưng, sự cầu kì làm bằng sắt hay sự thanh lịch thể hiện ở mặt tiền đều là những yếu tố gây ấn tượng cho công trình đó Hà Nội cũng là nơi hội tụ hàng nghìn ngôi nhà được

thiết kế theo phong cách Beaux Arts vào những năm đầu thế kỉ XX: “Vữa trát

tường vốn được dùng để tạo các cột trụ kiểu giả Hy Lạp và những chi tiết sắp đặt hoa lá, giờ đã vỡ ra từng mảng Cỏ dại, đôi khi là hẳn một cái cây nhỏ, hiền lành mọc trên những khe tường nứt của mái đua và ban công Rêu đen,

và những đám ẩm mốc đã chiếm lĩnh toàn bộ mặt tiền của các ngôi nhà từng một thời nom rất tươm tất Nhưng mặc cho những rêu phong đó (hay chính bởi những rêu phong này), mà các tòa nhà theo phong cách Beaux Arts đã góp phần tạo nên sự duyên dáng của thành phố” [10,22] Tuy có sự xuất hiện

của nhiều trường phái kiến trúc song Rama vẫn khẳng định Hà Nội vẫn luôn

giữ được những vẻ đẹp truyền thống vốn có “Ở phía Tây của hồ Hoàn Kiếm

là một tòa nhà lộng lẫy,… Lối kiến trúc kiểu Pháp của tòa nhà không thể nhầm lẫn và lối trang trí kiểu Á châu của nó cũng rất dễ nhận biết, ngôi nhà này chứa đựng sự pha trộn về văn hóa truyền thống, thứ làm nên cái độc đáo của Hà Nội” [10,37]

Đi hết con phố Pháp, Rama mang đến cho người đọc hình dung về công trình theo lối kiến trúc Xô Viết được xây dựng đơn giản về kiến trúc Tác giả

đã viết lời bình cho những bức ảnh: “Thật thú vị là mặc dù đất nước khi đó

đang trong thời kì chiến tranh, nhưng rất nhiều công trình xây dựng theo phong cách Xô Viết lại có chủ chủ đề xã hội và văn hóa Rạp xiếc, Nhà Văn hóa Công nhân, Nhà hát Múa rối, các trung tâm thể thao, sân vận động, chợ Những lựa chọn đó cho thấy ưu tiên của Việt Nam trong một thời k khó khăn” [10,95] Nhiều công trình mang ý nghĩa tập thể, ngợi ca những người

anh hùng dân tộc, cổ vũ tinh thần chiến đấu, xây dựng chủ nghĩa xã hội Các khu tập thể được xây dựng theo lối kiến trúc Xô Viết, nhằm đáp ứng nhu cầu chỗ ở khu dân số của thủ đô tăng lên cũng mang những nét đặc trưng riêng Dạo bước trên phố phường, người ta không khó để bắt gặp những khu tập thể với nhiều nét ấn tượng Các dãy nhà này theo thời gian bị thay đổi về công năng sử dụng cũng như hình thức bề ngoài bởi cư dân sáng tạo tự do trong không gian sống của mình Rama đã miêu tả rất kĩ về đời sống ở những khu

tập thể “Khắp nơi ở Hà Nội, người ta dễ dàng bắt gặp những ngôi nhà cao

vài ba tầng, trông hom hem và buồn bã, tất cả đều được sơn màu vàng, mang

những cái biển tên giống nhau có số và chữ màu trắng trên nền màu xanh”

[10,53] Ban đầu các khu tập thể (KTT) được xây dựng để phục vụ “mô hình

“gia đình tiên tiến”, ca ngợi những giá trị vô sản và nhu cầu chung của giai cấp Lý tưởng về tập thể ngụ ý rằng những khu vực quan trọng, bao gồm cả bếp và nhà tắm, phải là của chung của một số hộ gia đình” nhưng “khi mà đời sống xã hội được tự do hơn, thì cư dân của những KTT này cũng bắt đầu chiếm lĩnh không gian của riêng họ” [10,54] Cùng trong không gian là khu

tập thể nhưng từng giai đoạn khác nhau, khi chế độ xã hội khác đi thì lối sống của người dân cũng có nhiều đổi thay Họ tận dụng từng khoảng không gian, cơi nới để làm diện tích nơi ở tăng lên hoặc sử dụng cho mục đích kinh doanh Điều này khiến cho cảnh quan của các khu tập thể có phần trở nên lộn xộn nhưng đây lại là một nét riêng trong lối sống của người Hà Nội nay Những phát hiện của M Rama đã đem đến cái nhìn mới khi khám phá về kiến trúc của thủ đô

Quá trình bị đô hộ cũng kéo theo nhiều luồng văn hóa tác động vào nhiều mặt của xã hội, trong đó có cả các công trình kiến trúc Song Rama đã khẳng định Hà Nội có sự pha trộn những nét truyền thống với khả năng tinh lọc văn hóa vẫn cho thấy sức bền của văn hóa bản địa Kiến trúc Hà Nội mang nhiều màu sắc khác nhau, từ những ngôi nhà ống thiết kế kiểu Pháp, đến những khu hành chính chuyên biệt đều có điểm nhấn riêng Sự hòa trộn của nhiều loại hình kiến trúc đã tạo nên những cảnh quan độc đáo trên khắp ba mươi sáu phố phường Đó là sự tổng hòa các loại hình kiến trúc truyền thống với kiến trúc kiểu Pháp và kiểu Xô Viết tạo nên những công trình công cộng

đồ sộ, những danh thắng nổi tiếng đến những góc phố giản dị với dấu ấn riêng biệt Trong không gian sống đa dạng đó, nhiều nét văn hóa người Hà thành được bộc lộ Điển hình là việc họ thích ứng và hòa nhập nhanh với sự thay đổi của xã hội

Có thể thấy, kiến trúc phố cổ Hà Nội mang nét cổ kính trầm mặc của ba mươi sáu phố phường dưới con mắt của Thạch Lam Nhà văn đã bày tỏ sự

hoài niệm về hình ảnh phố xưa với: “giữa nhà, mảnh sân vuông lộ thiên, bể

non bộ và cá vàng, có dãy lan, bể đựng nước và trên tường có câu đối chữ Nho”, tất cả đã lùi vào dĩ vãng Với M Rama, ông lại miêu tả cụ thể một ngôi

nhà kiến trúc phố cổ gắn với sinh hoạt buôn bán, cuộc sống nhộn nhịp trong giai đoạn chuyển mình, đổi thay của đất nước

Kiến trúc cảnh quan Hà Nội phản ánh tổng hợp cuộc sống của người dân địa phương và khu vực sống của họ, những điều tạo lên bản sắc của thành phố Không gian sống, cư dân và tính cách của họ đã hình thành nên nét đặc trưng văn hóa của một khu vực mà không nơi nào khác có được Nếu Thạch Lam luyến tiếc, hoài niệm quá khứ, trân trọng những giá trị văn hóa cổ kính, xưa cũ thì Rama lại đón nhận một Hà Nội hiện đại, đa dạng, đang trên đà phát triển Điểm gặp gỡ của hai tác giả này chính là tình yêu thủ đô nồng nàn, tha thiết Kiến trúc và cảnh quan văn hóa Hà Nội là vấn đề còn khá mới mẻ trong văn chương Tuy nhiên, góc nhìn của Thạch Lam và Rama, người đọc lại có cái nhìn rất gần gũi, cụ thể về mối liên hệ giữa không gian, môi trường sống với những giá trị văn hóa bản địa

2.2 Nét đẹp trong văn hóa ẩm thực người Hà Nội

Hà Nội nghìn năm văn hiến, từng là kinh đô của nhiều triều đại, nếp sống của người Tràng An Do đó, Hà Nội có vẻ đẹp, cốt cách riêng Một trong những nét đẹp văn hóa Hà thành phải kể đến văn hóa ẩm thực Hà Nội là nơi hội tụ và kết tinh, giao lưu và lan tỏa văn hóa ẩm thực vùng miền

Ẩm thực Hà Nội là mảng đề tài thu hút khá nhiều sự quan tâm của các nhà nghiêm cứu, các nhà văn Thạch Lam đã ưu ái dành nhiều số trang trong

tập kí để viết về những thức quà Hà Nội Với tâm hồn đồng điệu cùng vẻ đẹp

cổ kính, nhã nhặn, thanh tao, Thạch Lam đã khắc họa một bức tranh Hà Nội

“đẹp” và “thơm” đến nao lòng Trong Miếng ngon Hà Nội, Vũ Bằng đã từng

thốt lên: “Hà Nội… ngon… quá xá! Hà Nội ngon không phải chỉ ngon về

những miếng ngon đặc biệt, nhưng ngon từ cách ăn uống ngon đi, ngon từ cách rao hàng quà ngon xuống, ngon từ cách trình bày ngon tới, ngon từ cách thái miếng thịt, chia miếng bánh ngon lui” [2,197] Bàn về vấn đề này, TS Lê

Dục Tú đã nhận xét: “không chỉ đơn thuần là một miếng ăn thuần túy mà sâu

hơn là những giá trị tinh thần, là những nét đẹp văn hóa, không chỉ cho hiện tại mà còn lưu giữ đến muôn đời sau” “Các thức quà Hà Nội, dưới ngòi bút Thạch Lam, sở dĩ đạt đến sự độc đáo một cách hoàn hảo, đạt đến tầm cao của văn hóa ẩm thực bởi sự phối hợp từ hai phía: phía người làm ra nó và phía người thưởng thức” [1,39]

Bằng khả năng quan sát tinh tế, nhạy cảm với cách thức độc đáo, Thạch Lam chắt lọc đưa vào sáng tác của mình, những thức quà có mặt trên mọi nẻo đường, góc phố Không phải ngẫu nhiên mà ngòi bút của ông miêu tả thật kỹ

lưỡng cách mà người Hà Nội làm và thưởng thức chúng Bởi “quà Hà Nội,

xưa nay vẫn nổi tiếng là ngon lành và lịch sự, thêm nữa, quà còn tức là người” Có lẽ, đây là những trang viết đặc sắc nhất, vì “bao nhiêu ý tốt, tình hay gửi vào trong một chút quà nơi đô hội”

“Quà Hà Nội” mà Thạch Lam đề cập đến trong tác phẩm của mình là

những thức quà dân dã, bình dị Ấy là “quà hàng rong” với những món ăn thân thuộc được vang lên bởi những tiếng rao vọng khắp phố phường, len lỏi

cả trong những hẻm ngõ Quà Hà Nội trước hết bắt mắt bởi hình thức, được hiện lên qua cái nhìn của thi nhân thưởng thức cái đẹp Những thức quà mà

Thạch Lam gọi là “quà chính tông” phải kể đến là: bánh cuốn nhưng phải đúng loại “bánh cuốn Thanh Trì mỏng như tờ giấy và trong như lụa.” Ông