Tuyển chọn xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập trắc nghiệm phần kim loại nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 12 trường THPT (tt)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ------ NGUYỄN THÀNH TRỤ LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC TUYỂN CHỌN - XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM P

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

- -

NGUYỄN THÀNH TRỤ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

TUYỂN CHỌN - XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG

BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM PHẦN KIM LOẠI NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG

LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Hoá học

Mã số : 60140111

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS NGUYỄN XUÂN TRƯỜNG

Thừa Thiên Huế, 7/2018 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép

sử dụng những kiến thức chung và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Vũng Tàu, ngày 20 tháng 5 năm 2018

Nguyễn Thành Trụ

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến:

- Thầy giáo: PGS TS Nguyễn Xuân Trường đã giao đề tài, tận tình hướng

dẫn khoa học,dành thời gian đọc,đóng góp nhiều ý kiến quý báu và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho việc nghiên cứu và hoàn thành luận văn

- Ban giám hiệu và giáo viên trường THPT Long Hải_Phước Tỉnh, Huyện Long Điền, THPT Nguyễn Huệ, Tp Vũng Tàu ; THPT Trần Văn Quan, Huyện Long Điền; THPT Trần Quang Khải, Huyện Long Điền; THPT Dương Bạch Mai, Huyện Đất Đỏ đã giúp đỡ tôi trong suốt thời gian đi học và làm thực nghiệm sư phạm

- Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các thầy cô giáo trong khoa Hóa học, khoa Sau đại học trường Đại Học Sư Phạm Huế, đến gia đình tôi, ban giám hiệu nhà trường, thầy cô và các em học sinh của các trường thực nghiệm đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận văn này

Vũng Tàu, ngày 20 tháng 5 năm 2018

Nguyễn Thành Trụ Demo Version - Select.Pdf SDK

- 1 -

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Lịch sử nghiên cứu 7

3 Mục đích nghiên cứu 11

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 11

5 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 11

6 Phương pháp nghiên cứu 12

7 Giả thuyết khoa học 12

8 Những đóng góp của đề tài 12

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 13

1.1 NĂNG LỰC 13

1.1.1 Nguồn gốc của năng lực 13

1.1.2 Khái niệm về năng lực 13

1.1.3 Các loại năng lực chung 15

1.2 NĂNG LỰC TỰ HỌC 21

1.2.1 Khái niệm năng lực tự học 21

1.2.2 Một số năng lực tự học cần bồi dưỡng cho HS THPT 21

1.2.3 Các kỹ năng tự học 24

1.3 BÀI TẬP HÓA HỌC (BTHH) 25

1.3.1 Khái niệm BTHH 25

1.3.2 Tác dụng của BTHH 25

1.3.3 Vai trò của BTHH trong hoạt động nhận thức của học sinh 25

-1.3.4 Phân loại BTHH dựa vào mức độ phức tạp của hoạt động tư duy của HS khi tìm kiếm lời giải 26

-1.4 THỰC TRẠNG VỀ VIỆC SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TRONG GIẢNG DẠY HÓA HỌC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY 27

1.4.1 Mục đích điều tra 27

1.4.2 Đối tượng điều tra 27

-Demo Version - Select.Pdf SDK

- 2 -

1.4.3 Mô tả phiếu điều tra 27

1.4.4 Kết quả điều tra 27

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 31

-CHƯƠNG 2 TUYỂN CHỌN VÀ XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM PHẦN KIM LOẠI LỚP 12 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 32

-2.1 MỤC TIÊU VÀ NỘI DUNG CẤU TRÚC CHƯƠNG TRÌNH PHẦN KIM LOẠI LỚP 12 32

2.1.1 Mục tiêu 32

2.1.1.1 Kiến thức 32

2.1.1.2 Kĩ năng 32

2.1.1.3 Thái độ 33

2.1.2 Nội dung 33

-2.2 NGUYÊN TẮC XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HS 33

2.2.1 Đảm bảo tính mục tiêu 33

2.2.2 Đảm bảo tính khoa học, cơ bản, hiện đại 33

2.2.3 Đảm bảo tính logic, hệ thống 34

2.2.4 Đảm bảo tính đầy đủ, đa dạng, phù hợp với các đối tượng HS 34

2.2.5 Đảm bảo tính vừa sức 34

2.2.6 Bám sát nội dung dạy học, chú trọng kiến thức trọng tâm 34

2.2.7 Gây hứng thú cho người học 34

2.2.8 Vận dụng được kiến thức và phát triển tư duy 35

-2.3 TUYỂN CHỌN VÀ XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM PHẦN KIM LOẠI 35

2.3.1 Bài toán về xác định tên kim loại 35

2.3.3 Bài toán về KL tác dụng với nước, KL tác dụng với dung dịch kiềm 43

2.3.4 Bài toán về kim loại tác dụng với dung dịch axit 49

2.3.5 Bài toán về kim loại tác dụng với dung dịch muối 54

2.3.7 Bài toán về điện phân 65

-Demo Version - Select.Pdf SDK

- 3 -

2.3.8 Bài tập trắc nghiệm phần lí thuyết và thực nghiệm 69

-2.4 PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP PHẦN KIM LOẠI - 77 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 78

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 79

3.1 MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM 79

3.2 ĐỐI TƯỢNG THỰC NGHIỆM 79

3.3 TIẾN HÀNH THỰC NGHIỆM 79

3.4 KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM 81

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 89

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

-Demo Version - Select.Pdf SDK

- 4 -

KÍ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

STT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

Demo Version - Select.Pdf SDK

- 5 -

Demo Version - Select.Pdf SDK

- 6 -

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học, chuyển từ phương pháp dạy học theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất

Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân; phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và yêu cầu hội nhập quốc tế.”

Nghị quyết hội nghị trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo

dục và đào tạo nêu rõ; "Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp và theo hướng hiện

đại ; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật

và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực."

Cùng với sự tiến bộ mạnh mẽ của các ngành khoa học cơ bản, khoa học công nghệ, lí luận dạy học trong khoa học giáo dục cũng có những bước phát triển đáng kể trong mấy thập kỷ trở lại đây Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước (2000–2020), sự thách thức trước nguy cơ tụt hậu bằng cạnh tranh trí tuệ đòi hỏi đổi mới giáo dục, trong đó có sự đổi mới căn bản về phương pháp dạy và học

Sử dụng BTHH là một trong những phương pháp nhằm bồi dưỡng năng lực tự học hóa học của HS ở trường THPT BTHH đóng vai trò vừa là nội dung vừa là phương tiện

để chuyển tải kiến thức, phát triển tư duy và kỹ năng thực hành bộ môn một cách hiệu quả nhất BTHH không chỉ củng cố nâng cao kiến thức, vận dụng kiến thức mà còn là phương tiện để tìm tòi, hình thành kiến thức mới

Demo Version - Select.Pdf SDK

- 7 -

Xuất phát từ những vấn đề trên, với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy

học nên tôi chọn đề tài: “TUYỂN CHỌN - XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ

THỐNG BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM PHẦN KIM LOẠI NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG”

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Vấn đề tự học trên thế giới

Tự học được con người thực hiện từ khi giáo dục chưa trở thành một ngành khoa học thực sự Khi đó người ta chỉ quan tâm đến việc làm sao cho người học chăm chỉ, tích cực ghi nhớ được những gì thầy cô giáo giảng và hoạt động theo những ghi nhớ

đó Nó vẫn còn là vấn đề nóng cho các nhà nghiên cứu giáo dục hiện tại và tương lai bởi vì tự học có vai trò rất quan trọng, quyết định mọi sự thành công trong học tập, là điều kiện đảm bảo cho hiệu quả, chất lượng của mọi quá trình giáo dục, đào tạo

Montaigen từng khuyên"Tốt hơn là ông thầy để cho học sinh tự học, tự đi lên phía

trước, nhận xét bước đi của họ, đồng thời giảm bớt tốc độ của thầy cho phù hợp với sức học của học trò"

Ngay từ thời cổ đại, nhiều nhà giáo giục lỗi lạc như Xôcơrat (470-399 TCN), Khổng Tử (551-479 TCN), Đã từng nói đến tầm quan trọng to lớn của việc phát huy tích tích cực, chủ động của HS và nói đến nhiều biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức

Thế kỉ XVII, các nhà giáo dục như: J.Acomensky (1592-1670); G.Brousseau (1712-1778); J.H Pestalozzi (1746-1872); A.Disterwega (1790-1866) trong các công trình nghiên cứu của mình đều rất quan tâm đến sự phát triển trí tuệ tích cực, độc lập, sáng tạo của HS và nhấn mạnh phải khuyến khích người học giành lấy tri thức bằng con đường tự khám phá, tìm tòi và suy nghĩ trong quá trình học tập

Đầu thế kỉ XX , trên cơ sở phát triển mạnh mẽ của tâm lí học hành vi, tâm lí học phát sinh, nhiều phương pháp học mới ra đời: 'Phương pháp lạc quan", "phương pháp trọng tâm tri thức", " phương pháp montessori" Các phương pháp dạy học này đã khẳng định vai trò quyết định của HS trong học tập nhưng quá coi trọng "con người cá thể" nên đã hạ thấp vai trò của người giáo viên

Sau chiến tranh thế giới thứ II, các nhà giáo dục học ở Mỹ và Tây âu đã thống nhất khẳng định vai trò của người học trong quá trình dạy học, song bên cạnh đó cũng khẳng định vai trò rất quan trọng của người thầy cũng như các PP, phương tiện dạy học

Demo Version - Select.Pdf SDK

- 8 -

John Dewey (1859 - 1952) "HS là mặt trời, xung quanh nó quy tụ mọi phương tiện

giáo dục" Tư tưởng "lấy học sinh làm trung tâm" được thể hiện thành nhiều phương

pháp dạy học theo quan điểm, tư tưởng này đã được đưa vào TN: "Phương pháp tích cực", "Phương pháp hợp tác", "Phương pháp cá thể hoá" "phương pháp nêu vấn đề"… Theo các phương pháp này người học đóng vai trò trung tâm của quá trình dạy học, còn người dạy là người thiết kế, dẫn đường và là chuyên gia của việc học Đây chính

là cơ sở để đưa những ra những cách thức, biện pháp bồi dưỡng năng lực tự học cho

HS

Tác giả V.P Xtơrozicozin trong tác phẩm "tổ chức quá trình dạy học trong trường

phổ thông" cũng đã trình bày những nghiên cứu của mình về vai trò của HS trong việc

tự học, vị trí của việc tự học trong học tập, phương pháp tổ chức tự học, những nguyên tắc, điều kiện đảm bảo cho tự học có hiệu quả

Ở Hoa kì, dạy học cá nhân hóa ra đời vào những năm 1970 đã được thử nghiệm ở

200 trường học GV xác định mục tiêu, cung cấp các phiếu hướng dẫn để HS tiến hành công việc độc lập theo nhịp độ phù hợp với năng lực Và từ năm 1990, ở Mỹ việc rèn

luyện "kĩ năng đọc nghiên cứu" đã trở thành một trong những nhiệm vụ đào tạo cực kì

quan trọng trong nhà trường

T Makiguchi, nhà sư phạm nổi tiếng người Nhật Bản, trong những năm 30 của thế

kỷ XX đã cho rằng " Mục đích của giáo dục là hướng dẫn quá trình học tập và đặt

trách nhiệm học tập vào tay mỗi HS Giáo dục xét như là một quá trình hướng dẫn HS

tự học"

Ngày nay, chủ trương giáo dục của mọi quốc gia trên thế giới đều khẳng định: Lên lớp mà GV chỉ thông báo kiến thức là ít hiệu quả, mà cần thay đổi việc thông báo bằng việc tổ chức HS tự tìm tòi phát hiện kiến thức

Tóm lại, hoạt động tự học đã được nhiều tác giả xem xét tương đối cụ thể, từ vai trò của tự học, các kĩ năng tự học cần thiết đến các điều kiện tổ chức quá trình tự học đạt kết quả Hoạt động tự học được các tác giả kết luận là nó phải được thực hiện trong mối quan hệ tương tác hợp lý giữa các yếu tố: cá nhân người học, GV và các điều kiện

hỗ trợ khác

2.2 Vấn đề tự học ở nước ta

Trong lịch sử phát triển của nền giáo dục Việt Nam, vấn đề tự học, tự bồi dưỡng đã được chú ý từ rất lâu Người Việt Nam có truyền thống tự học từ rất lâu từ thời phong kiến, sau cách mạng tháng tám và đến ngày nay Vấn đề tự học được phát động,

Demo Version - Select.Pdf SDK

- 9 -

nghiên cứu nghiêm túc và triển khai rộng rãi từ năm 1945, Chủ tịch Hồ hí Minh vừa là người khởi xướng vừa là tấm gương tự học để mọi người noi theo

Thủ tướng Phạm Văn Đồng, một trong những học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã tiếp nhận thể hiện và làm phong phú tư tưởng, sự nghiệp giáo dục của người

Đồng chí chỉ rõ:"Đối với các em HS điều quan trọng có tầm cỡ rộng lớn là tránh tham

lam nhồi nhét, tránh lối học vẹt, chỉ cần học thuộc lòng điều thầy giảng, đối với GV cần sử dụng phương pháp dạy người học suy nghĩ, tìm tòi, hiểu rộng hơn điều thầy nói, mở rộng tư duy và năng lực sáng tạo của người học làm sao cho giờ học là cơ hội để thầy trò thảo luận, tranh luận từ đó các em rút ra những điều cần học, cần biết "[13,tr 47-51] Trong lí luận và thực tiễn đồng chí cũng đã chỉ rõ "Phương pháp giáo dục không phải chỉ là kinh nghiệm, thủ thuật trong truyền thụ và tiếp thu kiến thức mà còn là con đường để người học có thể tự học, tự nghiên cứu chứ không phải

là bắt buộc trí nhớ làm việc một cách máy móc, chỉ biết ghi rồi nói lại"[10]

Trong nghị quyết của bộ chính trị về cải cách giáo dục(ngày 01/01/1979) đã viết:

"Cần coi trọng việc bồi dưỡng hứng thú, thói quen và phương pháp tự học cho HS,

hướng dẫn HS biết cách nghiên cứu SGK, thảo luận chuyên đề, ghi chép tư liệu, tập làm thực nghiệm khoa học" Chính vì vậy việc nghiên cứu những vấn đề này có tính

thời sự và đã được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu

Nguyễn Cảnh Toàn [49,tr.59] viết rằng: "Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử

dụng các năng lực trí tuệ và có khi cả cơ bắp và các phẩm chất khác của người học,

cả động cơ, tình cảm, nhân sinh quan, thế giới quan để chiếm lĩnh tri thức nào đó của nhân loại, biến tri thức đó thành sở hữu của chính mình"

Phan Trọng Luận[30,tr.8] cho rằng: "Học là công việc của cá nhân Học là công

việc của bản thân người học Ông cho rằng một trong các mục đích quan trọng nhất của dạy học là cách dạy"

Nguyễn Kì: "Tự học là tự đặt mình vào tình huống học, vào vị trí của người tự

nghiên cứu, xử lí các tình huốn , giải quyết các vấn đề đặt ra, nhận biết các vấn đề, xử

lí thông tin, tái hiện kiến thức, xây dựng các giải pháp giải quyết vấn đề, xử lí tình huống"

Cuốn “Học và dạy cách học” do GS Nguyễn Cảnh Toàn chủ biên, NXB ĐHSP, xuất bản năm 2002 là một trong những cuốn sách đầu tiên ở Việt Nam viết một cách

có hệ thống về việc “học” và “dạy cách học”

Demo Version - Select.Pdf SDK

- 10 -

Ngoài ra còn rất nhiều tài liệu, luận văn thạc sĩ của nhiều tác giả gần đây cũng nghiên cứu về xây dựng bài tập nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho HS nói chung và

HS THPT nói riêng ở các môn học khác nhau

2.3 Vấn đề tự học đối với môn Hóa học

Hóa học ở trường phổ thông là một môn học cung cấp kiến thức để giải thích sự vật hiện tượng không chỉ có trong tự nhiên mà cuộc sống và trong các nghành công nghiệp Là môn học có những nét đặc trưng riêng nên đòi hỏi người học phải có tư duy tích hợp, đó là năng lực quan sát, phân tích các hiện tượng TN, năng lực khái quát, tổng hợp thành qui luật và phải có phong cách học tập độc lập sáng tạo

Theo PGS.TS.Trịnh Văn Biều, học không chỉ là quá trình ghi nhận, thu thập thông

tin Học là hiểu, ghi nhớ, liên hệ và vận dụng Nhờ liên hệ và vận dụng HS sẽ hiểu bài sâu sắc hơn, nhớ bài lâu hơn Trong thực tế một người có thể học theo nhiều kiểu khác nhau, nhưng cho dù học dưới hình thức nào thì tự học cũng là cốt lõi của quá trình học Tự học đóng một vai trò quan trọng trong quá trình tiếp thu tri thức và hoàn thiện nhân cách của con người

Đã có một số luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Hóa học nghiên cứu về vấn đề sử dụng hệ thống BTHH

ở trường THPT ở các khía cạnh, mức độ khác nhau như:

1 Cao Thị Thặng (1995), Hình thành kỹ năng giải bài tập hoá học ở trường phổ

thông trung học cơ sở, Luận án tiến sĩ, ĐHSP Hà Nội

2 Lê Văn Dũng (2001), Phát triển tư duy cho HS thông qua BTHH, Luận án tiến sĩ

ĐHSP Hà Nội

3 Vũ Anh Tuấn (2003), Xây dựng hệ thống bài tập hóa học nhằm rèn luyện tư duy

trong việc bồi dưỡng HS giỏi hóa học ở trường trung học phổ thông, Luận án tiến

sĩ ĐHSP Hà Nội

4 Đặng Thị Thanh Bình (2006), Tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập hóa học

bồi dưỡng học sinh khá giỏi lớp 10 THPT (ban nâng cao), Luận văn thạc sỹ khoa

học, ĐHSP Hà Nội

5 Đỗ Mai Luận (2006), Phát triển năng lực tư duy tích cực, độc lập, sáng tạo của

HS qua BTHH vô cơ lớp 11- Ban KHTN, Luận văn thạc sỹ khoa học, ĐHSP Hà Nội

6 Đỗ Văn Minh (2007), Xây dựng hệ thống bài tập hoá học vô cơ nhằm rèn luyện

tư duy trong bồi dưỡng HS giỏi ở trường THPT, Luận văn thạc sỹ khoa học, ĐHSP

Hà Nội

Demo Version - Select.Pdf SDK