Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử trần khánh dư của lưu sơn minh (2018)

Sáng tạo ra những tác phẩm văn học về đề tài lịch sử là một cách để các nhà văn làm sống lại trong lòng độc giả lòng tự hào dân tộc, tình yêu quê hương đất nước, đồng thời thể hiện được

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

DƯƠNG THỊ KIM HUỆ

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

LỊCH SỬ TRẦN KHÁNH DƯ

CỦA LƯU SƠN MINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

HÀ NỘI - 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

DƯƠNG THỊ KIM HUỆ

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

LỊCH SỬ TRẦN KHÁNH DƯ

CỦA LƯU SƠN MINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

DƯƠNG THỊ KIM HUỆ

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

LỊCH SỬ TRẦN KHÁNH DƯ

CỦA LƯU SƠN MINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ KIỀU ANH

HÀ NỘI - 2018

LỜI CẢM ƠN

Để thực hiện được khóa luận này, người viết xin cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn, đặc biệt là các thầy cô giáo trong tổ Lý luận văn học và Tiến sĩ Nguyễn Thị Kiều Anh – người hướng dẫn khóa luận trực tiếp Trong thời gian làm khóa luận, tác giả đã nhận được sự giúp đỡ vô cùng thường xuyên và nhiệt tình của các thầy cô

Mặc dù đã có nhiều cố gắng để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này nhưng người viết vẫn còn những hạn chế về kiến thức và kinh nghiệm nên không thể tránh khỏi những thiếu sót nhất định Người viết rất mong nhận được sự góp ý của các thầy cô giáo để khóa luận được hoàn thành tốt hơn Một lần nữa, người viết xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và gửi lời cảm

ơn trân trọng nhất tới các thầy cô!

Hà Nội, ngày 1 tháng 5 năm 2018

Tác giả khóa luận

Dương Thị Kim Huệ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp “Nhân vật trong tiểu thuyết lịch

sử Trần Khánh Dư của Lưu Sơn Minh” là kết quả nghiên cứu của riêng tôi

Các kết quả trong khóa luận là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nghiên cứu nào

Hà Nội, ngày 1 tháng 5 năm 2018

Tác giả khóa luận

Dương Thị Kim Huệ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng nghiên cứu 4

5 Phạm vi nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 5

6.1 Phương pháp khảo sát, thống kê 5

6.2 Phương pháp cấu trúc - hệ thống 5

6.3 Phương pháp loại hình 5

6.4 Phương pháp so sánh 5

7 Đóng góp của khóa luận 5

8 Bố cục 5

NỘI DUNG 6

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ 6

1.1 Khái niệm về tiểu thuyết lịch sử 6

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết 6

1.1.3 So sánh tiểu thuyết lịch sử với một số thể loại khác 8

1.2 Quá trình phát triển của tiểu thuyết lịch sử 9

1.2.1 Tiểu thuyết lịch sử thời trung đại 9

1.2.2 Tiểu thuyết lịch sử thời hiện đại 11

1.2.2.1 Tiểu thuyết lịch sử từ đầu thế kỉ XX đến 1930 11

1.2.2.2 Tiểu thuyết lịch sử từ 1930 đến 1945 12

1.2.2.3 Tiểu thuyết lịch sử từ 1945 đến 1985 13

1.2.2.4 Tiểu thuyết lịch sử từ 1985 đến nay 14

1.3 Vài nét về Lưu Sơn Minh và quan niệm của ông về tiểu thuyết lịch sử 16

Chương 2: CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ

TRẦN KHÁNH DƯ CỦA LƯU SƠN MINH 21

2.1 Khái niệm nhân vật 21

2.2 Các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư 22

2.2.1 Nhân vật tích cực tham gia vào cuộc kháng chiến chống quân Nguyên xâm lược 24

2.2.1.1 Quý tộc và tướng lĩnh nhà Trần trực tiếp tham gia kháng chiến 24

2.2.1.2 Quý tộc nhà Trần không trực tiếp tham gia kháng chiến 28

2.2.2 Các nhân vật đầu hàng quân xâm lược: 32

Chương 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ TRẦN KHÁNH DƯ CỦA LƯU SƠN MINH 35

3.1 So sánh nguyên mẫu và hư cấu trong việc xây dựng hình tượng nhân vật 35

3.2 Nghệ thuật miêu tả chân dung nhân vật 39

3.3 Nghệ thuật miêu tả nhân vật qua hành động 41

3.4 Nghệ thuật miêu tả nhân vật qua ngôn ngữ 43

3.4.1 Ngôn ngữ của nhân vật 43

3.4.1.1 Ngôn ngữ đối thoại 43

3.4.1.2 Ngôn ngữ độc thoại 48

3.4.2 Ngôn ngữ tác giả 51

KẾT LUẬN 55 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Tiểu thuyết lịch sử là một bộ phận không thể thiếu trong văn đàn Việt Nam Từ khi ra đời đến nay, tiểu thuyết lịch sử đã có những bước phát triển to lớn và ngày càng khẳng định được vai trò quan trọng của mình Sáng tạo ra những tác phẩm văn học về đề tài lịch sử là một cách để các nhà văn làm sống lại trong lòng độc giả lòng tự hào dân tộc, tình yêu quê hương đất nước, đồng thời thể hiện được cái nhìn của nhà văn về những giá trị truyền thống và con người của dân tộc

Nhắc đến những gương mặt tiêu biểu của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời đổi mới không thể không nhắc đến Lưu Sơn Minh Với hai cuốn tiểu

thuyết lịch sử Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản, Lưu Sơn Minh đã chứng

tỏ tài năng sáng tạo, nỗ lực tìm tòi nhằm đổi mới tư duy nghệ thuật của tiểu

thuyết

Trong tiểu thuyết, nhân vật luôn đóng vai trò là yếu tố hạt nhân, là nơi tác giả gửi gắm những tư tưởng, tình cảm của mình, nhân vật giống như “đứa con tinh thần” của tác giả và người đọc có thể thấy được sự tìm tòi, sáng tạo của nhà văn thông qua việc nhà văn xây dựng nhân vật Nhân vật càng được xây dựng chân thực, sống động bao nhiêu thì tác phẩm càng có sức sống

mạnh mẽ và lâu bền bấy nhiêu Trần Khánh Dư là một tác phẩm mới và có

dung lượng không lớn nhưng thế giới nhân vật trong cuốn tiểu thuyết lại rất phong phú, sống động Có những nhân vật ta gặp đi gặp lại nhiều lần trong tiểu thuyết nhưng có những nhân vật ta chỉ gặp trong chốc lát, thoáng qua, song tất cả đều để lại những ấn tượng sâu sắc, khó quên

Mỗi nhà tiểu thuyết lịch sử có một quan điểm riêng, những quan điểm ấy được thể hiện rõ nét qua việc các nhà văn xây dựng nhân vật Trong tác phẩm, nhân vật được nhìn nhận, đánh giá dưới nhiều góc độ, nhiều khía cạnh khác

nhau Nhà văn không tuyệt đối hóa lịch sử mà thay vào đó, họ đặt ra những giả thuyết, những hư cấu có thể xuất hiện trong lịch sử Chính vì vậy, lịch sử

trong tiểu thuyết hiện lên sinh động hơn, có hồn hơn Trong Trần Khánh Dư,

nhà văn Lưu Sơn Minh không tái hiện lại các trận chiến hay thống kê các con

số một cách chính xác mà tập trung đi sâu phân tích cuộc sống tâm lí của các nhân vật

Việc xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của Lưu Sơn Minh có ý nghĩa cách tân quan trọng, làm nên giá trị tiểu thuyết lịch sử của ông Bởi thế, việc nghiên cứu nhân vật là một hướng đi hết sức cần thiết trong việc nhìn nhận, khám phá tài năng nghệ thuật của nhà văn, khẳng định những đóng góp quan trọng của ông đối với tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới

Xuất phát từ những lí do trên, người viết chọn đề tài Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư để nghiên cứu

(2009) của Nguyễn Quang Thân

Một thể loại mới, một tác phẩm mới ra đời sẽ kéo theo sự ra đời của những công trình nghiên cứu, phê bình về thể loại ấy, tác phẩm ấy Từ khi tiểu thuyết lịch sử ra đời đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, phê bình

về nó xuất hiện Có thể điểm qua một số nghiên cứu tiêu biểu như: Suy nghĩ

về lịch sử và tiểu thuyết lịch sử của Trần Đình Sử năm 2013, Chuyên luận Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau năm 1945 của PGS.TS Vũ Tuấn Anh năm

2011, Những công trình nghiên cứu về nhân vật lịch sử trong tiểu thuyết lịch sử cũng xuất hiện nhiều như: Luận văn thạc sĩ của Lê Thu Trang (Đại học

Thái Nguyên) về Nhân vật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh, Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Văn Sang (Đại học khoa học xã hội và nhân văn) về Hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam, nghiên cứu của Nguyễn Quang Hùng về Hình tượng nhân vật Lê Lợi trong tiểu thuyết lịch sử “Hội thề” của Nguyễn Quang Thân, Luận văn thạc sĩ về Nhân vật nữ trong một số tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ 1986 đến nay,

Lưu Sơn Minh là một cái tên đầy mới lạ trong diễn đàn văn học Việt Nam Ông đã thử sức với nhiều thể loại khác nhau và đạt được nhiều thành

tựu Với thể loại tiểu thuyết lịch sử, ông đã cho ra đời hai tác phẩm: Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản Là một tác phẩm mới nhưng Trần Khánh Dư

đã nhận được nhiều phản hồi khác nhau từ phía độc giả:

“Nếu là người không tìm hiểu nhiều về lịch sử mà chỉ đọc đôi ba dòng

về Trần Khánh Dư trên mạng, có lẽ nhiều người sẽ chỉ nhớ đến “scandal tình ái” của ông và công chúa Thiên Thụy mà quên mất ông là một nhân vật kiệt xuất, hùng tài, thao lược Tiểu thuyết của Lưu Sơn Minh cho người đọc một cái nhìn khác hẳn về Trần Khánh Dư Nếu sách giáo khoa mà viết được lôi cuốn thế này thì chắc học sinh đã chẳng ngán sử Việt” – độc giả Ý Thi Violet “Mình rất ưa thích lịch sử, đặc biệt là lịch sử nước nhà Tuy vậy, cách viết sử và dạy sử khô khan quá nên mất một thời gian dài mình không đặt lịch

sử đúng với vị trí mà nó đáng có Các tiểu thuyết như “Trần Khánh Dư” đã cho độc giả như mình một cách tiếp cận mới và thấy lịch sử rất thú vị Các

nhân vật có cảm xúc, có tính cách, có suy nghĩ Điều đó làm các sự kiện, nhân vật lịch sử dễ đi vào lòng người đọc hơn”

“Điều mình thích nhất ở tiểu thuyết này của Lưu Sơn Minh chính là việc tác giả khắc họa tính cách nhân vật vô cùng chi tiết Mỗi người hiện lên với những nét tính cách riêng và vô cùng logic do bối cảnh lịch sử đem lại Trước khi đọc tiểu thuyết, mình có tìm hiểu về Trần Khánh Dư trên mạng nhưng hầu hết thông tin đều vô cùng ngắn gọn, chủ yếu nói về “scandal tình ái” của ông Khi đọc sách rồi mới thấy thích ông cực kì, vừa kiêu hùng ngang tàng nhưng cũng giàu lòng trắc ẩn và thương người Chỉ hơi tiếc là truyện chọn giai đoạn chuẩn bị chiến tranh nên không mãn nhãn với cảnh chiến tranh lắm Đồng thời, nếu chưa hiểu về hệ thống quan hệ nhà Trần cũng như nhân vật trong truyện thì đọc sẽ hơi khó hiểu” – độc giả Hạnh Nguyên

Tuy nhiên, trên đây chỉ là một số nhận xét của các độc giả, chưa có nghiên cứu chuyên sâu về tiểu thuyết lịch sử của Lưu Sơn Minh nói chung và

nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư nói riêng

3 Mục đích nghiên cứu

Tiếp thu kết quả của một số công trình nghiên cứu trước đó, luận văn đi

sâu phân tích thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Trần Khánh Dư Thông qua

đó, người viết có thể rút ra những kết luận về quan điểm nghệ thuật, phong cách sáng tác và những đóng góp, hạn chế của tác giả đối với thể loại tiểu thuyết lịch sử nói riêng và văn học hiện đại Việt Nam nói chung

4 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng trực tiếp là thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư của Lưu Sơn Minh

5 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của khóa luận là cuốn tiểu thuyết Trần Khánh Dư

của nhà văn Lưu Sơn Minh (NXB Văn học và công ty văn hóa Đông A – 2017)

Ngoài ra để làm nổi bật những nét mới mẻ của Lưu Sơn Minh trong việc xây dựng nhân vật, chúng tôi có tiến hành so sánh với một số tiểu thuyết lịch

sử khác

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp khảo sát, thống kê

6.2 Phương pháp cấu trúc - hệ thống

6.3 Phương pháp loại hình

6.4 Phương pháp so sánh

7 Đóng góp của khóa luận

Nghiên cứu một cách tương đối hệ thống và toàn diện về nhân vật tiểu

thuyết lịch sử trong tiểu thuyết Trần Khánh Dư của Lưu Sơn Minh nhằm

khẳng định tài năng cũng như những đóng góp của nhà văn trong việc đổi mới

tư duy nghệ thuật của thể loại tiểu thuyết

8 Bố cục

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH

SỬ

CHƯƠNG 2: CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH

SỬ TRẦN KHÁNH DƯ CỦA LƯU SƠN MINH

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ TRẦN KHÁNH DƯ CỦA LƯU SƠN MINH

NỘI DUNG

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ 1.1 Khái niệm về tiểu thuyết lịch sử

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết

Trước khi đi đến khái niệm “tiểu thuyết lịch sử”, chúng ta không thể không xem xét khái niệm “tiểu thuyết”

Lại Nguyên Ân (1999) đưa ra định nghĩa về tiểu thuyết như sau: “Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào một số phận, một cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó, sự trần thuật ở đây được khai triển trong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt “cơ cấu” của nhân cách Belinski gọi tiểu thuyết là “sử thi của đời tư", do chỗ nó miêu tả những tình cảm, dục vọng và những biến cố đời sống riêng tư và đời sống nội tâm của con người” [1]

Phương Lựu (2006 - chủ biên), định nghĩa: “Tiểu thuyết là hình thức tự

sự cỡ lớn đặc biệt phổ biến trong thời cận đại và hiện đại Với những giới hạn rộng rãi trong hình thức trần thuật, tiểu thuyết có thể chứa đựng lịch sử của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục đạo đức xã hội, miêu tả cụ thể các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng Không phải ngẫu nhiên mà thể loại tiểu thuyết chiếm địa vị trung tâm trong hệ thống thể loại văn học cận đại, hiện đại” [8]

Có rất nhiều các khái niệm khác nhau về tiểu thuyết được đưa ra, nhưng nhìn chung chúng khá tương đồng với nhau và đã khái quát được những đặc trưng của tiểu thuyết

1.1.2 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử:

Tiểu thuyết lịch sử là sự sáng tạo, hư cấu dựa trên nhân vật lịch sử và sự kiện lịch sử Nhà văn có thể tha hồ thể hiện tài năng sáng tạo nhưng phải nhằm mục đích làm sáng tỏ hơn lịch sử, đem đến những cảm hứng và sự yêu

thích cho bạn đọc về lịch sử Viết về một nhân vật lịch sử, một vị anh hùng dân tộc, ví dụ như Trần Khánh Dư, Hồ Quý Ly nhà văn không nên lệ thuộc vào con số tỷ lệ bao nhiêu là thực, bao nhiêu là hư mà điều cơ bản là hư cấu làm sao để cho bạn đọc thấy đó vẫn là Trần Khánh Dư, là Hồ Quý Ly là qua sáng tạo mới nhà tiểu thuyết phải làm cho bạn đọc thêm hiểu, thêm yêu, thêm quý trọng nhân vật lịch sử nếu đó là những nhân vật chính diện, đồng thời phê phán, lên án và có cái nhìn đúng đắn đối với những nhân vật phản diện Và một điều tối kỵ mà nhà tiểu thuyết lịch sử không thể mắc phải đó là làm sai lệch chân dung nhân vật của lịch sử và sai lệch sự kiện lịch sử

Mỗi thời đại, mỗi dân tộc, mỗi nhà văn, nhà nghiên cứu lại có những quan điểm khác nhau về tiểu thuyết lịch sử

Nhà lí luận Nga G Lenobl trong sách Lịch sử và văn học nêu ra ba tiêu

chí của tiểu thuyết lịch sử: “Một là nhân vật và sự kiện lịch sử, hai là nguyên tắc hay chủ nghĩa lịch sử, tức là cho thấy sự xung đột các thời đại, sự quá độ các giá trị, ba là nội dung của tiểu thuyết phải là hiện thực đã qua, mà tác giả

và người đọc không phải là người đương thời của hiện thực đó Người đọc luôn cảm thấy có một sự khác thời” [15]

Tân Dân Tử đã đúc rút quan niệm của mình về tiểu thuyết lịch sử qua

lời Tựa của chính tác giả trong tác phẩm ia Long tẩu quốc: “Mỗi nước đều

có một lịch sử riêng, mỗi lịch sử đều có diễn ra tiểu thuyết đăng phổ thông cho quốc dân rõ biết cái cơ quan hành động của tiền nhơn, sự vinh hư tiêu trường của chủng tộc Lịch sử có hai thứ: một thứ được gọi là lịch sử đại lược chính biên, một thứ gọi là lịch sử tiểu thuyết” [13]

GS Trần Đình Sử trong Suy nghĩ về lịch sử và tiểu thuyết lịch sử (2012)

cho rằng: “Sự thật lịch sử và hư cấu đúng là hai vấn đề then chốt của tiểu thuyết lịch sử, nhưng không phải là đối lập Xét từ nguyên, từ lịch sử (histoire) có 6 nghĩa Một là chuyện kể; hai là chuyện đã xảy ra; ba là chỉ quá

trình phát triển (Mác nói về quan điểm lịch sử); bốn là đời sống của con người

xã hội (Trong Gia đình thần thánh Mác nói, “Lịch sử chẳng phải cái gì khác

mà chính là cuộc sống của con người theo đuổi một mục đích của mình.”); năm là quá khứ của hiện tại đã lùi xa; sáu là chỉ khoa học lịch sử, sử học Xét qua 6 nghĩa ấy, thì vấn đề đặt ra là quan hệ giữa tiểu thuyết và sử học, nói cách khác là văn học và sử học Tiểu thuyết và sử học giống nhau vì chúng đều là chuyện kể Đối tượng chung của cả hai đều là cuộc sống con người đã lùi về quá khứ, trong đó có sự thật lịch sử” [12]

Và một trong những quan điểm người viết cho là đầy đủ nhất về tiểu thuyết lịch sử là quan điểm của Bùi Văn Lợi: “Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang đặc trưng của thể loại tiểu thuyết nhưng lại lấy nội dung lịch

sử làm đề tài, cảm hứng sáng tạo nghệ thuật Ở đây, tác giả dựa vào những sự kiện trong quá khứ, hư cấu, tưởng tượng thêm để tạo nên tác phẩm, nhằm gây hứng thú cho người đọc” [7]

1.1.3 So sánh tiểu thuyết lịch sử với một số thể loại khác

1.1.3.1 Tiểu thuyết lịch sử và khoa học lịch sử:

Khoa học lịch sử viết về những sự thật lịch sử, không có sự hư cấu, đòi hỏi người viết phải tôn trọng sự thật lịch sử Chính vì vậy nhà văn không thể hiện được tài năng sáng tạo của mình Nhiệm vụ chính của họ là ghi chép lại một cách chính xác các sự kiện lịch sử và nhân vật lịch sử

Còn tiểu thuyết lịch sử không đòi hỏi sự tuyệt đối hóa lịch sử, nhà văn

có thể thoải mái thể hiện tài năng sáng tạo của mình dựa trên những nguyên mẫu có thật trong lịch sử Nhiệm vụ của nhà tiểu thuyết lịch sử là tái hiện lịch

sử một cách sống động hơn, có hồn hơn

1.1.3.2 Tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết

Tiểu thuyết lịch sử là một loại của tiểu thuyết, chuyên viết về những nhân vật và sự kiện có thật trong lịch sử Tiểu thuyết lịch sử không phải là

truyện sử hay kí sự lịch sử, bởi nó không chỉ kể lại sự kiện và nhân vật lịch sử

mà còn tái hiện lại cuộc sống con người trong thời đại ấy, nó đi sâu vào việc phân tích thế giới nội tâm, trang phục, nhà ở, đồ dùng, lời ăn tiếng nói, tình cảm…, và đặc biệt miêu tả đời sống cụ thể, sinh động của nhân vật lịch sử khiến cho người đọc như không chỉ đọc một câu chuyện, mà còn sống trong thời đại ấy nữa Một trong những đặc trưng của tiểu thuyết lịch sử là sự hư cấu Bởi vì các tài liệu sử học mà nhà văn dựa vào thường chỉ nêu các sự kiện chính và nhân vật chính Bản thân nhà văn phải tự tưởng tượng, sáng tạo thêm các nhân vật, các sự kiện khác xảy ra trong cuộc đời của nhân vật chính Như vậy vai trò sáng tạo của nhà tiểu thuyết lịch sử là rất quan trọng và tiểu thuyết lịch sử không chỉ có nhân vật và sự kiện lịch sử mà còn có nhiều nhân vật, sự kiện hư cấu Chính vì thế mà nói chung các tác phẩm lịch sử, sử kí, sử biên niên tuy đã có từ xưa, nhưng tiểu thuyết lịch sử thì ra đời khá muộn Nó chỉ ra đời trên nền tảng của tiểu thuyết

1.1.3.3 Tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết đương đại

Tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết đương đại có điểm tương đồng ở chỗ đối tượng miêu tả đều là con người xã hội và hiện thực cuộc sống Cả hai đều phải dùng nghệ thuật hư cấu Chỗ khác nhau của hai loại này là ở yếu tố thời gian Thời gian trong tiểu thuyết đương đại là chính xã hội tác giả đang sống, nhà văn kể về những cái mà họ và mọi người đều nhìn thấy, sờ thấy, viết về những vấn đề, những điều bức bối trong xã hội hiện đại, vì vậy độ lùi thời gian không đáng kể, độc giả vẫn hình dung ra được Còn với tiểu thuyết lịch

sử thì độ lùi thời gian tới cả trăm năm, ngàn năm, thậm chí mấy ngàn năm khiến người đọc khó hình dung, tưởng tượng

1.2 Quá trình phát triển của tiểu thuyết lịch sử

1.2.1 Tiểu thuyết lịch sử thời trung đại

Tiểu thuyết lịch sử là thể loại xuất hiện khá sớm và có truyền thống lâu đời Những bộ tiểu thuyết lịch sử đầu tiên xuất hiện từ thời văn học trung đại

được viết bằng chữ Hán là: Nam triều công nghiệp diễn chí (Nguyễn Khoa Chiêm), Hoàng Lê nhất thống chí, Hoàng Việt long hưng chí (Ngô Giáp Đậu), Việt Nam tiểu sử (Lê Hoan)…Ở thời kì này, các tác phẩm thường được kể

theo trật tự thời gian tuyến tính, tác giả sáng tác trên lập trường của một sử gia Chính vì vậy, họ thực sự là những “thư kí trung thành của thời đại”, họ không đưa vào tác phẩm của mình nhiều yếu tổ hư cấu hay tưởng tượng, họ tôn trọng tuyệt đối với các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử Tiểu thuyết lịch

sử thời kì này mang những đặc điểm gần giống với sử kí vì người đọc có thể tìm thấy những tư liệu lịch sử chính xác trong tác phẩm Các sự kiện lịch sử đóng vai trò quan trọng còn nhân vật chỉ xuất hiện khi liên quan đến một sự kiện lịch sử nào đó mà thôi Vẫn có những tác phẩm đi sâu phân tích nhân vật nhưng vẫn mang đậm tính ước lệ, nhà văn không đi sâu phân tích thế giới nội tâm nhân vật Nhắc đến bộ tiểu thuyết tiêu biểu nhất thời kì này, chúng ta

không thể không nhắc đến Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái

Đây là tác phẩm hội tụ tinh hoa của văn xuôi tự sự trung đại, giữ vị trí quan trọng trong dòng tiểu thuyết lịch sử chương hồi Việt Nam Tác phẩm đã tái hiện thành công một thời đại lịch sử đầy bão tố của dân tộc, đó là sự sụp đổ của các tập đoàn phong kiến Lê - Trịnh - Nguyễn và công cuộc thống nhất đất nước của người anh hùng Quang Trung - Nguyễn Huệ, không chỉ vậy, tác phẩm còn xây dựng được một thế giới nhân vật sinh động bao gồm nhiều tầng lớp khác nhau: vua chúa, văn thần, võ tướng, cung tần mĩ nữ, trí thức, con buôn… Trong đó những nhân vật như Trịnh Sâm, Trịnh Cán, Quận Huy, Đặng Thị Huệ, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ … là những nhân vật được khắc hoạ có cá tính độc đáo, để lại ấn tượng sâu sắc đối với người đọc Có thể nói

rằng Hoàng Lê nhất thống chí có một ý nghĩa vô cùng quan trọng trong lịch

sử phát triển của văn học dân tộc Tác phẩm không đơn thuần chỉ là ghi chép lại các sự kiện lịch sử mà đã có sự kết hợp đầy tinh tế giữa lịch sử và văn học Đây được coi là tác phẩm đặt nền móng cho thành công của tiểu thuyết lịch sử thời kì sau

1.2.2 Tiểu thuyết lịch sử thời hiện đại

Bước sang đầu thế kỉ XX, tiểu thuyết lịch sử Việt Nam bắt đầu phát triển mạnh mẽ hơn Quá trình vận động và phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ thế kỉ XX đến nay có thể chia thành 4 chặng: Từ đầu thế kỉ XX đến 1930, từ 1930 đến 1945, từ 1945 đến 1985 và từ 1985 đến nay

Việc phân chia thành 4 chặng với mốc thời gian như trên chỉ có ý nghĩa tương đối bởi vì tiểu thuyết vốn là một thể loại có đặc trưng luôn luôn không

ổn định và biến đổi không ngừng Sự biến đổi của thể loại đó đã diễn ra theo tiến trình lịch sử và tuân theo quy luật riêng của nó Vì thế, những đặc trưng thể loại tồn tại trong những tác phẩm ở chặng đầu vẫn tiếp tục xuất hiện, vẫn được lặp lại trong những tác phẩm tiêu biểu ở chặng sau

1.2.2.1 Tiểu thuyết lịch sử từ đầu thế kỉ XX đến 1930

Ở chặng này, số lượng tác giả tham gia viết tiểu thuyết còn ít, số lượng tác phẩm chưa nhiều Thế nhưng ở thời kì này đã xuất hiện những tác phẩm

có giá trị như Trùng quang tâm sử của Phan Bội Châu, Tiếng sấm đêm đông

của Nguyễn Tử Siêu

Về mặt nội dung: phong phú và tập trung vào chủ đề chính sau đây: + Phản ánh những sự kiện quan trọng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc

Đây là chủ đề nổi bật nhất của tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này Một số

tiểu thuyết tiêu biểu có thể kể đến như: Trùng quang tâm sử của Phan Bội Châu, Tiếng sấm đêm đông, Vua bố cái, Lê Đại Hành của Nguyễn Tử Siêu

+ Phản ánh những vấn đề nội trị

Ở giai đoạn này, các tác giả tập trung vào vấn đề ngoại xâm nhiều hơn vấn đề nội trị Đây là thời kì đất nước ta đang chịu ách đô hộ của thực dân Pháp, nhiều phong trào yêu nước diễn ra sôi nổi như: Duy Tân, Đông Kinh nghĩa thục, Việt Nam Quang phục hội, Việt Nam Quốc dân đảng Chính phong trào yêu nước đã cổ vũ và khích lệ các nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử + Về mặt nghệ thuật:

Ở thời kì này, tác phẩm chưa có quy mô lớn lắm trừ một vài tác phẩm

Có thể kể đến một số tác phẩm nổi bật như: Tiếng sấm đêm đông dày 107 trang, có 53 nhân vật; Lê Đại Hành dày 56 trang, có 32 nhân vật chính diện

và phản diện; Đinh Tiên Hoàng có 83 trang, có 63 nhân vật chính diện và phản diện; Trùng quang tâm sử gồm 140 trang dịch, có gần 50 nhân vật

Nhìn chung về nghệ thuật, các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử thời kì này tuy có sự khác nhau ít nhiều nhưng hầu hết đều chịu ảnh hưởng của tiểu thuyết cổ điển, tiểu thuyết chương hồi Tuy nhiên ở một số tác phẩm đã có xu hướng thoát li ảnh hưởng của tiểu thuyết chương hồi, bước đầu đã có sự đổi mới theo hướng tiểu thuyết hiện đại

1.2.2.2 Tiểu thuyết lịch sử từ 1930 đến 1945

Đây là thời kì tiểu thuyết lịch sử Việt Nam phát triển mạnh mẽ nhất, đạt được nhiều thành tựu nhất nhưng cũng khá phức tạp Đội ngũ nhà văn tham gia viết tiểu thuyết lịch sử đông đảo hơn trước

* Về nội dung: đề tài chống xâm lược vẫn tiếp tục phát triển và tiêu biểu

vẫn là Nguyễn Tử Siêu với Trần Nguyên Chiến Kỷ, Hai bà đánh giặc, Vua Bà Triệu Ẩu Đề tài này vẫn gắn liền với nội dung ca ngợi những cuộc kháng

chiến chống kẻ thù xâm lược của nhân dân, ca ngợi những vị anh hùng có công trong các cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc

Bên cạnh đó, các nhà văn cũng đi vào đề tài nội trị Các tác giả cố gắng

đi sâu khai thác những sự kiện, những tình huống lịch sử tương đồng với thời

đại mà các nhà văn đang sống với một tư tưởng nghệ thuật tích cực: vạch trần, phê phán bản chất xấu xa, dâm loạn và sự tàn ác đến cực điểm của bọn vua

quan phong kiến Một số tác phẩm tiêu biểu: Cái hột mận, Ai lên Phố Cát của Lan Khai, Đêm hội long trì của Nguyễn Huy Tưởng, Chúa Trịnh Khải của

Nguyễn Triều Luật

* Về nghệ thuật: thi pháp thời kỳ này phức tạp và đa dạng Có nhà văn vẫn tiếp tục chịu ảnh hưởng của lối viết của tiểu thuyết cổ điển, nhưng cũng

có nhà văn đã bắt đầu đổi mới cách viết theo kiểu của những cuốn tiểu thuyết lịch sử hiện đại của phương Tây lúc bấy giờ đã ít nhiều có mặt tại Việt Nam

1.2.2.3 Tiểu thuyết lịch sử từ 1945 đến 1985

Ở giai đoạn này, các phong trào cách mạng diễn ra sôi nổi, tiểu thuyết lịch sử giữ vai trò cao cả là tuyên truyền, giáo dục lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý chí đấu tranh chống kẻ thù xâm lược Một số tác phẩm tiêu biểu

như: Sống mãi với thủ đô, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung (Nguyễn Huy Tưởng); Quận He khởi nghĩa (Hà Ân), Bóng nước Hồ ươm (Chu Thiên), Núi rừng Yên Thế (Nguyên Hồng), Cờ nghĩa Ba Đình (Thái

Vũ)… Vì gắn liền với chiến tranh nên tiểu thuyết lịch sử thời kì này vẫn tập trung vào các sự kiện lịch sử, cuộc sống con người chưa được quan tâm, chú

trọng Trong Cờ nghĩa Ba Đình, Thái Vũ chỉ quan tâm đến toàn cảnh phong

trào chống thực dân Pháp của nghĩa quân Ba Đình, hệ thống tư liệu được sử dụng vô cùng chính xác Thế giới nhân vật trong tác phẩm tuy đa dạng, phong phú nhưng nhà văn vẫn chưa đi sâu vào khai thác thế giới nội tâm nhân vật, chưa xây dựng được những nhân vật có chiều sâu, có sức ám ảnh lớn đối với độc giả Tiểu thuyết lịch sử thời kì này có vai trò rất quan trọng, tác động không nhỏ đến việc cổ vũ, động viên nhân dân đấu tranh dành độc lập Đồng thời, các tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này còn thể hiện một tinh thần yêu nước thiết tha và niềm tự hào về truyền thống dân tộc Tuy nhiên, hạn chế chung

của những tác phẩm văn học viết về đề tài chiến tranh là cái nhìn một chiều, mang dấu ấn chung của cả cộng đồng dân tộc Nhà văn thể hiện rõ lập trường

tư tưởng, hoặc khen, hoặc chê, hoặc tốt, hoặc xấu Hiện thực về cuộc chiến tranh không chân thực như nó vốn có, các nhân vật hiện lên thường kì vĩ, mang tầm vóc to lớn, sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử mới chỉ hiện lên một nửa trong khi đó bản thân lịch sử và con người có đời sống hết sức phong phú, chứa đựng biết bao nhiêu phức tạp, bao nhiêu biến động thăng trầm, bao mâu thuẫn, xung đột

Tiểu thuyết lịch sử từ 1945 đến 1985 chưa có những sự bứt phá về nội dung tư tưởng cũng như nghệ thuật Tiểu thuyết lịch sử thời kì này vẫn chú trọng tới cái bên ngoài của sự kiện lịch sử, của nhân vật lịch sử, còn những mặt ẩn sâu, khuất lấp vẫn chưa được quan tâm chú ý Các nhà văn chỉ mới làm nhiệm vụ kể lại các sự kiện lịch sử và kể về các nhân vật lịch sử trong những sự kiện ấy, cái nhìn của họ về lịch sử là cái nhìn sơ lược, phiến diện, một chiều Về cơ bản, tiểu thuyết lịch sử thời kì này vẫn là sự tiếp nối tiểu thuyết lịch sử thời kì trước, chưa có được những đổi mới so với tiểu thuyết lịch sử thời kì trước đó

1.2.2.4 Tiểu thuyết lịch sử từ 1985 đến nay

Xã hội Việt Nam bước vào thời kì dân chủ, vì vậy tiểu thuyết lịch sử thời kì này không còn bị chi phối bởi ý thức cộng đồng và những tư tưởng chính trị mà đã hướng đến khám phá lịch sử ở mọi khía cạnh khác nhau của cuộc sống Các tác giả tiểu thuyết lịch sử đã có nhiều cách tân độc đáo nhằm đem lại sự chuyển biến mới mẻ, sâu sắc về tư tưởng và nghệ thuật cho thể

loại Thời kì này nhiều tác phẩm có giá trị ra đời như: Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác), Vằng vặc sao Khuê (Hoàng Công Khanh), Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Vương triều sụp đổ (Hoàng Quốc Hải), Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn (Nguyễn Xuân Khánh), Vạn Xuân (Yveline Feray -

nữ văn sĩ Pháp), Mạc Đăng Dung (Lưu Văn Khuê)…Tiểu thuyết lịch sử hiện đại còn mở rộng về lĩnh vực văn hoá phong tục của dân tộc, trong đó Đàn Đáy của Trần Thu Hằng và Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh là

những tác phẩm ấn tượng và nổi bật nhất Các tác giả tiểu thuyết lịch sử hiện đại đã đi sâu khám phá lịch sử thông qua các cá nhân Giờ đây, tiểu thuyết lịch sử không còn là lịch sử với những nhân vật chỉ được tìm hiểu phân tích ở

bề ngoài nữa mà là lịch sử với tất cả những phức tạp, sự mâu thuẫn, phong phú khuất lấp bên trong Lịch sử không còn được tuyệt đối hóa mà thay vào

đó là những yếu tố giả định, hư cấu xen kẽ với các sự kiện và nhân vật Đối với họ, lịch sử không phải là một cánh cửa đã khóa hay một câu chuyện đã hoàn, lịch sử phải là nơi để độc giả cùng nhận thức, cùng bàn luận và tìm hiểu

nhiều hơn về nó Chẳng hạn, trong tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ, Nguyễn

Mộng Giác đã đưa ra một cách nhìn nhận mới về phong trào Tây Sơn và người anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ Nhà văn không chỉ tái hiện lại các sự kiện lịch sử và phẩm chất anh hùng của nhân vật Nguyễn Huệ, mà ở đây nhà văn đi vào lý giải các sự kiện lịch sử, đi sâu vào thế giới bên trong của người anh hùng Bên cạnh một Nguyễn Huệ anh hùng còn có một Nguyễn Huệ gần gũi, đời thường luôn ấp ủ những xúc cảm về một tình yêu thuần khiết, hiếu nghĩa với thầy giáo cũ và cũng có những lúc thật cô đơn, yếu lòng Kể về sự việc Nguyễn Huệ lo hậu sự cho người thầy giáo, Nguyễn Mộng Giác viết:

“Bước chậm sau lưng các con cháu người đã khuất còn có một vị tướng trẻ tuổi, gương mặt rắn rỏi có đôi mắt buồn, vị tướng trẻ đó là Nguyễn Huệ” [3]

Hay trong iàn Thiêu, Võ Thị Hảo viết về Nguyên phi Ỷ Lan dưới thời nhà

Lý, nhà văn đã mở ra trước mắt người đọc những điều khuất tối, những “sự thật” còn chưa được biết đến về vị nguyên phi nổi tiếng này Trước khi đọc tác phẩm của Võ Thị Hảo, độc giả chỉ biết đến một Nguyên phi Ỷ Lan có công lớn với Đại Việt chứ chưa biết đến những “phần tối” với những tội ác,

những mưu mô thâm hiểm của Ỷ Lan Các nhà văn viết nên những tiểu thuyết lịch sử để người đọc cùng nhìn nhận lại lịch sử nhưng không phải là phủ nhận lịch sử mà đây chỉ là những giả thuyết, những điều có thể xảy ra trong lịch sử Lịch sử thời kì này chỉ là “cái khung” để người viết sáng tạo nên những câu chuyện về cuộc sống đời tư cá nhân của con người Nhân vật là những con người sống động cụ thể, đầy đủ những tính cách và tình cảm của con người đời thường, họ cũng biết hạnh phúc, biết đau buồn, cũng cô đơn và yếu đuối Điều này khiến cho tiểu thuyết lịch sử đương đại mới mẻ so với tiểu thuyết lịch sử truyền thống Với cách thể hiện mới mẻ, với bút pháp hiện đại và đầy sáng tạo, tiểu thuyết lịch sử đương đại ngày càng chiếm được cảm tình và sự yêu thích của đông đảo bạn đọc

1.3 Vài nét về Lưu Sơn Minh và quan niệm của ông về tiểu thuyết lịch sử

Lưu Sơn Minh là một nhà văn thành công với những truyện ngắn nổi tiếng mang tính huyền thoại, huyền ảo Ông đã đạt được nhiều thành tựu uy

tín ví dụ như: "Truyện ngắn hay" cho truyện Bến trần gian, dù đây là một thể

loại được đánh giá là khó viết nhưng trong 30 năm qua nhà văn vẫn bền bỉ đi theo con đường "độc đạo", đi theo con đường có nhiều thử thách, chông gai

này Những truyện như Mưa sâm cầm, Duyên nghiệp, hay các tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản đã khẳng định tài năng và tên tuổi của

ông trong thể loại truyện lịch sử Trao đổi giữa nhà văn và báo điện tử Một

Thế Giới, ông cho biết đã phải cần mẫn,"giở ra, viết lại" [9] tiểu thuyết Trần Quốc Toản thêm nhiều chương, nhiều phụ lục với nhiều tình tiết, tư liệu cũng

như sự ăn ý, tâm huyết Có thể thấy rằng Lưu Sơn Minh là một nhà văn vô cùng nhiệt huyết và nghiêm túc với sự nghiệp cầm bút của mình Ông cũng đưa ra những quan điểm về tư cách mà một nhà văn cần có Đối với ông, một nhà văn chân chính không thể viết qua loa đại khái, viết một lần cho xong mà phải viết đi viết lại để có một tác phẩm giá trị

Trong cuộc trả lời phỏng vấn báo Zing.VN, Lưu Sơn Minh đã bày tỏ một số quan niệm của mình về tiểu thuyết lịch sử

Lưu Sơn Minh cho rằng “cách học sử kiểu thống kê và rút ra bài học kiểu rập khuôn, khô cứng đã dẫn đến tình trạng nhiều người đọc muốn quên lịch sử” [5] Trong vài cuộc nói chuyện với các bạn đọc trẻ, khi hướng các bạn vào một cách tiếp cận khác với lịch sử, ông thấy rõ họ vẫn quan tâm đến truyền thống đất nước, chỉ có điều, họ không biết phải bắt đầu từ đâu

Lưu Sơn Minh luôn tự đòi hỏi một thái độ trân trọng và hết sức trách

nhiệm với những nhân vật đã đi vào lịch sử Khi viết tiểu thuyết Trần Quốc Toản lần đầu, ông xác định “là viết cho thiếu nhi và cố tình giấu đi những

khuất khúc của cuộc đời Giờ thì khác Tôi nghĩ lại và cho là lúc đó mình cũng hơi cứng nhắc” [5]

Lưu Sơn Minh quyết định viết thêm, để “độc giả trưởng thành và cả các bạn nhỏ được tiếp cận thêm với những mơ hồ ẩn giấu trong quá khứ” [5] Ông tin rằng, "làm khó mình " như thế mới là có trách nhiệm với nhân vật và với độc giả

Khi được hỏi: “Hình như anh chỉ tâm niệm dành ngòi bút của mình để viết về thời đại Nhà Trần Xin hỏi đây là một cơ duyên hay sự chọn lựa?” [5] Ông nói rằng: “Những dẫn dắt của mạch cảm hứng về nhà Trần vẫn đang mở tung và kéo tôi đi Chưa hết nhịp này lại tới nhịp sau Vì thế, tôi vẫn sẽ thả mình theo dòng chảy đó Có lẽ, duyên nghiệp ấy, đã chờ sẵn tôi từ ngày tôi đọc bộ ba truyện lịch sử của nhà văn Hà Ân hồi 7- 8 tuổi” [5]

Khi cuốn Trần Quốc Toản được in, biên tập viên nhà xuất bản hỏi nhà

văn Hà Ân – người thầy của Lưu Sơn Minh – rằng: “Lưu Sơn Minh có giống Trần Quốc Tuấn không?” [5] Nhà văn Hà Ân đã nói: “Anh này không giống Trần Quốc Tuấn, mà giống Trần Khánh Dư” [5] Lưu Sơn Minh nói đây là lần đầu tiên ông viết về nhân vật có sự tương đồng với mình Tám năm ông sống

với nhân vật nhiều quá, nên càng ngày ông càng nhiễm thêm những thói ngang ngược, bất chấp của nhân vật Theo ông, Trần Khánh Dư là nhân vật đặc biệt, ngang tàng Triều đình hiểu rõ ông, nên mới cho cai quản cảng Vân Đồn đầy rẫy nguy hiểm cạm bẫy, vừa lo biên cương lãnh thổ, giao thương, lo được cho cả đời sống của những thuộc hạ dưới trướng mình Ông có đủ thói

hư tật xấu như thích gái đẹp, thích rượu chè… Ông có vụ lợi, có ngang ngược nhưng cũng đầy tài hoa… Theo nhà văn, đây là con người cô độc vào bậc nhất trong chính sử Việt Nam Một nhân vật đặc biệt như vậy khiến Lưu Sơn Minh muốn đặt bút viết

Khi sáng tác, Lưu Sơn Minh luôn tự dìm mình vào nhân vật, ông cảm thấy khi nào mình trở thành nhân vật thì mới đặt bút viết Lúc viết truyện

ngắn lịch sử đầu tiên, ông đã đọc Đại Việt Sử ký toàn thư nhiều đến mức mỗi

chi tiết, từ ngữ của cuộc sống hiện tại ông đều đặt vào quá khứ Ví dụ những

từ như “phàm”… được dùng trong cuộc sống lịch sử thời xưa

Trần Khánh Dư có hai nhân vật nữ mà Lưu Sơn Minh dụng công xây

dựng Thị Thảo là một nhân vật hoàn toàn hư cấu Đây là một người hầu gái luôn ở bên cạnh, chăm lo cho Trần Khánh Dư trong những lúc ông cô đơn nhất Sự chăm lo của nhân vật này khiến có lúc ông phải suy nghĩ lại tình cảm của mình với cô ấy như thế nào Còn nhân vật thứ hai là: Công chúa Thiên Thụy - con dâu Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn Nhà Trần sau khi thắng giặc, có bày tiệc đeo mo nang mừng chiến công Trần Khánh Dư đã gặp Thiên Thụy, hai người lao vào mối tình đầy oan trái Chính sự đặc biệt trong cá tính của hai người khiến ông đặt bút viết

Trong dân gian thường có câu: “Không phải người chọn nghề mà là nghề chọn người”, câu nói này có lẽ đúng với Lưu Sơn Minh Ông cho rằng

có lẽ không phải ông chọn tiểu thuyết lịch sử, mà là thể loại ấy đã chọn ông

để viết Từ trước tới nay, tác giả của tiểu thuyết lịch sử luôn là những nhà văn

nhiều kinh nghiệm, chín chắn, chứ không phải người “vui đâu chầu đấy” như Lưu Sơn Minh Tuy vậy, ông yêu thích lịch sử ngay từ khi còn bé vì ngày đó, ông ngoại đã mua một tủ sách lịch sử trong nhà, ông đọc và yêu thích cho tới bây giờ

Với ông, sách sử thường viết về các nhân vật một chiều cứng nhắc, các nhân vật thường được thần thánh hóa Vì thế ông muốn viết như cách để soi xét, đánh giá lại nhân vật Lưu Sơn Minh “muốn kể về thân phận, con người lịch sử công bằng hơn” [5]

Theo nhà văn, “thể loại tiểu thuyết lịch sử đòi hỏi người viết phải có những tố chất nhất định Ngoài thuộc lịch sử, có giọng văn, thể loại này đòi hỏi người viết vô vàn kiến thức, để viết được, tôi phải tìm nhiều nguồn sách

vở, sử liệu, thần tích thần phả, địa chí, phong thủy… Viết về một trận đánh, tôi còn cần cả kiến thức quân sự, đặt mình vào vị trí cả người điều binh khiển tướng như Trần Khánh Dư để phân tích tình thế, quyết sách… Hơn cả, tôi nghĩ tố chất quan trọng là người viết tiểu thuyết lịch sử phải có trách nhiệm với nhân vật Tôi không chấp nhận sự thoải mái hư cấu” [5]

“Những người viết mà cứ lấy sử liệu ra để thêm thắt vào, thì gọi là "sữa đặc pha nước sôi" Tôi nghĩ nếu cứ viết theo lối dòng nào, chữ nào cũng là sử, thì chúng ta đã bỏ qua những nhân vật, số phận mà đằng sau họ là những biến chuyển kinh thiên động địa của lịch sử””[5]

Mỗi nhà văn đều tạo cho mình một phong cách riêng, Lưu Sơn Minh cũng vậy “Trước đây tôi cũng đưa vào tác phẩm giọng văn cổ, từ ngữ cổ

Điều đó khiến trang viết của tôi trở nên thô Nhưng khi viết Trần Khánh Dư,

tôi thấy ông là người thế kỷ 13 nhưng suy nghĩ như người thế kỷ 20 Vậy nên tôi viết thoáng hơn, chứ không gò mình vào thứ cổ văn như trước” [5]

Lưu Sơn Minh đã thử sức ở khá nhiều thể loại, nhưng có thể nói hai tiểu

thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản là hai tác phẩm tiêu biểu và đạt

được nhiều thành công của ông Như chính nhà văn đã tự nhận xét ở trên, ông thấy mình giống với Trần Khánh Dư – là một người ngang ngược, bất chấp,

có lẽ vì thời gian sống với nhân vật gần 10 năm đã khiến ông mang trong mình nhiều đặc tính của nhân vật ấy Nhưng dù có ngang ngược, có bất chấp thì Trần Khánh Dư vẫn là một nhân vật đặc biệt – cô độc bậc nhất trong lịch

sử Đây cũng là lí do khiến ông muốn viết về cuộc đời của vị tướng tài hoa này Nhưng Lưu Sơn Minh đã nói ông giống Trần Khánh Dư, vậy người viết

tự đặt ra một giả thuyết rằng: Có lẽ nào Lưu Sơn Minh cũng là một người luôn cảm thấy cô đơn như nhân vật của ông hay không?

Chương 2: CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ

TRẦN KHÁNH DƯ CỦA LƯU SƠN MINH

2.1 Khái niệm nhân vật

Bất kì một tác phẩm tự sự nào cũng không thể thiếu nhân vật vì nhân vật

là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng

Do đó, nhân vật bao giờ cũng là vấn đề trung tâm của tác phẩm văn học

Trong cuốn Lý luận văn học, Hà Minh Đức (chủ biên, NXB Giáo Dục,

H.2007) cho rằng, nhân vật văn học: “Đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc hoạ sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm mà còn có thể là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng con người, được dùng như những phương thức khác nhau để biểu hiện con người”[2]

Trong cuốn Lý luận văn học do Phương Lựu chủ biên (NXB Giáo dục,

Hà Nội, 2006) cũng đưa ra quan niệm khái quát cho rằng: “Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả , thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học” Nhân vật là yếu tố không thể thiếu trong tác phẩm văn học Thông qua nhân vật, nhà văn “khái quát những quy luật của cuộc sống con người, thể hiện những hiểu biết, những ước ao và kì vọng về con người Nhà văn sáng tạo nhân vật là để thể hiện những cá nhân xã hội nhất định và quan niệm về các cá nhân đó [8]

Theo iáo trình lý luận văn học – Tập 3 (Trần Đình Sử chủ biên, NXB

ĐHSP), khái niệm nhân vật được “dùng để chỉ hình tượng các cá thể con người trong tác phẩm văn học – cái đã được nhà văn nhận thức, tái tạo, thể hiện bằng các phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ” Sự thể hiện nhân vật trong tác phẩm văn học không nhất thiết phải là “những người có tên” mà

có thể là “những người không có danh tính bình thường nhưng vẫn được nhận biết nhờ cái “tên” mà nhà văn đặt ra một cách ước lệ” Nhân vật cũng “không

nhất thiết phải mang hình hài con người mà có thể đội lốt vật, muông thú, cây

cỏ hay lốt của những sinh thể hoang đường” [11]

Như vậy, trong tác phẩm tự sự, nhân vật là một trong những yếu tố quan trọng để xem xét sáng tác của một nhà văn Dù nhân vật tồn tại dưới hình thức nào thì nhân vật văn học cũng là sự thể hiện con người và thân phận con người

Trần Khánh Dư là cuốn tiểu thuyết viết về thời đại nhà Trần Trong cuốn

tiểu thuyết này, Lưu Sơn Minh đã xây dựng một thế giới nhân vật vô cùng phong phú, hấp dẫn Sự phong phú của thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch

sử Lưu Sơn Minh chính là hình bóng thật của lịch sử với tất cả sự phức tạp vốn có của nó Mỗi loại nhân vật gắn với chiều sâu lý giải thế giới và con người của nhà văn, mỗi nhân vật thể hiện một quan niệm nghệ thuật về con người cũng như thể hiện sự chiêm nghiệm của nhà văn về nhân thế, bao nhiêu nhân vật là bấy nhiêu sự cá tính hoá hết sức sâu sắc của nhà văn

Tuy nhiên, trong phạm vi luận văn này, chúng tôi chỉ tập trung đi sâu vào một số loại nhân vật tiêu biểu, thể hiện sâu sắc quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người Đó là nhân vật tích cực tham gia vào cuộc kháng chiến chống quân xâm lược, quý tộc và tướng lĩnh thời Trần, những người dân thường tham gia kháng chiến, các nhân vật đầu hàng quân xâm lược và tướng

lĩnh nhà Nguyên Tuy nhiên sự phân loại nhân vật trong Trần Khánh Dư chỉ

mang tính chất tương đối

2.2 Các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư

Văn học là phát ngôn của người nghệ sĩ, là nơi để mỗi nhà văn thể hiện những quan niệm về cuộc đời, những tư tưởng, chính kiến về các vấn đề trong cuộc sống Trong tác phẩm của mình, nhà văn có quyền thể hiện tất cả những suy nghĩ, những chiêm nghiệm thông qua việc vây dựng hình tượng nhân

vật Bởi suy cho cùng, nhân vật là nơi thử thách và cũng là nơi khẳng định rõ nhất bản lĩnh, tài năng, phong cách, cá tính sáng tạo của mỗi nhà văn

Trần Khánh Dư là tiểu thuyết lịch sử viết về nhân vật trung tâm là vị

tướng thời Trần – Trần Khánh Dư Tác phẩm có một hệ thống nhân vật phong

phú và đa dạng Những nhân vật trong Trần Khánh Dư hầu hết là những nhân

vật có thật trong lịch sử, họ tồn tại và lập được nhiều chiến công Các nhân vật đều được tác giả xây dựng dựa trên nguyên mẫu vốn có trong lịch sử, họ vẫn giữ nguyên về chức vị, phẩm giá, họ làm tái hiện cả một thời đại đầy những biến cố nhưng cũng rất đỗi hào hùng của dân tộc

Tuy nhiên nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư vẫn có

những nét khác biệt so với nguyên mẫu, họ hiện lên sinh động hơn, có hồn hơn dưới ngòi bút tài hoa của nhà văn Một tiểu thuyết lịch sử luôn chứa đựng

những giả thuyết và hư cấu về cuộc đời của nhân vật, Trần Khánh Dư cũng

vậy Lưu Sơn Minh đã đưa vào tác phẩm của mình những yếu tố hư cấu xen lẫn chính sử để tạo nên một bộ tiểu thuyết đầy hấp dẫn, sinh động Bên cạnh những nhân vật có thật trong lịch sử, Lưu Sơn Minh còn xây dựng những nhân vật vốn không hề tồn tại, hoàn toàn chỉ là hư cấu như nhân vật: Thị Thảo – người hầu gái của Trần Khánh Dư hay nhân vật cô Thoan – người thiếu nữ

có mối tình chưa kịp nở với Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản Các nhân vật này làm cho tác phẩm trở nên bớt khô khan, cứng nhắc hơn, đồng thời khiến người đọc có những suy ngẫm về cuộc đời của những con người thời đại ấy Bên cạnh việc phân loại nhân vật theo nhân vật có thật trong lịch sử và nhân vật hư cấu, người viết còn phân loại nhân vật theo một tiêu chí khác

Theo khảo sát tác phẩm Trần Khánh Dư, căn cứ vào số phận, hoàn cảnh xuất

thân và thái độ của nhân vật với cuộc chiến tranh chống Mông – Nguyên thời Trần, thế giới nhân vật trong tác phẩm có thể chia thành ba kiểu nhân vật:

nhân vật tích cực tham gia vào cuộc kháng chiến chống quân Nguyên xâm lược, các nhân vật đầu hàng quân xâm lược và tướng lĩnh nhà Nguyên

2.2.1 Nhân vật tích cực tham gia vào cuộc kháng chiến chống quân Nguyên xâm lược

Các nhân vật tích cực tham gia vào cuộc kháng chiến chống quan Nguyên xâm lược khá đa dạng, bao gồm quý tộc, tướng lĩnh thời Trần và những người dân yêu nước Trong nghiên cứu này, người viết chia các nhân vật tích cực tham gia kháng chiến thành hai kiểu: nhân vật trực tiếp và nhân vật không trực tiếp tham gia kháng chiến

2.2.1.1 Quý tộc và tướng lĩnh nhà Trần trực tiếp tham gia kháng chiến

Thời đại nhà Trần là một trong những thời đại phát triển thịnh trị nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam Theo đánh giá của các sử gia, việc nhà Trần lên thay nhà Lý vào đầu thế kỷ XIII là vô cùng thiết yếu và kịp thời cho

sự phục hưng nước Đại Việt đang bị khủng hoảng, suy yếu ở cuối thời nhà

Lý Nếu không có sự xuất hiện của nhà Trần, nước Đại Việt sẽ khó có thể tồn tại trong cảnh cát cứ bên trong và bên ngoài như các nước Đại Lý, Nam Tống láng giềng Sự thành công của nhà Trần dựa trên nhiều nguyên nhân, nhưng nguyên nhân quan trọng nhất đó là chính sách đoàn kết nội bộ của những người lãnh đạo Dù trong hoàng tộc nhà Trần có những người phản bội theo nhà Nguyên nhưng nước Đại Việt không bị mất, đó là nhờ tài năng của những người lãnh đạo và nhờ sự ủng hộ của đông đảo dân chúng

Dù có xuất thân quyền quý, sống trong nhung lụa nhưng các vị hoàng

tử, quý tộc nhà Trần, ngoài lòng yêu nước và bảo vệ quyền lợi dòng tộc phần lớn là những người có thực tài, họ giỏi cả văn lẫn võ Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, thật hiếm có một dòng họ cai trị nào có nhiều nhân tài nổi bật

và lập nhiều chiến công như nhà Trần, trong đó có thể kể đến các vị tướng nổi

tiếng trong lịch sử như: Trần Quốc Tuấn, Trần Nhân Tông, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật hay Trần Thủ Độ, Trần Khánh Dư, Trần Quốc Toản

Theo ghi chép về chiến tranh Nguyên Mông – Đại Việt: “Mông - Nguyên đương thời là đế quốc lớn nhất thế giới Những nơi người Mông bại trận lúc đó như Ai Cập quá xa xôi, Nhật Bản và Indonesia đều có biển cả ngăn cách và quân Mông cũng không có sở trường đánh thủy quân nên mới bị thua trận Thế nhưng nước Đại Việt lúc đó nằm liền kề trên đại lục Trung Hoa, chung đường biên giới cả ngàn dặm với người Mông mà người Mông vẫn không đánh chiếm được Một đế quốc đã nằm trùm cả đại lục Á-Âu mà không lấy nổi một dải đất bé nhỏ ở phía nam Có so sánh tương quan lực lượng với kẻ địch và vị trí địa lý với những quốc gia làm được điều tương tự mới thấy được sự vĩ đại của chiến công 3 lần đánh đuổi Mông - Nguyên của nhà Trần” [Bách khoa toàn thư mở Wikipedia]

Trong Trần Khánh Dư của Lưu Sơn Minh, những vị tướng lĩnh tài giỏi,

luôn hết lòng vì nhân dân, đất nước, hết lòng vì sự nghiệp kháng chiến chống quân xâm lược là: Trần Khánh Dư, Đỗ Niêm, Hoàng Chí Hiển, Nguyễn Khoái, Phạm Chính, Phạm Quý, Phạm Thuần Dụng

a Nhân vật trung tâm của tiểu thuyết: Trần Khánh Dư

Trần Khánh Dư được biết đến với chức Phó đô tướng quân Ông đã góp công lớn trong việc đánh đuổi 50 vạn quân Mông Nguyên xâm lược, buộc chúng phải rút chạy về nước năm 1285 Chiến công tiếp theo phải kể tới của Trần Khánh Dư là trận Vân Đồn năm 1288, Trần Khánh Dư đã dẫn quân tiêu diệt đội thuyền lương Trương Văn Hổ của quân Nguyên Đây là chiến công vang dội của dân tộc ta vào thời phong kiến Ngô Thì Sĩ chép: "Tướng nhà Nguyên là Trương Văn Hổ chở thuyền lương tới, Khánh Dư đón đánh, quân giặc đại bại Đến biển Lục Thủy lại đánh bại quân giặc Thuyền lương đều bị chìm xuống biển " Thượng hoàng Trần Thánh Tông đã tỏ ra hết sức nhạy