Nghiên cứu xác định tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ trong quy trình sản xuất hạt lai cho giống dưa chuột GL1 2vụ thu đông 2016 tại xã quyết thắng thành phố thái nguyên

Tuy ngành trồng rau cây dưa chuột có nhiều khởi sắc nhưng trên thực tế vẫn chưa theo kịp được nhiều ngành khác trong sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là các tỉnh miền núi phía Bắc, diện tí

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Khoa học cây trồng

Khóa học : 2013 - 2017

Thái Nguyên - 2017

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Khoa học cây trồng

Khóa học : 2013 - 2017 Giảng viên hướng dẫn : ThS Lương Thị Kim Oanh

Thái Nguyên - 2017

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành chương trình đào tạo trong nhà trường và thực hiện phương châm “học đi đôi với hành”.Mỗi sinh viên khi ra trường cần trang bị cho mình những kiến thức cần thiết, chuyên môn vững vàng Chính vì vậy thực tập tốt nghiệp là gia đoạn rất cần thiết đối với mỗi sinh viên trong nhà trường, qua đó hệ thống lại toàn bộ kiến thức đã học và vận dụng lý thuyết vào thực tiễn, đồng thời giúp sinh viên hoàn thiện hơn về mặt kiến thức luận, phương pháp làm việc và năng lực công tác nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn, nghiên cứu khoa học

Được sự nhất trí của Ban chủ nhiệm khoa Nông học, trường Đại học

Nông Lâm Thái Nguyên, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:“Nghiên cứu xác định

tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ trong quy trình sản xuất hạt lai cho giống dưa chuột GL1-2vụ Thu Đông 2016 tại Xã Quyết Thắng -thành phố Thái Nguyên”

Đầu tiên tôi xin chân thành cảm ơn thầy cô giáo trong Ban chủ nhiệm khoa Nông học đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài, đặc biệt cô giáo

Th.s Lương Thị Kim Oanh đã hết lòng hướng dẫn, chỉ bảo tận tình cho tôi

trong suốt quá trình thực hiện đề tài Tôi cũngxin gửi lời cảm ơn tới gia đình

cô Lê Thị Thu và bà con Tổ 10 - Xã Quyết Thắng - TP Thái Nguyên - Thái Nguyên đã tạo điều kiện giúp đỡ chúng tôi để tôi hoàn thành đề tài này Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã giúp tôi hoàn thành khóa luận này

Do thời gian có hạn, lại bước đầu làm quen với phương pháp nghiên cứu mới nên không tránh khỏi những thiếu sót Do đó khóa luận của tôi không tránh khỏi việc thiếu xót rất mong được sự đóng góp từ phía thầy, cô

và bạn bè để bài khóa luận được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày… tháng… năm 2017

Sinh viên Nguyễn Thị Điệp

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Tình hình sản xuất dưa chuột trên thế giới (2010 - 2014) 5 Bảng 2.2: Sản xuất dưa chuột của một số nước điển hình trên thế giới năm

2014 6 Bảng 2.3: Kim ngạch xuất khẩu các loại dưa chuột năm 2007 8 Bảng 4.1: Ảnh hưởng của tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ đến số hoa đực trên dòng

bố, số hoa cái trên dòng mẹ 36 Bảng 4.2: Ảnh hưởng của tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ đến số quả thụ phấn, tỷ lệ

đậu quả trên dòng mẹ (quả) 38 Bảng 4.3: Ảnh hưởng của tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ đến số hạt trên quả, số hạt

chắc và tỷ lệ hạt chắc trên quả trên dòng mẹ 39 Bảng 4.4: Ảnh hưởng của tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ đến tỷ lệ nảy mầm (%) 40 Bảng 4.5: Ảnh hưởng của tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ đến khối lượng khô 1000

hạt 41 Bảng 4.6 Sức khỏe của hạt giống: Khi cây được 2 lá mầm lấy 20 cây phơi

khô rồi cân lên để tính chất lượng khô thân mầm 42 Bảng 4.7 Tình hình sâu hại trên các công thức thí nghiệm 43 Bảng 4.8 Tình hình bệnh hại trên các công thức thí nghiệm 44

DANH MỤCCÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU

ANOVA : Phân tích biến động

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC BẢNG ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU iii

MỤC LỤC iv

Phần 1: MỞ ĐẦU 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Yêu cầu của đề tài 2

1.4 Ý nghĩa của đề tài 3

1.4.1 Ý nghĩa học tập và nghiên cứu khoa học 3

1.4.2 Ý nghĩa trong thực tế sản xuất 3

Phần 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4

2.1 Cơ sở khoa học của đề tài 4

2.2 Cơ sở thực tiễn 4

2.2.1 Tình hình sản xuất dưa chuột trên thế giới 4

2.2.2 Tình hình sản xuất dưa chuột tại Việt Nam 7

2.3 Tình hình nghiên cứu dưa chuột trên thế giới và trong nước 8

2.3.1 Tình hình nghiên cứu về chọn tạo giống dưa chuột ưu thế lai trên thế giới 8

2.3.2 Tình hình nghiên cứu dưa chuột tại Việt Nam 15

2.4 Giới thiệu chung về cây dưa chuột 22

2.4.1 Nguồn gốc, phân loại cây dưa chuột 22

2.4.2 Đặc điểm thực vật học của cây dưa chuột 24

2.4.3 Yêu cầu ngoại cảnh của cây dưa chuột 25

2.5 Các biện pháp kỹ thuật chăm sóc dưa chuột lai F1 ở Việt Nam 26

2.5.1 Thời vụ trồng dưa chuột 26

2.5.2 Biện pháp tỉa cành 27

2.5.3 Bón phân, chăm sóc cho dưa chuột 27

Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 30

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 30

3.2 Nội dung nghiên cứu 30

3.3 Phương pháp nghiên cứu 30

3.3.1 Phương pháp bố trí thí nghiệm và công thức thí nghiệm 30

3.3.2 Các chỉ tiêu nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu 31

Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 35

4.1 Ảnh hưởng của tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ đến số hoa đực trên dòng bố, số hoa cái trên dòng mẹ 35

4.2 Ảnh hưởng của tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ đến tỷ lệ đậu quả trên dòng mẹ 37

4.3 Ảnh hưởng của tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ đến số hạt trên quả, số hạt chắc và tỷ lệ hạt chắc trên quả trên dòng mẹ 39

4.4 Ảnh hưởng của tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ đến tỷ lệ nảy mầm (%) 40

4.5 Ảnh hưởng của tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ đến khối lượng khô 1000 hạt 41

4.6 Sức khỏe của hạt giống: khi cây được 2 lá mầm lấy 20 cây phơi khô rồi cân lên để tính chất lượng khô thân mầm 41

4.7 Tình hình sâu bệnh hại 42

Phần 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 46

5.1 Kết luận 46

5.2 Đề nghị 47

TÀI LIỆU THAM KHẢO

I Tài liệu tiếng Việt

II Tài liệu tiếng Anh

PHỤ LỤC

Phần 1

MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Rau là loại cây trồng có nhiều chất dinh dưỡng và là thực phẩm không thể thiếu trong đời sống nhân dân, đặc biệt khi lương thực và các loại thức ăn

đã được đảm bảo thì nhu cầu về rau xanh lại càng gia tăng, như một nhân tố tích cực trong cân bằng dinh dưỡng và kéo dài tuổi thọ, bởi các thành phần dinh dưỡng như: Protein, lipit, muối, axit hữu cơ, chất thơm và đặc biệt rau có

ưu thế hơn cây trồng khác về vitamin: A, B1, B2, C, E… và các chất khoáng

Ca, Fe… thông qua bữa ăn hàng ngày của mỗi người Đó là những chất cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của cơ thể

Dưa chuột là cây thuộc họ bầu bí, một trong số những loại rau ăn quả

có thời gian sinh trưởng ngắn trồng được nhiều vụ trong năm, có tiềm năng năng suất cao (trung bình đạt 40 - 60 tấn/ha), thành phần dinh dưỡng phong phú Dưa chuột được sử dụng rộng rãi trong mỗi bữa ăn hàng ngày với nhiều hình thức chế biến như: ăn tươi, muối mặn, đóng hộp, dầm giấm…làm phong phú và tăng chất lượng rau hàng ngày, đồng thời giải quyết được tình trạng rau giáp vụ Ngoài ra dưa chuột còn là mặt hàng nông sản xuất khẩu có giá trị, góp phần tăng nguồn thu của nền kinh tế quốc dân Hiện nay có 40 nước là thị trường rau của nước ta thì mặt hàng chủ yếu là ớt cay, cà chua và dưa chuột

Tuy ngành trồng rau cây dưa chuột có nhiều khởi sắc nhưng trên thực

tế vẫn chưa theo kịp được nhiều ngành khác trong sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là các tỉnh miền núi phía Bắc, diện tích dưa chuột có nhiều biến động qua các năm và năng suất còn thấp vì điều kiện thời tiết khắc nghiệt, đất đai nghèo chất dinh dưỡng, chưa có bộ giống chuẩn và tốt, tỷ lệ sản phẩm đạt tiêu chuẩn cho công nghiệp chế biến và xuất khẩu còn thấp Phần lớn hạt giống rau do

dân tự để giống hoặc nhập nội không qua khảo nghiệm kĩ Trong những năm gần đây việc sử dụng giống dưa chuột ưu thế lai đã làm tăng rõ rệt hiệu quả của sản xuất loại cây trồng này Tuy nhiên hầu hết các giống dưa chuột lai F1 đang sử dụng ở nước ta đều phải nhập từ nước ngoài với giá rất cao

Giống dưa chuột GL1-2 có khả năng phát triển tốt, thời gian sinh trưởng 80- 85 ngày, thích hợp trong vụ đông và vụ xuân hè tại các tỉnh phía Bắc Năng suất đạt trên 50 - 60 tấn/ha trong cả hai thời vụ Vỏ quả màu xanh, gai trắng, ruột đặc, ăn giòn, ngọt, chất lượng quả tốt, đáp ứng yêu cầu tiêu thụ trong nước

Giống có khả năng chịu bệnh sương mai và phấn trắng tốt Giống được công nhận giống sản xuất thử năm 2014, hiện đang được mở rộng diện tích tại các địa phương Hưng Yên, Hải Phòng, Hải Dương, Hà Nam, Hòa Bình, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Bình và Thừa Thiên Huế Vấn đề đặt ra là phải tìm ra được giống và tạo ra được giống dưa chuột có khả năng sinh trưởngvà phát triển tốt, thích ứng với điều kiện thời tiết ở miền núi phía Bắc cho năng suất cao, ổn định đặc biệt là chất lượng ngonmà giá thành sản xuất thấp đáp ứng được nhu cầu sản xuất

1.2 Mụcđích nghiên cứu

Xác địnhđược tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ trong quy trình sản xuất hạt lai F1 cho giống dưa chuột GL1- 2để chất lượng hạt giống và chất lượng con lai tốt nhất trong quy trình sản xuất hạt giống

1.3 Yêu cầu của đề tài

Xác định được về ảnh hưởng của tỷ lệ dòng bố,dòng mẹ đến số hoa đực trên dòng bố và số hoa cái trên dòng mẹ

Xác định được tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ đến số hạt chắc, tỷ lệ hạt chắc trên quả

Xác định được tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ đến một số chỉ tiêu chất lượng hạt giống

Tìm hiểu tình hình sâu bệnh xuất hiện trên thí nghiệm

1.4 Ý nghĩa của đề tài

1.4.1 Ý nghĩa học tập và nghiên cứu khoa học

Việc thực tập tốt nghiệp giúp sinh viên tiếp cận với thực tế, vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn sản xuất, nâng cao trình độ chuyên môn Ngoài

ra giúp sinh viên làm quen với phong cách làm việc linh hoạt, sáng tạo, nghiêm túc, tích lũy thêm nhiều kinh nghiệm thực tế

Trong quá trình thực hiện đề tài giúp cho sinh viên biết phương pháp và cách bố trí thí nghiệm và tiến hành một đề tài nghiên cứu khoa học

1.4.2 Ý nghĩa trong thực tế sản xuất

Giúp sinh viên tích lũy thêm nhiều kinh nghiệm thực tế và từ những kết quả theo dõi đề tài có thể xác định được tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ phù hợp nhất trong quá trình sản xuất giống dưa chuột GL1-2 trong điều kiện sinh thái, thổ nhưỡng thành phố Thái Nguyên

Phần2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Cơ sở khoa học của đề tài

Trong ngành sản xuất hạt giống tốt góp phần nâng cao được hiệu quả kinh tế, giảm chi phí sản xuất, tăng sản lượng và chất lượng cây trồng vì vậy giống có vai trò vô cùng quan trọng, là yếu tố góp phần làm tăng năng suất, chất lượng và hiệu quả trong sản xuất nông nghiệp Các nhà khoa học ước tính khoảng 30-50%mức tăng năng suất hạt của các cây lương thực trên thế giới là nhờ đưa vào việc sản xuất những giống tốt

Hiện nay, cùng với sự phát triển của xã hội, đời sống con người ngày một nângcao, đồng thời yêu cầu về lương thực thực phẩmcũngnâng lên Do nhu cầu sửdụng rau xanh tăng cao trong đó có dưa chuột,dẫn đến hạt giống trong nước không đáp ứng đủ nhu cầu của người sản xuất đa phần phải nhập giống từ nước ngoài vào nội địa dẫn đến giá thành tăng lên Đồng thờibị phụ thuộc vào nguồn giống,khi không có đủ hạt giống trong sản xuất người tiêu dùng phải tự nhập những hạt giống không có nguồn gốc xuất xứ chưa qua kiểm định của các nhà khoa học dẫn đến việc mua phảihàng giả, mà giá thành hạt giống cao,chất lượng kém, năng suất và chất lượng quả khôngđáp ứng được yêu cầucủa người tiêu dùng… Vì vậy để có được những hạt giống dưa chuột lai mới đáp ứng được yêu cầu của sản xuất, cho ra được năng suất cao, chất lượng hạt giốngtốt và đạt tỷ lệ cao nhấtchúng tôi đã tiến hành đề tài: Nghiên cứu xác định tỷ lệ dòng bố, dòng mẹ trong quy trình sản xuất hạt lai GL1-2 trong vụ Thu Đông tại Xã Quyết Thắng, thành phố Thái Nguyên

2.2 Cơ sở thực tiễn

2.2.1 Tình hình sản xuất dưa chuột trên thế giới

Dưa chuột có nguồn gốc từ Ấn Độ ở vịnh Bengal và dãy Hymalayas

cách đây hơn 3.000 năm, giống dưa này được mang đi dọc theo hướng Tây Châu Á, Châu Phi và miền Nam Châu Âu, vào thế kỷ 6 dưa chuột được mang tới Trung Quốc Theo thống kê của Fao (tổ chức nông lương thế giới), diện tích trồng dưa chuột trên thế giới năm 1995 vào khoảng 12 triệu ha với tổng sản lượng là 19,35 triệu tấn thì cho đến năm 2014 con số này là 21,79 triệu

ha, diện tích tăng 9,79 triệu ha và sản lượng lên tới 749,75 triệu tấn tăng gần 727,21 triệu tấn (FAO, 2016) Tình hình sản xuất dưa chuột trên thế giới những năm gần đây được thể hiện qua bảng 2.1 sau:

Bảng 2.1: Tình hình sản xuất dƣa chuột trên thế giới (2010 - 2014)

Năm Diện tích

( triệu ha)

Năng suất (tấn/ha)

Sản lƣợng (triệu tấn)

Bảng 2.2: Sản xuất dưa chuột của một số nước điển hình trên thế giới

năm 2014

Vùng trồng

Diện tích (triệu ha)

Năng suất (tấn/ha)

Sản lượng (triệu tấn

và sản lượng dưa chuột của nước này lên tới 481,87 triệu tấn (năm 2014)

2.2.2.Tình hình sản xuất dưa chuột tại Việt Nam

Ở Việt Nam, dưa chuột được xem là một trong những loại rau chủ lực, diện tích trồng dưa chuột hàng năm ở nước ta khoảng 26,000 ha xấp xỉ 1/4, sản lượng khoảng trên 80 tấn được chế biến cho xuất khẩu và một phần tiêu dùng trong nước

Các vùng trồng dưa chuột lớn của cả nước bao gồm các tỉnh phía Bắc thuộc vùng đồng bằng sông Hồng Phía Nam, các huyện ngoại thành TP Hồ Chí Minh, đồng bằng song Cửu Long như Tân Hiệp - Tiền Giang, Châu Thành - Cần Thơ, Vĩnh Châu - Sóc Trăng Miền Trung và Tây Nguyên gồm vùng rau truyền thống như Đà Lạt, Đơn Dương, Đức Trọng (Lâm Đồng), các tỉnh duyên hải miền Trung (Thừa Thiên Huế…) Riêng ở thành phố Hồ Chí Minh hàng năm có diện tích trồng dưa chuột lên đến hàng trăm ha ở huyện Củ Chi và Hóc Môn Khu vực đồng bằng sông Cửu Long dưa chuột được trồng rất phổ biến, đặc biệt là vùng rau Sóc Trăng (huyện Mỹ Xuyên trồng mùa mưa), An Giang (huyện Chợ Mới trồng quanh năm) Riêng vùng chuyên sản xuất dưa chuột tại Lý Nhân tỉnh Hà Nam hàng năm sản xuất 400 - 500 ha[5]

Vụ Xuân 2016, Tổng công ty rau quả đã tổ chức sản xuất rau nguyên liệu vụ xuân ở các tỉnh Nam Định, Bắc Giang, Thanh Hóa đạt 840 ha (trong

đó dưa chuột bao tử 274 ha) và Thái Bình cũng đã hình thành được nhiều vùng sản xuất nông nghiệp mang tính chuyên canh với một số mặt hàng xuất khẩu chủ lực như: Dưa chuột, ngô bao tử, sa lát ở huyện Thái Thụy [5]

Cây dưa chuột đã trở thành cây xóa đói giảm nghèo của tỉnh Vĩnh Phúc

từ 40 ha năm 2000 đến nay diện tích trồng dưa chuột đã lên tới gần 200 ha Mỗi sào dưa năng suất đạt từ 1,2 - 1,5 tấn quả đem lại nguồn thu nhập ổn định

và từng bước cải thiện cuộc sống cho người nông dân [5]

Sản phẩm làm ra từ dưa chuột không chỉ để tiêu thụ tại chỗ mà một lượng khá lớn được chế biến và xuất khẩu sang thị trường nước ngoài như Nga, Mông Cổ, Nhật Bản,…

Bảng 2.3: Kim ngạch xuất khẩu các loại dưa chuột năm 2007

(nghìn USD)

Nga Dưa bao tử dầm dấm, dưa chuột đóng lọ,

dưa chuột dầm dấm, dưa trung tử 318.9

Nhật Bản Dưa chuột muối, dưa chuột bao tử muối 58.2

Đài Loan Dưa chuột muối, dưa bao tử muối, dưa

2.3 Tình hình nghiên cứu dưa chuột trên thế giới và trong nước

2.3.1 Tình hình nghiên cứu về chọn tạo giống dưa chuột ưu thế lai trên thế giới

Dưa chuột là loại rau ăn quả thương mại quan trọng, là cây rau truyền thống nó được trồng lâu đời trên thế giới và trở thành cây trông thông dụng của nhiều nước

Công tác nghiên cứu về cây dưa chuột đã được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm Đặc biệt là công tác chọn tạo giống đã thu hút được sự quan tâm của một số lượng khá lớn các nhà khoa học bởi vì giống là tiền đề cho hiệu quả kinh tế cao ở một số vùng sinh thái nhất định Chọn giống là tạo ra sự tiến

hóa có định hướng làm thay đổi các vật liệu có sẵn trong tự nhiên theo ý muốn của con người, hình thành nên kiểu gen mới đạt hiệu quả cao hơn

Hiện nay đã giải quyết nhu cầu của nhà sản xuất dưa chuột, mục tiêu của các cơ quan khoa học là tập trung vào nghiên cứu theo định hướng sau:

 Khảo nghiệm tập đoàn giống nhập nội, xác định giống thích hợp, phục vụ cho nhu cầu sản xuất, xuất khẩu

 Lai tạo chọn lọc các giống mới phục vụ cho nhu cầu sản xuất, tiêu thụ, xuất khẩu: chọn giống dưa chuột cho chế biến (quả nhỏ), chọn giống dưa chuột cho ăn tươi (quả dài) Việc chọn tạo giống dưa chuột phục vụ cho chế biến và xuất khẩu đã và đang được nhiều người quan tâm và tập trung nghiên cứu

Ngày nay, giống đóng lọ cả quả thường được định hướng là những giống gieo làn, quả ngắn hơn giống ăn tươi và có nhiều quả

“Bulam khira” của Saharanpur (UP)là giống tương tự với dạng đóng lọ nhỏ hơn và ít hạt hơn, đây là một đặc điểm quan trọng trong việc đóng lọ có dung dịch muối trong giai đoạn hiện nay giống dùng cho chế biến yêu cầu nghiêm ngặt về màu sắc quả, quả sau khi chế biến phải giữ nguyên được màu sắc đặc điểm này có liên quan đến gen quy định màu quả khi chín hoàn toàn Một số nghiên cứu đã đưa ra kết luận là giống có gai quả màu trắng giữ được màu sắc sau chế biến tốt hơn giống chế biến có gai vàng đậm Tất cả các giống cắt lát của Tây Âu và Mỹ đều có gai màu trắng Các giống dưa chuột của Châu Âu trồng trong nhà kínhcó đặc điểm khác nhau như: Dạng dưa của Anh có quả to; Giống của Nga có quả ngắn, dàycó sọc nâu; Giống của Pháp quả to, dày, hình dạng thay đổi theo mục đích thương mại Trong khi đó ở Đong Nam Á và cận đông Châu Á dạng quả xanh bóng có sọc là phổ biến, ở Nhật Bản người tiêu dùng thích giống cắt lát có dạng quả nhỏ

Giống dưa chuột gai đen chuyển màu cam khi chín hoàn toàn, có xu hướng chuyển màu trước khi chín ở điều kiện nhiệt độ cao (cả trên đồng

ruộng và trong quá trình bảo quản, vận chuyển) Còn với giống dưa chuột dùng cho chế biến cắt lát thì giống có gai quả màu đen thích hợp hơn giống có gai quả màu trắng vì chúng có màu sắc hấp dẫn hơn sau khi ngắm trong lọ có dung dịch muối

Giống dưa chuột lai hiện nay có giá trị kinh tế cao, rất nhiều ưu điểm trong việc tăng năng suất, đem lại lợi nhuận cao, thời gian cho thu hoạch dài, khi trồng trong nhà kính ở các nước Tây Âu, đậu quả thích hợp cho thu hoạch bằng máy và chống được nhiều loại bệnh Tất cả các giống lai hiện nay đều là giống 100% hoa cái và không có hạt (trong trường hợp trồng trong nhà kính ở Tây Âu) và chống được rất nhiều bệnh

Sau đây là một số giống dưa chuột ở Ấn Độ:

 Giống Straight Eight: là một giống chín sớm thích hợp với vùng cao, gai trắng, quả dài trung bình, dày, giòn, tròn, màu xanh vừa, cũng được tạo ra

từ trung tâm vùng IARI, Katrai (thung lũng Kuhy) [11]

 Giống Pointette: giống này có quả màu xanh đậm dài 20-25cm nguồn gốc từ Nam Calina của Mỹ chống được bệnh phấn trắng, sương mai, thán thư

và đốm lá [11] Công tác khảo nghiệm các tập đoàn giống để xác định ra các giống thích hợp, phục vụ cho sản xuất đã được nghiên cứu nhiều như:

Ở Liên Xô cây dưa chuột được xếp là cây rau đứng thứ 3 sau cải bắp

và cà chua Trong các nhà ấm trồng rau, diện tích dưa chuột lên tới 80-90% Ngay từ đầu thành lập Viện cây trồng liên bang Nga đã xúc tiến kế hoạch nghiên cứu và thu thập các nguồn gen dưa chuột trên khắp thế giới viện sỹ Vavilov và các cộng sự đã tiến hành nghiên cứu và lai tạo ra những loại hình dưa chuột có ưu điểm tốt để phổ biến trong sản xuất nhà chọn tạo nổi tiếng Teachenko (năm 1967) đã sử dụng tập đoàn dưa chuột của Nhật Bản, Ấn Độ, Trung Quốc trong công tác chọn tạo giống [11]

 Một số nghiên cứu của tạp chí nông nghiệp Sarhad (Pakistan) cho thấy các giống dưa chuột lai trồng trong nhà nilon cho năng suất cao Thí nghiệm gồm 11 giống dưa chuột có tên là Dala, Luna, Belcanto, Benlland, Safa, Mubis, Faha, Pigan, Maram, Donna, Nibal Các giống trên được trồng ở điều kiện bình thường trong nhà nilon vào mùa thu và mùa xuân Vào mùa xuân giống Jaha, Luna và Dala sinh trưởng tốt, cho năng suất 55,8 tấn/ha; 41,8 tấn/ha; 41,7 tấn/ha Trong mùa thu có các giống Dala, Mubis và Luna cho năng suất lần lượt là 24,8 tấn/ha; 23,0 tấn/ha; 22,4 tấn/ha

Năng suất và chất lượng của dưa chuột phụ thuộc vào giống và phương pháp gieo trồng hiện nay, có nhiều phương pháo trồng để thu được năng suất cao như trồng trong nhà nilon, trong nhà lưới, trong nhà kính (trồng trên đất và trồng không dùng đất)

Ngoài việc tạo ra giống dưa chuột có năng suất cao, các giống chịu được sâu bệnh hại cũng là một định hướng quan trọng của công tác chọn tạo giống dưa chuột một trong những đối tượng bệnh nguy hiểm nhất đối với dưa chuột là bệnh sương mai (Pseudoperonospora cubenis Berk và Curt) [20]

Cũng ở Mỹ (tháng 7, 8 năm 1997), đã làm kiểm tra tính chống bệnh sương mai của tập đoàn dưa chuột mục đích là đánh giá những dòng laicủa dưa chuột đối với việc chống lại bệnh sương mai ở Bắc Carolina Các giống thuần được thử làm hai năm với hai lần nhắc lại trong điều kiện nguồn bệnh tự nhiên như trên đồng ruộng tỷ lệ bệnh hại thay đổi từ 1,3 - 9,0 trên thang điểm từ 0-9,

có 9 giống có tính chống chịu cao và được phổ biến rộng rãi [23]

Số liệu nghiên cứu qua nhiều năm cho thấy các giống Gy4, Clinton, Galay, M21, M27, Poisell có khả năng chống chịu sương mai tốt

Ngoài bệnh sương mai, phấn trắng cũng là bệnh gây nguy hiểm không

ít cho sinh trưởng, phát triển của cây dưa chuột có nhiều ý kiến của các nhà khoa học về bản chất di truyền khả năng chống chịu bệnh phấn trắng của cây

dưa chuột, đặc tính này mang tính lặn đa gen và đã đưa ra khẳng định rằng tính chống chịu này ít nhất có hai gen lặn sph và e quyết định, trong nhiều trường hợp có các gen bổ sung như sph-1, sph2,1 1, 1-2… [24]

Năng suất của dưa chuột phụ thuộc vào nhiều yếu tố cơ bản là di truyền

và điều kiện ngoại cảnh hết sức quan trọng, một giống có tỷ lệ hoa cái cao nhưng tỷ lệ đậu quả không cao cũng cho năng suất thấp

Giới tính và đặc điểm nở hoa của dƣa chuột: bất kỳ loài thực vật nào

có sinh sản hữu tính cũng biểu hiện đặc điểm giới tính riêng biệt của mình Nghiên cứu đa dạng hoa, mức độ biểu hiện giới tính và giới hạn biến đổi đặc tính này không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn ý nghĩa thực tế to lớn trong việc giải quyết vấn đề năng suất và chất lượng sản phẩm các cây trồng

trong đó có cây dưa chuột [6]

Ởdưa chuột, tỷ lệ hoa đực/cái là chỉ tiêu hết sức quan trọng trong việc hình thành năng suất sự thay đổi tỷ lệ này khống chế bởi yếu tố bên trong và bên ngoài Vì thế mà người làm công tác giống phải tìm hiểu chi tiết nhằm tăng hiệu quả của công việc

Dưa chuột thuộc dạng cây đơn tính cùng gốc (monoecious) nghĩa là trên cây đồng thời có cả hoa đực và hoa cái Tuy nhiên trong quá trình tiến hóa và do tác động sâu sắc của con người trong công tác giống đặc điểm này

bị phá vỡ, nhiều dạng hoa mới đã xuất hiện làm phong phú thêm tính di truyền của cây này

Hoa của dưa chuột nói riêng và của họ bầu bí nói chung thường nở vào khoảng 40-50 ngày sau mọc Sự thay đổi thời gian này còn phụ thuộc vào điều kiện thời tiết Số đốt xuất hiện hoa đầu tiên là chỉ tiêu rất quan trọng, quan trọng hơn nữa là số đốt xuất hiện hoa cái đầu tiên hay hoa hoàn chỉnh và cũng

là đặc điểm của những giống chín sớm, biến động của các giống trong loài

Ở dạng cây đơn tính cùng gốc, số hoa đực có được nhiều hơn số hoa cái

tỷ lệ này thường là 25:1, 30:1 hoặc 15:1, nhưng đặc điểm quan trọng và có ý nghĩa kinh tế là số lượng hoa cái trên cây và tỷ lệ đậu quả trực tiếp ảnh hưởng đến năng suất tỷ lệ hoa đực và hoa cái có cao hay không phụ thuộc vào điều kiện môi trường cũng như kỹ thuật chăm sóc (nhất là liều lượng đạm), ngày dài và nhiệt độ cao làm tăng số lượng hoa đực Theo nghiên cứu thì Gibberillins đóng vai trò quan trọng trong việc tăng tỷ lệ hoa đực và đối nghịch với Ethylen và axiacicic [2]

Nghiên cứu vấn đề này đã kết luận rằng gen, môi trường và yếu tố hóa học là phức tạp trong việc điều khiển hoa đực, hoa cái ở dưa chuột có 3, 4 cặp gen, yếu tố môi trường (độ dài ngày, nhiệt độ) là yếu tố chính điều khiển sinh trưởng, tất cả được kết hợp lại sẽ xác định được giới tính của cây dưa chuột

Nếu xác định giới tính của cây dưa chuột vào giai đoạn sớm của thời kỳ sinh trưởng thì cóthể điều khiển được nó thông qua môi trường và yếu tố hóa học

Sự thụ phấn ở dưa chuột, sự nở hoa, tung hạt phấn và đậu quả của họ bầu bí nói chung và cây dưa chuột nói riêng phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố môi trường thông thường quá trình thụ phấn thụ tinh ở dưa chuột xảy ra vào lúc 6h đến 8h sáng ở tháng 3 và tháng 4 Nhiệt độ thích hợp cho quá trình này

là 12,80C đến 18,30

C Ngày nay công nghệ hỗn hợp hạt phấn trở nên rất cần thiết cho thụ phấn bằng tay, thụ phấn nhờ côn trùng mang lại hiệu quả rất đáng kể những nghiên cứu về giới tính dưa chuột có tầm quan trọng đáng kể

về cả lý thuyết cũng như thực tế chọn giống ở quy mô lớn

Dưa chuột ở dạng hoa cái (100% hoa cái có gynoecious) được điều khiển bởi gen trội đơn, chủ yếu là do việc biến đổi gen và yếu tố môi trường điều này đã được ghi nhận là các gen Arc sinh trưởng [18] [16] Các alen được nhân lên từ locus này và thiết lập các dạng hoa cái tự nhiên Tỷ lệ khác nhau do chúng phản ứng với GA3 và mặc nhiên thừa nhận gen chính khác trong quan hệ tương hỗ về mức độ biểu hiện giới tính, gen M kiểm tra cơ chế

chủ yếu sự phát triển của nhị hoặc nhụy, các hoa của cây có M, tuy nhiên không có giới tính và cây có m/m có thể ra hoa lưỡng tính.Kiểu thứ 2 của gen kiểm tra mẫu hoa của dưa chuột đơn tính cùng gốc (trên nhiễm sắc thể chính)

có khuynh hướng biến đổi dần hoa đực thành dạng cái với các kiểu gen khác nhau trong hệ thống này là:

 Dạng 100% hoa cái (M-st+/st- a/a)

Ngày nay bên cạnh những phương pháp chọn tạo giống cổ điển có những phương pháp mới hiệu quả như dùng phóng xạ, gây đột biến, biến nạp gen, dung hợp tế bào trần… thực tế đã khẳng định ý nghĩa to lớn của phương pháp tạo ưu thế lai đối với loài rau nói chungvà dưa chuột nói riêng Ở các nước phát triển giống dưa chuột thuần sử dụng trong sản xuất ngày càng ít đi, dần dần được thay thế bằng các giống lai F1, các giống lai F1 ngoài khả năng cho năng suất cao, phẩm chất tốt nó còn thích hợp với các phương pháp trồng trọt cơ giới hóa cũng như công nghiệp hóa khâu chế biến sản phẩm [6]

Ở Mỹ và Nhật Bản thường sử dụng cặp lai đơn giữa dòng cây hoa cái

và hoa lưỡng tính Việc nhân giống các dòng mẹ đơn tính hoa cái được thực hiện bới Giberellin nồng độ 0.0025-0.05% giống lai F1 này chiếm tới 95% số

giống trồng ở Mỹ tập trung chủ yếu ở bang Michigan với diện tích trồng hàng năm là 8000-9000 ha [6]

Theo thống kê của Tổ chức Nông lương Thế giới (FAOSTAT, 2014), diện tích năm 2012 là 2.109.670 ha, sản lượng dưa chuột đạt 65.134.080 tấn Các nước dẫn đầu về diện tích trồng trên thế giới là Trung Quốc, Cameroon, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ, Indonesia, Mỹ, Ucraine, Iraq, Ai Cập và Ấn Độ Trong đó Trung Quốc là quốc gia có diện tích gieo trồng lớn nhất với 1.115.000 ha, chiếm 54,51% diện tích toàn thế giới

2.3.2 Tình hình nghiên cứu dưa chuột tại Việt Nam

ỞViệt Nam việc trồng thử các giống lai F1 tiến hành từ những năm bảy mươi đã chứng tỏ ưu thế của việc sử dụng giống lai F1 Do các dòng hoa cái nhập vào nước ta thường bị bệnh (bệnh phấn trắng, sương mai…), việc tạo ra các dòng tương tự có sự tham gia của các giống dưa chuột địa phương mang gen chống chịu đã được tiến hành ở Viện cây Lương Thực và Thực Phẩm từ năm 1976 đến nay, cùng với nó là các nghiên cứu khác của vấn đề ưu thế lai như khả năng kết hợp chung và riêng của các giống

Các giống dòng được sử dụng là vật liệu cho con lai F1 không những cần phải có những biểu hiện tốt về các đặc tính kinh tế mà còn cần phải có khả năng cho ưu thế lai ở các đời sau Trong tạo giống ưu thế lai, khả năng kết hợp (chung và riêng) là một trong những đặc tính cơ bản khả năng kết hợp cao nghĩa là khả năng truyền cho con cái trong tổ hợp lai những đặc tính tốt vượt xa bố mẹ, có khả năng sinh trưởng phát triển tốt, sức sống khỏe trong điều kiện sản xuất, bên cạnh khả năng kết hợp cao của các dòng bố mẹ, quy trình sản xuất hạt lai đơn giản dễ áp dụng có hiệu quả là rất quan trọng vậy với cây dưa chuột để giải quyết vấn đề này chủ yếu là giảm lượng hoa đực tăng lượng hoa cái Việc thay đổi giới tính của cây dưa chuột có thể sử dụng các phương pháp như thay đổi chế độ dinh dưỡng khoáng (chủ yếu là

đạm), chế độ ánh sáng, nhiệt độ (nhiệt độ thấp và ánh sáng ngày ngắn cây tăng tỷ lệ hoa cái) và các chất hóa học như Gibberellin…

Từ năm 1973-1976 tại Trại giống rau Hải Phòng thuộc Công ty Rau Quả trung uơng đã thử một tập đoàn giống của công ty Masura và kết luận 2 giống TK và TO đủ tiêu chuẩn trồng xuất khẩu dạng muối mặn

Việc phát triển các giống cây dưa chuột dại, quả rất nhỏ, mọc tự nhiên

ở các vùng đồng bằng Bắc Bộ và các dạng dưa chuột quả to, đắng mọc hoang dại ở các vùng núi phía Bắc Việt Nam là nguồn gốc phát sinh của loài cây trồng này [12]

Nghiên cứ khả năng chịu lạnh của các giống dưa chuột Việt Nam trong nhà ấm tại Matxcova năm 1974 [6] cho thấy các giống dưa chuột chịu giảm nhiệt độ là do mối liên kết giữa diệp lục và thành phần potit- lipit trong lá không bị phá vỡ

Nghiên cứu này phù hợp với các nhận xét cho rằng nhiệt độ thấp đủ cho cây dưa chuột tạo quả là xấp xỉ 100C đối với giống dưa chuột Việt Nam trong điều kiện xuân lạnh năm 1975 ở Matxcova

Các giống dưa chuột có nguồn gốc vùng núi cao như: Cao Bằng, Thanh Hóa có khả năng phân cành trong mọi vụ trồng và có thể đặc tính này mang tính đa gen

Mặc dù là cây rau có vị trí quan trọng đối với tiêu dùng trong nước và xuất khẩu với diện tích ngày càng mở rộng, song các nghiên cứu về dưa chuột của nước ta còn hạn chế Sau đây là một số nghiên cứu về giống:

Năm 1976 tại Viện Cây Lương Thực- Cây Thực Phẩm một tập đoàn lớn cây dưa chuột đã được nghiên cứu với nhiều khía cạnh Đặc tính sinh học, sinh lý, giới tính, di truyền và chọn giống thực nghiệm đã tìm ra được giống dưa chuột 27 quả dài, giống Hữu Nghị được Bộ Nông Nghiệp và Công Nghiệp thực phẩm công nhận đưa ra sản xuất là một phần kết quả nghiên cứu này Trên cơ sở đó các cán bộ của Viện đã tiếp tục triển khai các nghiên cứu

ứng dụng và lựa chọn ra được một số giống dưa chuột mang lại năng suất khá cao như:

- Giống H1: năm 1989 từ cấp lai HNI x 1572, áp dụng phương pháp chọn dòng của Guliave kết hợp với phương pháp thụ phấn đồng dạng của Giáo sư viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng và TS Đào Xuân Thảng đến năm 1993 đã thu hoạch được giống dưa chuột H1 có thời gian sinh trưởng trung bình 90-

100 ngày, năng suất 25-30 tấn/ha, trồng 2 vụ trên năm là vụ xuân hè (gieo 20/08- 25/09), quả dài 18-22cm, vỏ quả màu xanh sáng, đường kính quả 3,5 đến 4,5cm, hạt ít bị bong khi chế biến, tỷ lệ quả vàng sau thu hoạch thấp [23]

- Giống dưa chuột lai Sao Xanh (do Vũ Tuyên Hoàng, Đào Xuân Thảng và các cộng sự): là con lai của cặp lai DL15 x CP1583, được tạo ra bằng phương pháp sử dụng ưu thế lai, có thời gian sinh trưởng là 85-90 ngày, cây sinh trưởng khỏe năng suất 45-55 tấn/ha, quả to dài 23-25cm, cùi dày 1,2-1,5cm đường kính quả 3,7-4,2cm, chất lượng quả tốt hàm lượng đường và vitamin C cao, quả giòn và thơm có mùi hấp dẫn, quả có hình dạng dẹp, thích hợp cho ăn tươi, xa lát, quả có thể xuất khẩu tươi [24], [12]

- Giống PC4 là con lai của tổ hợp lai TL1 x C95 (do Đào Xuân Thảng

và Đoàn Xuân Cảnh), cây sinh trưởng khỏe, phân nhánh tốt, chống chịu sâu bệnh khá thích hợp cho trồng cả 2 vụ xuân hè và thu đông, cho năng suất cao

ở mức 40-45 tấn/ha Quả có hình dạng đẹp vỏ màu xanh sáng cùi dày, ít hạt, quả ngắn (9-12 cm) dùng chế biến đóng lọ muối chua rất tốt ngoài ra quả cũng có thể dùng ăn tươi, khi cần thu hoạch sớm dùng chế biến theo kiểu dưa chuột bao tử cũng được [8]

Giống dưa chuột lai Sao Xanh được công nhận là giống quốc gia năm 2000

Gần đây, trong những năm 1991, tại viện nghiên cứu Rau Quả trung ương, các tác giả Nguyễn Văn Hiển, Phan Phúc Đường đã tiến hành khảo

nghiệm và chọn lọc một số giống dưa chuột từ tập đoàn dưa chuột Hunggari, Việt Nam, Nhật Bản, Hà Lan, Pháp Kết quả thu được như sau:

Các giống của Hunggari và Pháp trồng trong vụ xuân - hè không thích nghi, sinh trưởng kém, ra nhiều hoa đực, không đậu quả Tỷ lệ đậu quả chỉ đạt 10-16%, ngọn bị thui và lụi dần trong khi đó các giống dưa chuột của Việt Nam có tỷ lệ đậu quả cao, đạt 78,1 - 80,5 %, chiều dài quả đạt khoảng 10cm, đường kính quả 3,8 - 3,9 cm, trọng lượng quả 50,5 - 60,4 g/quả Giống Hữu Nghị cho năng suất 685,2 tạ/ha Giống Thủy Nguyên cho năng suất 467,4 tạ/ha

Tại Viện nghiên cứu Rau quả năm 1993 - 1995 đã thử nghiệm một số giống dưa chuột quả nhỏ của công ty Royal Sluis (Hà Lan) Trong số này giống F1 Marinda có thời gian sinh trưởng ngắn (55 - 80 ngày), ra hoa sớm từ mọc đến thu quảđợt đầu là 32 - 35 ngày Quả có gai màu trắng, tạo hình dáng sần sùi màu xanh đậm, chất lượng tốt, chống bệnh virus và sương mai khá, năng suất 4 - 5 tấn/ha Một quy trình sản xuất và chế biến đã được xây dựng ở Viện nghiên cứu Rau quả

Tại các tỉnh phía Nam, những năm gần đây, các công ty giống Đông Tây, Trang Nông, Hoa Sen, công ty giống cây Miền Nam đã nhập và khảo nghiệm giống dưa chuột từ các nguồn nhập khác nhau và kết luận giống F1 Happy 14, các giống của công ty Know - you - seed (Đài Loan) như F1 DN-3,

F1 DN6… cho năng suất và chất lượng cao trong điều kiện trồng ở phía Nam

Hiện nay các nhà chọn giống trong nước đã xác định hướng chọn ra giống dưa chuột như sau:

+ Chọn giống cho tiêu dùng trong nước: quả dài 15 - 25 cm, vỏ quả thường là màu xanh, gai trăng chất khô 5,5% trở lên, có khả năng chống chịu bênh sương mai, phấn trắng và héo rũ

+ Chọn giống cho chế biến gồm các dạng: dạng muối chua, đóng lọ nguyên quả, quả dài nhỏ hơn 10cm, ruột đặc màu xanh nhạt, năng suất trên 20

tấn/ha Dạng dưa chuột cho chế biến muối mặn, đường kính quả 3 - 4 cm, quả dài 30cm, màu xanh đậm, da trắng vùi dày [6]

Hiện này trong nước ta ở một số đại phương đã phát triển thêm các diện thích trồng dưa liên doanh với các doanh nghiệp chế biến dưa chuột nhằm phụ

vụ mục đích xuất khẩu sáng Nhật Bản với sản phẩm dưa chuột chế biến muối mặn, với hướng này cũng đạt lãi suất khá lớn, nâng cao hiệu quả sản xuất cho người nông dân Và hướng chọn tạo ra các giống dưa chuột để sử dụng trong sản xuất chủ yếu bằng cách nhập nội giống nước ngoài từ đó chọn tạo ra các giống dưa chuột ưu thế lai F1 phù hợp cho sản xuất và chế biến xuất khẩu của đặc điểm kinh tế xã hội trong sản xuất nông nghiệp ở nước ta hiện nay [2], [5]

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê (2012), năm 2011 diện tích trồng dưa chuột ở Việt Nam đạt 31.570 ha; năng suất trung bình đạt 182.8 tạ/ha, thấp hơn nhiều so với trung bình toàn thế giới (312,0 tạ/ha) Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long là 2 vùng có diện tích trồng dưa chuột lớn nhất cả nước

Yêu cầu về năng suất và chất lượng dưa chuột ngày càng tăng đã thúc đẩy các nhà nghiên cứu, chọn tạo giống quan tâm ngày càng nhiều vào việc tìm và sản xuất ra các loại giống mới phù hợp với điều kiện sản xuất của từng vùng, từng địa phương mang lại hiệu quả kinh tế cao Công tác nghiên cứu về dưa chuột đã được thực hiện chủ yếu trên các lĩnh vực:

- Thu thập, nhập nội nguồn gen các giống dưa chuột tạo cơ sở cho lai tạo và nghiên cứu

- Tạo nguồn vật liệu bằng lai tạo và xử lý đột biến bằng các tác nhân hóa học

- Chọn và tạo các giống dưa chuột cho chế biến và sản xuất trái vụ

- Bước đầu nghiên cứu công nghệ sản xuất rau sạch (hàm lượng nitrat,

dư lượng thuốc hóa học, kim loại nặng và vi sinh vật dưới ngưỡng cho phép)

- Tập trung cho việc phát triển các giống dưa chuột tốt trong sản xuất, chuyển giao công nghệ sản xuất rau cho nông dân [1]

Giới thiệu một số giống dưa lai trồng phổ biến hiện nay:

- Giống Cúc 71: là một trong số ít giống dưa leo mang thương hiệu

Việt do chính công ty CP Giống cây trồng miền Nam nghiên cứu, lai tạo và phóng thích thành công ra thị trường trong nhiều năm qua Giống Cúc 71 có dạng cây đứng, sinh trưởng mạnh, nhánh gọn, thân lá xanh đậm, leo giàn cao Quả thon dài kích thước 20 - 22 cm [19]

- Giống CS 758: là giống dưa chuột mới do Công ty giống Thuận Nông

nhập về từ Thái Lan và đã được đưa vào trồng thử nghiệm ở huyện An Nhơn Kết quả thử nghiệm cho thấy, giống dưa leo CS758 (F1) sau trồng 38 ngày là cho thu hoạch, bình quân mỗi cây cho 6 quả Sản lượng từ ngày cho trái đến khi kết thúc thu hoạch đạt trên 3 tấn quả mỗi sào

- Giống dƣa chuột CV5 Và CV11 (Viện nghiên cứu Rau quả) Qua

nghiên cứu và các mô hình thử nghiệm tại các tỉnh Hưng Yên, Bắc Giang, Vĩnh Phúc,… cho thấy hai giống dưa chuột CV5 VÀ CV11 sinh trưởng phát triển khỏe, thân lá màu xanh đậm, phân cành khá, nhiều hoa cái, tỉ lệ đậu quả cao [20]

- Giống dƣa chuột Hữu Nghị: là giống lai giữa giống Việt Nam (Quế

Võ) và Nhật Bản (Nasu Fuxinari) do Viện Cây lương thực và thực phẩm chọn tạo cho năng suất cao, phẩm chất tốt, chín sớm, chống bệnh, thích hợp trồng trong vụ Đông ở đồng bằng sông Hồng [9]

- Giống PC1, Sao xanh 1 do GS.VS Vũ Tuyên Hoàng và cộng sự lai

tạo thời gian sinh trưởng tương đối ngắn, cho năng suất cao, ổn định, được người tiêu dùng ưa thích [5]

- Dƣa chuột bao tử: giống được đưa vào thử nghiệm là giống lai F1:

MirinbeII và Marinda, mật độ 14.000 cây/ha tại 3 xã Phú Mậu (Phú Vang), Thủy Thanh (Hương Thủy) và Hương Long (Thành phố Huế) Mỗi điểm thử

nghiệm trên 1 vùng diện tích 500 m2 Dưa chuột bao tử giống MirinbeII đạt

12 - 17 tấn/ha, Marinda đạt 10,0 - 17,2 tấn/ha Nhìn chung tỷ lệ đậu bông, quả đạt cao, kháng bệnh tốt, cho lãi cao khoảng 57 triệu đồng/ha/vụ

Ngoài ra còn có các loại giống nhập nội cũng được đưa vào trồng thí nghiệm như:

- Mummy 331: Nhập nội từ Thái Lan, sinh trưởng khá, ra nhánh mạnh,

bắt đầu cho thu hoạch 35 - 37 ngày sau gieo, trái xuông đẹp, to trung bình (dài

16 - 20 cm, nặng 160 - 200g), vỏ màu xanh trung bình, gai trắng, thịt chắc, phẩm chất ngon, giòn, không bị đắng, năng suất trung bình 30 -50 tấn/ha (Trang Nông, 2010)

- Giống 759: Nhập nội từ Thái Lan, sinh trưởng mạnh, cho thu hoạch

35 37 NSKG, trái thẳng, to trung bình, gai trắng, màu trái nhạt hơn nhưng năng suất và tính chống chịu tương đương Mummy 331[6]

- Mỹ Trắng: Nhập nội từ Thái Lan, cây phát triển và phân nhánh tốt,

cho thu hoạch 35 - 37 NSKG, tỉ lệ đậu trái cao, trái to trung bình, màu trắng xanh, gai trắng [6]

- Mỹ Xanh: Nhập nội từ Thái Lan, cây sinh trưởng tốt, chống chịu tốt

hơn giống Mỹ Trắng, trái to tương đương Mỹ Trắng nhưng cho nhiều trái và năng suất cao hơn [6]

- Happy 2 và Happy 14: Nhập nội từ Thái Lan, cây phát triển rất mạnh

nên cần giàn cao, cây cho 100% hoa cái, có 10% cây đực cho phấn Do đó trong kỹ thuật trồng chú ý đảm bảo tỷ lệ cây đực trong quần thể Trái to (dài

>20cm, nặng > 200g), màu xanh trung bình, ruột nhỏ, gai trắng nên trái giữ được rất lâu sau thu hoạch Dưa Happy chống chịu tốt bệnh đốm phấn và cho năng suất cao tương đương các giống F1 khác

Các giống dưa chuột ở địa phương cũng rất phong phú và đa dạng (Viện Nghiên cứu Rau - Quả, 2006) [20]:

- Dƣa leo xanh: Tăng trưởng khá, ít đâm nhánh nên phải trồng dày,

cho quả rất sớm, quả to trung bình, vỏ xanh trung bình, gai đen, dưa cho năng suất từ 20 - 40 tấn/ha Khuyết điểm của giống là cho quả loại 2 nhiều vào cuối

vụ và dễ nhiễm bệnh đốm phấn Hiện nay giống này được Công ty Giống Cây Trồng Miền Nam chọn lọc thành giống cao sản

- Dƣa Tây Ninh: Tăng trưởng mạnh, đâm nhánh mạnh, hoa cái xuất

hiện trên dây nhánh nên cho thu hoạch chậm, quả to dài hơn dưa leo xanh, vỏ xanh trung bình, có sọc, 2 đầu hơi nhỏ hơn phần giữa trái Dưa Tây Ninh chịu nóng tốt, thích hợp canh tác trong thời điểm giao mùa hơn dưa Xanh và cho năng suất cao hơn Giống này cũng được Công Ty Giống Cây Trồng Miền Nam chọn lọc thành giống cao sản Các loại dưa chuột Cao bằng, Yên Mỹ, Hà tây, Thanh Hoá, Củ Chi, Bình Thạnh, Đà Lạt…

Nhìn chung các giống dưa chuột hiện có của chúng ta còn chưa đáp ứng được yêu cầu về sản xuất và tiêu dung Các giống địa phương vẫn chưa được khai thác triệt để trong công tác chọn giống dưa chuột ở Việt Nam Chưa có những giống chuyên dùng cho chế biến và phục vụ xuất khẩu mà thường phải nhập từ nước ngoài như: giống dưa chuột lai F1 TO, TK của Nhật Bản; giống dưa chuột bao tử nhập từ Thái Lan MTXTE; giống Marina quả chum hoặc giống Levina quả đơn, v.v…, giá hạt giống cao Đó là một yếu

tố quan trọng dẫn đến chi phí sản xuất trên đơn vị diện tích tăng

Ở một số nước có trình độ thâm canh cao (như Nhật Bản), người ta thường ghép dưa chuột lên bí đỏ (vì bí đỏ không bao giờ bị bệnh Fusarium phá hoại) để tăng cường sức chống bệnh cho dưa, lợi dụng bộ rễ ăn sâu và khỏe của bí đỏ để làm cho dưa có khả năng tăng năng suất

2.4 Giới thiệu chung về cây dƣa chuột

2.4.1 Nguồn gốc, phân loại cây dưa chuột

- Nguồn gốc

Cây dưa chuột (Cucumis Sativus L) có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới ẩm

Châu Phi, Châu Mĩ, Nam Châu Á (Ấn Độ, Malaca, Nam Trung Quốc) tuy nhiên hầu hết dưa chuột có mặt ở Châu Phi Nhiều tài liệu cho rằng dưa chuột

có nguồn gốc ở dãy núi Hymalaya nơi có nhiều loài hoang dại có quan hệ chặt chẽ với các loài Cucumis Hardi Wichil Royle Dưa chuột được trồng ở Ấn Độ cách đây 3000 năm và nó được biết đến ở Ai Cập cổ đại, Hi Lạp và Đế Chế

La Mã, và thế kỷ thứ 6 dưa chuột đã được trồng ở Trung Quốc, Malaisia Dưa chuột là loài cây ưa nhiệt độ ấm áp và những vùng nhiệt đới mát mẻ, nhiệt độ thích hợp để trồng để trồng dưa chuột là 18-300C [13]

Ở nước ta cây dưa chuột đã được trồng từ rất lâu, có thể trồng được ở nhiều vùng trên cả nước nhưng chủ yếu được trồng nhiều ở vùng đồng bằng

và vùng miền núi phía Bắc

- Phân loại

Dựa vào đặc điểm chín sớm (tính từ lúc mọc đến khi thu quả đầu tiên) của cây mà dưa chuột được chia ra làm 3 nhóm [4]

+ Nhóm các giống chín sớm có thời gian từ mọc đến khi thu quả là

30-35 ngày vụ Đông và từ 30-35-40 ngày vụ Xuân Các giống dưa chuột Việt Nam ở vùng sinh thái đồng bằng đều thuộc nhóm này

+ Nhóm chín trung bình có thời gian từ mọc đến khi thu quả là 35-40 ngày trong vụ Đông và 40-45 ngày ở vụ Xuân

+ Nhóm chín muộn có thời gian từ mọc đến khi thua quả đầu từ 40-45 ngày trở lên Các giống dưa chuột Việt Nam ở miền Núi thuộc nhóm này

- Theo mục đích sử dụng các giống dưa chuột và dựa vào chiều dài, khối lượng quả cũng có thể chia làm 4 nhóm dưa chuột như sau:

+ Nhóm quả rất nhỏ (dưa bao tử): nhóm này cho thu quả để chế biến từ 2-3 ngày tuổi, khối lượng quả chỉ đạt 150-200g/quả Phần lớn các giống thuộc nhóm này là dạng cây 100% hoa cái Marinda, F1Dujna, F1Levina (Hà Lan)

và một số giống của Mỹ Hạn chế của nhóm này là cây dế bị bệnh sương mai

từ trung bình đến nặng và quả rất dễ bị sâu bệnh hại

+ Nhóm quả có chiều dài dưới 10cm, đường kính 2,5-3,5cm, nhóm này

có thời gian sinh trưởng ngắn ((từ 65 - 80 ngày tùy vụ), năng suất đạt từ 15 -

20 tấn/ha Ngoài dùng ăn tươi quả còn dùng làm nguyên liệu đóng hộp nguyên quả để xuất khẩu Đại diện nhóm này là giống dưa Tam Dương (Vĩnh Phú) và Phú Thịnh (Hải Dương)

+ Nhóm quả trung bình gồm hầu hết giống dưa địa phương trong nước

và giống H1 (giống lai tạo) quả có kích thước từ 13 - 20 cm, đường kính từ 3,5

- 4,5 cm Thời gian sinh trưởng từ 75 - 85 ngày, năng suất đạt từ 22 - 25 tấn/ha

Một số giống thuộc nhóm này như H1, Yên Mĩ, Nam Hà Quả dung ăn tươi hoặc chế biến đóng lọ

+ Nhóm quả to gồm các giống lai F1 của Đài Loan và Nhật Bản Quả

có kích thước trung bình từ 25 - 30 cm, đường kính từ 4,5 - 5 cm Những giống thuộc nhóm này có năng suất khá cao, trung bình đạt từ 30 - 35 tấn/ha nếu thâm canh tốt năng suất có thể đạt 50 tấn/ha

2.4.2 Đặc điểm thực vật học của cây dưa chuột

- Rễ

Rễ dưa chuột thuộc rễ chùm, bao gồm rễ chính và rễ phụ

Rễ chính tương đối phát triển, phân bố chủ yếu ở tầng đất canh tác từ 0

- 30cm, ăn rộng từ 50 - 60 cm Rễ chính có thể ăn sâu từ 60 - 100 sm thậm chí trong điều kiện lý tưởng đất có tầng canh tác dày, nhiều mùn, tơi xốp, đất thoáng khí thì rễ chính còn có thể ăn sâu hơn nữa

Rễ phụ phân bố tương đối nông chủ yếu ở tầng đất mặt từ 0 - 20 cm

- Thân

Dưa chuột là cây thân thảo, có đặc tính bò leo, thân có thể dài từ 1,3 - 3

m, dài nhất có thể trên 3m Thân chính hình thành nhánh cấp 1, cấp 2 và các

tua cuốn mọc ra từ nách lá Ở các đốt trên thân chính có lớp tế bào có khả năng phân chia mạnh làm cho lóng vươn dài vì vậy trong kỹ thuật trồng trọt

có thể điều chỉnh lóng cân đối với thân

- Quả và hạt

Quả dưa chuột thuộc dạng quả thịt, có hình dạng, kích thước, màu sắc phụ thuộc vào giống, hạt hình bầu dục hay thuôn dài hình trứng, số hạt nhiều hay ít phụ thuộc vào giống [4]

2.4.3 Yêu cầu ngoại cảnh của cây dưa chuột

Dưa chuột là loài cây ưa nhiệt độ ấm áp và những vùng nhiệt đới mát mẻ, điều kiện sinh thái để cây dưa chuột sinh trưởng, phát triển là:

- Yêu cầu về nhiệt độ

Dưa chuột thuộc nhóm cây ưa nhiệt, hạt có thể nảy mầm ở nhiệt độ từ

12- 130C, nhiệt độ thích hợp cho cây sinh trưởng phát triển là từ 25 - 300

C Nhiệtđộ cao hơn sẽ kéo dài thời gian sinh trưởng của cây và nếu nhiệt độ từ

35 - 450Ckéo dài thì cây sẽ chết Tổng tích ôn từ lúc mọc đến lúc ra hoa là

9000C, đến khikết thúc thu quả là 16500

C

- Yêu cầu về ánh sáng

Dưa chuột ưa ánh sang ngày ngắn, thời gian chiếu sáng từ 10 -

12giờ/ngày là thích hợp nhất cho cây sinh trưởng, phát triển Nắng nhiều có tácdụng tốt đến hiệu suất quang hợp làm tăng năng suất, chất lượng quả và rút ngắnthời gian lớn của quả Cường độ ánh sáng thích hợp cho cây dưa chuột

sinhtrưởng trong phạm vi từ 15,000 - 17,000 lux

- Yêu cầu về nước và độ ẩm

Yêu cầu về nước và độ ẩm đối với dưa chuột rất lớn, đứng đầu các cây

trong họ bầu bí Độ ẩm thích hợp cho cây dưa chuột là từ 85 - 95%, cây

dưachuột chịu hạn rất kém, thiếu nước cây không những sinh trưởng kém mà còntích lũy Cucurbitaxina là chất gây đắng trong quả Thời kỳ cây ra hoa tạo quảyêu cầu nước cao nhất

- Yêu cầu về đất trồng

Dưa chuột thích hợp trồng trên mọi loại đất, tuy nhiên thích hợp nhất làđất có thành phần cơ giới nhẹ như đất cát pha, đất thịt nhẹ, độ pH thích hợp

từ 5,5- 6,8

- Yêu cầu về dinh dưỡng

Nghiên cứu về hiệu suất sử dụng khoáng chủ yếu của dưa chuột thấy rằng dưa chuột sử dụng Kali với hiệu suất cao nhất, thứ 2 là đạm rồi đến lân Khi bónN60P60K60 thì dưa chuột sử dụng 92% đạm, 33% lân và 100% kali Dưa chuộtkhông chịu được nồng độ phân cao nhưng lại nhanh chóng phản ứng với cáchiện tượng thiếu dinh dưỡng

2.5 Các biện pháp kỹ thuật chăm sóc dƣa chuột lai F1 ở Việt Nam

2.5.1 Thời vụ trồng dưa chuột

Có thể trồng quanh năm, tuy nhiên dưa leo tăng trưởng tốt trong mùa mưa hơn mùa khô Các vụ trồng khác nhau có thuận lợi và khó khăn khác nhau:

- Vụ Hè Thu: Gieo tháng 5 - 6, thu hoạch tháng 7- 8 dl, đây là thời vụ chính trồng dưa leo giàn Mùa này dưa cho năng suất cao, ít sâu bệnh và đỡ

công tưới nước

- Vụ Thu Đông: Gieo tháng 7- 8, thu hoạch 9 - 10 dl, do mưa nhiều, cây

có cành lá xum xuê, cho ít hoa trái Trong thời kỳ trổ bông nếu gặp mưa liên tục vào buổi sáng thì cây đậu trái kém hoặc trái non dễ bị thối, vụ này dưa dễ

bị bệnh đốm phấn nên thời gian thu hoạch ngắn

- Vụ Đông Xuân: Gieo tháng 10 - 11, thu hoạch tháng 12 - 1dl, dưa leo

bò và dưa giàn đều trồng được Vụ này thời tiết lạnh, thường có dịch bọ trĩ và bệnh đốm phấn phát triển mạnh nên phải đầu tư cao

- Vụ Xuân Hè: Gieo tháng 1-2, thu hoạch 3 - 4 dl, mùa này nhiệt độ cao thích hợp cho dưa leo trồng đất Cuối mùa nắng, thời tiết khắc nghiệt nhất trong năm, lượng nước bốc thoát qua mặt đất và lá dưa nhiều, nếu không tưới đủ nước cây sinh trưởng kém thân ngắn, lá nhỏ, hoa trái ít và cho năng suất thấp

2.5.2 Biện pháp tỉa cành

Tỉa nhánh: Dưa chuột phát triển nhiều nhánh phía trong luống và những nhánh này không hình thành trái Để tăng năng suất cần phải tỉa bỏ những nhánh phụ tới khi thân chính bò lên gần tới đỉnh giàn Nên để 4 - 6 nhánh phụ trên một cây và ngắt bỏ chồi của thân chính để cây phát triển ra hoa trái sớm Loại bỏ các nhánh phụ bắt đầu từ đốt thứ 10

2.5.3 Bón phân, chăm sóc cho dưa chuột

- Bón phân:

- Lượng phân bón sử dụng cho 1 sào: Phân chuồng hoai mục: 400 kg;

Đạm Urê: 12 -15 kg; Lân super: 15 - 20 kg; Kali: 7 - 8 kg; Vôi bột: 20 kg/sào, dải đều lên mặt ruộng trước khi lên luống

- Cách bón:

Bón lót: Toàn bộ phân chuồng + lân, bón tập trung theo rạch, trước khi

gieo trồng phủ đất kín phân chuồng rồi đặt hạt hoặc bầu lên trên

Bón thúc: Phân đạm + kali chia làm 3 lần:

* Lần 1: Khi cây có 3 - 4 lá thật (sau mọc 7 ngày) bón 3 kg đạm urê hoà với nước phân chuồng tưới cho cây