Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử trần quốc toản của lưu sơn minh (2018)

Trong tác phẩm văn học nói chung và tiểu thuyết lịch sử nói riêng, nhân vật không phải là yếu tố duy nhất nhưng đó là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu, thể hiện tập trung và sâ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

CỦA LƯU SƠN MINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lý luận văn học

GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

PHẠM THANH MAI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA: SƯ PHẠM VĂN

**************

PHẠM THANH MAI

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

LỊCH SỬ TRẦN QUỐC TOẢN CỦA LƯU

SƠN MINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ KIỀU ANH

HÀ NỘI – 2018

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy, cô giáo khoa Ngữ văn trường Đại học sư phạm Hà Nội 2, những người luôn tận tình chỉ bảo em trong suốt thời gian em học tập và nghiên cứu tại trường

Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Thị Kiều Anh người đã hướng dẫn, góp ý trao đổi về phương pháp luận, nội dung nghiên cứu và các hướng dấn khoa học khác để em có thể hoàn thành tốt khóa luận tốt nghiệp Cuối cùng, xin bày tỏ lòng biết ơn đối với gia đình, bạn bè đã luôn động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện khóa luận

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Phạm Thanh Mai

LỜI CAM ĐOAN

Bài báo cáo tốt nghiệp này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Nguyễn Thị Kiều Anh Tôi xin cam đoan rằng:

Đây là kết quả nghiên cứu của riêng tôi

Kết quả này không trùng khớp với kết quả của bất kì tác giả nào đã được công

bố Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Phạm Thanh Mai

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Bố cục của khóa luận 5

NỘI DUNG 6

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ 6

1.1 Khái niệm về tiểu thuyết lịch sử 6

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết 6

1.1.2 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử 7

1.1.3 Sự khác nhau giữa các tiểu thuyết lịch sử và các thể loại khác 8

1.2 Những chặng đường phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam 9

1.2.1 Tiểu thuyết lịch sử thời trung đại 9

1.2.1.1 Truyền thuyết lịch sử 9

1.2.1.2 Truyện văn xuôi tự sự ghi chép bằng chữ Hán (phần có liên quan đến lịch sử) 10

1.2.1.3 Loại truyện thiền sư 11

1.2.1.4 Thể liệt truyện trong một số công trình sử học 12

1.2.2 Tiểu thuyết lịch sử hiện đại 12

1.2.2.1 Chặng thứ nhất: từ đầu thế kỷ XX đến 1930 12

1.2.2.2 Chặng thứ 2: Từ 1930 đến 1945 14

1.2.2.3 Chặng thứ 3: Từ năm 1945 đến nay 17

1.3 Lưu Sơn Minh và thể loại tiểu thuyết lịch sử 18

1.3.1 Quan điểm nghệ thuật của Lưu Sơn Minh 18

1.3.2 Quan điểm nghệ thuật về con người 20

Chương 2 CÁC LOẠI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ TRẦN

QUỐC TOẢN CỦA LƯU SƠN MINH 23

2.1 Khái niệm nhân vật 23

2.1.1 Nhân vật văn học nói chung 23

2.1.2 Vài nét về nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử 24

2.2 Các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản của Lưu Sơn Minh 25

2.2.1 Các nhân vật tích cực tham gia vào cuộc kháng chiến 27

2.2.1.1 Quý tộc, tướng lĩnh nhà Trần 27

2.2.1.2 Những người dân thường tham gia kháng chiến 29

2.2.2 Những người đầu hàng giặc Nguyên 31

2.2.3 Tướng giặc Nguyên 31

Chương 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ TRẦN QUỐC TOẢN CỦA LƯU SƠN MINH 33

3.1 Nguyên mẫu và hư cấu trong sáng tạo chi tiết nghệ thuật về nhân vật 33

3.1.1 Nguyên mẫu lịch sử như một điểm tựa sáng tạo nghệ thuật 33

3.1.2 Hư cấu nghệ thuật như một chất liệu nghệ thuật độc đáo 36

3.2 Nghệ thuật miêu tả chân dung nhân vật 38

3.3 Nghệ thuật miêu tả nhân vật qua hành động 41

3.4 Nghệ thuật miêu tả nhân vật qua ngôn ngữ 47

3.4.1 Ngôn ngữ đối thoại 47

3.4.2 Ngôn ngữ khắc họa nội tâm nhân vật 50

KẾT LUẬN 53

TÀI LIỆU THAM KHẢO 55

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cũng như hầu hết các nền văn hóa, văn minh nhân loại, lịch sử và văn học Việt Nam có mối quan hệ khăng khít với nhau Cả lịch sử và văn chương đều có cuộc sống riêng của mình, song mối quan hệ qua lại vẫn luôn tồn tại Sáng tạo văn học về đề tài lịch sử thường xuất hiện như một cách làm sống lại những giá trị tinh thần, những kinh nghiệm sống, những truyền thống và con người của dân tộc theo cách nhìn của từng nhà văn

Lưu Sơn Minh là một cái tên còn khá mới mẻ trên văn đàn Việt Nam với hai tác

phẩm tiểu thuyết lịch sử: Trần Quốc Toản, Trần Khánh Dư và một tập truyện ngắn Mưa sâm cầm Hai tác phẩm tiểu thuyết lịch sử đã thể hiện những tìm tòi, sáng tạo,

những góc nhìn mới mẻ của tác giả về các nhân vật lịch sử dưới triều đại nhà Trần Trong tác phẩm văn học nói chung và tiểu thuyết lịch sử nói riêng, nhân vật không phải là yếu tố duy nhất nhưng đó là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu, thể hiện tập trung và sâu sắc nhất quan niệm nghệ thuật và cách cắt nghĩa, cách

lí giải của nhà văn về con người Tác phẩm tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản của Lưu Sơn Minh có dung lương không lớn nhưng có hệ thống nhân vật phong phú, sinh động Có những nhân vật có thật trong lịch sử thuộc hoàng tộc nhà Trần, hay nhóm các nhân vật được tác giả xây dựng mới hoặc “nối dài” từ các tác phẩm của nhà văn Hà Ân song các nhân vật đều mang những đặc điểm riêng, để lại ấn tượng khó quên, góp phần tạo dựng nên câu chuyện lấy bối cảnh từ một thời đại đầy đau thương nhưng cũng anh hùng, bất khuất vẻ vang của nhân dân ta

Các nhân vật lịch sử có thể là những anh hùng nổi tiếng trong lịch sử hay những anh hùng còn nhiều nghi vấn, khuất lấp nhưng họ đều được tìm hiểu, nhìn nhận, đánh giá và miêu tả dưới nhiều góc cạnh và nhiều thái độ nhìn nhận khác nhau Qua các nhân vật này, lịch sử được tái hiện một cách chân thực, sinh động và

có hồn hơn Thay vì khẳng định, tuyệt đối hóa lịch sử, các nhà văn có thể đặt ra những giả thuyết, những khả năng có thể xảy ra trong lịch sử Từ đó các nhân vật lịch sử được mở rộng, xen lẫn sự thật là cả những yếu tố hư cấu, được nhìn nhận ở

tính đa trị, nhiều chiều Không đưa ra những con số chiến thắng của các trận đánh,

tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản của Lưu Sơn Minh đi sâu vào tâm lí, đời sống

của các nhân vật

Việc xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Lưu Sơn Minh có ý nghĩa quan trọng, làm nên giá trị, nét đặc sắc cho các tác phẩm Vì vậy nghiên cứu nhân vật là việc làm hết sức cần thiết trong việc lĩnh hội, tiếp nhận tác phẩm và nhìn nhận, khám phá tài năng nghệ thuật của nhà văn

Xuất phát từ những lí do như trên, tôi chọn đề tài Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản của Lưu Sơn Minh để nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Tiểu thuyết lịch sử là thể loại xuất hiện khá lâu trên văn đàn Việt Nam kể từ

những tác phẩm như Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm viết vào khoảng thế kỉ XVIII, Hoàng Lê Nhất thống chí của Ngô Gia Văn Phái vào năm

1804… Tiếp nối nguồn mạch tiểu thuyết lịch sử, các sáng tác về đề tài lịch sử của

Nguyễn Xuân Khánh với Hồ Quí Ly, Mẫu Thượng Ngàn, Nguyễn Mộng Giác với Sông côn mùa lũ, Võ Thị Hảo với Giàn thiêu, Nam Dao với Đất trời, Gió lửa, Lưu Sơn Minh với Trần Khánh Dư, Trần Quốc Toản, Nguyễn Quang Thân với Hội thề… đều thể hiện tinh thần nhận thức lịch sử một cách sâu sắc, toàn vẹn, dưới

nhiều góc độ

Cùng với sự phát triển của thể loại tiểu thuyết lịch sử, các công trình nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử cũng xuất hiện Có thể kể đến các bài viết, bình luận về

tiểu thuyết lịch sử của Bùi Văn Lợi: Về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nửa đầu thế kỉ

XX (Bùi Văn Lợi - Thông tin KHXH, 1998, số 8), Mối quan hệ giữa tính chân thực lịch sử và hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX (

Bùi Văn Lợi - Tạp chí văn học, 1999, số 9) bài viết của Trần Đình Sử đăng trên

trang cá nhân của nhà nghiên cứu năm 2013: Suy nghĩ về lịch sử và tiểu thuyết lịch sử cùng nhiều bài viết của các tác giả khác về những vấn đề chung của tiểu thuyết

lịch sử hiện đại Các công trình nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử

xuất hiện ngày càng nhiều trong thời gian gần đây như: Nhân vật lịch sử và những

biên độ sáng tạo sau đổi mới (Nguyễn Văn Hùng - Vanvn.net, 2016), Hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam (Nguyễn Văn Sang, Luận văn Thạc sĩ, 2013), Tiểu thuyết lịch sử cần có nhân vật lịch sử hay không? (Hà Quảng -

Văn nghệ Tiền Giang, 2012)…

Lưu Sơn Minh là một nhà văn trẻ đam mê đề tài lịch sử, từng có nhiều truyện ngắn độc đáo tái hiện các nhân vật lẫy lừng một thời như vua Trần Nhân Tông, tướng Trần Khánh Dư, nguyên phi Ỷ Lan, quân sư Lê Văn Thịnh… Với thể loại

tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh có hai tác phẩm đó là Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản… Các tác phẩm của Lưu Sơn Minh cung cấp cho độc giả những góc

nhìn mới về lịch sử và các nhân vật trong lịch sử, đồng thời tái hiện lại lịch sử một cách chân thực, sống động và hấp dẫn hơn Tuy nhiên chưa có các công trình nghiên cứu chuyên sâu về các tác phẩm cũng như nhân vật trong tiểu thuyết của tác giả này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở tiếp thu một số nghiên cứu của các tác giả đi trước, khóa luận đặt

ra nhiệm vụ và giới hạn vào việc tập trung làm rõ hơn thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản Thông qua đó người viết có những căn cứ xác thực

để khẳng định phong cách sáng tác, quan điểm nghệ thuật về con người của tác giả Lưu Sơn Minh, những đóng góp giá trị, tích cực đối với nền tiểu thuyết đương đại Việt Nam nói chung và đối với thể loại tiểu thuyết lịch sử nói riêng

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu, với đề tài là Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản của Lưu Sơn Minh, khóa luận đề ra những nhiệm vụ cụ thể như sau:

- Tổng hợp cơ sở lí thuyết khoa học về nhân vật trong tác phẩm văn học nói chung, nhân vật tiểu thuyết nói riêng Đặc biệt đi sâu vào khái niệm nhân vật lịch sử trong tiểu thuyết lịch sử

- Xác định cách phân loại và phân loại đối tượng nghiên cứu từ nền tảng lí thuyết, thể loại và thực tiễn tác phẩm

- Phân tích, làm rõ thế giới nhân vật phong phú, phức tạp trong tiểu thuyết lịch

sử Trần Quốc Toản, những ảnh hưởng của nhân vật tới giá trị của tác phẩm

- Có sự đối chiếu, so sánh các nhân vật được xây dựng trong tác phẩm và các nguyên mẫu trong lịch sử

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là toàn bộ hệ thống nhân vật trong tiểu

thuyết lịch sử Trần Quốc Toản của Lưu Sơn Minh

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Từ định hướng của đề tài, khóa luận sẽ tiến hành nghiên cứu nhân vật trong

cuốn tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản trên các phương diện lớn sau: hành động,

ngôn ngữ, giọng điệu, tính cách, không gian, thời gian nhằm cung cấp cái nhìn cụ thể, chi tiết về các nhân vật lịch sử được khắc họa trong tác phẩm

Ngoài ra, đề có được những lí giải khoa học, hợp lí, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cũng hết sức chú ý đến những vấn đề xoay quanh việc xây dựng nhân vật lịch sử, nhân vật tiểu thuyết trong một số tác phẩm cùng thể loại và những nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử cùng nói về các nhân vật xuất hiện trong tác phẩm

như bộ tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh và Lá cờ thêu sáu chữ vàng của

Nguyễn Huy Tưởng

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện khóa luận, tôi đã vận dụng linh hoạt các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân tích tác phẩm dựa theo đặc trưng thể loại: dựa vào đặc trưng thê loại tự sự để tiến hành phân tích đặc điểm của nhân vật

- Phương pháp hệ thống: trong quá trình nghiên cứu khóa luận sẽ dùng phương pháp hệ thống để xem xét nhân vật trong toàn bộ cấu trúc tác phẩm

- Phương pháp so sánh, đối chứng: Đế khẳng định sự sáng tạo, quan điểm về con người và phong cách sáng tác của nhà văn, cần so sánh nhân vật trong tác phẩm

Trần Quốc Toản của Lưu Sơn Minh với các nguyên mẫu trong lịch sử

- Trong quá trình nghiên cứu, người viết cũng tiến hành sử dụng phương pháp thống kê, phương pháp tiểu sử như một công cụ hỗ trợ

6 Đóng góp của khóa luận

Công trình nghiên cứu Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản của Lưu Sơn Minh cung cấp thêm một đề tài nghiên cứu mới vào lịch sử nghiên cứu tiểu

thuyết lịch sử nói chung và nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử nói riêng Qua việc nghiên cứu hình tượng nhân vật trong tác phẩm, người viết hy vọng cung cấp một cái nhìn cụ thể, sâu sắc hơn về các nhân vật, yếu tố hư cấu, khả năng tiếp cận lịch sử

và quan điểm của tác giả về các nhân vật trong lịch sử, cảm hứng thế sự trong tiểu thuyết của nhà văn Lưu Sơn Minh nói riêng và các tác giả trong tiểu thuyết lịch sử Việt nam hiện đại nói chung Chúng tôi cũng mong muốn rằng khóa luận sẽ giúp nâng cao một phần giá trị thẩm mĩ của tác phẩm khi đến với bạn đọc

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận Nội dung chính khóa luận được thể hiện trong

ba chương:

Chương 1: Một số vấn đề chung về tiểu thuyết lịch sử

Chương 2: Các loại nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản của

Lưu Sơn Minh

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản của Lưu Sơn Minh

NỘI DUNG Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ

1.1 Khái niệm về tiểu thuyết lịch sử

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết

Tiểu thuyết là bộ phận lớn và quan trọng của nền văn học của toàn nhân loại Trong đó, thể loại tiểu thuyết lịch sử đang ngày càng phát triển và đạt được nhiều thành tựu nhất định Tuy nhiên vẫn có nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm của tiểu thuyết lịch sử

Trước khi đi tìm hiểu về tiểu thuyết lịch sử chúng ta nên tìm hiểu khái niệm tiểu thuyết

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học do Lại Nguyên Ân biên soạn: “Tiểu thuyết

là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật, hoàn cảnh, sự vật để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đề của cuộc sống con người, biểu hiện tính chất tường thuật, tính chất kể chuyện bằng ngôn ngữ văn xuôi theo những chủ

Từ những khái niệm kể trên có thể rút ra những đặc trưng của tiểu thuyết: Đầu tiên tiểu thuyết có khả năng phản ánh toàn vẹn và sinh động các hiện thực khách quan của cuộc sống và khám phá những vấn đề mang tính chất riêng của mỗi cá nhân như số phận cá nhân và thân phận con người Tiểu thuyết thể hiện được những suy nghĩ, cách nhìn nhận của nhân vật về thế giới, về cuộc đời; phân tích cụ thể, tỉ

mỉ những diễn biến tình cảm, tâm trạng, cuộc đời nhân vật; các mối quan hệ giữa người với người, … Không chỉ vậy, tiểu thuyết có khả năng thể hiện đa dạng các phương diện thẩm mĩ Nó miêu tả cuộc sống và các sự kiện bao gồm cả cái cao cả

và cái tầm thường, cái đẹp đẽ và cái xấu xa, … Tiểu thuyết xóa bỏ khoảng cách giữa người trần thuật với nội dung trần thuật để miêu tả các sự kiện như sự kiện của chính người trần thuật trải qua Ngoài ra, tiểu thuyết còn có khả năng hư cấu Bản chất của tiểu thuyết nói riêng và văn học nghệ thuật nói chung là xuất phát từ những hiện thực cuộc sống khách quan, nhưng để tạo ra được những điển hình sống động trong tác phẩm thì không thể thiếu yếu tố hư cấu nghệ thuật Cuối cùng, tiểu thuyết

là một thể loại văn học mang đầy đủ nhất các đặc trưng nghệ thuật của các thể loại văn học khác

1.1.2 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử

Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang đầy đủ các đặc trưng của tiểu thuyết nhưng lại lấy những sự việc lịch sử làm đề tài, làm cảm hứng để sáng tạo nghệ thuật Dựa vào những sự kiện lịch sử trong quá khứ, cùng vói hư cấu và tưởng tượng của nhà văn để gợi hứng thú, tạo ra những cái mới lạ trong những cái quen thuộc

Mỗi nhà nghiên cứu, nhà văn lại có quan điểm khác nhau về tiểu thuyết lịch sử Nhà nghiên cứu Hải Thanh đã cho rằng tiểu thuyết lịch sử là tác phẩm văn học viết về lịch sử bằng tiểu thuyết Như vậy, tiểu thuyết lịch sử phải hướng đến đối tượng là phản ánh lịch sử là làm sáng tỏ nó, làm cho nó trở nên gần gũi, dễ hiểu

Nhà văn Nguyễn Mộng Giác, tác giả cuốn tiểu thuyết trường thiên Sông Côn mùa lũ lại có quan niệm không giống với Hải Thanh Trong cuộc đối thoại bằng e- mail giữa ông và nhà văn Nam Dao về Tiểu thuyết lịch sử, ông cho rằng: “Căn bản của tiểu thuyết là chuyện thế sự, là chuyện con người và cuộc đời Khi viết Sông Côn mùa lũ, tôi chú trọng phần tiểu thuyết hơn phần lịch sử tôi chia nhân vật Sông Côn mùa lũ làm hai tuyến: tuyến những nhân vật lịch sử, tôi giữ lại những nét chính, chỉ giải thích hoặc cải chính những sự kiện lịch sử theo quan điểm của tôi Tuyến thứ nhì là đám đông dân chúng vô danh không ghi trong sử sách Chính ở tuyến này tôi tự do tưởng tượng và dung họ để diễn giải lịch sử theo ý mình và qua

họ, cho phần lịch sử thêm da thịt của tiểu thuyết.” [3, 7] Ông tôn trọng các sự thật

lịch sử, bên cạnh đó lịch sử là cơ sở để ông thể hiện những ý tưởng sáng tạo của mình trên đó

Nhà văn Thái Vũ, tên thật là Bùi Quang Đoài từng nói rằng: “Thực ra nhiệm

vụ đặt ra cho nhà văn khi viết về đề tài lịch sử là rất lớn: nhà văn phải làm sống lại lịch sử quá khứ nhưng không phải chỉ như nó vốn có (chính sử) mà cái lịch sử đang sống lại đó phải mang “hơi thở” của thời đại hôm nay” [11]

Một trong những quan điểm có thể nói là tổng hợp của những quan điểm kể

trên là của Trần Nghĩa trong bài viết Tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam: “Tiểu thuyết lịch sử cũng gọi là lịch sử diễn nghĩa gồm các tác phẩm viết về lịch sử thông qua miêu tả nhân vật và sự kiện, tái hiện một cách nghệ thuật diện mạo xã hội và xu thế của lịch sử một thời đại nhằm mang lại cho người đọc những khơi gợi bổ ích và mỹ cảm văn học Về phương diện bút pháp, một mặt phải dựa vào lịch sử khi miêu tả các nhân vật và sự kiện nhằm đạt tới tính chân thực lịch sử nhưng mặt khác vẫn cho phép hư cấu trong chừng mực thích hợp nhằm phát huy trí tưởng tượng làm cho sự thật lịch sử được thăng hoa thành chân thực nghệ thuật” [10, 7]

1.1.3 Sự khác nhau giữa các tiểu thuyết lịch sử và các thể loại khác

Mặc dù cùng viết về đề tài lịch sử, nhưng tiểu thuyết lịch sử có những điểm khác so với các thể loại khác

Trước hết là sự khác biệt giữa tiểu thuyết lịch sử và khoa học lịch sử Khoa học lịch sử yêu cầu người viết phải tôn trọng lịch sử, ghi chép, mô tả các sự kiện, nhân vật trong lịch sử một cách chính xác, Các nhân vật trong khoa học lịch sử không được miêu tả ở góc độ đời tư, tính cách, cảm xúc, tâm trạng cá nhân mà chú trọng đến những đóng góp, ảnh hưởng của họ đối với lịch sử Họ là những người thuộc về quá khứ Trong khi đó, các nhà viết tiểu thuyết lịch sử có thể hư cấu sáng tạo các sự kiện và nhân vật lịch sử trong một giới hạn nhất định mà không làm thay đổi hay sai lệch cốt lõi lịch sử Các nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử đa dạng, sinh động hơn

Ngay trong chính thể loại tiểu thuyết thì tiểu thuyết lịch sử cũng có sự khác biệt so với các tiểu loại khác Tiểu thuyết hiện thực thường viết về những vấn đề bức xúc của xã hội, phê phán những cái xấu xa, thói hư tật xấu nhằm thể hiện niềm cảm thông với những con người khôn khổ ở thực tại Trong khi đó tiểu thuyết lịch

sử viết về những điều thuộc về quá khứ và chủ yếu viết về những sự kiện nổi bật, ca ngợi những nhân vật có công lao với đất nước

Tiểu thuyết phong tục không miêu tả lịch sử một cách trực tiếp và thường ở phạm vi hẹp thì tiểu thuyết lịch sử lại miêu tả những sự việc, sự kiện lịch sử một cách trực tiếp và thường ở phạm vi phản ánh rộng

Việc phân biệt sự khác nhau giữa tiểu thuyết lịch sử và các thể loại khác cung cấp thêm cho người đọc những hiểu biết sâu sắc và rõ ràng để nhận biết một tác phẩm có được coi là tiểu thuyết lịch sử hay không Đồng thời, việc phân biệt trên cũng giúp làm rõ thêm những đặc trưng riêng biệt của tiểu thuyết lịch sử, góp phần giúp việc nghiên cứu các nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử được rõ ràng hơn

1.2 Những chặng đường phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam

1.2.1 Tiểu thuyết lịch sử thời trung đại

1.2.1.1 Truyền thuyết lịch sử

Kho tàng truyện kể dân gian Việt Nam xuất hiện và phát triển từ rất sớm trước khi có chữ viết bao gồm đa dạng các thể loại như truyền thuyết, thần thoại, cổ tích… Trong đó có cả thể loại truyền thuyết lịch sử nói về nguồn gốc của dân tộc,

ca ngợi các anh hùng trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ nền độc lập dân tộc như Phù Đổng Thiên Vương, Hai Bà Trưng, Bà Triệu…

Truyền thuyết lịch sử dân gian được sáng tạo dựa trên cốt lõi lịch sử có thật, nhưng qua tài năng sáng tạo của các tác giả dân gian, nó được bổ sung thêm phần

hư cấu tưởng tượng, những chi tiết có phần kì bí hoang đường nhằm tô đậm chiến công và thể hiện tình cảm, lòng kính trong, ngưỡng mộ của nhân dân với các vị anh hùng Đồng thời giúp các tác phẩm trở nên hấp dẫn, thú vị hơn

Có thể nói tiểu thuyết lịch sử có nhiều điểm giống với truyền thuyết lịch sử trên nhiều phương diện: nội dung, tư tưởng cũng như hình thức Nhiều tiểu thuyết gia hiện đại đã kế thừa và phát triển những thành tựu của truyền thuyết lịch sử Đặc biệt là các tác phẩm về những anh hùng chống giặc ngoại xâm như Phù Đổng Thiên Vương, Truyền thuyết An Dương Vương, truyền thuyết Hai Bà Trưng, , bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung… để sáng tác nên những tác phẩm của mình

Ví dụ như Nguyễn Tử Siêu lấy cơ sở từ các truyền thuyết lịch sử và tác phẩm dân gian về Trưng Trắc, Triệu Thị Trinh, Trần Hưng Đạo, Phạm Ngũ Lão… đã sáng tạo

nên tác phẩm Hai Bà đánh giặc, Vua Bà Triệu Âu… Đinh Gia Thuyết viết tác phẩm Ngọn cờ vàng…

Ngoài ra, còn có thể kể ra biết bao trường hợp tương tự trong quá trình hình thành và phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam ở giai đoạn này Rõ ràng thể loại truyện lịch sử đã kế thừa đề tài chống ngoại xâm, ca ngợi các anh hùng dân tộc

và phát huy mạnh mẽ chủ nghĩa yêu nước, tinh thần độc lập tự chủ và ý thức tự hào dân tộc, vốn là những tư tưởng cốt lõi trong thần thoại, truyền thuyết dân gian từ ngàn xưa

1.2.1.2 Truyện văn xuôi tự sự ghi chép bằng chữ Hán (phần có liên quan đến lịch sử)

Không chỉ chịu ảnh hưởng của văn học dân gian đặc biệt là tiểu thuyết lịch sử,

sự ra đời của tiểu thuyết lịch sử còn chịu ảnh hưởng từ truyện văn xuôi tự sự trung đại, đặc biệt là những tác phẩm có liên quan đến lịch sử và các danh nhân Vào khoảng thể kỷ XI đến thế kỷ XII, thể loại văn xuôi tự sự bằng chữ Hán có liên quan đến lịch sử đã bắt đầu xuất hiện trong văn học Việt Nam Tác phẩm mở đầu là

Ngoại sử ký của Đỗ Thiện và tác phẩm Báo cực truyền của một tác giả vô danh Cả

hai tác phẩm này đều không còn nhưng dựa vào những gì mà các tác phẩm sau này

dẫn lại đặc biệt là trong cuốn Việt Điện u linh tập của Lý Tế Xuyên thì nội dung của

hai cuốn sách trên có liên quan đến lịch sử và những huyền thoại dân gian Bước

sang thể kỷ XIV, tác phẩm nổi bật là Việt Điện U Linh tập của Lý Tế Xuyên đã ghi

chép lại một số truyện ký về các vị anh hùng có công đối với đất nước Tác phẩm được viết bằng bút pháp của thần tích, thần phả trong đó những tác phẩm tiêu biểu

có thể kể đến là Phu Hựu, Chương Tín, Sùng nghĩa đại vương; Bố Cái, Bảo quốc, trấn linh, địa bang, Quốc đô thành hoàng đại vương; Xung thiện dũng liệt, chiêm ứng, uy tín đại vương …

Tương tự Lý Tế Xuyến, Trần Thế Pháp thời nhà Trần và Kiều Phú, Vũ Quỳnh thời nhà Lê thế kỷ XV đã ghi chép những truyện dân gian kì quái trong tập sách

mang tên Lĩnh nam chích quái trong đó có nhiều truyện nội dung liên quan đến lịch

sử như: Họ Hồng Bàng, Đổng Thiên Vương, Rùa vàng, Thần núi Tản Viên, Hà Ô Lôi Nội dung các tác phẩm đã thể hiện được ý thức cộng đồng, dân tộc đậm đà Tư

tưởng chủ để của các tác phẩm thường gắn với lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc Đặc trưng này sẽ được kế thừa với tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nửa đầu thế

kỷ XX, và điều đó chứng tỏ rằng những tác phẩm này đã tạo tiền đề, cơ sở cho thể loại truyện lịch sử ở các thời đại sau

Tiếp theo đó, tác phẩm kế thừa khuynh hướng này một cách xuất sắc là Công

dư tiệp ký của Vũ Phương Đề Mặc dù, lúc bấy giờ tác phẩm chưa có được một vị

trí và gây tiếng vang lớn trong văn xuôi tự sự nhung nó lại có ảnh hưởng rõ nét đối với một số nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử ở đầu thế kỷ XX Bằng chứng rõ nhất là

Nguyễn Tử Siêu đã dựa vào truyện Đinh Tiên Hoàng trong Công dư tiệp ký để sáng tác nên cuốn tiểu thuyết lịch sử Đinh Tiên Hoàng xuất bản năm 1929

Bước sang giai đoạn từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX, thể loại truyện ký lịch sử

phát triển hơn Có thể kể đến một số tác phẩm tiêu biểu sau: Đại Nam ký sự (Truyện

lạ nước Nam), Dị nhân lược chí (Lược ghi về những nhân vật kỳ lạ), Bản quốc dị văn lục, Sử Nam chí, Trần Lê ngoại truyện, Hậu Lê tiết nghĩa lục, Lĩnh Nam nhân vật chí, Thiên Nam sự tích, hay Truyện ký trích lục Nhìn chung, có thể nhận thấy

rằng hầu hết các truyện quái dị hay truyền kỳ của ta tính chất lịch sử thường sâu đậm hơn tính chất hư cấu hoang đường Một số cuốn tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX đã sử dụng khá nhiều yếu tố hoang đường, kì quái mà các tác giả đã

tiếp thu từ những truyện lịch sử hay truyện về các danh nhân như Đinh Tiên Hoàng, Vua Bố Cái, Hai Bà đánh giặc, Lê Đại Hành của Nguyễn Tử Siêu, Ngọn Cờ Vàng của Đinh Gia Thuyết

1.2.1.3 Loại truyện thiền sư

Thời trung đại ở Việt Nam còn xuất hiện thể loại truyện thiền sư viết về các vị thiền sư trong lịch sử Về cơ bản loại truyện này được viết dưới hình thức ghi chép tiểu sử các nhà sư theo mô hình kết cấu: sự ra đời, cuộc đời tu hành và trở về với cõi Phật (tịch diệt) Nhưng trong truyện, các tác giả đã sử dụng nhiều yếu tố mang tính

chất văn chương như hư cấu, những yếu tố thần kỳ gần với tính chất văn chương Loại truyện thiền sư thường miêu tả cốt truyện theo phương pháp ghi chép biên niên

sử theo diễn biến của các sự kiện và theo tuyến thời gian

Tác phẩm tiêu biểu của loại truyện này là Thiền uyển tập anh Đây là tác phẩm

viết về sự tích của sáu mươi tám vị thiền sư nổi tiếng và các tông phái thiền học vào cuối thời Bắc, đời Đinh - Lê - Lý và đời Trần thế kỷ XIII Trong tác phẩm này có

nhiều truyện nổi tiếng được lan truyền như: Đại sư Khuông Việt, Thiền sư Đạo Huệ, Thiền sư Đạo Hạnh, Thiền sư Vạn Hạnh, Ni sư Diệu Nhân Đây là một tác phẩm

có giá trị trên nhiều phương diện: triết học, lịch sử văn hóa Đặc biệt nó có ảnh hưởng đến sự hình thành, phát triển của dòng văn xuôi tự sự trong đó có thể loại tiểu thuyết lịch sử

1.2.1.4 Thể liệt truyện trong một số công trình sử học

Ngoài thể loại truyện nói trên, trong những công trình sử học của các nhà viết

sử có cả thể loại liệt truyện Tác phẩm tiêu biểu phải kể đến là Đại việt thông sử của

Lê Quý Đôn Trong tác phẩm này, ngoài những phần Đế Kỷ đệ nhất, Đế Kỷ đệ nhị hay Nghệ văn chí còn có phần liệt truyện nói về hậu phi, công thần, nghịch thần,

chư thần Phần này tác giả biên soạn theo thể loại truyện ký Đặc trưng của thể loại này là vừa có yếu tố khách quan trung thực của sử học vừa xen lẫn yếu tố văn

chương mà trong các cuốn sử khác như Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên trước đó chưa có Có thể nói cuốn sách Đại việt thông sử của Lê Quý Đôn đã đặt

nền móng cho thể loại ký sự lịch sử, có ảnh hưởng tới sự ra đời của loại tiểu thuyết lịch sử sau này

1.2.2 Tiểu thuyết lịch sử hiện đại

1.2.2.1 Chặng thứ nhất: từ đầu thế kỷ XX đến 1930

Đây là giai đoạn mà tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đang hình thành Vì thế, số lượng tác giả tham gia viết tiểu thuyết lịch sử chưa nhiều Số lượng tác phẩm cũng khá ít, thế nhưng thời kỳ này lại có những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử có giá trị như

Trùng Quang tâm sử của Phan Bội Châu, Tiếng sấm đêm đông của Nguyễn Tử Siêu Tiếng sấm đêm đông là tác phẩm có nội dung yêu nước vì vậy thực dân Pháp

đã ra lệnh cấm lưu hành, thu hồi và quản thúc chặt chẽ Tuy vậy sau đó, Nguyễn Tử

Siêu vẫn cho ra đời liên tiếp các tác phẩm như Đinh Tiên Hoàng (1929), Vua Bố Cái (1929), Lê Đại Hành (1929) Ở miền Nam, thời kỳ này cũng xuất hiện một số tác giả viết tiểu thuyết lịch sử như Tân Dân Tử viết Giọt máu chung tình (1926); Gia Long tẩu quốc (1930), Gia Long phục quốc (1930); Hoàng tử Cảnh như Tây (1930); Nguyễn Chánh Sắt viết Việt Nam Lê Thái Tổ (1929), Việt nam Lý Trung Hưng (1929), Phạm Minh Kiên viết Việt Nam Lý Thường Kiệt, Tiền Lê vận mạt

Về mặt nội dung: Tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này tuy chưa nhiều nhưng đã

có nội dung phong phú và tập trung vào các chủ đề chính sau: Phản ánh những sự kiện quan trọng trong lịch sử chiến đấu bảo vệ độc lập dân tộc Ca ngợi những người anh hùng, những con người dũng cảm tiêu biểu cho sự nhiệp chống giặc, giữ nước của Việt Nam Một chủ đề khác cũng được đề cập đến là chủ đề nội trị

Về mặt nghệ thuật:

Quy mô tác phẩm: ở thời kỳ này, tác phẩm chưa có qui mô lớn lắm trừ một vài

tác phẩm: Tiếng sấm đêm đông, dày 107 trang, có 53 nhân vật; Lê Đại Hành dày 56 trang, có 32 nhân vật chính; Đinh Tiên Hoàng 83 trang, có 63 nhân vật chính; Vua

Bố Cái 63 trang, có 39 nhân vật; Trùng quang tâm sử dày 140 trang dịch, có gần 50 nhân vật; Việt Nam Lý Thường Kiệt dày 230 trang có 60 nhân vật; Giọt máu chung tình dày 250 trang có 27 nhân vật; Gia Long tẩu quốc dày 378 trang có 57 nhân vật

Kết cấu nghệ thuật: đa phần tác phẩm tiểu thuyết lịch sử Việt Nam ở giai đoạn này đều chịu ảnh hưởng của thi pháp tiểu thuyết cổ điển, mà các nhà văn đã tiếp thu

từ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Và kố cục thường theo kiểu kết cấu thời gian đơn tuyến và một hướng Hầu hết các tác phẩm đều kết thúc có hậu, trừ tác phẩm

Giọt máu chung tình của Tân Dân Tử

Xây dựng nhân vật: Nhân vật trong các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử ở giai đoạn này được các tác giả chủ yếu tập trung miêu tả hành động, thông qua hành động thể hiện tính cách và con người Tâm lý nhân vật còn ít được miêu tả và chưa

rõ nét Yếu tố độc thoại nội tâm đã bắt đầu xuất hiện ở một vài tác phẩm nhưng còn

mờ nhạt Nhìn chung, các tác giả đang chịu ảnh hưởng khá đậm nét cách miêu tả

nhân vật trong tiểu thuyết cổ Trung Hoa Như Tam Quốc chí diễn nghĩa của La Quán Trung hay trong Thủy Hử của Thi Nại Am… Dĩ nhiên, cũng là còn tiếp thu

cách miêu tả của tiểu thuyết lịch sử bằng chữ Hán của Việt Nam giai đoạn trước đó

như Hoàng Lê Nhất Thống chí hay Việt Lam xuân thu…

Hành văn và ngôn ngữ: Hầu hết các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử thời kỳ này còn chịu ảnh hưởng của lối văn cổ điển, câu văn biến ngẫu Trong tác phẩm vẫn sử dụng không ít điển tích điển cố và thêm nhiều yếu tố phi lịch sử hoặc những yếu tố huyền thoại, những chi tiết mang màu sắc kiếm hiệp ly kỳ nhằm hấp dẫn lôi cuốn người đọc

Nhìn chung về phương diện nghệ thuật hầu hết các tác phẩm tiểu thuyết lịch

sử thời kỳ này tuy giữa các tác giả ở miền Bắc và miền Nam có sự khác nhau ít nhiều nhất là về mặt ngôn ngữ, hành văn, nhưng đều chịu ảnh hưởng của tiểu thuyết

cổ điển, tiểu thuyết chương hồi Riêng ở một số tác phẩm đã hé mở xu hướng thoát

ly ảnh hưởng của tiểu thuyết chương hội, bước đầu đã có sự đổi mới theo hướng tiểu thuyết hiện đại Biểu hiện rõ nhất là ở hình thức kết cấu Cuối mỗi chương mỗi hồi các tác giả không dùng câu: “Vị tri hư thực như hà, thả thính hạ hồi phân giải” như ở một số cuốn tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa đặc biệt là tiểu thuyết lịch sử bằng chữ Hán của Việt Nam giai đoạn trước đó

với các tác phẩm Trần Nguyên chiến kỷ (1935), Việt Thanh chiến sử (1935), Hai Bà đánh giặc (1936), Vua Bà Triệu Ẩu (1936), Mai Hắc Đế, Lý Nam Đế Riêng hai tác phẩm Mai Hắc Đế, Lý Nam Đế bị thực dân Pháp cấm lưu hành Nguyễn Huy Tưởng viết Đêm Hội Long Trì, An Tư, Chu Thiên viết Lê Thái Tổ (1941) và Bà Quận Mỹ

(1942) Nhưng cũng có nhà văn sống trong quá khứ lịch sử để trốn tránh thực tại, thi vị hóa sự thật lịch sử thời xa xưa, đối lập với thực tại mà mình đang sống như

Khái Hưng với tác phẩm Tiêu Sơn tráng sĩ Một số ít nhà văn lại mắc phải lỗi xuyên tạc lịch sử như Nguyễn Tế Mỹ với tác phẩm Hai Bà Trưng khởi nghĩa…

Về phương diện đề tài: đề tài chống xâm lược vẫn được tiếp tục phát triển và

tiêu biểu vẫn là Nguyễn Tử Siêu với Trần Nguyên chiến kỷ; Hai Bà đánh giặc; Vua

Bà Triệu Ẩu, Việt Thanh chiến sử, Mai Hắc Đế, Đinh Gia Thuyết với Ngọn cờ vàng, Trần Trung Viên với Cầu vồng Yên Thế Nguyễn Huy Tưởng với An Tư Phan Trần Chúc với Vua Quang Trung Đề tài ở thời kì này vẫn gắn liền với nội dung ca ngợi

những cuộc kháng chiến của nhân dân ta chống kẻ thù xâm lược, ca ngợi những vị anh hùng có công đối với đất nước như Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lê Lợi, Trần Hưng Đạo, Mai Hắc Đế, Lý Nam Đế, Hoàng Hoa Thám …

Trong khi đó đề tài nội trị ở giai đọan này so với trước lại phát triển mạnh hơn với một đội ngũ tác giả mới như Phan Trần Chúc, Nguyễn Triệu Luật, Nguyễn Huy Tưởng, Lan Khai, Ngô Tất Tố… Ở mảng đề tài này, các tác giả đã cố gắng đi sâu khai thác những sự kiện lịch sử tương đồng với thời đại mà các nhà văn đang sống với một tư tưởng nghệ thuật tích cực: vạch trần, phê phán bản chất xấu xa và sự tàn

ác của vua quan phong kiến: Cái hột mận, Ai lên phố Cát của Lan Khai, Đêm hội Long Trì của Nguyễn Huy Tưởng, Chúa Trịnh Khải, Bà Chúa Chè của Nguyễn

Triệu Luật…

Về phương diện thi pháp: thời kỳ này cũng rất phức tạp và đa dạng Có nhà văn vẫn tiếp tục chịu ảnh hưởng bởi lối viết của các nhà tiểu thuyết lịch sử Trung Quốc, nhưng cũng có nhà văn đã bắt đầu đổi mới cách viết theo cách của những cuốn tiểu thuyết lịch sử hiện đại phương Tây lúc bấy giờ có mặt ở Việt Nam Khuynh hướng lãng mạn mà một trong những biểu hiện rõ nhất là việc để tình cảm giữ vai trò quan

trọng trong các tác phẩm Tình yêu của Quỳnh Hoa và Bảo Kim trong Đêm hội Long Trì, của An Tư và Trần Thông trong tác phẩm An Tư của Nguyễn Huy Tưởng; của Bội Ngọc và Lý Công Uẩn trong tác phẩm Cái hột mận của Lan Khai; của Ngọc Nương với Tràn Viễn Mưu trong Việt Thanh chiến sử, của Trần Nguyên công chúa

với Phạm Ngũ Lão trong Trần Nguyên chiến kỷ của Nguyễn Tử Siêu là những dẫn

chứng tiêu biểu Tính chất lãng mạn còn được thể hiện ở những câu văn đầy chất trữ tình, đi sâu vào phân tích tính cách và thế giới nội tâm của các nhân vật, ở việc lãng mạn hóa một số nhân vật anh hùng Bên cạnh đó, tính chất lãng mạn còn được thể hiện trong việc xử lí mối quan hệ giữa lịch sử và hư cấu nghệ thuật Đa phần các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử thời kỳ này tôn trọng và trung thành với sự thực lịch sử Họ

đã lấy “sự thực” làm cơ sở để sáng tác, tuy nhiên họ không bê nguyên xi lịch sử Có khi nhà văn chỉ chọn một sự việc một chi tiết nào đó để rồi hư cấu, tưởng tượng thêm khá nhiều để sáng tạo nên một tác phẩm

Chính khuynh hướng này đã làm cho tiểu thuyết lịch sử thời kỳ này giảm đi tính chất lịch sử, tính chất sử thi và tính chất tiểu thuyết tăng thêm Vì thế tác phẩm gây được sức hấp dẫn đối với người đọc ở thời hiện đại và cũng mang hơi thở của cuộc sống hơn

Về quy mô tác phẩm: thời kỳ này tiểu thuyết lịch sử Việt Nam có quy mô lớn

hơn thời kỳ trước 1930 cả về số trang và số lượng nhân vật, Trần Nguyên chiến kỷ dày 244 trang, chia làm 15 hồi có 43 nhân vật; Vua Bà Triệu Ẩu, dày 156 trang có

100 nhân vật Việt Thanh chiến sử dày 159 trang có 53 nhân vật Hai Bà đánh giặc dày 383 có 114 nhân vật Ái tình và sự nghiệp dày 145 trang có 34 nhân vật Chúa Trịnh Khải dày 129 trang có 62 nhân vật Vua Quang Trung dày 219 trang có 68

nhân vật…

Về số lượng nhân vật và độ dày của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam chưa đạt

được số lượng nhân vật trong những tác phẩm tiểu thuyết lớn trên thế giới như Tam Quốc Chí diễn nghĩa của La Quán Trung hay Chiến tranh và hòa bình của

LépTônxtôi nhưng so với những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử bằng chữ Hán của Việt Nam ở giai đoạn từ cuối thế kỷ XIX trở về trước thì tiểu thuyết lịch sử thời kỳ này

có quy mô lớn hơn

Có thể nói rằng càng về sau thì số lượng tác phẩm viết về đề tài có nội dung yêu nước chống xâm lược càng giảm và thay vào đó là đề tài nội trị Hiện tượng này

có thể giải thích bằng lý do kiểm duyệt khắt khe của thực dân Pháp Lúc bấy giờ

thực dân Pháp ngăn cấm tiểu thuyết lịch sử bằng nhiều hình thức như kiểm duyệt trước khi in, những nghị định tịch thu, nghị định chống tàng trữ, lưu hành được ban hành để không có quyển nào bán cho đến hết trọn Người ta từng thấy cấm lưu hành, tàng trữ một quyển tiểu thuyết mà tác giả chưa viết lấy một chữ nào, cấm chỉ

vì một nhà báo bạn tác giả đã lỡ giới thiệu dự định của tác giả

1.2.2.3 Chặng thứ 3: Từ năm 1945 đến nay

Trước yêu cầu cấp bách của sự nghiệp đấu tranh và phong trào cách mạng giải phóng dân tộc vì vậy tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này tiếp tục thực hiện sứ mệnh cao cả là tuyên truyền và giáo dục lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, ý chí đấu tranh chống kẻ thù xâm lược giành lại độc lập cho đất nước Do đó, tiểu thuyết lịch sử thời kì này mang đậm tính chất sử thi Có thể kể đến một số tác phẩm tiêu

biểu như: Sống mãi với thủ đô, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung (Nguyễn Huy Tưởng); Quận He khởi nghĩa (Hà Ân), Bóng nước Hồ Gươm (Chu Thiên), Núi rừng Yên Thế (Nguyên Hồng), Cờ nghĩa Ba Đình (Thái Vũ)… Trong

tiểu thuyết lịch sử thời kì này, các nhà văn vẫn chủ yếu đề cao, tôn trọng lịch sử, yếu tố con người chưa được chú trọng Thành tựu quan trọng của tiểu thuyết lịch sử thời kì này có ảnh hưởng không nhỏ trong việc cổ vũ nhân dân đấu tranh dành độc lập Các tiểu thuyết lịch sử lấy đề tài từ lịch sử dân tộc đã thể hiện tinh thần yêu nước tha thiết và niềm tự hào về các truyền thống tốt đẹp của dân tộc, góp tiếng nói vào phong trào đấu tranh của nhân dân

Trong bầu không khí dân chủ của tinh thần đổi mới, tiểu thuyết lịch sử thời kì này không còn chịu sự chi phối bởi ý thức cộng đồng, không còn bị bó buộc trong những tư tưởng chính trị đã hướng đến khai thác lịch sử ở “bề sâu, bề xa” Các tác giả tiểu thuyết lịch sử thời kì đổi mới đã có nhiều thử nghiệm, cách tân độc đáo nhằm đem lại sự đổi mới sâu sắc về tư tưởng và nghệ thuật viết tiểu thuyết Tiểu thuyết lịch sử đương đại đã thực sự tạo được một vị trí quan trọng trong đời sống

văn học với các tác phẩm tiêu biểu như: Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Vương triều sụp đổ, Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác), Gió lửa (Nam Dao), Vằng vặc sao Khuê (Hoàng Công Khanh), (Hoàng Quốc Hải), Giàn thiêu (Võ Thị

Hảo), Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn (Nguyễn Xuân Khánh), Vạn Xuân (Yveline Feray - nữ văn sĩ Pháp), Vua Minh Mạng (Hoài Anh), Mạc Đăng Dung (Lưu Văn

Khuê)…Tiểu thuyết lịch sử đương đại còn mở rộng nói về lĩnh vực văn hoá phong

tục của dân tộc Trong xu hướng này, Đàn Đáy của Trần Thu Hằng và Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh là những tác phẩm ấn tượng và nổi bật nhất Các

tác giả tiểu thuyết lịch sử đương đại khám phá lịch sử với ý thức cá nhân cao độ, đó không phải là lịch sử sự kiện với những nhân vật khoác lên mình “bộ cánh chính trị” mà là lịch sử với tất cả sự phong phú, phức tạp, sự bí ẩn, khuất lấp Tiểu thuyết lịch sử đương đại không ngừng “tra vấn”, “nhận thức lại về lịch sử”, đưa ra những cách nhìn nhận “phi truyền thống”, “phi sử thi” về lịch sử Lịch sử không phải là những điều đã khép kín, đã xác tín, đã hoàn kết mà nó vẫn đang mở ra trường đối thoại Có thể thấy rằng, tính chất “ngoại sử” là đặc điểm nổi bật nhất của tiểu thuyết lịch sử đương đại Khi sáng tác, lịch sử chỉ được dùng như cái nền để tác giả đi sâu vào miêu tả cuộc sống đời tư cá nhân của con người Nhân vật là những con người sống động cụ thể, đầy đủ những tính cách và tình cảm của con người đời thường Điều này khiến cho tiểu thuyết lịch sử đương đại mới mẻ so với tiểu thuyết lịch sử truyền thống Với cách thể hiện lịch sử mới mẻ, với bút pháp hiện đại, đầy sáng tạo, tiểu thuyết lịch sử đương đại ngày càng chiếm được cảm tình và sự yêu thích của đông đảo bạn đọc

1.3 Lưu Sơn Minh và thể loại tiểu thuyết lịch sử

Lưu Sơn Minh sinh năm 1974, vốn không phải là một người học văn Không

ai ngờ rằng, Lưu Sơn Minh vốn là một học sinh chuyên toán và nhà văn này đã từng học y suốt năm năm trước khi chuyển sang viết văn

1.3.1 Quan điểm nghệ thuật của Lưu Sơn Minh

Lưu Sơn Minh được biết đến như một nhà văn thành công rất sớm với những truyện ngắn nổi tiếng mang tính huyền thoại, huyền ảo Đó là dòng văn học phi tuyến tính, tách bỏ thực tại, bay trên thời gian và lịch sử mà rất ít cây bút Việt Nam theo đuổi vì mức độ khó của nó Từ giải thưởng uy tín "Truyện ngắn hay" của tạp

chí Văn nghệ Quân đội cho truyện Bến trần gian, gần 30 năm qua nhà văn đã bền bỉ

đi theo con đường "độc đạo", nhiều thử thách rất riêng này Những truyện như Mưa sâm cầm, Duyên nghiệp, Nước mắt trúc ; các tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản (bản lần đầu công bố 2005) đã khẳng định tài năng và tên tuổi anh trong

giới viết truyện Lịch sử Trao đổi giữa nhà văn và báo điện tử Một Thế Giới, nhà

văn cho biết đã phải cần mẫn, "giở ra, viết lại" lại tiểu thuyết Trần Quốc Toản thêm

nhiều chương, phụ lục với nhiều tình tiết, tư liệu cũng như sự ăn ý, tâm huyết Lưu Sơn Minh viết tiểu thuyết Trần Quốc Toản nói riêng và tiểu thuyết lịch sử

nói chung với quan điểm được nhà văn phát biểu trong một cuộc trao đổi với Báo điện tử một thế giới ngày 15 tháng 6 năm 2017: “Tôi luôn tự đòi hỏi một thái độ

trân trọng và hết sức trách nhiệm với những nhân vật đã đi vào lịch sử Khi viết tiểu

thuyết Trần Quốc Toản lần đầu, tôi xác định là viết cho thiếu nhi và cố tình giấu đi

những khuất khúc của cuộc đời Giờ thì khác Tôi nghĩ lại và cho là lúc đó mình cũng hơi cứng nhắc

Tôi quyết định viết thêm, để độc giả trưởng thành và cả các bạn nhỏ được tiếp cận thêm với những mơ hồ ẩn giấu trong quá khứ Tôi tin rằng, "làm khó mình" như thế mới là có trách nhiệm với nhân vật và với độc giả.”

Lưu Sơn Minh coi lịch sử là nền tảng, cơ sở để viết nên các tác phẩm của mình và các nhân vật trong các sáng tác của nhà văn chịu ảnh hưởng và được phát triển từ các nhân vật trong tác phẩm của nhà văn Hà Ân Lưu Sơn Minh muốn thông qua những cuốn sách của mình kể lại cho bạn đọc về lịch sử một cách gần gũi hơn, quen thuộc hơn khiến cho những bài học về lịch sử không còn khô cứng, các nhân vật lịch sử trở nên thật hơn, sống động hơn Lưu Sơn Minh muốn viết như cách để soi xét, đánh giá lại nhân vật Nhà văn muốn kể về thân phận, con người lịch sử công bằng hơn Lưu Sơn Minh đã từng nói trong cuộc họp báo ra mắt tác phẩm Trần Khánh Dư: “Tôi không có ý định bịa ra các chi tiết để minh oan cho nhân vật của mình Tôi giữ nguyên lịch sử, nhưng sắp xếp lại, lý giải các sự kiện, tư liệu cho hợp lý.” “Nhà văn phải giữ thái độ trân trọng với văn chương, với lịch sử Ta phải

có sự nghiêm túc khi cầm bút thì những nhân vật lịch sử mới đến với mình.”

1.3.2 Quan điểm nghệ thuật về con người

Con người là trung tâm của văn học, là đối tượng chủ yếu mà các nhà văn, nhà thơ khao khát hướng đến Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm cơ bản nhằm thể hiện khả năng khám phá, sáng tạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con người của người nghệ sĩ nói riêng và thời đại văn học nói chung Giáo sư Trần Đình

Sử cho rằng: "Quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lí giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình” [9, 15] Nghĩa là, quan niệm nghệ thuật về con người sẽ đi vào phân tích, mổ xẻ đối tượng con người được thể hiện thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp trong các tác phẩm văn học, từ đó, thấy được giá trị và chiều sâu triết lí của tác phẩm Từ điển Thuật ngữ văn học định nghĩa

“quan niệm nghệ thuật về con người là hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật, làm thành thước đo của hình thức văn học và là cơ sở của tư duy nghệ thuật.” [6, 275] Nhìn chung, tuy khác nhau về cách diễn đạt nhưng những khái niệm trên đều nói lên được cái cốt lõi của vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người Chúng ta có thể hiểu quan niệm nghệ thuật về con người một cách khái quát như sau: Quan niệm nghệ thuật về con người được hiểu là cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ, cách cắt nghĩa lí giải về con người của nhà văn Đó là quan niệm mà nhà văn thể hiện trong từng tác phẩm Quan niệm ấy bao giờ cũng gắn liền với cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người giống hay không giống so với đối tượng Nhưng mọi cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ, cách lí giải về con người của nhà văn đều là sản phẩm của lịch sử, xã hội và văn hóa thời đại nhà văn sáng tác Không chỉ vậy quan niệm nghệ thuật về con người còn mang dấu ấn sáng tạo của cá tính nghệ sĩ, gắn liền với cái nhìn nghệ sĩ Bởi vậy, quan niệm nghệ thuật về con người của văn học trung đại sẽ khác văn học hiện đại, quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn Nguyễn Khải không giống nhà văn Nguyên Ngọc

Quan niệm nghệ thuật về con người tạo thành nhân tố vận động của nghệ thuật Và khi nhà văn miêu tả những con người là kết quả của sự vận động ấy thì sẽ

làm văn học đổi mới Quan niệm nghệ thuật về con người luôn hướng vào con người trong mọi chiều sâu của nó, cho nên đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn của tác phẩm văn học nói riêng và thành tựu của người nghệ sĩ nói chung

Đọc các tác phẩm có đề tài lịch sử của Lưu Sơn Minh từ truyện ngắn Nước mắt trúc, tập truyện ngắn Mùa sâm cầm cho đến các tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh

Dư và Trần Quốc Toản, chúng ta có thể thấy rằng các nhân vật trong tiểu thuyết của

ông thường bộc lộ tính cách qua diện mạo, cử chỉ, hành động Với quan niệm về con người phong phú, phức tạp, Lưu Sơn Minh đã xây dựng nên những hình mẫu nhân vật mang đậm cảm quan nghệ thuật của nhà văn

Con người thời trung đại, đặc biệt là những nhân vật lịch sử vốn rất ít được lựa chọn để miêu tả trong các tác phẩm văn học bởi lẽ các tác giả và nhân vật không sống trong cùng một giai đoạn lịch sử, xã hội, vì vậy rất khó để đặt mình vào vị trí của nhân vật để miêu tả Tuy nhiên, con người trong xã hội phong kiến, đặc biệt là giới vua quan quý tộc được Lưu Sơn Minh miêu tả vô cùng chân thực, sinh động, phong phú

Theo Lưu Sơn Minh, sách sử thường viết về các nhân vật một chiều cứng

nhắc, các nhân vật thường được thần thánh hóa Vì thế tác giả viết cuốn Trần Quốc Toản để kể về thân phận, con người lịch sử công bằng hơn

Nhân vật lịch sử trong tác phẩm của Lưu Sơn Minh được miêu tả đa dạng Có

cả những con người mang vẻ đẹp của chủ nghĩa anh hùng, của khuynh hướng sử thi

và cảm hứng lãng mạn Đó là “con người tập thể”, “tham dự vào các biến cố lịch sử, gánh vác cuộc kháng chiến qua các tổ chức, các đoàn thể của mình”, nhưng vẫn có những dằn vặt, suy tư, giằng xé nội tâm Vị tướng trẻ tuổi Trần Quốc Toản không chỉ mang trong mình chí hướng “phá cường địch, báo hoàng ân”, dũng cảm hiên ngang xông pha nơi chiến trường mà con là một cậu bé luôn day dứt về thân phận của một vương hầu của chi thứ, lại bị triều đình ghẻ lạnh, bị lãng quên Vẫn có những giây phút Quốc Toản nhớ mẹ, nhớ thái ấp của mình Khi không được giao trách nhiệm làm tướng tiên phong, Trần Quốc Toản cảm thấy ấm ức vì tài năng của

mình vẫn chưa được chứng minh, vẫn không được tin tưởng Không chỉ miêu tả lịch

sử với những chiến công vẻ vang, mà lịch sử trong cuốn tiểu thuyết Trần Quốc Toản vẫn tồn tại những góc khuất: những thói ăn chơi xa hoa của tầng lớp quan lại

quý tộc, những vị vương hầu Như Trần Kiện, Chiêu Quốc Vương nổi tiếng với cuộc sống trụy lạc và đầu hàng giặc vì sự hèn nhát Cả những uẩn khúc trong triều đình phong kiến như mối tình ngang trái của Trần Khánh Dư và vợ của Hưng Vũ Vương hay thân phận của Tĩnh Quốc Đại Vương Trần Quốc Khang và những phân biệt chi thứ, chi trưởng cũng được Lưu Sơn Minh nhắc đến trong tác phẩm của mình

Chương 2 CÁC LOẠI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ

TRẦN QUỐC TOẢN CỦA LƯU SƠN MINH

2.1 Khái niệm nhân vật

2.1.1 Nhân vật văn học nói chung

Ðối tượng chung của văn học là cuộc đời nhưng trong đó con người luôn giữ vị trí trung tâm Những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội, những bức tranh thiên nhiên, những lời bình luận đều góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng cho tác phẩm nhưng cái quyết định chất lượng tác phẩm văn học chính là việc xây dựng nhân vật Ðọc một tác phẩm, cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn người đọc thường là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện

Nhân vật văn học là con người được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Những con người này có thể được miêu tả kỹ hay sơ lược, sinh động hay không rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay từng lúc, giữ vai trò quan trọng nhiều, ít hoặc không ảnh hưởng nhiều lắm đối với tác phẩm

Nhân vật văn học có thể là con người có tên (như Tấm Cám, Thúy Vân, Thúy Kiều, Từ Hải, Kim Trọng ), có thể là những người không có tên (như thằng bán tơ, viên quan, mụ quản gia ) hay có thể là một đại từ nhân xưng nào đó (như một số nhân vật xưng tôi trong các truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại, như mình- ta trong ca dao ) Khái niệm con người này cũng cần được hiểu một cách rộng rãi trên hai phương diện: số lượng: hầu hết các tác phẩm từ văn học dân gian đến văn học hiện đại đều tập trung miêu tả số phận của con người Về chất lượng: dù nhà văn miêu tả thần linh, ma quỉ, đồ vật nhưng lại gán cho nó những phẩm chất của con người Trong nhiều trường hợp, khái niệm nhân vật được sử dụng một cách ẩn dụ nhằm chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm Chẳng hạn, người ta thường nói đến nhân dân như là một nhân vật trung tâm trong Chiến tranh và hòa bình của L Tônxtôi, ca cao là nhân vật chính trong Ðất dữ của G Amađô, chiếc

quan tài là nhân vật trong tác phẩm Chiếc quan tài của Nguyễn Công Hoan Tô Hoài nhận xét về Chiếc quan tài: "Trong truyện ngắn Chiếc quan tài của Nguyễn

Công Hoan, nhân vật không phải là người mà là một chiếc quan tài Nhưng chiếc

quan tài ấy chẳng phải là vô tri mà là một sự thê thảm, một bản án tố cáo chế độ thảm khốc thời Pháp thuộc Như vậy, chiếc quan tài cũng là một thứ nhân vật" [2, 17] Tuy vậy, nhìn chung, nhân vật vẫn là hình tượng của con người trong tác phẩm văn học

Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật có tính ước lệ, có những dấu hiệu để nhận biết: tên gọi, những dấu hiệu về tiểu sử, nghề nghiệp, những đặc điểm riêng Những dấu hiệu đó thường được giới thiệu ngay từ đầu và thông thường, sự phát triển về sau của nhân vật gắn bó mật thiết với những giới thiệu ban đầu đó Nhân vật văn học không giống với các nhân vật thuộc các loại hình nghệ thuật khác Ở đây, nhân vật văn học được thể hiện bằng chất liệu riêng là ngôn từ Vì vậy, nhân vật văn học đòi hỏi người đọc phải vận dụng trí tưởng tượng, liên tưởng để dựng lại một con người hoàn chỉnh trong tất cả các mối quan hệ của nó

2.1.2 Vài nét về nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử

Trong tiểu thuyết lịch sử, chất liệu lịch sử là tấm gương soi chiếu tính chính xác và độ tin cậy của sự kiện lịch sử được nói đến trong tác phẩm Tuy nhiên hư cấu

là một trong những đặc trưng của nghệ thuật Do vậy, một nhà tiểu thuyết không phải đóng vai một người bê nguyên xi những gì đã diễn ra vào trong tác phẩm, làm như vậy thì tiểu thuyết đó sẽ chẳng khác nào bộ xương khô, và người đọc sẽ tìm đến những bộ sử đồ sộ của các sử gia hơn là mất thời gian đi tìm rải rác trong một tác phẩm văn học vốn lệch chuyên ngành Nhà tiểu thuyết chỉ mượn lịch sử, viết về một nhân vật lịch sử, một sự kiện lịch sử, một thời đại lịch sử để thông qua đó gửi gắm bức thông điệp của mình, có thể là một lời nhắn gửi, dự báo, bày tỏ thái độ với quá khứ, hiện tại hoặc tương lai của con người Và hơn hết, nhà tiểu thuyết có quyền và

có khả năng thổi linh hồn vào lịch sử, là người kể lại lịch sử theo quan điểm của mình Ở góc độ này yếu tố được đề cao chính là tính chủ quan trong sáng tạo nghệ thuật Nhờ cái quyền đó mà nhà tiểu thuyết có thể làm sống lại bức tranh về một thời đại đã qua mang dấu ấn của riêng mình, bức tranh đó sẽ khác với tất cả bức tranh của những nhà tiểu thuyết khác.Và cũng với quyền lực của một nhà văn, anh

ta có quyền lấp đầy những chỗ trống, những khoảng trắng của lịch sử bằng những