TÀI LIỆU THAM KHẢO vận DỤNG tư TƯỞNG c mác, ph ăngghen, v i lênin về đạo đức TRONG xây DỰNG đạo đức QUÂN NHÂN HIỆN NAY

Trong quá trình xây dựng học thuyết của mình, C. Mác, Ph. Ăngghen đã thực hiện cuộc cách mạng trên lĩnh vực đạo đức, tạo tiền đề lý luận khoa học cho những người cộng sản và giai cấp công nhân vận dụng vào thực tiễn đấu tranh cách mạng và xây dựng đời sống văn hoá tinh thần, đạo đức trong xã hội mới do giai cấp công nhân, nhân dân lao động làm chủ. V.I. Lênin là người kế tục xuất sắc những tư tưởng thiên tài của C. Mác, Ph. Ăngghen, đã bảo vệ, phát triển toàn diện học thuyết Mác trong điều kiện mới, hiện thực hóa lý luận khoa học thành thực tiễn xã hội sinh động của cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước Nga Xô Viết từ sau Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917. Theo đó, một kiểu đạo đức mới, đạo đức cộng sản đã ra đời và ngày càng giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội mới cộng sản chủ nghĩa, mà giai đoạn đầu là chủ nghĩa xã hội.

"Vận dụng tư tưởng C Mác, Ph Ăngghen, V.I Lênin về đạo đức trong xây dựng đạo đức quân nhân hiện nay".

Phần 1

CUỘC CÁCH MẠNG TRÊN LĨNH VỰC ĐẠO ĐỨC DOA C MÁC, PH ĂNG

GHEN, V.I LÊ NIN THỰC HIỆN

Trong quá trình xây dựng học thuyết của mình, C Mác, Ph Ăngghen đã thực hiệncuộc cách mạng trên lĩnh vực đạo đức, tạo tiền đề lý luận khoa học cho những người cộngsản và giai cấp công nhân vận dụng vào thực tiễn đấu tranh cách mạng và xây dựng đờisống văn hoá - tinh thần, đạo đức trong xã hội mới do giai cấp công nhân, nhân dân laođộng làm chủ V.I Lênin là người kế tục xuất sắc những tư tưởng thiên tài của C Mác, Ph.Ăngghen, đã bảo vệ, phát triển toàn diện học thuyết Mác trong điều kiện mới, hiện thựchóa lý luận khoa học thành thực tiễn xã hội sinh động của cách mạng xã hội chủ nghĩa ởnước Nga Xô Viết từ sau Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 Theo đó, một kiểu đạođức mới, đạo đức cộng sản đã ra đời và ngày càng giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinhthần của xã hội mới - cộng sản chủ nghĩa, mà giai đoạn đầu là chủ nghĩa xã hội

1 C Mác, Ph Ăngghen thực hiện cuộc cách mạng trên lĩnh vực đạo đức

Cuộc cách mạng trên lĩnh vực đạo đức do C Mác, Ph Ăngghen thực hiện là sản phẩmtất yếu của quá trình phát triển đạo đức của xã hội loài người; sự thống nhất biện chứng

giữa những điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan Những điều kiện khách quan về

kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, khoa học… để các quan điểm, tư tưởng cách mạng vàkhoa học của C Mác, Ph Ăngghen về đạo đức ra đời rất xác định

Từ sau những năm 40 của thế kỷ XIX, nền kinh tế thế giới có những bước phát triểnnhanh chóng mang tính đột phá ở hầu hết các nước trên lãnh thổ châu Âu, sản xuất hànghoá tư bản phát triển, phương thức sản xuất mới, tư bản chủ nghĩa dần thay thế phương

thức sản xuất cũ, phong kiến lỗi thời, lạc hậu Sự thắng thế của phương thức sản xuất mới

- tư bản chủ nghĩa đã làm thay đổi nhanh chóng diện mạo thế giới, khẳng định tính chấttiến bộ, cách mạng của nó trong lịch sử văn minh nhân loại Chỉ với khoảng thời gianchưa đầy 200 năm, chủ nghĩa tư bản không những đã sáng tạo ra một khối lượng cơ sở vậtchất - kỹ thuật đồ sộ bằng tất cả các thời đại kinh tế trước đó cộng lại, mà còn góp phầnlàm thay đổi nhanh chóng bộ mặt tinh thần xã hội; những quan hệ xã hội mới, những cáchthức ứng xử mới giữa con người và con người, con người và tự nhiên có điều kiện nảysinh, phát triển

Phương thức sản xuất tư bản ra đời ngày càng giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế cóquy mô toàn thế giới; lực lượng sản xuất phát triển mạnh mẽ, lao động bằng máy móc cóứng dụng các thành tựu khoa học - kỹ thuật hiện đại vào sản xuất thay thế lao động thủcông; tính chất xã hội hoá của lao động công nghiệp, phân công lao động có tính chuyênsâu và hợp tác đã dần làm thay đổi phương thức tổ chức hoạt động sống của con người;

mối quan hệ và sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các thành viên trong dây chuyền sản xuất dầndần hình thành thói quen lao động có kỷ luật, tinh thần trách nhiệm, hợp tác, phối hợphành động với quy mô ngày càng lớn Qua đó, các quan hệ xã hội tiến bộ, cách mạng, giàutính nhân văn giữa những người lao động như: tinh thần hợp tác, ý thức kỷ luật, bìnhđẳng, đoàn kết, tương thân, tương ái; cũng như các mối quan hệ trong đời sống hàng ngàygiữa các thành viên trong gia đình, cộng đồng, xã hội và con người với giới tự nhiên, môitrường sống cũng được nhận thức ngày càng đầy đủ, đánh dấu bước tiến bộ mới của vănminh nhân loại.

Nguyên lý cơ bản của triết học mácxít về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và

ý thức xã hội là cơ sở lý luận khoa học để nghiên cứu làm sáng tỏ sự hình thành, phát triển

tư tưởng C Mác, Ph Ăngghen về đạo đức trong mối liên hệ hữu cơ với những điều kiệnkinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội đương thời Sự vận động, phát triển của xã hội loàingười qua các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên Đến nay, loàingười đã và đang trải qua năm hình thái kinh tế - xã hội: cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu

nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa (giai đoạn đầu là chủ nghĩa xãhội) Xã hội loài người là một chỉnh thể bao gồm nhiều mặt, yếu tố, lĩnh vực khác nhaunhưng luôn có quan hệ biện chứng, không tách rời nhau Trong đó, ý thức đạo đức phảnánh tồn tại xã hội, mà trực tiếp là đời sống, quan hệ đạo đức của các thành viên trong xãhội Tương ứng mỗi hình thái kinh tế - xã hội có một kiểu đạo đức đặc trưng với ý thức vàhành vi đạo đức xác định Đó là các kiểu: đạo đức cộng sản nguyên thủy, đạo đức chiếmhữu nô lệ, đạo đức phong kiến, đạo đức tư bản chủ nghĩa và đạo đức cộng sản chủ nghĩa Phân tích nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, C Mác, Ph Ăngghen đã nhận rõ tính hai mặtcủa quá trình sản xuất tư bản chứa đựng những mâu thuẫn đối kháng nội tại giữa lao động

và bóc lột Trong nền sản xuất tư bản chủ nghĩa, lực lượng sản xuất tiến bộ, cách mạngkhông ngừng phát triển về mọi mặt, tính chất xã hội hoá ngày càng cao dẫn đến mâu thuẫnvới quan hệ sản xuất dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sảnxuất làm gia tăng bóc lột, bất bình đẳng xã hội Những mâu thuẫn kinh tế của phương thứcsản xuất tư bản chủ nghĩa được biểu hiện về mặt xã hội là mâu thuẫn đối kháng về lợi íchgiữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản ngày càng gay gắt không thể tự khắc phục được.Những mâu thuẫn kinh tế, xã hội đó được phản ánh sâu sắc trong đời sống tinh thần, làmthay đổi nhiều giá trị văn hoá, quan hệ đạo đức xã hội theo hai khuynh hướng đối lậpnhau Một mặt, địa vị của giai cấp tư sản đã làm xuất hiện nhiều thói hư tật xấu của kẻ bóclột như: tham lam, nhẫn tâm, gian xảo, thích ăn trên ngồi trốc, coi khinh lao động chântay, thần tượng hoá lao động trí óc, hành vi bóc lột, thống trị… của nó Mặt khác, tính chấttiến bộ, cách mạng của lao động công nghiệp đã làm xuất hiện nhiều phẩm chất đạo đứcmới của những người lao động đã tạo tiền đề cho sự biến đổi căn bản bộ mặt tinh thần, đờisống đạo đức của xã hội trong tương lai

Chủ nghĩa Mác chỉ rõ chủ nghĩa tư bản không phải là đỉnh cao của văn minh nhân loạinhư các nhà tư tưởng tư sản thường nói, mà trái lại, nó chỉ là một giai đoạn tất yếu trongtiến trình phát triển của lịch sử nhân loại; sự diệt vong của chủ nghĩa tư bản và thắng lợi

của chủ nghĩa cộng sản là tất yếu như nhau Ngay sau khi giành thắng lợi trong cách mạng

tư sản và trở thành giai cấp cầm quyền, vai trò cách mạng của giai cấp tư sản đã nhanh

chóng kết thúc, mục tiêu tự do, bình đẳng, bác ái của cách mạng tư sản được thay bằng

các chính sách tăng cường áp bức, bóc lột công nhân, nhân dân lao động Các quan hệkinh tế, xã hội tư bản chủ nghĩa đã sản sinh ra những quan hệ, nguyên tắc, chuẩn mực đạođức tư sản để bênh vực ách thống trị của giai cấp tư sản Trong xã hội tư bản, thói "đạođức giả" trở thành phổ biến Quan hệ trao đổi hàng hóa tư bản đã biến các quan hệ xã hộithành mối lợi lạnh lùng, trả tiền ngay không tình nghĩa; biến phẩm giá con người thànhmột giá trị trao đổi tầm thường Chế độ tư bản chủ nghĩa là cơ sở sản sinh ra đạo đức tưsản làm tha hóa con người - một bước lùi về quan hệ xã hội trong tiến trình văn minh nhânloại

Chủ nghĩa tư bản phát triển trong những mâu thuẫn và đối kháng ngày càng gay gắt vớinhững giới hạn không tự khắc phục được và quy định tính chất ngày càng quyết liệt củacuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản ở đâu có áp bức thì ở đó cóđấu tranh Chủ nghĩa tư bản bắt đầu từ đâu thì cuộc đấu tranh giai cấp giữa vô sản và tư

sản cũng bắt đầu từ đó, như "Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản" (1848) đã chỉ rõ Cùng với

sự phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, các giai cấp khác đều suy tàn,chỉ còn lại giai cấp vô sản là sản phẩm của đại công nghiệp không ngừng tăng lên về sốlượng và chất lượng, trở thành lực lượng sản xuất hàng đầu thế giới với những phẩm chất

ưu việt: tiên tiến nhất, cách mạng nhất, có kỷ luật chặt chẽ nhất và ý thức đoàn kết quốc tế

vô sản Giai cấp vô sản có sứ mệnh lịch sử vẻ vang là thủ tiêu chủ nghĩa tư bản, xây dựngchủ nghĩa cộng sản Đây là cuộc đấu tranh giai cấp gay go, phức tạp, lâu dài, quyết liệt vàsâu sắc nhất trong lịch sử nhân loại, diễn ra trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội:kinh tế, chính trị, tư tưởng, văn hoá, xã hội; và cuộc đấu tranh đó chỉ có thể kết thúc dướichủ nghĩa cộng sản, khi mà các tiền đề kinh tế - xã hội dẫn đến sự phân chia xã hội thànhgiai cấp đã bị thủ tiêu C Mác, Ph Ăngghen còn chỉ rõ, trong cách mạng vô sản, đấu tranhgiai cấp phát triển cao độ gắn giải phóng giai cấp với giải phóng triệt để xã hội, con ngườikhỏi mọi áp bức, bóc lột, bất công Theo đó, những quan hệ xã hội mới, những chuẩn mựcđạo đức mới tốt đẹp của giai cấp công nhân hình thành, phát triển ngày càng phổ biến, từchỗ là đạo đức giai cấp dần trở thành nguyên tắc, giá trị, chuẩn mực đạo đức phổ biếntrong chế độ xã hội mới được xác lập sau thắng lợi của cách mạng vô sản từng bước quá

độ lên chủ nghĩa xã hội, cộng sản chủ nghĩa

Khoa học tự nhiên thế kỷ XIX có những bước phát triển mới với nhiều phát minh cótính thời đại xuất hiện giúp cho con người có quan niệm mới ngày càng đúng đắn về thếgiới Sự ra đời của Học thuyết tế bào chỉ ra bản chất của sự sống là trao đổi chất; Họcthuyết tiến hóa ra đời chỉ rõ lịch sử tiến hoá của các sinh vật, nguồn gốc tự nhiên của loàingười; Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng khẳng định bản chất vật chất của thếgiới không ngừng vận động và chuyển hóa là nguyên nhân của chính nó Mỗi phát minhkhoa học mới ra đời là một nguồn sáng mới soi rọi, đẩy lùi ảnh hưởng của các học thuyếttôn giáo, thần quyền đã ngự trị, mê hoặc quần chúng lao động hàng ngàn năm dưới thời

Trung cổ, giải thích xuyên tạc bản chất của giới tự nhiên và con người Cùng với các phátminh vạch thời đại đó, còn nhiều công trình nghiên cứu khoa học khác về xã hội học, khảo

cổ học và nhân chủng học,… cũng lần lượt được công bố Đặc biệt, sau những phát hiệncủa H Moócgan, các nhà khoa học tự nhiên và xã hội đã cung cấp cho C Mác và Ph.Ăngghen bức tranh toàn cảnh về sự phát triển của xã hội loài người qua các thời đại vănminh từ mông muội, dã man đến văn minh cổ đại, văn minh trung đại và văn minh hiệnđại Theo đó, các quan niệm, thói quen, hành vi đạo đức của các quốc gia, dân tộc cũngkhông ngừng vận động, phát triển qua các thời đại khác nhau đó

Khoa học xã hội thế kỷ XIX cũng đạt được những thành tựu rất to lớn như: Triết học

cổ điển Đức với hai đại biểu xuất sắc nhất là G Hêghen và L Phoiơbắc; Kinh tế chính trịhọc cổ điển, phát triển nhất ở Anh với hai đại biểu xuất sắc là Đ Ricácđô và A Smít; Chủnghĩa xã hội không tưởng, đặc sắc nhất ở Pháp với các đại biểu kiệt xuất như: C.Xanhximông, S Phuriê Những thành tựu to lớn mà các khoa học xã hội khác nhau đó đạt

được đã trở thành tiền đề lý luận trực tiếp cho sự ra đời của Học thuyết Mác với ba bộ

phận cơ bản: Triết học, Kinh tế - chính trị học và Chủ nghĩa xã hội khoa học Đó là mộthọc thuyết cách mạng và khoa học phản ánh sâu sắc đời sống xã hội, thống nhất giữa thếgiới quan, phương pháp luận và nhân sinh quan, giữa nhận thức thế giới và cải tạo thế giớibằng cách mạng

Chủ nghĩa Mác ra đời đã kịp thời giải đáp về mặt lý luận những vấn đề mà thời đạiđang đặt ra, khẳng định sứ mệnh lịch sử toàn thế giới của giai cấp vô sản, sự tất yếu diệtvong của chủ nghĩa tư bản và thắng lợi của cách mạng vô sản, mở ra một giai đoạn mớitrong tiến trình phát triển của nhân loại Đó là thời đại của những con người lao độngđược giải phóng, từng bước vươn lên làm chủ cuộc sống của mình Chủ nghĩa Mác chứađựng nhiều tư tưởng thiên tài về đời sống xã hội; trong đó có những tư tưởng sâu sắc vềđạo đức, đạo đức cộng sản làm cho chủ nghĩa Mác trở nên sâu sắc bởi bản chất nhân văncao cả của nó

C Mác, Ph Ăngghen là những nhà bác học thiên tài đồng thời là những nhà cách mạnglỗi lạc lấy mục tiêu đấu tranh giải phóng giai cấp công nhân và nhân dân lao động, gắngiải phóng giai cấp với giải phóng xã hội, giải phóng con người khỏi mọi áp bức, bất cônglàm sự nghiệp của cả cuộc đời và hướng mọi sáng tạo khoa học vào phục vụ sự nghiệp vĩđại đó

C Mác sinh trưởng trong một gia đình trí thức có danh tiếng và khuynh hướng tự do.Điều đó đã tạo điều kiện thuận lợi cho C Mác tiếp nhận những tư tưởng tiến bộ đươngthời, nuôi dưỡng những tình cảm tốt đẹp, hình thành phẩm chất tư duy độc lập, sáng tạo,giàu hoài bão, ước mơ C Mác sớm có ý thức về sứ mệnh cao cả của cuộc đời mình, tựnguyện từ bỏ cuộc sống giàu sang, an nhàn, có địa vị xã hội để dấn thân vào con đườngcách mạng vì sự nghiệp giải phóng loài người khỏi mọi áp bức, bóc lột, bất công Với C.Mác, công việc mang lại hạnh phúc cho nhiều người là hạnh phúc lớn nhất của cuộc đời

và tự lựa chọn con đường đấu tranh cách mạng làm lẽ sống của cả cuộc đời

Ph Ăngghen sinh ra trong một gia đình chủ xưởng dệt nhưng đã sớm từ bỏ địa vị sẵn

có của mình để dấn thân vào con đường đấu tranh cách mạng vì sự nghiệp giải phóng laođộng Là một thiên tài có bộ óc bách khoa, trái tim nhân hậu và nghị lực phi thường, vìvậy như một lẽ tự nhiên, trong suốt cả cuộc đời mình, Ph Ăngghen luôn hướng về nhữngngười lao động nghèo khổ với tình yêu thương chân thành, luôn gần gũi, thấu hiểu, cảmthông, chia sẻ và dứt khoát đứng về phía họ, quyết tâm tìm ra con đường đúng đắn đểtuyên truyền, giáo dục, hướng dẫn, động viên, tổ chức quần chúng đứng lên trong cuộcđấu tranh tự giải phóng mình và giải phóng toàn nhân loại

Ngay từ những năm đầu hoạt động cách mạng, C Mác, Ph Ăngghen luôn tích cựctham gia các phong trào đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân laođộng Nhiều năm tiếp sau đó, mặc dù phải sống lưu vong trong điều kiện thiếu thốn vậtchất nhưng hai ông vẫn luôn theo sát thực tiễn phong trào đấu tranh cách mạng để độngviên, khích lệ và kịp thời có những chỉ dẫn, lời khuyên rất sâu sắc; luôn theo sát nhữngbước tiến mới của khoa học để khái quát, bổ sung làm phong phú nhiều nội dung tronghọc thuyết của mình Là những thiên tài sáng tạo, C Mác, Ph Ăngghen luôn lấy lao độngkhoa học và đấu tranh cách mạng giải phóng con người làm sự nghiệp suốt đời, nêu tấmgương mẫu mực, sáng ngời đạo đức cộng sản Các ông đã nhận thức được vai trò của đạođức trong đời sống xã hội, đặc biệt những giá trị tư tưởng và hành vi, thói quen đạo đứctốt đẹp của giai cấp vô sản dưới chủ nghĩa tư bản chính là mầm mống đạo đức của xã hộitương lai - đạo đức cộng sản, nhân đạo, nhân văn nhất Đạo đức mới phản ánh các mốiquan hệ xã hội mới giữa những con người được giải phóng, làm chủ trong chế độ xã hộimới - "Sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện phát triển tự do của tất cả mọingười"1 Nguyện hiến dâng cả cuộc đời mình cho lý tưởng cộng sản, C Mác lấy đấu tranh

vì hạnh phúc con người là "nghề nghiệp" suốt đời C Mác và

Ph Ăngghen đã trở thành biểu tượng sáng ngời đạo đức cộng sản hiến dâng cả cuộc đờicho sự nghiệp giải phóng giai cấp, giải phóng con người

C Mác, Ph Ăngghen luôn đứng về phía những người lao động để bênh vực, bảo vệquyền lợi của họ Với tầm cao trí tuệ, bề dày kinh nghiệm hoạt động cách mạng, lãnh đạo,chỉ đạo các phong trào cách mạng của giai cấp công nhân nhiều nước châu Âu, châu Mỹ,hai ông đã nghiên cứu, tiếp thu có phê phán hệ thống các quan điểm, tư tưởng đạo đứctrong lịch sử nhân loại; bổ sung, phát triển, khẳng định đạo đức của giai cấp công nhân sẽ

là hạt nhân để xây dựng một kiểu đạo đức mới - đạo đức cộng sản Tư tưởng C Mác, Ph.Ăngghen về đạo đức học, đạo đức cộng sản được thể hiện qua các tác phẩm chủ yếu: "Phêphán triết học pháp quyền của Hêghen, Lời nói đầu" (1844); "Gia đình thần thánh" (1846);

"Tình cảnh giai cấp công nhân Anh" (1845), "Luận cương về Phoiơbắc" (1845), "Hệ tưtưởng Đức" (1846), "Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản" (1848); "Tư bản" (1867-1895),

"Chống Đuyrinh" (1876-1877); "Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhànước" (1884); "Lútvích Phoiơbắc và sự cáo chung của Triết học cổ điển Đức" (1887);…

H 1995, tr 601.

Những tư tưởng về đạo đức đó đã trở thành di sản quý báu của chủ nghĩa Mác - Lênin,nền tảng tư tưởng của các Đảng Cộng sản, kim chỉ nam cho sự nghiệp giáo dục, rèn luyệnđạo đức cộng sản, đạo đức xã hội chủ nghĩa của các Đảng Cộng sản, phong trào côngnhân trên thế giới, trong đó có sự nghiệp xây dựng đạo đức mới, đạo đức cách mạng ViệtNam.

Trên cơ sở nghiên cứu, tiếp thu có phê phán các quan niệm đạo đức đã có trong lịch sử tưtưởng nhân loại với nhiều đại biểu tiêu biểu như: E Cantơ, G Hêghen, L Phoiơbắc,

C Mác, Ph Ăngghen đã đặt đạo đức trên nền tảng vật chất của đời sống hiện thực, chỉ rõcác thuộc tính căn bản làm nên bộ mặt phong phú của đạo đức như: tính lịch sử; tính dântộc; tính giai cấp; tính nhân loại; tính thực tiễn; mối quan hệ chặt chẽ giữa đạo đức vàchính trị, pháp luật; nhấn mạnh vai trò của đạo đức trong hoàn thiện nhân cách con ngườimới, xây dựng nền tảng tinh thần của xã hội mới, tạo động lực to lớn thúc đẩy xã hội pháttriển theo hướng nhân đạo, nhân văn

Phát kiến ra chủ nghĩa duy vật lịch sử, C Mác không chỉ tạo ra bước ngoặt cách mạngtrong quan niệm của nhân loại về sự phát sinh, phát triển của xã hội nói chung, mà còn đặt

cơ sở khoa học cho nghiên cứu các khoa học xã hội và nhân văn trên tất cả các lĩnh vựcđời sống xã hội, trong đó có đời sống tinh thần, đạo đức xã hội Tồn tại xã hội giữ vai trònền tảng, quyết định sự hình thành, phát triển các kiểu đạo đức qua các hình thái kinh tế -

xã hội trong lịch sử Trong tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức", C Mác nhấn mạnh: "… ý thứcngay từ đầu đã là sản phẩm xã hội và vẫn là như vậy chừng nào con người còn tồn tại"1.Như vậy, C Mác và Ph Ăngghen đã cung cấp cho chúng ta chìa khoá để khám phá đờisống xã hội, có các quan điểm, tư tưởng về đạo đức Cũng như các quan điểm triết học,chính trị, nghệ thuật, tôn giáo, quan điểm đạo đức thuộc về kiến trúc thượng tầng của xãhội, do cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội quy định

C Mác, Ph Ăngghen khẳng định bản chất của đạo đức không phải là biểu hiện củamột sức mạnh nào đó ở bên ngoài xã hội, bên ngoài các quan hệ của con người, cũngkhông phải là biểu hiện của những năng lực bẩm sinh, có tính chất thần thánh; mà là mộthình thái ý thức xã hội, bị quy định bởi tồn tại xã hội Điều đó cũng có nghĩa, ý thức đạođức, các quan hệ đạo đức đều là sự phản ánh của một trình độ phát triển nhất định củanhững điều kiện sinh hoạt vật chất, các quan hệ vật chất giữa con người và con người.Ngay trong những tác phẩm đầu tay của mình, khi đang phác thảo một thế giới quan mới,

C Mác đã phê phán kịch liệt các quan niệm duy tâm, tôn giáo về đạo đức Trong luận ántiến sĩ của mình, ở phần "Đạo đức học của Epiquya", C Mác đã hết lời ca ngợi chủ nghĩa

vô thần của nhà triết học cổ đại này Theo C Mác, công lao to lớn nhất của Epiquya là đãchỉ ra rằng, cái thiện không bắt nguồn từ thế giới bên kia mà là sản phẩm của trái đất, của

xã hội loài người nhưng đồng thời, C Mác cũng chỉ ra hạn chế của Epiquya là đã tuyêntruyền cho một thứ tự do đạo đức thoát ly hiện thực xã hội

H 1995, tr 43.

C Mác, Ph Ăngghen đã phê phán, chỉ rõ bản chất và những hạn chế của các quanniệm đạo đức tôn giáo trong lịch sử Các nguyên tắc đạo đức tôn giáo, về thực chất đềunhằm bào chữa cho chế độ nô lệ cổ đại, khuyến khích cho sự nô dịch trung cổ và khi cầnthiết đã bênh vực ách áp bức giai cấp tư sản Đạo đức mà tôn giáo tuyên truyền dựa vào ýthức về sự yếu hèn khi giải thích những nỗi khổđau mà con người lao động phải chịu dựng về bản chất là do tội tổ tông của loài người Nóđòi hỏi một tinh thần tận tuỵ không bờ bến của người lao động đối với các giai cấp thốngtrị.

C Mác, Ph Ăngghen phê phán những nhà triết học duy tâm đi tìm nguồn gốc của đạođức ở bên ngoài lịch sử xã hội, bên ngoài các quan hệ giai cấp Các ông chỉ rõ hạn chế củanhững quan niệm về đạo đức của E Cantơ khi đối lập với những tư tưởng đạo đức tiến bộcủa những nhà duy vật Pháp thế kỷ XVIII, gạt bỏ những tư tưởng về lợi ích cá nhân, xoá

bỏ mọi cơ sở hiện thực của đạo đức Đối với

E Cantơ, thì mọi khái niệm đạo đức đều tồn tại một cách độc lập với mọi lợi ích, đềuđược rút ra từ lý trí trừu tượng thoát ly đời sống hiện thực ý chí đạo đức mà E Cantơthường gọi là "thiện ý" nghĩa là cái năng lực hành động phù hợp với quy luật về đạo đức

phổ biến tồn tại vĩnh viễn ở con người Ông gọi quy luật đó là mệnh lệnh vô thượng không

có một mục đích thực tiễn, không gắn liền với một lợi ích nhân loại nào E Cantơ thuyếtgiáo cho một sự hoàn thiện đạo đức, coi đó là một phương tiện duy nhất để cải thiện hoàncảnh xã hội Ông đã đưa ra câu châm ngôn nổi tiếng: "Anh phải hành động như thế nào đểanh có thể phục vụ nhân loại trong bản thân anh cũng như ở bản thân người khác chỉ với

tư cách là mục đích chứ không bao giờ được coi như phương tiện tầm thường"1 Về thựcchất đó chỉ là một tư tưởng đạo đức ảo tưởng trong một xã hội còn đối kháng giai cấp,quần chúng nhân dân được sử dụng như là phương tiện trong tay giai cấp bóc lột Tưtưởng đạo đức yếu hèn, lẩn tránh hiện thực đó phản ánh sự yếu hèn, bất lực của giai cấp tưsản Đức đương thời

C Mác, Ph Ăngghen phê phán, chỉ ra những thiếu sót cơ bản của G Hêghen khi quanniệm đạo đức là một giai đoạn phát triển của "tinh thần khách quan", một ý niệm độc lậpvới thế giới khách quan; những quan hệ xã hội thực tế như gia đình, nhà nước chỉ đượccoi như sự thể hiện của ý niệm đạo đức Đó là những quan niệm duy tâm, thần bí hoá cácquan hệ xã hội G Hêghen cho rằng, người có của riêng không chỉ là pháp nhân mà còn làchủ thể đạo đức; và chỉ trong trường hợp ấy, họ mới có thể trở thành chủ gia đình, thànhcông dân và chỗ dựa của nhà nước Hai ông kiên quyết bác bỏ các tư tưởng phản động của

G Hêghen khi bào chữa cho chế độ thối nát của nhà nước Phổ, coi nhà nước ấy như là sựthể hiện hoàn thiện nhất của "ý niệm đạo đức" Hai ông còn tích cực phê phán các quanđiểm duy tâm của phái Hêghen trẻ đã thần bí hoá quan hệ giữa ý thức và tồn tại và đặt đạođức trên một cơ sở duy tâm thần bí hơn nữa

Đồng thời, C Mác đã nghiên cứu sâu sắc và tiếp thu những hạt nhân hợp lý trong

"Triết học pháp quyền" của G Hêghen C Mác nhận thấy rằng, với Hêghen, "đạo đức là ýniệm về cái thiện được hiện thực hoá trong ý chí có phản tư về mình và trong thế giới bênngoài Trong quá trình triển khai tồn tại hiện có của mình, đạo đức trải qua ba thang bậc làgia đình, xã hội công dân và nhà nước như tồn tại tối cao của tự do"1 Như vậy, đạo đức vàđời sống hiện thực của con người có mối liên hệ chặt chẽ trong các dạng tổ chức, sinhhoạt đặc trưng của họ Điều đó còn nói lên thực tiễn đạo đức có quan hệ chặt chẽ với chế

độ chính trị, luân lý và luật pháp hiện hành trong đời sống xã hội Nội dung của thực tiễnđạo đức, quan hệ ứng xử xã hội muôn vẻ luôn là kết quả tác động của các công cụ điều tiết

xã hội: luân lý, pháp luật, các chuẩn mực chung sống, tập quán,… Do đó, trong xây dựng,cải biến đời sống đạo đức trong hiện thực cần tìm hiểu rõ nguồn gốc phát sinh của nó từđời sống kinh tế, chế độ chính trị, tập quán xã hội; các tác nhân điều tiết trực tiếp là luân

lý hay pháp luật Nếu không phân tách được các yếu tố tác động đó thì hiệu quả xây dựng

sẽ bị hạn chế, cũng như trong xây dựng cần phát huy vai trò từng nhân tố phát sinh, tácđộng đến nó

Để bảo đảm quyền bình đẳng giữa các công dân, luật pháp đã hình thành các quy phạmpháp luật buộc mọi công dân phải chấp hành; trong đó thống nhất giữa các quyền và nghĩa

vụ công dân nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp của mỗi công dân Khi các điều luật đó là đúngđắn được mọi người thừa nhận và tự giác chấp hành, từng bước nó sẽ được chuyển hoáthành chuẩn mực đạo đức để mọi người thực hiện thành thói quen hành vi đạo đức hàngngày Luật pháp và đạo đức có sự giao thoa với nhau làm cho luật pháp trở nên hiệu quảhơn và đạo đức cũng trở nên phong phú hơn trong các lĩnh vực hoạt động xã hội

C Mác, Ph Ăngghen còn chỉ rõ những hạt nhân hợp lý trong quan niệm biện chứng của

G Hêghen khi trình bày các phạm trù đạo đức học, cái thiện và cái ác được xem xét trong

những mâu thuẫn nội tại và sự chuyển hoá giữa chúng trong những điều kiện lịch sử cụthể, cái ác có thể chuyển thành cái thiện và cái thiện có thể trở thành cái ác

C Mác, Ph Ăngghen đánh giá rất cao sự đóng góp của những nhà triết học duy vật khicho rằng, tư tưởng đạo đức gắn với nhu cầu, lợi ích cá nhân, đồng thời phê phán mặt hạnchế của họ khi rút ra những nguyên tắc đạo đức từ cái gọi là "bản chất vĩnh cửu" của conngười Hai ông nghiêm khắc phê phán quan điểm duy tâm về lịch sử của L Phoiơbắc khi

lý giải vấn đề đạo đức, quy mọi quan hệ của con người vào quan hệ đạo đức; luân lý chânchính không chỉ biết đến hạnh phúc của mình mà còn phải biết đến hạnh phúc của ngườikhác, biết đến hạnh phúc chung, có tính chất tập thể Để đạt tới sự hoà hợp giữa lợi ích cánhân và lợi ích xã hội, giữa nghĩa vụ và hạnh phúc,

L Phoiơbắc cho rằng, phải dựa trên tình yêu giữa người ta với nhau và ông đã ra sứctuyên truyền cho một tình yêu phổ biến, mọi người cần thấm nhuần "Tôn giáo mới - tình

yêu giữa Tôi và Anh", nhờ luân lý tình yêu mà có thể khắc phục được bất công, bất bình

1 Nguyễn Trọng Chuẩn - Đỗ Minh Hợp, Tư tưởng đạo đức trong "Triết học pháp quyền của Hêgen", Tạp chí

Triết học, số 8 (126), 8-2001, tr 26

đẳng trong xã hội và càng ảo tưởng hơn khi kêu gọi mọi người phải biết "tự hạn chế mộtcách hợp lý bản thân"1.

L Phoiơbắc coi con người là một thực thể trừu tượng bất biến nên ông không nhìn thấynhững quan hệ kinh tế của xã hội, không nhìn thấy đấu tranh giai cấp là những yếu tố trựctiếp quy định các quan hệ đạo đức C Mác đã chỉ rõ nguyên nhân hạn chế đó là do L.Phoiơbắc không hiểu được rằng, "bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cốhữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoànhững quan hệ xã hội"2 Vì thế, những quan niệm về đạo đức của

L Phoiơbắc là hết sức nghèo nàn Trong điều kiện của chế độ tư sản Đức đương thời, sựphân chia xã hội thành các giai cấp đối kháng ngày càng sâu sắc, thì chủ nghĩa nhân đạocủa L Phoiơbắc về tình yêu thương chung chung giữa con người với nhau đã trở thànhchủ nghĩa nhân đạo trừu tượng, duy tâm lẩn tránh hiện thực Ph Ăngghen đã khái quát rấtsâu sắc, chỉ rõ những hạn chế cơ bản ở học thuyết đạo đức của L Phoiơbắc: "Nó được gọtgiũa cho thích hợp với mọi thời kỳ, mọi dân tộc, mọi hoàn cảnh, và chính vì thế mà khôngbao giờ có thể đem áp dụng được ở đâu cả Và đối với thế giới hiện thực, nó cũng bất lựcnhư cái mệnh lệnh tuyệt đối của Cantơ vậy Trong thực tế, mỗi giai cấp và ngay cả mỗinghề nghiệp đều có đạo đức riêng của mình, và đều vi phạm đạo đức ấy, mỗi khi thấy cóthể vi phạm mà không bị trừng phạt, và thứ tình yêu phải đoàn kết tất cả mọi người, thì lạibiểu hiện bằng chiến tranh, xung đột, kiện tụng, bất đồng trong gia đình, ly dị và tìnhtrạng người ra sức bóc lột người"1

Ph Ăngghen xuất phát từ quan điểm chủ nghĩa duy vật lịch sử, nắm vững phép biệnchứng duy vật để phê phán quan điểm duy tâm, siêu hình của Ơ Đuyrinh, qua đó khẳngđịnh quan điểm đạo đức học mácxít khoa học và cách mạng: "Xét cho đến cùng, mọi họcthuyết về đạo đức đã có từ trước đến nay đều là sản phẩm của tình hình kinh tế của xã hộilúc bấy giờ"2 Qua đó, các ông đi đến khẳng định đạo đức là thuộc tính bản chất độc đáo,cao đẹp nhất của loài người, "bản thân con người là bản chất tối cao của con người" Cùngvới sự vận động, phát triển của xã hội, bản chất cao quý ấy cũng không ngừng biến đổi vàtừng bước hoàn thiện trong sự nghiệp cách mạng vô sản gắn giải phóng giai cấp với giảiphóng con người Trên cơ sở đó, C Mác, Ph Ăngghen đã đi sâu nghiên cứu chỉ rõ sự phátsinh, phát triển của kiểu đạo đức mới trong tương lai đã có mầm mống bắt nguồn từ đạođức của giai cấp vô sản hiện đại trong xã hội tư bản chủ nghĩa, những nhân tố hợp lý, có

sức sống sẽ ngày càng trở nên phổ biến trong xã hội tương lai, sau thắng lợi của cáchmạng vô sản

ý thức đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội Cho nên, muốnhiểu sâu sắc các hiện tượng đạo đức không thể dừng lại ở giải thích khái niệm một cáchtrừu tượng mà cần đi sâu tìm hiểu nguồn gốc xã hội, đặc điểm kinh tế, cơ sở giai cấp,nghĩa là tìm hiểu tồn tại xã hội đã nảy sinh ra các hiện tượng đạo đức ấy như thế nào Nhưvậy, đạo đức mang bản chất xã hội Do đó, sự hoàn thiện bản chất xã hội của đạo đức luôn

bị quy định bởi trình độ phát triển của thực tiễn đời sống, nhận thức xã hội của con người

C Mác còn nhấn mạnh rằng, lịch sử không phải được sáng tạo ra ở bên ngoài sự hoạtđộng của con người mà thông qua hoạt động, con người đã sáng tạo ra lịch sử của mình.Cũng thông qua hoạt động của con người mà các quy luật chi phối sự vận động, phát triểncủa xã hội hình thành, phát huy tác dụng thúc đẩy xã hội phát triển như một quá trình lịch

sử - tự nhiên

Xét đến cùng, sự phát sinh, phát triển của đạo đức bao giờ cũng xuất phát từ sự phátsinh, phát triển của các lực lượng sản xuất vật chất của xã hội Lực lượng sản xuất vậnđộng, phát triển quy định quan hệ sản xuất tồn tại, biến đổi cho phù hợp với nó Đó là biệnchứng phát triển của sản xuất xã hội qua các phương thức sản xuất khác nhau từ thấp đếncao Trong xã hội có giai cấp, mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuấtđược biểu hiện về mặt xã hội là mâu thuẫn giữa giai cấp những người lao động đại biểucủa lực lượng sản xuất tiến bộ và giai cấp bóc lột đại biểu cho quan hệ sản xuất lỗi thời.Mâu thuẫn đó, chỉ được giải quyết thông qua các cuộc cách mạng xã hội để xóa bỏ quan

hệ sản xuất cũ, thiết lập quan hệ sản xuất mới phù hợp, phương thức sản xuất cũ mất đi,phương thức sản xuất mới ra đời thúc đẩy sản xuất phát triển Toàn bộ nền tảng vật chất

xã hội thay đổi quyết định sự thay đổi của đời sống tinh thần xã hội, trong đó có đời sốngtinh thần đạo đức C Mác đã viết: "Phương thức sản xuất ra đời sống vật chất quyết địnhquá trình sinh hoạt xã hội, chính trị, tinh thần nói chung Không phải ý thức của con ngườiquyết định sự tồn tại của họ, trái lại chính sự tồn tại của họ quyết định ý thức của họ"1

C Mác và Ph Ăngghen đi sâu phân tích làm sâu sắc các thuộc tính đặc trưng của đạođức như: tính lịch sử, tính giai cấp, tính dân tộc và tính nhân loại Tất cả những đặc tính ấycủa đạo đức đã tạo nên tính phong phú, muôn vẻ của đạo đức xã hội Đạo đức không phải

là một hiện tượng tinh thần thần bí, thoát ly đời sống hiện thực như chủ nghĩa duy tâm,tôn giáo quan niệm Trái lại, đạo đức luôn có mối liên hệ mật thiết với chế độ kinh tế, đời

sống hiện thực Tương ứng với mỗi thời đại kinh tế, mỗi hình thái kinh tế - xã hội là một kiểu đạo đức tương ứng Sự tiến bộ đạo đức là không thể nghi ngờ nhưng như Ph.

Ăngghen đã chỉ rõ: "Một thứ đạo đức thực sự có tính người, đứng trên những đối lập giaicấp và trên mọi hồi ức về những đối lập ấy, chỉ có thể có được ở một trình độ phát triển

H 1995, tr 15.

của xã hội, trong đó người ta không những đã thắng được những đối lập ấy trong đời sốngthực tiễn, mà còn quên đi cả những hồi ức về xã hội đó"1

Ph Ăngghen kịch liệt phê phán quan niệm siêu hình của Ơ Đuyrinh coi đạo đức là mộthiện tượng "vĩnh cửu", thoát ly đời sống xã hội và khẳng định không thể có thứ đạo đứcvĩnh cửu đứng trên lịch sử và khác biệt về dân tộc; những quan điểm của L Phoiơbắc vềđạo đức cũng nghèo nàn, trừu tượng, phi giai cấp, phi lịch sử Do vậy, nó không thể ápdụng cho bất kỳ đâu, bất kỳ ai; và cũng "không đáng giá một đồng xu" khi đưa ra lờikhuyên mọi người hãy yêu thương nhau bất kể giàu, nghèo, sang, hèn Điều đó còn đúng

cả với lời khuyên răn về đạo đức - "Không được trộm cắp" Theo Ph Ăngghen, mệnh lệnhđạo đức đó, trên thực tế cũng không phải là một chuẩn mực đạo đức "vĩnh cửu" Bởi lẽ,lời khuyên đó chỉ đúng và cần thiết đối với các xã hội tồn tại dựa trên chế độ sở hữu tưnhân Còn với các xã hội cộng sản nguyên thủy trước đây, cũng như cộng sản chủ nghĩasau này, nhân loại chưa từng biết tới, hoặc không còn lý do sinh ra trộm cắp, thì nếu cómột nhà truyền bá nào đó về đạo đức vẫn cứ trịnh trọng tuyên bố cái chân lý vĩnh cửu

"không được trộm cắp" thì sẽ bị người ta cười nhạo cho đến thế nào Những phân tích,khái quát của Ph Ăngghen về tính chất ưu việt của kiểu đạo đức cộng sản nguyên thủy đãcho thấy rõ điều đó Ông viết: "Với tất cả tính ngây thơ và giản dị của nó, chế độ thị tộc

đó quả là một tổ chức tốt đẹp biết bao! Không có quân đội, hiến binh và cảnh sát, không

có quý tộc, vua chúa, tổng đốc, trưởng quan và quan toà, không có nhà tù, không cónhững vụ xử án, - thế mà mọi việc đều trôi chảy… Mọi việc đều do những người hữuquan tự giải quyết lấy và trong đa số các trường hợp, một tập quán lâu đời đã giải quyếttrước tất cả mọi việc rồi ở đây không thể có người nghèo khổ và thiếu thốn, - nền kinh tếcộng sản và thị tộc biết rõ những nghĩa vụ của mình đối với những người già yếu, ốm đau

và những người thương tật trong chiến tranh Tất cả đều bình đẳng và tự do, kể cả phụ nữ"1

C Mác, Ph Ăngghen đã nhìn thấy rõ tính tất yếu của sự phát triển đạo đức qua các mặtđối lập của nó, từ đạo đức cộng sản nguyên thủy đến đạo đức của xã hội nô lệ Trong xãhội thị tộc: "Toàn thể các thành viên của thị tộc đều là người tự do, có nghĩa vụ bảo vệ tự

do của nhau, họ đều có những quyền cá nhân ngang nhau… Tự do, bình đẳng, bác ái, tuychưa bao giờ nêu thành công thức, nhưng vẫn là những nguyên tắc cơ bản của thị tộc…"1.Nhưng với tính tất yếu của sự phát triển kinh tế, các quan niệm đạo đức thuần khiết của xãhội nguyên thủy đã dần dần bị thay thế bởi quan niệm đạo đức tư hữu, mà nguyên nhânnhư C Mác đã nói, do "họ vẫn chưa tách rời ra khỏi cái cuống nhau của cộng đồngnguyên thủy Quyền lực của cộng đồng nguyên thủy đó nhất định phải bị đập tan - và nó

đã bị đập tan Nhưng nó đã bị đập tan bởi những ảnh hưởng mà chúng ta hoàn toàn coi là

một sự suy đồi, là một tội tổ tông so với đỉnh cao của nền đạo đức của chế độ thị tộc cũ.Chính những lợi ích thấp hèn nhất - tính tham lam tầm thường, lòng khao khát hưởng lạcthô bạo, tính bủn xỉn bẩn thỉu, nguyện vọng ích kỷ muốn ăn cắp của công - báo hiệu sự rađời của xã hội văn minh mới, xã hội có giai cấp; chính những thủ đoạn bỉ ổi nhất - trộmcắp, bạo lực, tính giảo quyệt, sự phản bội - đã làm suy yếu xã hội thị tộc không có giai cấp

và đã đưa xã hội đó đến chỗ diệt vong"2

Lịch sử xã hội loài người từ khi có sự phân chia thành giai cấp thì đạo đức cũng mang

tính giai cấp Cùng với sự phát triển của sản xuất xã hội, dần dần trong xã hội có của dư

thừa, chế độ tư hữu xuất hiện và xã hội phân chia thành các giai cấp có lợi ích căn bản đốilập nhau giữa lao động và bóc lột Mỗi giai cấp có địa vị kinh tế, chính trị khác nhau, mỗi

hệ thống đạo đức đều biểu hiện lợi ích của một giai cấp nhất định, không có đạo đứcchung chung đứng trên mọi sự phân biệt giai cấp Khi nói đến đạo đức, phải hiểu đượcrằng, đó là đạo đức của giai cấp nào Trong các xã hội có đối kháng giai cấp, tư tưởng đạođức thống trị xã hội chính là tư tưởng đạo đức của giai cấp thống trị Tuy nhiên, cùng với

sự vận động, phát triển của xã hội thì địa vị chủ đạo của các giai cấp cũng luôn biến đổi.Theo đó, đạo đức xã hội cũng không tồn tại bất biến mà biến đổi theo tồn tại xã hội

Theo Ph Ăngghen, trong xã hội hiện đại đương thời tồn tại ba giai cấp: quý tộc phongkiến, tư sản và vô sản, "mỗi giai cấp đều có đạo đức riêng của mình, thì từ đó chúng ta chỉ

có thể rút ra kết luận nói rằng con người dù tự giác hay không tự giác, rút cuộc đều rút ranhững quan niệm đạo đức của mình từ những quan hệ thực tiễn đang làm cơ sở cho vị trígiai cấp của mình, tức là từ những quan hệ kinh tế trong đó người ta sản xuất và trao đổi"1.Khi nói đến vấn đề giai cấp là bàn đến mối quan hệ giữa các giai cấp ấy trong xã hội, màthực chất là để chỉ rõ sự bất bình đẳng về lợi ích giữa các giai cấp ấy, sự đối kháng giữalao động và bóc lột Lợi ích là sợi dây liên kết giữa các thành viên trong xã hội, qua đó cácnhu cầu mang tính khách quan của con người cả về vật chất và tinh thần được thực hiện;

nó như "bàn tay vô hình" điều khiển mọi hoạt động của xã hội một cách nhịp nhàng Đạođức quan hệ trực tiếp với lợi ích và qua đó quan hệ gián tiếp với chế độ kinh tế xã hội

Trong suốt tiến trình lịch sử đạo đức học, quan hệ giữa lợi ích và đạo đức hiện ra như

một nghịch lý không khắc phục được Điều đó, đã được C Mác, Ph Ăngghen phân tíchchỉ rõ căn nguyên làm nảy sinh mâu thuẫn giữa lợi ích cá nhân và lợi ích chung, cũng nhưmâu thuẫn giữa lợi ích và đạo đức Đối với C Mác, vấn đề không phải ở chỗ đối lập mộtcách tách rời giữa lợi ích và đạo đức, mà là giải quyết như thế nào quan hệ giữa lợi ích cánhân và lợi ích xã hội để hành vi thực hiện lợi ích của con người trở thành hành vi đạođức Sự phù hợp đó đã từng tồn tại một cách tự nhiên trong đời sống xã hội từ buổi bìnhminh - xã hội cộng sản nguyên thủy và nó chỉ có thể tái lập trên một trình độ cao hơn vềchất trong xã hội tương lai - cộng sản chủ nghĩa như C Mác, Ph Ăngghen đã khẳng định

H 1995, tr 136.

Hơn hai ngàn năm qua, từ khi xã hội loài người có sự phân chia thành giai cấp, thì xãhội luôn phát triển trong mâu thuẫn và đối kháng Theo đó, đạo đức cũng tồn tại và pháttriển trong mâu thuẫn và đối kháng giữa các hệ thống đạo đức đối lập nhau, như mâuthuẫn giữa các hệ thống đạo đức của các giai cấp: chủ nô và nô lệ; nông dân và chúaphong kiến; vô sản và tư sản C Mác, Ph Ăngghen đã có những phân tích và nhận xét rấtxác đáng rằng, xã hội tư bản không để lại giữa người với người một mối quan hệ nào

khác, ngoài mối lợi lạnh lùng, và lối "trả tiền ngay" không tình nghĩa Giai cấp tư sản đã

dìm những xúc động thiêng liêng của lòng sùng đạo, nhiệt tình hiệp sĩ, mối thương cảmtiểu tư sản vào trong dòng nước giá ngắt của lối tính toán vị kỷ Nó đã biến phẩm cách conngười thành một giá trị trao đổi đơn thuần Trong xã hội đó, sự tha hoá của lao động làcội nguồn của sự tha hoá bản chất tốt đẹp vốn có của con người Chế độ chiếm hữu tưnhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất là đỉnh cao nhất của sự tha hoá của lao động vàcon người, đạo đức suy thoái, các hiện tượng phi nhân tính tràn lan, trở thành phổ biến.Trong xã hội tư bản, tiền là thước đo giá trị cao nhất,

C Mác đã chỉ rõ điều nghịch lý đó: "Tôi là người xấu, không thật thà, không có lươngtâm, ngu ngốc, nhưng tiền được tôn thờ thì người có tiền cũng được tôn thờ; tiền là cái tốtcao nhất thì người có nó cũng tốt"1 Giai cấp tư sản đã đem một sự bóc lột công nhiên, vô

sỉ, trực tiếp, tàn nhẫn thay cho sự bóc lột được che đậy bằng những ảo tưởng tôn giáo vàchính trị của chế độ phong kiến

Trong tác phẩm "Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước" (1884),

Ph Ăngghen đã đi sâu phân tích cơ sở xã hội của những chuẩn mực đạo đức trong hônnhân gia đình; khẳng định bản chất nhân văn của đạo đức chỉ có thể là của giai cấp nhữngngười lao động Ông viết: "Sự luyến ái qua lại giữa đôi bên phải là lý do cao hơn hết thảytrong việc kết hôn, đó là điều vẫn chưa từng nghe nói đến từ xưa tới nay trong thực tiễncủa các giai cấp thống trị Có chăng thì nhiều lắm cũng chỉ có trong những câu chuyệnlãng mạn, hay trong các giai cấp bị áp bức, là những giai cấp không hề được đếm xỉa tới"1.Trong xã hội có giai cấp, hôn nhân vẫn là hôn nhân giai cấp, mặc dù kết hôn vì tình yêu đãđược tuyên bố là quyền của con người Ph Ăngghen đã nêu lên tư tưởng biện chứng rấtsâu sắc về mối quan hệ giữa hôn nhân hợp đạo đức và đạo đức sau hôn nhân: "Nếu chỉriêng hôn nhân dựa trên cơ sở tình yêu mới là hợp đạo đức thì cũng chỉ riêng hôn nhântrong đó tình yêu được duy trì, mới là hợp đạo đức mà thôi"2

C Mác, Ph Ăngghen đã đi sâu phân tích những biểu hiện phong phú của tính dân tộc

trong đời sống đạo đức Trong các điều kiện địa lý, nhân chủng, kinh tế, xã hội khác nhau,

ở mỗi dân tộc, mỗi thời điểm lịch sử khác nhau đã tạo nên những quan niệm khác nhau vềđạo đức, hình thành các lễ nghi, lề lối, quy tắc xã giao, tập quán nhất định phù hợp với lợi

H 1995, tr 222.

ích của nhân dân và tiến bộ xã hội Ph Ăngghen nhấn mạnh: "Từ dân tộc này đến dân tộckhác, từ thời đại này sang thời đại khác, những ý niệm về thiện - ác rất khác nhau đến nỗinhiều khi trái ngược nhau"1 Quan niệm biện chứng đó, cung cấp bức tranh phong phú, đadạng về đời sống đạo đức của các dân tộc cũng như sự giao lưu và bổ sung lẫn nhau, xoá

bỏ đi những thành kiến, kỳ thị dân tộc Điều đó còn cho thấy việc đánh giá đạo đức khôngthể căn cứ vào dấu hiệu bề ngoài của sự khác nhau về phong tục tập quán, mà cần phảicăn cứ vào sự phù hợp của những hành vi đạo đức ấy đối với tiến bộ xã hội và hạnh phúccủa nhân dân

Đạo đức có tính nhân loại, là tính chung của loài người ở các quốc gia, dân tộc khác

nhau biểu hiện trên lĩnh vực đời sống đạo đức Một hành vi của con người được coi là đạođức khi hành vi đó mang lại lợi ích cho đồng loại, cộng đồng, xã hội Theo đuổi lợi ích làđặc trưng của hoạt động xã hội nói chung và phấn đấu cho lợi ích của giai cấp, dân tộc,nhân loại là các đặc trưng cơ bản của hành vi đạo đức Nhưng điều đó xa lạ với quan niệm

về tính nhân loại trừu tượng kiểu L Phoiơbắc dẫn đến quan niệm đạo đức phi giai cấp, philịch sử, đi tìm kiếm thứ "đạo đức phổ biến" chẳng có ý nghĩa thực tiễn gì, vì nó không ứngdụng được ở bất kỳ đâu, cho bất kỳ ai Đó không phải là con đường đúng đắn để đi đếnquan niệm khoa học về tính nhân loại chung của đạo đức như C Mác, Ph Ăngghen đãphê phán

Theo Ph Ăngghen, tính nhân loại chung của đạo đức, biểu hiện đầu tiên là những quytắc sống đơn giản, thường ngày giữa con người với con người để duy trì cuộc sống lặp đilặp lại với khoảng thời gian dài của cuộc sống sinh hoạt cộng đồng thành thói quen, nếpsống sinh hoạt, tập quán của con người để tồn tại Tính nhân loại chung của đạo đức khiphát triển ở trình độ cao là những giá trị đạo đức tiến bộ nhất mà loài người đã đạt đượcqua mỗi giai đoạn phát triển của lịch sử Đó thường là giá trị đạt được của những giai cấptiến bộ, cách mạng nhất trong mỗi thời kỳ lịch sử góp vào những giá trị mới khẳng địnhbản chất nhân văn của đạo đức, tạo nên những nấc thang phát triển nhân tính, làm nên đờisống tinh thần cao thượng của con người, tình thương yêu thực sự giữa con người và conngười

Chỉ rõ đặc điểm tồn tại tính nhân loại chung của đạo đức trong xã hội có giai cấp, Ph.Ăngghen phân tích cụ thể các cấp độ của tính chung Khi đó, đạo đức vừa mang tính giaicấp, vừa mang tính nhân loại chung Chẳng hạn, đạo đức tư sản, đạo đức phong kiến, vàđạo đức vô sản - những thuyết đạo đức đó tiêu biểu cho ba giai đoạn khác nhau, của cùngmột sự phát triển lịch sử, nghĩa là cả ba kiểu đạo đức đó đều có một cơ sở lịch sử chung vàchỉ riêng lý do đó cũng đã khiến cho chúng không thể không có nhiều yếu tố chung1

H 1995, tr 137.

H 1995, tr 136.

Những giá trị đạo đức tiêu biểu được hình thành qua các thời kỳ sẽ góp vào trở thànhnhững giá trị, chuẩn mực đạo đức chung mang tính nhân loại Tính nhân loại của đạo đứcluôn tồn tại và ngày càng trở nên phong phú hơn theo tiến trình phát triển của nhân loại.

Đó là tình yêu, thái độ tôn trọng, quan tâm tới đồng loại, tự do, bình đẳng, bác ái, đoànkết, sống hoà đồng với thiên nhiên, bảo vệ môi trường… Nhưng đương thời, theo Ph.Ăngghen, con người vẫn chưa vượt qua được khuôn khổ đạo đức giai cấp Một nền đạođức thực sự có tính người, đứng trên những đối lập giai cấp và trên mọi hồi ức về nhữngđối lập ấy, chỉ có thể có được ở một trình độ phát triển nhất định của xã hội, trong đóngười ta không những đã thắng được những đối lập giai cấp mà còn quên được những đốilập ấy trong đời sống thực tiễn Nền đạo đức có nhiều yếu tố hứa hẹn lâu dài nhất, chắcchắn là nền đạo đức đang tiêu biểu cho sự lật đổ hiện tại, tiêu biểu cho tương lai, đó là nềnđạo đức vô sản

Giai cấp vô sản trong nền sản xuất tư bản chủ nghĩa bị áp bức, bóc lột nặng nề, khôngchấp nhận trật tự phi lý của xã hội tư bản, đạo đức tư sản và đã vùng lên đấu tranh để tựgiải phóng mình và toàn thể nhân loại Theo Ph Ăngghen, họ "phải cố sức giữ mình khỏichìm xuống đáy dòng nước xoáy, cố sức cứu vãn nhân phẩm của mình, và muốn vậy thìchỉ có cách là phản kháng chống lại giai cấp tư sản, chống giai cấp đã bóc lột anh tànnhẫn"1 Bằng hành động cách mạng ấy giai cấp vô sản chủ trương hướng tới mục tiêu "xóa

bỏ chế độ tư hữu" và theo đó cũng "đoạn tuyệt một cách triệt để nhất với những tư tưởng

kế thừa của quá khứ"1 đã trở nên lỗi thời của giai cấp bóc lột Cuộc cách mạng cộng sảnchủ nghĩa là sự kiện lịch sử vĩ đại, tất yếu sẽ làm nảy sinh một kiểu đạo đức mới cộng sảnchủ nghĩa được khởi nguồn từ hệ thống đạo đức của giai cấp

vô sản trong xã hội tư bản chủ nghĩa gắn liền với vai trò của giai cấp vô sản trong thựctiễn đấu tranh cách mạng và lao động sản xuất xây dựng chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộngsản

C Mác, Ph Ăngghen đi sâu phân tích vấn đề lợi ích với tính cách là cơ sở của đạo đức

Để tồn tại con người phải hoạt động để thoả mãn các nhu cầu của họ Nhưng hầu hết cácnhu cầu của con người không được thoả mãn trực tiếp mà thông qua các quan hệ xã hội đểgián tiếp thoả mãn các nhu cầu, thông qua các quan hệ lợi ích Do đó, việc giải quyết đúngđắn các quan hệ xã hội, vấn đề lợi ích sẽ thúc đẩy tính tích cực hoạt động của con người.Lợi ích là cơ sở quy định tính chất của các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức Theo C Mác,

Ph Ăngghen: "Nếu như lợi ích đúng đắn là nguyên tắc của toàn bộ đạo đức, thì do đó, cần

ra sức làm cho lợi ích riêng của con người cá biệt phù hợp với lợi ích của toàn thể loàingười"2 Nhưng cơ sở của quan hệ lợi ích lại phụ thuộc vào cơ sở kinh tế xã hội Điều đócho thấy, những giá trị tinh thần đạo đức tốt đẹp chỉ có thể được phát triển ngày càng đầy

đủ dưới chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản, trong một xã hội mà các quan hệ vật chất

và tinh thần của xã hội đã biến đổi căn bản, xã hội mới không còn chế độ tư hữu, áp bức,bóc lột và con người được tự do phát triển những năng lực to lớn còn đang tiềm ẩn củamình

Trong "Luận cương về Phoiơbắc", C Mác đã khẳng định vai trò của hoạt động thựctiễn mang ý nghĩa của hoạt động "cách mạng" có tính phê phán mạnh mẽ là nguồn gốc,động lực của nhận thức đúng đắn Như vậy, sự hình thành, phát triển của đạo đức mới,đạo đức cộng sản vì sự tự do và phẩm giá của con người chỉ có thể là sản phẩm của hoạtđộng thực tiễn lao động sản xuất, đấu tranh cách mạng của những con người lao độngchân chính gắn với những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định Con người không những làsản phẩm của những hoàn cảnh và của giáo dục, mà còn có khả năng làm thay đổi hoàn

cảnh; hơn nữa, bản thân nhà giáo dục cũng cần phải được giáo dục trong thực tiễn cách mạng1 Chỉ thông qua hoạt động thực tiễn cách mạng, quan hệ xã hội phong phú mà cácphẩm chất đạo đức tốt đẹp của con người dần hình thành, phát triển

Trong "Hệ tư tưởng Đức", C Mác, Ph Ăngghen đã khẳng định vai trò to lớn của thựctiễn đấu tranh cách mạng đối với sự hình thành ý thức và hành vi đạo đức cộng sản: "…

để cho ý thức cộng sản chủ nghĩa đó nảy sinh ra được trong đông đảo quần chúng, cũngnhư để đạt được chính ngay mục đích ấy thì cần phải có một sự biến đổi của đông đảoquần chúng, sự biến đổi này chỉ có thể thực hiện được trong một phong trào thực tiễn,

trong cách mạng; do đó, cách mạng là tất yếu không những vì không thể lật đổ giai cấp

thống trị bằng một phương thức nào khác mà còn vì chỉ có trong cách mạng giai cấp đi lật

đổ giai cấp khác mới có thể quét sạch mọi sự thối nát của chế độ cũ đang bám chặt theomình và trở thành có năng lực xây dựng cơ sở mới cho xã hội"1

C Mác và Ph Ăngghen đều nhận thấy vai trò to lớn của đạo đức đối với đời sống xã

hội, hoàn thiện nhân cách, phát triển nền tảng tinh thần tạo động lực thúc đẩy xã hội pháttriển Giáo dục bao gồm giáo dục: trí óc; thể dục; kỹ thuật Việc kết hợp giữa lao động sảnxuất được trả công, giáo dục trí óc, những bài thể dục và học tập kỹ thuật sẽ nâng giai cấpcông nhân nhanh chóng lên cao hơn trình độ của các giai cấp tiên tiến Trong giáo dục, rènluyện nhân cách đạo đức của người cách mạng, C Mác, Ph Ăngghen đặc biệt nhấn mạnhvấn đề bồi dưỡng thế hệ trẻ quyết định đến tương lai của nhân loại; rèn luyện đạo đứctrong lao động sản xuất có kỷ luật, kỹ thuật và tự giác

Trong xã hội có giai cấp, khi đạo đức đứng lên bảo vệ lợi ích của các giai cấp tiến bộ,cách mạng thì đạo đức ấy đóng vai trò phát huy tính tích cực thúc đẩy xã hội phát triển.Trong xã hội tư bản, chủ nghĩa cá nhân tư sản là nguyên tắc cơ bản của đạo đức tư sản ở

H 1995, tr.10.

H 1995, tr 100-101.

buổi bình minh của nó, chủ nghĩa cá nhân tư sản đã đóng một vai trò tích cực; động lực lợiích của chủ nghĩa cá nhân tư sản đã chiến thắng quan hệ chật hẹp đẳng cấp phong kiếndưới khẩu hiệu cách mạng tư sản là tự do, bình đẳng, bác ái Nhưng cũng chính sự pháttriển phiến diện của chủ nghĩa tư bản đã đẩy chủ nghĩa cá nhân tư sản đến đỉnh điểm của

nó Ngoài mặt tích cực thúc đẩy sản xuất phát triển, giai cấp tư sản đã để lại cho xã hộikhông ít những hậu quả tiêu cực: vấn đề công lý và nền đạo đức trong xã hội không đượcbảo đảm bình thường, con người trở nên ích kỷ, đạo lý trong xã hội ngày càng suy đồi Sựbình đẳng chỉ là hình thức chứ không phải trong thực tế cuộc sống xã hội Sự che đậy mốiquan hệ bản chất bóc lột của xã hội tư bản bằng những "hình mẫu đạo đức tất yếu" củagiai cấp tư sản để mọi người noi theo là giả tạo

Đạo đức tư sản xa lạ với lợi ích, nguyện vọng của giai cấp vô sản Chủ nghĩa cá nhâncực đoan và quyền tự do bóc lột không giới hạn của những kẻ lắm của nhiều tiền đã dẫnđến tình trạng biến dạng nhân cách, trạng thái tâm lý, tình cảm lạnh nhạt, xa lánh nhau,thậm chí thù địch nhau trong xã hội tư bản trở nên phổ biến Nhưng trong lòng xã hội tưbản cũng đồng thời chứa đựng mầm mống của đạo đức tiến bộ tiêu biểu cho lợi ích tươnglai của những người bị áp bức là đạo đức của giai cấp vô sản Cuộc đấu tranh khôngngừng giữa các kiểu đạo đức trong xã hội tư bản đã mở rộng các khả năng phát triển đạođức trong tương lai của một xã hội mới, xã hội chủ nghĩa, cộng sản chủ nghĩa

Giai cấp vô sản là giai cấp bị áp bức cuối cùng trong lịch sử nhân loại Đạo đức củagiai cấp vô sản là mầm mống của đạo đức cộng sản, có tính chất thống nhất, ý nghĩa phổbiến toàn nhân loại Đạo đức cộng sản là đạo đức tiến bộ nhất, kế thừa và phát triển cácgiá trị tích cực của các kiểu đạo đức đã có của văn minh nhân loại Đạo đức vô sản trởthành vũ khí sắc bén của quần chúng nhân dân lao động trong cuộc đấu tranh xóa bỏ tàntích chế độ xã hội cũ, xây dựng cuộc sống mới, con người mới xã hội chủ nghĩa Đó làbiện chứng của sự phát triển đạo đức trong xã hội

C Mác và Ph Ăngghen chỉ rõ vai trò của đạo đức đối với đời sống xã hội thông qua sựtác động đến các hình thái ý thức xã hội khác Theo Ph Ăngghen: "Sự phát triển củachính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, v.v… đều dựa trên cơ sở sựphát triển kinh tế Nhưng tất cả cũng có ảnh hưởng lẫn nhau và ảnh hưởng đến cơ sở kinhtế"1 Trong sự tác động qua lại lẫn nhau giữa các hình thái ý thức xã hội cần chú ý tới mốiquan hệ mật thiết giữa đạo đức và chính trị Từ khi xã hội có sự phân chia thành giai cấp,đạo đức luôn luôn là đạo đức của giai cấp Đạo đức từ chỗ là sự thể hiện những lợi ích cơbản của mọi thành viên trong cộng đồng, xã hội nguyên thủy đã trở thành đại biểu cho lợiích giai cấp, trước hết là lợi ích của giai cấp thống trị xã hội Mặc dù phản ánh đời sống xãhội dưới các hình thức khác nhau nhưng đạo đức và chính trị đều biểu hiện lợi ích kinh tếcủa một giai cấp nhất định và phục vụ mục đích của nó Khi đó, ý thức đạo đức được thấm

sâu vào ý thức chính trị và biến đổi dưới ảnh hưởng chính trị và làm cho chính trị đượcthực hiện với ý thức tự nguyện, tự giác của mỗi người Đạo đức với vai trò của một quan

hệ tinh thần sâu sắc luôn tồn tại xuyên suốt và điều tiết tất cả các quan hệ xã hội, trong đó

có quan hệ chính trị

Mặc dù ý thức chính trị luôn giữ vai trò chi phối tính chất và định hướng hoạt động của

ý thức đạo đức, nhưng điều đó không làm thay đổi được vai trò nền tảng tinh thần xã hộicủa đạo đức ý thức chính trị luôn duy trì mối quan hệ mật thiết với ý thức đạo đức, có lúcđồng nhất tiêu chí, chuẩn mực đạo đức với tiêu chí, phẩm chất chính trị Chính trị do đặctính của mình, là một mặt, một phần của đời sống xã hội công dân Muốn trở thành ý thứcchính trị thống trị xã hội, thì ý thức chính trị không thể xuất phát từ chủ nghĩa vị kỷ, độcđoán của một giai cấp, mà phải hàm chứa trong nó những giá trị nhân văn, giá trị đạo đức.Chủ nghĩa xã hội khoa học khẳng định tính tất yếu thắng lợi của cách mạng vô sản Chínhniềm tin vào thắng lợi đó đã củng cố tinh thần lạc quan cách mạng, sự tự nguyện, tự giác

hy sinh quên mình vì lợi ích của nhân dân Chỉ có kết hợp chặt chẽ với đạo đức thì cácmục tiêu và hoạt động chính trị mới trở thành phổ biến và phát huy được sức mạnh tinhthần, nội lực to lớn của khối quần chúng nhân dân đông đảo tự giác thực hiện các nhiệm

vụ chính trị

Theo C Mác, hệ thống lý luận đạo đức của các giai cấp khác nhau trong xã hội là biểuhiện cả quá khứ, hiện tại và tương lai của xã hội đó Tất nhiên, các hệ thống lý luận đạođức biểu hiện cho tương lai của xã hội gắn liền với các giai cấp tiến bộ của xã hội đó.Trong xã hội mới, lợi ích của giai cấp công nhân thống nhất với lợi ích căn bản của ngườilao động, đạo đức và chính trị càng trở nên gắn bó mật thiết với nhau và trở thành độnglực tinh thần to lớn trong đấu tranh cách mạng cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới, xãhội chủ nghĩa Đạo đức mới phát triển không tách rời cuộc đấu tranh xoá bỏ tàn tích tưtưởng, đạo đức, lối sống cũ, hoàn thiện lý luận và hành vi đạo đức mới

Đạo đức xã hội cùng với pháp luật nhà nước góp phần tích cực vào điều chỉnh các quan

hệ xã hội nhằm duy trì ổn định xã hội mang lại lợi ích cho cộng đồng bằng sức mạnh của

dư luận xã hội và lương tâm của mỗi người Đạo đức biểu hiện ở ý thức tự giác của mỗi cánhân và tập quán, thói quen, nếp sống xã hội phù hợp với các quy tắc, chuẩn mực đạo đức

xã hội Pháp luật là ý chí của giai cấp cầm quyền đề ra thành luật và nhân danh lợi íchtoàn xã hội, dựa vào sức mạnh cưỡng chế buộc các thành viên trong xã hội phải tuân theo.Trong đời sống hiện thực, khi đạo đức kết hợp được chặt chẽ với pháp luật thì vai trò của

nó sẽ vô cùng to lớn Trong các chế độ xã hội trước đây, về căn bản đạo đức của giai cấpcầm quyền và pháp luật nhà nước thống nhất với nhau ở mục tiêu, lý tưởng, lợi ích củagiai cấp cầm quyền nhưng lại đối lập với ý chí và lợi ích căn bản của quần chúng nhân dânlao động Tuy vậy, giai cấp thống trị cố gắng tìm mọi cách để áp đặt đạo đức của giai cấpmình trở thành đạo đức chung của xã hội Nhưng sự thống nhất đó chỉ đạt được khi cácgiai cấp thống trị còn tiến bộ, cách mạng, các lợi ích còn phù hợp với lợi ích của quảngđại quần chúng lao động

Sự thống nhất giữa đạo đức và pháp luật chỉ thực sự có được trong xã hội mới xã hộichủ nghĩa, quần chúng nhân dân thực sự làm chủ xã hội, nhà nước xã hội chủ nghĩa là nhànước của dân, do dân, vì dân Khi đó, luật pháp và các quy tắc đạo đức xã hội thống nhấtcăn bản về mục đích, nhằm bảo vệ lợi ích của nhân dân Các quy phạm pháp luật đượcngười dân thực hiện một cách tự nguyện, tự giác coi như chuẩn mực, nguyên tắc đạo đứctối thiểu, còn các chuẩn mực đạo đức tự giác thực hiện được coi như luật pháp tối đa củatoàn xã hội Trong xã hội mới, xã hội - xã hội chủ nghĩa, sức mạnh của quần chúng nhândân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, Nhà nước xã hội chủ nghĩa là nguồn động lực tolớn thúc đẩy xã hội phát triển Điều đó cho thấy vai trò, tính chất của mối quan hệ giữađạo đức và pháp luật trong xã hội mới, xã hội chủ nghĩa so với các chế độ xã hội trướcđây do giai cấp bóc lột cầm quyền đã có sự thay đổi về chất Đạo đức của chế độ xã hộimới, xã hội chủ nghĩa có mặt trong tất cả các lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội gópphần duy trì sự ổn định của đời sống xã hội, giàu chất nhân văn của nó

Với các nội dung hợp thành tư tưởng khoa học sâu sắc của C Mác, Ph Ăngghen vềđạo đức trên đây cho thấy bước ngoặt cách mạng do C Mác, Ph Ăngghen thực hiện trênlĩnh vực đạo đức làm nên giá trị, sức sống trường tồn của các quan điểm, tư tưởng về đạođức đồng thời tạo ra những tiền đề cho các bước phát triển tiếp theo của đạo đức họcmácxít giai đoạn V.I Lênin

2 V.I Lênin bảo vệ, phát triển tư tưởng C Mác, Ph Ăngghen về đạo đức trong điều kiện mới

Để hiểu rõ những đóng góp của V.I Lênin trong việc bảo vệ, phát triển những quanđiểm, tư tưởng của C Mác và Ph Ăngghen về đạo đức trong giai đoạn lịch sử mới, cần đisâu phân tích những biến đổi kinh tế - xã hội giai đoạn Lênin với tư cách là nền tảng vậtchất làm nảy sinh những quan hệ tinh thần, ý thức đạo đức mới

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản phát triển mạnh mẽ và chuyển dần

từ chủ nghĩa tư bản giai đoạn tự do cạnh tranh sang giai đoạn độc quyền, đánh dấu sự rađời của chủ nghĩa đế quốc Thực tế đó đã làm trầm trọng thêm những mâu thuẫn vốn cócủa chế độ tư bản chủ nghĩa; sản xuất hàng hoá tư bản phát triển, lực lượng sản xuất xãhội hoá ngày càng cao mâu thuẫn gay gắt với quan hệ sản xuất dựa trên chế độ chiếm hữu

tư nhân tư bản chủ nghĩa Mâu thuẫn xã hội giữa vô sản và tư sản, giữa các nước tư bản vàcác nước thuộc địa đấu tranh giành độc lập ngày càng tăng, cùng với mâu thuẫn gay gắtgiữa các nước đế quốc đã làm nảy sinh các cuộc chiến tranh giữa các nước đế quốc trẻ và

đế quốc già để tranh giành thuộc địa diễn ra liên miên đã đẩy nhân dân các nước vào vòngxoáy của sự bần cùng Xã hội tích tụ mâu thuẫn và cuộc đấu tranh giai cấp giữa vô sản và

tư sản gắn chặt với cuộc đấu tranh giữa các dân tộc thuộc địa và chủ nghĩa đế quốc ngàycàng phát triển mạnh mẽ

Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga (1917) nổ ra và giành thắng lợi đã mở ramột thời đại mới, thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội Sự nghiệp cách

mạng xã hội chủ nghĩa do giai cấp công nhân và nhân dân lao động làm chủ là sự đoạntuyệt triệt để với các chế độ xã hội cũ do giai cấp bóc lột cầm quyền Vì vậy, sự nghiệpcách mạng vĩ đại ấy cũng đặt ra nhiều vấn đề mới về lý luận cần được giải đáp, bổ sung,phát triển; trong đó có vấn đề mới về đạo đức trong cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hộimới Ngay sau ngày Cách mạng Tháng Mười thắng lợi, nước Nga Xô Viết đã phải đối phóvới biết bao thù trong giặc ngoài Các nước đế quốc tăng cường hoạt động bao vây, cấmvận, tiến công quân sự âm mưu xoá bỏ Nhà nước công nông non trẻ đầu tiên trên thế giới.Trong nước, các thế lực tư sản, địa chủ vừa bị đánh đổ nhưng chưa bị tiêu diệt hoàn toàn,

cơ sở kinh tế, xã hội của chúng vẫn tồn tại và ý chí phục thù ngày càng trở nên mãnh liệtđang hàng ngày tìm mọi cách phá hoại thành quả cách mạng, nền tảng tinh thần đạo đứccủa chế độ xã hội xã hội chủ nghĩa, cùng với những khó khăn, tiêu cực phát sinh, nhữngtập quán, thói quen của người sản xuất nhỏ vẫn hàng ngày, hàng giờ cản trở giai cấp côngnhân và những người cộng sản đang tổ chức cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới, conngười mới xã hội chủ nghĩa không ngừng vươn lên làm chủ đất nước, tự nhiên, xã hội vàlàm chủ chính bản thân mình

V.I Lênin đã dày công nghiên cứu, tiếp thu, vận dụng sáng tạo và qua đó phát triểntoàn diện các quan niệm đạo đức học mácxít đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng nềnđạo đức mới, con người mới, nền văn hoá mới, chế độ mới ở nước Nga Xô Viết nhiềunăm tiếp sau đó Thực tiễn xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa đặt ra những yêucầu, nội dung mới, từ những nguyên lý, lý luận, nguyên tắc đến các chuẩn mực mới củađạo đức cộng sản Đây cũng là thời kỳ mà cuộc đấu tranh tư tưởng, lý luận diễn ra vôcùng gay go, quyết liệt giữa tư tưởng vô sản, tiến bộ, cách mạng đã hình thành còn nonyếu của chế độ xã hội mới chống lại các quan điểm tư tưởng tư sản, phản động cùng các

tư tưởng phi vô sản khác như tiểu nông, tiểu tư sản đủ mọi màu sắc vẫn tồn tại dai dẳngđang từng ngày, từng giờ tìm mọi cách để kéo dài sự tồn tại của nó Là một người mácxítchân chính, V.I Lênin đã kiên quyết đấu tranh chống lại các quan điểm, tư tưởng, lý luậnđạo đức học tư sản, phản động dưới mọi màu sắc khi chúng trắng trợn phủ nhận thành quảcách mạng, phủ nhận học thuyết Mác và mọi giá trị đạo đức cộng sản

Sinh trưởng trong một gia đình trí thức có truyền thống cách mạng, V.I Lênin đượcthừa hưởng nền nếp giáo dục chu đáo của gia đình ngay từ buổi thiếu thời Hoàn cảnh đó,sớm hình thành ở V.I Lênin tinh thần ham hiểu biết, yêu lao động, trọng lẽ phải, vị tha vàđặc biệt là tinh thần cách mạng sôi sục muốn được cống hiến hết mình vì sự tiến bộ, pháttriển đất nước, làm thay đổi thực trạng nước Nga đang trì trệ, bảo thủ, lỗi thời V.I Lênin

đã kế tục xuất sắc những tư tưởng cách mạng và khoa học của C Mác, Ph Ăngghen, qua

đó bảo vệ và phát triển toàn diện chủ nghĩa Mác và hiện thực hoá nó trong thực tiễn cáchmạng sinh động của nước Nga Xô Viết trong những thập niên đầu thế kỷ XX Từ thực tiễnđấu tranh cách mạng, lao động sản xuất, công tác, học tập của các tầng lớp nhân dân, đội

V.I Lênin đã khái quát nhiều nguyên lý, chuẩn mực đạo đức cộng sản để giáo dục, động

viên tinh thần đảng viên, cán bộ, quần chúng nhân dân phát huy tính tích cực trên mỗicương vị công tác vì thắng lợi của chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản

V.I Lênin luôn theo sát những biến đổi nhanh chóng của tình hình nước Nga và cụcdiện thế giới để có những phân tích, nhận định và đưa ra quyết định đúng đắn Trungthành với những nguyên lý cơ bản và vận dụng sáng tạo học thuyết Mác, sử dụng phươngpháp luận mácxít vào phân tích thời cuộc, Người đã bóc trần bản chất phản động của chủnghĩa đế quốc, chỉ rõ tính chất phản động về chính trị và phản khoa học của các lý luận tưsản, chủ nghĩa cơ hội, xét lại V.I Lênin đấu tranh không khoan nhượng với các quanniệm đạo đức tôn giáo, duy tâm, siêu hình dưới mọi màu sắc, cả những quan niệm ấu trĩ

"tả" khuynh của những người cộng sản giàu nhiệt tình nhưng kém hiểu biết nên đã đề ranhững chủ trương sai lầm trong xây dựng nền văn hoá, đạo đức cộng sản trong những nămđầu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Nga

Xô Viết

Ngay sau kết thúc nội chiến (1917-1921), nhân dân lao động cả nước bắt tay vào khôiphục kinh tế, thực hiện sự nghiệp vĩ đại là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa.Thực tiễn mới đặt ra những yêu cầu mới cho việc xây dựng hoàn thiện nhân cách củanhững con người mới xã hội chủ nghĩa, cần phải phát triển, bổ sung hoàn thiện nhữngnguyên lý, lý luận, nguyên tắc, chuẩn mực mới của đạo đức cộng sản Đặc biệt, khi dựthảo đề cương văn hoá của chế độ mới, có người đòi xây dựng ở nước Nga Xô Viết mộtthứ "văn hoá vô sản" của giai cấp công nhân một cách không tưởng, thoát ly cuộc sống -một nền văn hoá được bắt đầu từ con số "0", đoạn tuyệt với quá khứ, phủ định sạch trơnmọi giá trị đạo đức đã có trong lịch sử Với bản lĩnh vững vàng và tinh thần cách mạngtriệt để, V.I Lênin đã bóc trần tính chất phi lý, phiêu lưu của các quan điểm "cực tả" đó.Với ý chí kiên cường, nhiệt tình cách mạng mãnh liệt và tinh thần sáng suốt của một lãnh

tụ thiên tài, V.I Lênin đã từng bước đưa nước Nga Xô Viết vượt qua những khó khăn cólúc tưởng chừng như không thể nào vượt qua được Từ thực tiễn nước Nga sau Cách mạngTháng Mười, V.I Lênin đã khái quát nhiều nội dung tư tưởng lý luận mới về đạo đức học,khởi thảo hệ thống nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức cộng sản, đưa đạo đức học mácxít pháttriển lên một giai đoạn mới gắn kết chặt chẽ đạo đức với thực tiễn cách mạng làm cho đạođức cộng sản ngày càng trở nên phổ biến trong xã hội mới do giai cấp công nhân vànhững người lao động làm chủ Những biến đổi cách mạng vĩ đại đó còn được thể hiệnsinh động ở sự thống nhất giữa tư tưởng và tấm gương đạo đức mẫu mực của V.I Lênin.Điều đó đã làm cho quần chúng trên khắp nước Nga và các châu lục khác hướng theoNgười không gì có thể ngăn cản nổi Toàn bộ cuộc đời hoạt động cách mạng và sự nghiệpnghiên cứu khoa học của V.I Lênin là một tấm gương đạo đức cộng sản sáng ngời để giaicấp công nhân, nhân dân lao động ở nước Nga Xô Viết và thế giới ngưỡng mộ, học tập,noi theo

Đánh giá công lao của Người, Hồ Chí Minh đã viết: "Lênin là người đã thực hiện vàphát triển chủ nghĩa Mác Là người cha của cách mạng vô sản và cách mạng dân tộc giải

phóng Là người thầy đã đào tạo ra những chiến sĩ cách mạng khắp thế giới, chẳng nhữngbằng lý luận cách mạng khoa học nhất, mà còn bằng đạo đức cách mạng cao cả nhất"1.Trong những năm đầu thập kỷ 20 của thế kỷ XX, vai trò lãnh tụ của V.I Lênin luôn chóisáng, những phẩm chất tuyệt vời của nhà cách mạng và khoa học luôn kết hợp chặt chẽvới nhau, phẩm chất sáng tạo của thiên tài V.I Lênin đã làm nên những sự biến đổi kỳdiệu trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, nhất là trên lĩnh vực bồi dưỡng, giáo dục, rènluyện đạo đức cộng sản; xây dựng mối quan hệ đạo đức tốt đẹp giữa người và người trêntinh thần đoàn kết, hợp tác, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau

Để bảo vệ và phát triển toàn diện chủ nghĩa Mác trong điều kiện lịch sử mới, trong đó

Ph Ăngghen về đạo đức, V.I Lênin kiên quyết đấu tranh với các quan điểm duy tâm, tôngiáo, cơ hội, xét lại dưới mọi màu sắc Người vừa kịch liệt phê phán các quan điểm duytâm, tôn giáo về đạo đức, vừa kiên quyết đấu tranh vạch trần thực chất phản động củanhững quan niệm đạo đức cơ hội, xét lại "tả" khuynh nhân danh "văn hoá vô sản" phủđịnh sạch trơn đạo đức quá khứ V.I Lênin phê phán quan điểm duy tâm về đạo đức,không xuất phát từ lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, không phản ánhđược nhu cầu phát triển của lịch sử; một thứ đạo đức được rút ra từ một khái niệm đứngngoài loài người, đứng ngoài giai cấp Thực chất, đó là sự lừa bịp, dối trá và nhồi sọ côngnhân và nông dân để phục vụ cho lợi ích ích kỷ của giai cấp tư sản lỗi thời Người trựctiếp lãnh đạo, tổ chức, dẫn dắt nước Nga Xô Viết xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủnghĩa trong điều kiện cực kỳ khó khăn, kịp thời khái quát những nguyên lý, lý luận đạođức cộng sản phục vụ sự nghiệp cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới, xã hội chủ nghĩa.V.I Lênin đã đặt niềm tin vững chắc vào thắng lợi của cuộc đấu tranh của giai cấpcông nhân và nhân dân lao động trong cách mạng vô sản sẽ cải tạo triệt để các tàn tích củađạo đức tư sản, tiểu tư sản và đông đảo những người nông dân, tiểu tư hữu Trong cuộcđấu tranh đó, đạo đức cộng sản có vai trò to lớn, góp phần phá hủy xã hội cũ của bọn bóclột và đoàn kết tất cả những người lao động chung quanh giai cấp vô sản đang sáng tạo ra

xã hội mới của những người cộng sản V.I Lênin lên án thứ đạo đức tôn giáo thoát lycuộc sống là người bạn đường, kẻ biện hộ cho giai cấp bóc lột và ru ngủ quần chúng laođộng bằng những lời khuyên hãy nhẫn nhục chịu đựng cuộc sống nơi trần gian, để cuốicùng sau cái chết sẽ được đền đáp bằng cuộc sống tốt đẹp nơi thiên đường Đạo đức tôngiáo về thực chất là thứ "rượu" tinh thần cho những người lao động làm thuê dưới chủnghĩa tư bản bị chà đạp về nhân phẩm, quên mất những quyền được sống một cuộc sốngxứng đáng với con người

V.I Lênin còn kiên quyết đấu tranh chống chủ nghĩa hư vô, chủ nghĩa "tả" khuynh nhưTờrốtsky, Bukharin đã phủ nhận sự tồn tại của đạo đức trong xã hội xã hội chủ nghĩa Chủnghĩa hư vô đã phủ nhận tính năng động chủ quan của những con người lao động làm chủtrong công cuộc xây dựng xã hội mới, xã hội chủ nghĩa Trên cơ sở đó, V.I Lênin đã

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 6, Nxb Chính trị quốc gia, H 2000, tr 385.

khẳng định tính tất yếu ra đời và vai trò to lớn của đạo đức cộng sản Đứng vững trên lậptrường mácxít, V.I Lênin đã lập luận và xây dựng quan niệm đạo đức cộng sản trên cơ sởkhoa học; kịch liệt phê phán những quan điểm của chủ nghĩa duy tâm, tôn giáo, tư sảnphản động về đạo đức, khẳng định giá trị của đạo đức cộng sản vì hạnh phúc của conngười Người luôn luôn trung thành với lợi ích của giai cấp công nhân để khái quát nhiềunội dung mới về đạo đức cộng sản Một hành vi của con người được coi là đạo đức khihành vi đó mang lại lợi ích cho đồng loại, vì con người Điều đó, khẳng định bản chấtnhân văn của đạo đức, góp phần tạo nên những nấc thang phát triển của tính người, tìnhthương yêu thực sự giữa con người và con người Sự hình thành, phát triển của đạo đứcmới, đạo đức cộng sản vì sự tự do và phẩm giá của con người là một sự nghiệp khó khăn,lâu dài nhưng nhất định thắng lợi và mỗi bước tiến bộ đó luôn có mối liên hệ chặt chẽ với

sự phát triển của nền tảng kinh tế, chế độ chính trị của xã hội mới, xã hội chủ nghĩa

V.I Lênin nêu lên khái niệm đạo đức cộng sản và khẳng định đó là đạo đức của nhữngcon người lao động sáng tạo ra xã hội mới, cộng sản chủ nghĩa, mà giai đoạn đầu là chủnghĩa xã hội Do vậy, mọi định hướng phát triển của đạo đức đó phải gắn bó chặt chẽ vớinhiệm vụ chính trị của giai cấp công nhân trong cuộc đấu tranh thủ tiêu chế độ tư bản chủnghĩa và xây dựng thành công chế độ xã hội chủ nghĩa Xuất phát từ tư tưởng cơ bản của

C Mác, Ph Ăngghen về lợi ích đúng đắn là cơ sở của đạo đức mới của người lao độngcông nghiệp, V.I Lênin chỉ rõ mối liên hệ giữa đạo đức và lợi ích của giai cấp vô sản:

"Đạo đức của chúng ta là từ những lợi ích của cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản

mà ra"1 Lợi ích ấy càng trở nên mạnh mẽ khi nó gắn liền với khối quảng đại quần chúngnhân dân giác ngộ đứng lên đấu tranh để giành lại những lợi ích chính đáng của mình lâunay bị giai cấp thống trị tước đoạt

Lý tưởng đạo đức cộng sản phải xuất phát từ những quan hệ xã hội hiện thực và cuộcđấu tranh giai cấp của giai cấp công nhân để giành lại lợi ích và quyền sống của conngười Cũng chính vì lẽ đó mà lý tưởng đạo đức cao quý nhất của người cộng sản, của đạođức cộng sản luôn gắn bó hữu cơ với lý tưởng chính trị, là động lực thúc đẩy lý tưởngchính trị trở thành hiện thực cách mạng xã hội chủ nghĩa Trong cách mạng vô sản, lýtưởng giải phóng giai cấp, con người đồng thời là lý tưởng đạo đức cộng sản Giai cấpcông nhân chỉ có thể giải phóng được mình khi đồng thời giải phóng các giai cấp bị ápbức, bóc lột khác Tự do là cái tất yếu được nhận thức Theo V.I Lênin: "Cuộc đấu tranhgiai cấp còn tiếp tục và nhiệm vụ của chúng ta là làm cho tất cả mọi lợi ích phụ thuộc vàocuộc đấu tranh này Và đạo đức cộng sản của chúng ta cũng phải phục tùng cuộc đấu tranhnày… đạo đức đó là những gì góp phần phá hủy xã hội cũ của bọn bóc lột và góp phầnđoàn kết tất cả những người lao động chung quanh giai cấp vô sản đang sáng tạo ra xã hộimới, của những người cộng sản"1

1 V.I Lênin, Toàn tập, tập 41, Nxb Tiến bộ, M 1978, tr 367.

1 V.I Lênin, Toàn tập, tập 41, Nxb Tiến bộ, M 1978, tr 369.

V.I Lênin từng bước xác lập vững chắc kiểu đạo đức cộng sản chủ nghĩa với nhiều

thuộc tính mới Là một hình thái ý thức xã hội, đạo đức cộng sản được sử dụng làm một

phương thức cơ bản để điều chỉnh các quan hệ xã hội bằng mệnh lệnh của lương tâm,nghĩa vụ đạo đức trên tinh thần tự nguyện, tự giác và vai trò của sức mạnh dư luận xã hộiđiều chỉnh ý thức và hành vi của các thành viên trong cộng đồng, xã hội Muốn vậy, cầnxác lập mối quan hệ chặt chẽ giữa đạo đức và nền tảng kinh tế, chế độ xã hội mới, xã hộichủ nghĩa

V.I Lênin kịch liệt phê phán lý tưởng đạo đức tôn giáo, duy tâm ru ngủ quần chúngnhân dân lao động, lảng tránh cuộc sống trần gian, hiện thực, biện minh cho sự nô dịch tànbạo của giai cấp bóc lột đồng thời khẳng định lý tưởng đạo đức cộng sản bắt nguồn từ đờisống hiện thực, được hình thành trên cơ sở thực tiễn đấu tranh cách mạng của giai cấpcông nhân và từng bước hoàn thiện dưới chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản Sự ra đờicủa đạo đức cộng sản là một tất yếu lịch sử gắn liền với sứ mệnh lịch sử của giai cấp vôsản, hoạt động thực tiễn cách mạng sôi nổi của mọi giai cấp, tầng lớp nhân dân lao động,trình độ phát triển của khoa học xã hội và nhân văn và vai trò của các thiên tài C Mác, Ph

Ăngghen, V.I Lênin nhận thức và khái quát đúng đắn quy luật phát triển của lịch sử xã

hội nói chung và ý thức tư tưởng đạo đức nói riêng

Phê phán các quan điểm duy tâm, tôn giáo, duy vật siêu hình đem đối lập đạo đức cộngsản với các giá trị tư tưởng đạo đức đã có trong lịch sử, V.I Lênin đã chỉ rõ mối liên hệ

giữa tư tưởng đạo đức của nhân loại và đạo đức cộng sản Chủ nghĩa Mác ra đời là một ví

dụ sinh động về việc chủ nghĩa cộng sản đã phát sinh như thế nào từ tổng số những kiếnthức của nhân loại V.I Lênin đã kiên quyết bảo vệ quan điểm duy vật, cùng với nắmvững phương pháp luận khoa học của chủ nghĩa Mác và vận dụng vào xem xét, giải quyếtnhững vấn đề thực tiễn cách mạng xã hội chủ nghĩa đang đặt ra

Công lao to lớn nhất của V.I Lênin là đã bảo vệ, kế thừa, phát triển và hiện thực hoá tưtưởng C Mác, Ph Ăngghen thành hiện thực cách mạng sinh động Trên lĩnh vực văn hoá,đạo đức, lối sống, V.I Lênin có thái độ đúng đắn trong bảo vệ, phát triển di sản văn hoá củanhân loại V.I Lênin đã có kết luận đúng đắn: "Văn hóa vô sản phải là sự phát triển hợpquy luật của tổng số những kiến thức mà loài người đã tích lũy được"1 Hơn nữa, "Người

ta chỉ có thể trở thành người cộng sản khi biết làm giàu trí óc của mình bằng sự hiểu biếttất cả những kho tàng tri thức mà nhân loại đã tạo ra"2

V.I Lênin chỉ rõ, đạo đức cộng sản không phải được tạo ra từ mảnh đất trống không,cũng không phải do nguyên nhân duy nhất kinh tế quyết định, mà còn là sự tiếp thu nhữnghạt nhân hợp lý trong tư tưởng đạo đức nhân loại Đó là những đức tính trung thực, thẳngthắn, công bằng, hợp tác, thông cảm tương trợ của đạo đức nguyên thủy; những giá trị "tự

do, bình đẳng, bác ái" của cách mạng tư sản; những tư tưởng tiến bộ của Đ Điđơrô, P.Hônbách về lợi ích cá nhân và xã hội phải được kết hợp một cách hợp lý; tư tưởng của C.Henvêtiúyt về hạnh phúc cá nhân kết hợp với hạnh phúc chung được C Mác, Ph

1, 2 V.I Lênin, Toàn tập, tập 41, Nxb Tiến bộ, M 1978, tr 361, 362.

Ăngghen tiếp thu, hoàn thiện quan niệm về mặt cá nhân và xã hội của đạo đức, đạo đứccộng sản Tất cả đã được V.I Lênin kế thừa, bổ sung, hoàn thiện để hình thành cácnguyên tắc, chuẩn mực đạo đức cộng sản Người chỉ rõ tính giai cấp, tính chiến đấu củađạo đức cộng sản, từ đó, nhấn mạnh vai trò của đạo đức cộng sản phải là công cụ để pháhủy xã hội cũ của kẻ bóc lột, đoàn kết những người lao động xung quanh giai cấp vô sản sángtạo ra xã hội mới, cộng sản chủ nghĩa

V.I Lênin kiên quyết đấu tranh chống mọi thứ lý luận đạo đức phản động phủ nhận lýluận đạo đức học mácxít và sự tồn tại đạo đức trong chế độ xã hội xã hội chủ nghĩa Ôngđặt câu hỏi và trả lời dứt khoát: "Có đạo đức cộng sản hay không? Có luân lý cộng sảnhay không? Tất nhiên là có"1 Người cũng chỉ rõ tính tất yếu ra đời của đạo đức cộng sảnluôn đồng hành cùng với sự phát triển của giai cấp vô sản, "công nhân khi đã giác ngộ,đều nổi dậy chống ách áp bức của tư bản, làm nổ ra cuộc cách mạng xã hội… Công nhâncần phải vươn lên cao hơn, từ chỗ là giai cấp bị áp bức biến thành giai cấp thống trị"2.Theo V.I Lênin, cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới, cộng sản chủ nghĩa, không thểbằng những con người của xã hội cũ để lại mà phải bằng những con người mới được đàotạo có đủ phẩm chất và năng lực tương xứng, trước hết là có lý tưởng đạo đức cộng sản V.I Lênin nhấn mạnh, trong sự nghiệp kiến thiết một xã hội mới, chúng ta sẽ gặpkhông ít những sai lầm và vấp ngã, những khó khăn của sức mạnh tập quán lạc hậu củachủ nghĩa cá nhân - "Ai lo phận nấy, chỉ có Thượng đế mới lo cho tất cả" Trong xã hộimới do giai cấp công nhân làm chủ: "Chúng ta sẽ cố gắng đưa vào ý thức, vào tập quán vàđời sống hàng ngày của quần chúng cái quy tắc: "Mọi người vì mình, mình vì mọi người"

và quy tắc: "làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu", và xây dựng dần dần, nhưng kiênquyết, kỷ luật cộng sản chủ nghĩa và lao động cộng sản chủ nghĩa"1 V.I Lênin cũngmong rằng, cố gắng thực hiện những "ngày thứ bảy cộng sản", phát triển, phổ biến, cảitiến chúng, và làm cho chúng trở thành tập tục, nét đẹp của nền văn hóa mới, văn hóa vôsản Muốn vậy, cần đẩy mạnh sự nghiệp giáo dục giác ngộ chủ nghĩa cộng sản cho nhândân, trước hết là cho thanh niên, bởi nó là một nhiệm vụ rất trọng yếu, quyết định tớithắng lợi của sự nghiệp vĩ đại đó "Phải làm cho toàn bộ sự nghiệp giáo dục, rèn luyện vàdạy dỗ thanh niên ngày nay trở thành sự nghiệp giáo dục đạo đức cộng sản trong thanhniên"2

V.I Lênin đã nhắc nhở rằng, đấu tranh giành được chính quyền mới là khởi đầu củacuộc cách mạng vô sản Sau khi giành chính quyền, cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấpcông nhân vẫn tiếp tục nhưng là cuộc đấu tranh trong điều kiện mới nên cần có những nộidung, hình thức mới phù hợp như giáo dục tinh thần đoàn kết giữa những người lao độngthành một khối vững chắc V.I Lênin đã hết sức chăm lo bồi dưỡng tinh thần lao độngmới gắn với rèn luyện ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần lao động tự giác, biết kết hợp chặt

1 V.I Lênin, Toàn tập, tập 41, Nxb Tiến bộ, M 1978, tr 366.

2 V.I Lênin, Toàn tập, tập 40, Nxb Tiến bộ, M 1977, tr 370-371.

1, 2 V.I Lênin, Toàn tập, tập 41, Nxb Tiến bộ, M.1978, tr 134, 366.

chẽ giữa học tập và lao động nhất là đối với thanh niên Người đã dạy: "Đoàn thanh niêncộng sản gắn liền việc rèn luyện, học tập và giáo dục của mình với lao động của côngnhân và nông dân, không tự giam mình trong các trường học và không tự hạn chế mình ởviệc đọc sách báo và tài liệu cộng sản"1

Tư tưởng của V.I Lênin về nội dung, nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức cộng sản; về conđường, biện pháp xây dựng càng trở nên gần gũi với quần chúng, có sức hấp dẫn, khichính Người đã gương mẫu thực hiện trước các nội dung đó Đạo đức cộng sản có sứcsống mãnh liệt, ngay sau khi ra đời đã nhanh chóng xâm nhập vào đời sống xã hội, cổ vũquần chúng trong hành động cách mạng trở thành kiểu đạo đức giữ vai trò chủ đạo trongchế độ xã hội mới do nhân dân lao động làm chủ Giá trị tư tưởng đạo đức vĩ đại đó còn là

ở chỗ, nó không tự giới hạn đối với cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Nga, mà đã trở thành lýluận và thực tiễn xây dựng đạo đức mới, đạo đức cách mạng ở tất cả các nước, các dântộc, trong đó có Việt Nam, đi theo con đường Cách mạng Tháng Mười

Chủ nghĩa Mác - Lênin đã đến với cách mạng Việt Nam từ những năm đầu của thế kỷ

XX thông qua lãnh tụ Hồ Chí Minh không chỉ với nội dung chính trị mà còn với tư tưởng

và tấm gương đạo đức cao cả của C Mác, Ph Ăngghen, V.I Lênin là những lãnh tụ vĩ đạicủa giai cấp vô sản Cách mạng là một công việc to lớn và nhiều khó khăn, đòi hỏi ngườilàm cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nòng cốt để đủ sức vượt qua mọi khókhăn, gian khổ và lôi cuốn quần chúng nhân dân trong đấu tranh cách mạng

Tóm lại, C Mác, Ph Ăngghen đã thực hiện cuộc cách mạng trên lĩnh vực đạo đức tạo

tiền đề lý luận khoa học cho những người cộng sản và giai cấp công nhân vận dụng vàothực tiễn đấu tranh cách mạng và xây dựng đời sống văn hoá tinh thần đạo đức trong xãhội mới do giai cấp công nhân, nhân dân lao động làm chủ Hai ông đã chỉ rõ các thuộctính căn bản của đạo đức, đạo đức cộng sản cùng vai trò to lớn của nó trong đời sống xã

sắc những tư tưởng thiên tài của C Mác, Ph Ăngghen, V.I Lênin đã bảo vệ, phát triểntoàn diện Học thuyết Mác trong điều kiện mới và hiện thực hoá lý luận đó thành hiện thựcsinh động của nước Nga Xô Viết sau Cách mạng Tháng Mười Một kiểu đạo đức mới, đạođức cộng sản được hình thành, phát triển cùng với sự ra đời hình thái kinh tế - xã hội cộngsản chủ nghĩa, mà giai đoạn đầu là chủ nghĩa xã hội khẳng định tính đúng đắn của những

tư tưởng thiên tài của C Mác, Ph Ăngghen, V.I Lênin Tư tưởng và tấm gương sáng ngời

Ph Ăngghen, V.I Lênin tự nguyện hiến dâng cả cuộc đời cho lý tưởng đấu tranh giảiphóng giai cấp, giải phóng con người là động lực nội tại thúc đẩy sự phát triển của đạođức cộng sản qua mỗi chặng đường lịch sử của cách mạng xã hội chủ nghĩa

1 V.I Lênin, Toàn tập, tập 41, Nxb Tiến bộ, M 1978, tr 376.

Phần 2

TƯ TƯởNG C MáC, PH ĂNGGHEN, V.I LÊNIN

Về ĐạO ĐứC CộNG SảN

1 Quan niệm của C Mác, Ph Ăngghen, V.I Lênin về đạo đức cộng sản

Có thể nói, loài người bắt đầu từ đâu thì đạo đức cũng được bắt đầu từ đó Đạo đức làthuộc tính bản chất của con người Trải qua các thời kỳ lịch sử, các tư tưởng, học thuyết,giá trị đạo đức mà loài người đã tích lũy được, trước hết là đạo đức của nhân dân laođộng, các lực lượng xã hội tiến bộ, cách mạng đã trở thành những di sản quý báu để C.Mác, Ph Ăngghen, V.I Lênin kế thừa, phát triển hình thành những quan điểm, tư tưởngcách mạng và khoa học về đạo đức Lịch sử nhân loại không phải được sáng tạo ra ở bênngoài sự hoạt động của con người mà trái lại, thông qua hoạt động của mình, con người đãsáng tạo ra lịch sử của mình Cũng thông qua hoạt động của con người mà các quy luật chiphối sự vận động, phát triển của xã hội hình thành, phát huy tác dụng thúc đẩy xã hội pháttriển như một quá trình lịch sử - tự nhiên Xét cho cùng sự phát triển của đạo đức bao giờcũng xuất phát từ sự phát triển của những điều kiện sản xuất vật chất, chế độ kinh tế vàsinh hoạt xã hội nhất định Sự tồn tại, biến đổi nền tảng vật chất xã hội quyết định sự tồntại, biến đổi của đời sống tinh thần xã hội, trong đó có những biến đổi về đạo đức Mặc dùđạo đức sau khi xuất hiện có tính độc lập của nó nhưng về căn bản, tương ứng với mỗi chế

độ kinh tế, mỗi phương thức sản xuất và mỗi hình thái kinh tế - xã hội sẽ có một kiểu đạođức nhất định Cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản chống lại ách thống trị tư bản, tư tưởng

tư sản để tự giải phóng mình và toàn nhân loại đã làm nảy sinh tư tưởng đạo đức mới củagiai cấp vô sản trong lòng xã hội tư bản và tiêu biểu cho đạo đức trong xã hội tương lai,đạo đức cộng sản

Đạo đức cộng sản là nấc thang cao nhất làm nên bước tiến bộ đạo đức Các nhà sáng

lập chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng, đạo đức cộng sản ra đời là sự kế thừa, tiếp thu nhữnghạt nhân hợp lý trong những tư tưởng đạo đức phong phú mà nhân loại đã sản sinh ratrong suốt chiều dài lịch sử Điều đó thể hiện rõ trong tiếp thu các tư tưởng đạo đức củacác nhà triết học, đạo đức học Tây Âu thế kỷ XVII-XVIII, mà trực tiếp là tư tưởng đạođức của các nhà triết học cổ điển Đức Tất cả những tinh hoa giá trị đạo đức nhân loạiđược hòa quyện trong tư tưởng C Mác và Ph Ăngghen, V.I Lênin về đạo đức Tính trungthực, thẳng thắn, công bằng, hợp tác, thông cảm tương trợ của đạo đức nguyên thủy;những giá trị đạo đức chứa đựng trong tư tưởng cơ bản của cách mạng tư sản: "tự do, bìnhđẳng, bác ái" đã được C Mác, Ph Ăngghen và V.I Lênin kế thừa,

bổ sung, hoàn thiện trong mỗi nội dung, nguyên tắc đạo đức cộng sản Những tư tưởng

các ông tiếp thu, hoàn thiện trong quan niệm khoa học về mối quan hệ giữa mặt cá nhân

và mặt xã hội của đạo đức cộng sản

C Mác, Ph Ăngghen đã thấy cái nội dung đạo đức hiện thực trong tư tưởng đạo đứccủa quá khứ, được hai ông tiếp thu, phát triển trên nền tảng của đời sống hiện thực Đạođức cộng sản ra đời là nấc thang cao nhất trong tiến trình vận động, phát triển của đạo đứcnhân loại, thực hiện bước phủ định của phủ định: đạo đức cộng sản nguyên thủy sau mộtthời kỳ phát triển đã bị đạo đức của các chế độ tư hữu là mặt đối lập với nó phủ định;nhưng đến một giai đoạn khác, chính bản thân sự phủ định đó, lại bị đạo đức cộng sản vănminh phủ định - sự phủ định của phủ định, đã hoàn thành một chu kỳ phát triển, làm nênbước tiến bộ toàn diện của đạo đức - đạo đức cộng sản văn minh dường như quay trở vềhình thức ban đầu như trên một cơ sở cao hơn

Đạo đức là một hiện tượng xã hội thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần, bao gồm nhữngnguyên tắc, giá trị, chuẩn mực đạo đức dùng để điều chỉnh, đánh giá các quan hệ, tư tưởng

và hành vi đạo đức bằng sức mạnh của dư luận xã hội, lương tâm của con người nhằmđem lại lợi ích cho con người, cộng đồng, xã hội Yếu tố trực tiếp quyết định sự biến đổi,phát triển của đạo đức là sự biến đổi, phát triển của cơ sở kinh tế xã hội - các quan hệ sảnxuất C Mác chỉ rõ, "cơ sở kinh tế thay đổi thì toàn bộ kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bịđảo lộn ít nhiều nhanh chóng"1 Ph Ăngghen cũng có nhiều công trình nghiên cứu, luậnchứng chỉ rõ mối quan hệ giữa các thời đại kinh tế và các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đứcvới tính cách là biểu hiện về mặt đạo đức của các thời đại kinh tế đó Tính quy định củacác thời đại kinh tế đối với đạo đức cho ta quan niệm khoa học về sự hình thành, biến đổicủa các kiểu đạo đức trong lịch sử Nền tảng vật chất và tinh thần của chế độ xã hội mới

có sự kết hợp hài hoà các lợi ích là cơ sở vững chắc cho các quan hệ đạo đức cộng sản tồntại, phát triển

Cùng với sự phát triển của nền đại công nghiệp, các giai cấp khác đều suy tàn, chỉ cógiai cấp vô sản là không ngừng lớn mạnh cùng nền đại công nghiệp Từ giai cấp "tự nó",khi có chủ nghĩa Mác soi đường và Đảng Cộng sản lãnh đạo, giai cấp vô sản trở thành giaicấp "vì mình", cùng với mỗi bước thắng lợi của cách mạng vô sản, giai cấp vô sản trởthành giai cấp cầm quyền thì đạo đức vô sản cũng dần trở thành đạo đức phổ biến trong xã

hội Sau này, V.I Lênin đã đưa ra khái niệm đạo đức cộng sản trong chế độ xã hội chủ

nghĩa là giai đoạn thấp của chủ nghĩa cộng sản Như vậy, giai cấp công nhân ra đời gắnvới phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân lật

đổ nhà nước tư sản, xây dựng một xã hội mới, xã hội chủ nghĩa, làm nảy sinh một kiểuđạo đức mới, đạo đức của chế độ xã hội mới, xã hội chủ nghĩa, phản ánh và bảo vệ lợi íchcủa giai cấp công nhân và nhân dân lao động Từ chỗ là đạo đức của giai cấp công nhân

H 1995, tr 15.

trở thành đạo đức phổ biến, giữ vai trò chủ đạo trong đời sống đạo đức xã hội, đạo đứccộng sản là đạo đức tiến bộ, cách mạng nhất Từ quan điểm cơ bản của C Mác, Ph.Ăngghen, V.I Lênin nêu trên, có thể quan niệm:

Đạo đức cộng sản là hình thái đạo đức cao nhất của nhân loại phản ánh và khẳng định lợi ích căn bản của giai cấp công nhân và nhân dân lao động bằng hệ thống các nguyên tắc, giá trị, chuẩn mực để điều chỉnh các quan hệ xã hội dưới sức mạnh của dư

tâm mỗi người nhằm góp phần vào cuộc đấu tranh cách mạng cải tạo xã hội cũ, xây dựng

xã hội mới, hoàn thiện nhân cách của con người mới xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa

Đạo đức cộng sản bao gồm hệ thống những quan niệm, nguyên tắc, giá trị, chuẩn mựcđạo đức của giai cấp vô sản nhằm điều chỉnh và đánh giá hành vi của con người trong xãhội xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa Nó phản ánh và thể hiện sự thống nhất cănbản giữa lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động cùng chung mục tiêu là đánh

đổ chủ nghĩa tư bản, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản, thực hiệncông cuộc giải phóng triệt để giai cấp công nhân, nhân dân lao động khỏi mọi áp bức, bóclột, đem lại hạnh phúc thực sự cho con người Đạo đức cộng sản kế thừa tất cả những giátrị tốt đẹp nhất mà đạo đức của các thời đại trước đã đạt được, là sự đoạn tuyệt với tất cảcác tư tưởng đạo đức giả dối của các giai cấp thống trị, bóc lột nhằm xây dựng mối quan

hệ xã hội mới tốt đẹp tạo sự hài hòa giữa con người với con người, con người với tự nhiêntừng bước nâng cao phẩm giá và chất lượng cuộc sống của con người

Đạo đức cộng sản là vũ khí tinh thần sắc bén của giai cấp công nhân, của chế độ xã hội

mới trong đấu tranh góp phần cải tạo xã hội cũ của bọn bóc lột, xây dựng xã hội mới donhân dân lao động làm chủ Là một hình thái phát triển cao nhất của ý thức đạo đức, do

đó, nội dung của đạo đức cộng sản chứa đựng những giá trị nhân văn, nhân đạo nhất củaloài người Đạo đức trực tiếp tham gia vào giáo dục, giác ngộ, động viên tinh thần cáchmạng của quần chúng lao động thực hiện công cuộc giải phóng giai cấp công nhân vànhân dân lao động khỏi ách thống trị tư bản đồng thời còn là tư tưởng về con đường,phương thức khẳng định sự tồn tại hạnh phúc và phát triển tự do của con người Vì lẽ đó,V.I Lênin xem đạo đức cộng sản như là công cụ góp phần phá hủy xã hội cũ của bọn bóclột và góp phần đoàn kết tất cả những người lao động chung quanh giai cấp vô sản đangsáng tạo ra xã hội mới của những người cộng sản; và giúp xã hội loài người tiến lên caohơn, thoát khỏi ách bóc lột lao động Trong thực hiện mục tiêu, lý tưởng chính trị củamình, giai cấp công nhân sử dụng mọi phương tiện vật chất và tinh thần có trong tay đểtạo ra sức mạnh tổng hợp hướng vào góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu, lý tưởngchính trị đặt ra

Đạo đức cộng sản với lý tưởng và các nguyên tắc đạo đức cao cả là cơ sở để các Đảng

Cộng sản và Nhà nước xã hội chủ nghĩa hoạch định chiến lược, sách lược, đường lối,chính sách kinh tế, chính trị, quân sự, văn hoá, xã hội Sự thống nhất về những lợi ích căn

bản trong xã hội và lấy nguyên tắc "mọi người vì mỗi người, mỗi người vì mọi người" đểduy trì quan hệ ứng xử giữa các thành viên trong xã hội làm biến đổi về chất trong cácquan hệ xã hội Đó là cơ sở khách quan của sự thống nhất giữa chính trị và đạo đức củagiai cấp công nhân trong suốt tiến trình cách mạng; đồng thời là yếu tố cơ bản làm chođạo đức cộng sản vừa mang tính đạo đức vừa mang tính pháp quyền chính trị

Đạo đức cộng sản từ chỗ là đạo đức của giai cấp vô sản dưới chủ nghĩa tư bản dần trởthành kiểu đạo đức mới, đạo đức cộng sản chủ nghĩa tồn tại phổ biến trong đời sống hiệnthực ở các nước xã hội chủ nghĩa Đạo đức cộng sản trở thành giá trị phổ biến giữ vai tròđịnh hướng hoạt động của mỗi người trong xã hội mới, làm tăng sức mạnh cố kết của cácphong trào chính trị và ý thức tự giác trong chấp hành, thực thi luật pháp duy trì các quan

hệ giữ vững ổn định, trật tự xã hội Trong xã hội mới, cơ sở để duy trì sự thống nhất giữachính trị, đạo đức và luật pháp nhà nước xã hội chủ nghĩa là sự thống nhất về lợi ích cănbản giữa các thành viên trong xã hội và tính chất ưu việt của chế độ xã hội mới, xã hội chủnghĩa Sự thống nhất đó là cơ sở để hình thành các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức cộngsản và khả năng ứng dụng ngày càng mang tính phổ biến, phát huy vai trò to lớn của nótrong đời sống xã hội Thói đạo đức giả của kẻ thống trị, giai cấp bóc lột không còn vị trítrong xã hội cộng sản văn minh

Các Đảng Cộng sản, Nhà nước xã hội chủ nghĩa mỗi khi đề ra đường lối, chiến lược,sách lược đều phải tính đến khả năng phát huy vai trò đạo đức trong nâng cao tinh thầncách mạng quần chúng để thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ chính trị, phát triển nhân cáchcủa đội ngũ đảng viên, cán bộ công chức, hoàn thiện nhân cách con người mới xã hội chủnghĩa Qua đó, làm cho sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa thực sự trở thành ngày hộicủa quần chúng nhân dân vươn lên làm chủ tự nhiên, xã hội và cuộc sống bản thân mình

Đạo đức cộng sản từng bước nhân đạo hoá các mối quan hệ xã hội nhằm mục tiêu xây

dựng con người mới có đời sống tinh thần lành mạnh Đạo đức cộng sản góp phần từngbước nâng cao tính tự giác, tổ chức, kế hoạch trong đời sống xã hội đảm bảo cho các giátrị đạo đức mới tồn tại phổ biến trong đời sống xã hội Cách mạng xã hội chủ nghĩa là một

sự nghiệp khó khăn và lâu dài Trên mỗi chặng đường cách mạng gặp không ít khó khăn,trở ngại và sự chống đối của kẻ thù, tính chất quyết liệt của cuộc đấu tranh tư tưởng, lýluận đòi hỏi mỗi người phải là một chiến sĩ xung kích trên mặt trận tư tưởng, văn hoá gắnxây dựng ý thức đạo đức cộng sản với kiên trì đấu tranh với các quan điểm tư tưởng, lốisống tư sản và tập quán, thói quen tự do, tản mạn, lạc hậu của người sản xuất nhỏ, cá thể.Thay vào đó là xác lập những quan hệ đạo đức cộng sản dựa trên những nguyên tắc, chuẩnmực, giá trị đạo đức mới Từ những phẩm chất tốt đẹp của giai cấp công nhân như: tìnhđoàn kết, tinh thần hợp tác, tính tổ chức, tính kỷ luật, yêu khoa học, ham hiểu biết, cáchmạng triệt để,… được thể nghiệm trong cuộc sống trở thành nguyên tắc, nếp sống của đạođức cộng sản: lòng trung thành, tinh thần tập thể, yêu lao động, sáng tạo…

Đạo đức cộng sản phát huy vai trò trong điều chỉnh các quan hệ, duy trì sự ổn định xãhội bằng tất cả các công cụ, nội dung, hình thức, phương thức vốn có của nó; kết hợp tốt

các phong trào xã hội với nâng cao tính tự giác của mỗi cá nhân Trong đó, người đảngviên, cán bộ đứng đầu các tổ chức, cơ quan, địa phương, xí nghiệp, công trường có vaitrò quan trọng nhất Sự thống nhất giữa lời nói và việc làm, ý thức và hành vi, thông quatấm gương tốt của họ có sức cảm hoá quần chúng học tập, noi theo Đạo đức cộng sản gắnquá trình giáo dục với quá trình tự giáo dục của mỗi cá nhân; gắn bồi dưỡng những phẩmchất đạo đức cộng sản tốt đẹp với kiên trì đấu tranh loại bỏ những tư tưởng và thói quenhành vi đạo đức cũ của giai cấp bóc lột và tàn dư xã hội cũ tồn tại trong xã hội Một nhiệm

vụ cơ bản của nền giáo dục cộng sản chủ nghĩa là phải xóa bỏ lề thói cũ, tập quán cũ do xãhội cũ để lại, khắc phục những tập quán và lề thói tư hữu đã ăn sâu trong quần chúng

2 Nội dung cơ bản của đạo đức cộng sản

Nội dung của đạo đức cộng sản bao gồm hệ thống các nguyên tắc đạo đức cơ bản và conđường xây dựng các phẩm chất đạo đức theo tinh thần các nguyên tắc đó đặt ra

Các nguyên tắc cơ bản của đạo đức cộng sản (còn gọi là các chuẩn mực đạo đức cộng

sản) được xác định xuất phát từ cơ sở khách quan của chế độ kinh tế - xã hội gắn với địa

vị, vai trò của giai cấp công nhân trong nền sản xuất xã hội, không chỉ bởi sứ mệnh lịch

sử, bản chất cách mạng và nhân văn mà còn bởi sự hoàn thiện, phát triển của chủ nghĩaMác - Lênin và thực tiễn đấu tranh cách mạng, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủnghĩa làm bộc lộ tất cả tính ưu việt và sức sống của hệ thống lý luận và thực tiễn đạo đứccộng sản Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã xây dựng hệ thống các nguyêntắc làm cơ sở định hướng cho sự phát triển của đạo đức cộng sản cả trong nhận thức lýluận và hoạt động thực tiễn xã hội; ý thức và hành vi của mỗi cá nhân

Trung thành và suốt đời phấn đấu hy sinh cho lý tưởng cộng sản

Lý tưởng cộng sản là tư tưởng coi chủ nghĩa cộng sản là xã hội tươi đẹp nhất, mục đíchcao cả nhất mà loài người hướng tới, quyết tâm phấn đấu để đạt tới Các nhà kinh điển củachủ nghĩa Mác - Lênin đã chứng minh bằng khoa học và đi tới kết luận rằng, chủ nghĩacộng sản ra đời là một tất yếu lịch sử phù hợp quy luật khách quan của sự phát triển xã hộiloài người Thắng lợi của chủ nghĩa cộng sản sẽ xoá bỏ mọi tàn tích của chế độ tư hữu,nguồn gốc làm nảy sinh sự áp bức, bóc lột, bất công Do vậy, quyết tâm giải phóng triệt đểcon người, đem lại hạnh phúc thực sự cho con người, vừa là mục tiêu, lý tưởng, vừa là nộidung, nguyên tắc nền tảng và chuẩn mực cao nhất của đạo đức cộng sản Vì vậy, không có

gì hợp đạo đức hơn là trung thành và suốt đời hy sinh, phấn đấu cho lý tưởng cộng sản;kiên trì thực hiện thắng lợi những công việc mang lại lợi ích cho loài người, vì sự tiến bộ

xã hội

Trong luận án tiến sĩ của mình, C Mác chỉ rõ rằng, người nào không cảm thấy một niềmvui sướng lớn hơn trong việc xây dựng vũ trụ và trở thành người sáng tạo thế giới mà chỉcựa quậy vĩnh viễn trong cái vỏ của mình, thì người ấy không có niềm vui vĩnh viễn về tinh

thần và bắt buộc phải ca tụng bằng những lời vỗ về hạnh phúc riêng của mình và ban đêmphải mơ màng về chính mình Ph Ăngghen đã dày công nghiên cứu, luận giải tình cảnhgiai cấp công nhân Anh và đi đến kết luận: "Thế là người công nhân lại phải chọn lấy mộttrong hai con đường: hoặc là phục tùng số phận, trở thành "người công dân tốt", "trungthành" bảo vệ lợi ích của người tư sản - và như vậy chắc chắn là trở thành con vật đầnđộn, hoặc là phản kháng, đem hết sức bảo vệ nhân phẩm của mình, và chỉ có thể làm đượcthế trong cuộc đấu tranh chống giai cấp tư sản"1

Trung thành và suốt đời hy sinh phấn đấu cho lý tưởng cộng sản là phẩm chất cao quýcủa giai cấp công nhân, nguyên tắc cơ bản của đạo đức cộng sản Để hoàn thành sứ mệnhlịch sử giải phóng mình và toàn thể nhân loại cần lao, giai cấp vô sản phải tiến hành mộtcuộc cách mạng sâu sắc, triệt để nhất trong lịch sử là lật đổ chủ nghĩa tư bản, xây dựngthành công chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản Đó là một cuộc đấu tranh cách mạng lâudài, khó khăn và gian khổ, phải chấp nhận hy sinh, không ít thất bại tạm thời nhưng thắnglợi là tất yếu Lịch sử phong trào cộng sản và công nhân quốc tế đã chứng minh điều đó

Do vậy, trung thành và hy sinh phấn đấu cho lý tưởng cộng sản là phẩm chất cơ bản nhấtcủa người cách mạng trong thực hiện mục tiêu, lý tưởng cộng sản chủ nghĩa Và có nhữngphẩm chất cao cả đó, những người cộng sản và giai cấp công nhân mới có thể vượt quamọi khó khăn, gian khổ, hy sinh vươn lên hoàn thành sứ mệnh lịch sử vẻ vang của mình

C Mác, Ph Ăngghen đã có những tư tưởng sâu sắc về phẩm giá cao quý của ngườicông nhân trong đấu tranh cách mạng: biết vượt lên số phận, bảo vệ nhân phẩm của mình,quyết tâm đấu tranh chống áp bức tư sản; trung thành và hy sinh cho lý tưởng cộng sản làphẩm chất cao nhất của con người mới, là đạo đức cộng sản Ph Ăngghen chỉ rõ, nhữngthành viên của xã hội cộng sản chủ nghĩa có khả năng chiến đấu và biết cách sử dụng vũkhí trong chừng mực cần thiết để bảo vệ Tổ quốc khi họ ý thức được rằng phải bảo vệ Tổquốc thực sự, quê hương thực sự, do đó, anh ta sẽ chiến đấu phấn khởi, kiên trì, dũng cảm,khi cần sẵn sàng hy sinh cả tính mạng mình

V.I Lênin tiếp tục khẳng định tư tưởng của C Mác, Ph Ăngghen về lòng trung thànhtrong điều kiện mới với những phân tích, lập luận sâu sắc rằng, "muốn chiến thắng, muốnthiết lập và củng cố chủ nghĩa xã hội, giai cấp vô sản phải hoàn thành hai nhiệm vụ nhưngchỉ là một: một là dùng tinh thần anh dũng quên mình của bản thân trong cuộc đấu tranhcách mạng chống tư bản để lôi cuốn tất cả quần chúng lao động và bị bóc lột, lôi cuốn, tổchức, lãnh đạo họ nhằm đánh đổ giai cấp tư sản và hoàn toàn đè bẹp mọi sự phản khángcủa giai cấp đó; hai là, làm cho hết thảy quần chúng lao động và bị bóc lột, cùng với tất cảmọi tầng lớp tiểu tư sản, đi theo mình vào con đường kiến thiết… tạo ra nền sản xuất lớn

V.I Lênin chỉ rõ, để hoàn thành thắng lợi sự nghiệp cách mạng của mình, giai cấp vôsản cần có những đức tính cần thiết: "Nhẫn nại, kiên trì, sẵn sàng, quyết tâm và biết cáchlàm thử hàng trăm lần, sửa chữa hàng trăm lần và dù thế nào cũng cố đạt tới mục đích,…Những đức tính ấy của giai cấp vô sản bảo đảm cho nó chiến thắng"1 Họ phải biết tiếp thutoàn bộ nền văn hóa nhân loại, có lòng dũng cảm, chí khí anh hùng và biết gánh vác mọitrách nhiệm nặng nề, chịu mọi thử thách, gian khổ, hy sinh lớn lao mà lịch sử đề ra chobất cứ người nào đoạn tuyệt với quá khứ, dũng cảm mở con đường tiến lên một tương laimới mới có khả năng dùng chuyên chính của mình để xóa bỏ giai cấp

Nhấn mạnh vai trò to lớn của nhân tố chính trị - tinh thần của quần chúng trong đấu tranhcách mạng, V.I Lênin đã phân tích thấu đáo cơ sở tạo nên tinh thần chiến đấu hy sinhquên mình của người chiến sĩ Xô Viết ngoài mặt trận và ý nghĩa của nó còn hơn một lờihiệu triệu tinh thần chiến đấu của quần chúng binh sĩ Người viết: "Trong mọi cuộc chiếntranh, rốt cuộc thắng lợi đều tùy thuộc vào tinh thần của quần chúng đang đổ máu trênchiến trường Lòng tin vào cuộc chiến tranh chính nghĩa, sự giác ngộ rằng cần phải hysinh đời mình cho hạnh phúc của những người anh em… làm cho họ chịu đựng đượcnhững khó khăn chưa từng thấy"2 Như vậy, việc quần chúng nhận thức được rõ ràngnhững mục đích và nguyên nhân của chiến tranh có một tầm quan trọng to lớn bảo đảmcho thắng lợi của cách mạng

Quần chúng nhận thức được mục đích, lý tưởng chiến đấu cho chủ nghĩa cộng sản; suốtđời hy sinh phấn đấu cho lý tưởng cộng sản là nội dung cơ bản, làm nên giá trị cốt lõi củađạo đức cộng sản Trung thành và suốt đời hy sinh phấn đấu cho lý tưởng cộng sản lànhân tố quan trọng hàng đầu giúp giai cấp công nhân và nhân dân lao động vượt qua tất cảmọi khó khăn để xây dựng thành công chủ nghĩa cộng sản; và tham gia điều chỉnh mọihành vi của họ trong suốt quá trình cách mạng Đó là sự bảo đảm vững chắc cho thắng lợicủa sự nghiệp cách mạng vô sản

Cuộc đấu tranh giai cấp một mất một còn giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản càngtrở nên quyết liệt sau mỗi thắng lợi mà giai cấp công nhân và những người cộng sản giànhđược Thực tiễn cách mạng đòi hỏi những người cách mạng phải có bản lĩnh chính trịvững vàng và chuyển hóa yêu cầu khách quan đó thành sự tự nguyện, tự giác trong thựchiện nhiệm vụ và sức chịu đựng, sự hy sinh vô bờ bến để cách mạng đi tới thắng lợi Theo

ý nghĩa ấy, trung thành và suốt đời hy sinh phấn đấu cho lý tưởng cộng sản là nội dung cơbản, làm nên giá trị cốt lõi của đạo đức cộng sản Chỉ có như vậy, quần chúng mới biếnyêu cầu chung của sự nghiệp cách mạng thành nhận thức, giác ngộ, ý chí, niềm tin, tìnhcảm cách mạng thôi thúc mỗi người phát huy tính tích cực để vượt qua mọi khó khăn, ácliệt, hy sinh vươn lên hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ của người cách mạng trongnhững hoàn cảnh khó khăn, ác liệt, hy sinh Đó còn là bí quyết thành công của những

1 V.I Lênin, Toàn tập, tập 40, Nxb Tiến bộ, M 1977, tr 366-367.

2 V.I Lênin, Toàn tập, tập 41, Nxb Tiến bộ, M.1978, tr 147.

người cộng sản trong cuộc đấu tranh không cân sức với kẻ thù có sức mạnh vật chất nhiềukhi mạnh hơn rất nhiều lần.

C Mác, Ph Ăngghen chỉ rõ vai trò của lao động công nghiệp tác động tới sự hìnhthành tính tập thể của con người khi tham gia vào các hoạt động xã hội: "Chế độ làm thuêhoàn toàn dựa vào sự cạnh tranh giữa công nhân với nhau Nhưng sự tiến bộ của côngnghiệp mà giai cấp tư sản là kẻ thúc đẩy một cách không tự giác và không sao cưỡng lạiđược - đem sự đoàn kết cách mạng của công nhân do liên hợp lại mà có, thay thế cho sự

cô lập của công nhân do cạnh tranh giữa họ gây nên…"1

V.I Lênin đánh giá cao tư tưởng của C Mác,

Ph Ăngghen cho rằng ý nghĩa lịch sử toàn thế giới của giai cấp công nhân gắn với tinhthần tập thể liên kết họ thành một khối đoàn kết, thống nhất vững chắc Người tiếp tụckhẳng định cơ sở hình thành chủ nghĩa tập thể của giai cấp công nhân gắn với phươngthức hoạt động lao động sản xuất và sức mạnh đoàn kết của họ trong đấu tranh cách mạngvới những không gian và thời gian có quy mô ngày càng rộng lớn V.I Lênin chỉ rõ hạnchế căn bản của chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa, coi trọng chủ nghĩa cá nhân, đối lập vớichủ nghĩa tập thể; con người với con người thù địch với nhau, "suy đến cùng là vì chế độ

tư hữu chia rẽ con người và biến con người thành dã thú, còn lao động thì đoàn kết họ lại

Mà lao động thì chẳng những công nhân và nông dân ở Nga, mà nó còn đoàn kết họ vớicông nhân và nông dân ở tất cả các nước"2

Chủ nghĩa tập thể là sự đoàn kết, thống nhất, tự giác giữa các cá nhân trong một tổchức nhất định là nội dung, nguyên tắc của đạo đức cộng sản Tinh thần tập thể của conngười không ngừng vận động, phát triển cùng nhu cầu tồn tại khách quan của con người.Khi con người ý thức rõ được điều đó và thừa nhận là một giá trị cao đẹp, một triết lýsống, nguyên tắc sống thì phát triển thành chủ nghĩa tập thể Đó là sự thống nhất của tìnhđồng chí, tinh thần trách nhiệm, thái độ tôn trọng, chăm sóc lẫn nhau, nhằm bảo đảm cho

H 1995, tr 612-613

2 V.I Lênin, Toàn tập, tập 41, Nxb Tiến bộ, M 1978, tr 422.

các cá nhân phát triển cao nhất, phục vụ tốt nhất lợi ích xã hội Như vậy, chủ nghĩa tập thể

là nội dung, nguyên tắc cơ bản của đạo đức cộng sản Chủ nghĩa tập thể đòi hỏi mỗi thànhviên khi tham gia vào các hoạt động, sinh hoạt xã hội cần có nhận thức và giải quyết đúngđắn các yêu cầu, nội dung khi quan hệ giữa cá nhân và xã hội Trong đó, sự thống nhất vềmục tiêu, ý chí, hành động và chấp hành kỷ luật là những đặc trưng cơ bản của một tập thểbền vững, chân chính

Giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân, cộng đồng, xã hội là cơ sở của chủnghĩa tập thể Yêu cầu cao nhất của chủ nghĩa tập thể xã hội chủ nghĩa là "mỗi người vìmọi người và mọi người vì mỗi người" Như vậy, mỗi người phải xác định lợi ích của tậpthể (mọi người) là mục đích; ngược lại, tập thể (mọi người) phải xác định lợi ích của mỗingười là mục đích hoạt động của mình Mục đích và lợi ích của cá nhân thống nhất vớimục đích và lợi ích của tập thể Vì vậy, một yêu cầu đặt ra là phải điều chỉnh và phối hợphoạt động của mỗi thành viên tạo nên tổng lực của cả tập thể để hoạt động đạt mục đíchđặt ra Đấy chính là phương thức tạo nên sự hài hòa giữa các lợi ích xã hội và cá nhântrong tập thể

Hơn nữa, xuất phát từ bản chất xã hội của con người, C Mác, Ph Ăngghen đã đi đếnnhận định: "… chỉ có trong cộng đồng cá nhân mới… có thể phát triển toàn diện nhữngnăng khiếu của mình và do đó chỉ có trong cộng đồng, mới có thể có tự do cá nhân"1 Sựthống nhất về lợi ích chân chính của các thành viên trong tập thể là cơ sở vững chắc của

sự thống nhất về mục đích hoạt động của tập thể, chất keo gắn kết các thành viên tạo nênsức mạnh tập thể Ph Ăngghen còn chỉ rõ một chân lý hiển nhiên rằng, lợi ích, phúc lợi,hạnh phúc của mỗi người riêng biệt mật thiết gắn liền với phúc lợi của những người khác.Tất cả chúng ta đều đồng ý rằng chúng ta không thể sống thiếu những người anh em củamình, rằng lợi ích đơn giản buộc chặt chúng ta lại với nhau Một tập thể mạnh luôn gắnvới tinh thần trách nhiệm, ý thức tổ chức kỷ luật trước tập thể và nền nếp sinh hoạt học tậpchung giữa các thành viên trong tập thể Xét đến cùng thì phương thức liên kết này đượcquy định bởi quan hệ bình đẳng trong chế độ kinh tế - xã hội mới xã hội chủ nghĩa vàcộng sản chủ nghĩa Vì vậy, cùng với mỗi bước thắng lợi của chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩacộng sản, chủ nghĩa tập thể sẽ được đứng vững trên nền tảng hiện thực của nó

Chủ nghĩa tập thể có vai trò to lớn trong sự nghiệp cách mạng cao cả của giai cấp vô

sản, xây dựng chủ nghĩa tập thể đi đôi với chống chủ nghĩa cá nhân V.I Lênin chỉ ra vaitrò to lớn của chủ nghĩa tập thể trong đấu tranh cách mạng của giai cấp vô sản bằng việcluận chứng rõ quan niệm "tư hữu chia rẽ, lao động đoàn kết" Người viết: "Nước Nga XôViết đã bị tàn phá lại đánh bại được các nước văn minh hùng mạnh hơn nó rất nhiều.Chúng không hiểu rằng toàn bộ sức mạnh của những thắng lợi đó là học thuyết cơ bản của

H 1995, tr 108.

những người cộng sản, học thuyết đó khẳng định rằng chế độ tư hữu là chia rẽ mà laođộng là đoàn kết"1 Do vậy, sự thất bại của liên minh các nước đế quốc ấy là hiển nhiên Chủ nghĩa tập thể đối lập với chủ nghĩa cá nhân, tư tưởng ích kỷ mà chúng ta phải kiênquyết đấu tranh loại bỏ Mỗi cá nhân, trong khi nỗ lực, tự giác hoàn thành trách nhiệm,nghĩa vụ của mình, còn phải tích cực tương trợ, giúp đỡ người khác để cùng hoàn thành

nghĩa vụ đối với tập thể V.I Lênin phê phán tư tưởng "ai lo phận nấy", Người viết:

"Chúng ta hãy phát động hơn nữa, quần chúng càng đông đảo càng tốt để đánh một đònmới vào… cái quy tắc nói rằng: "Ai lo phận nấy, thượng đế lo cho tất cả" Chính cái di sảncủa chủ nghĩa tư bản bóc lột, nhơ nhuốc đẫm máu đó bóp nghẹt chúng ta, đè bẹp chúng ta,giằng xé chúng ta, giày vò chúng ta, tác hại đến ta nhiều nhất Chúng ta không có thể vứt

bỏ di sản ấy ngay lập tức được, chúng ta phải tiến hành một cuộc đấu tranh không mệtmỏi chống lại nó, chúng ta phải, không phải một hay hai lần mà nhiều lần, tuyên chiến vàtiến hành một chiến dịch mới chống lại nó"1 Và theo Người, "nếu chúng ta không đả pháđược châm ngôn đó, thì chúng ta không thể xây dựng được chủ nghĩa xã hội"2

Như vậy, chỉ có đứng vững trên tinh thần của chủ nghĩa tập thể xã hội chủ nghĩa mỗi

cá nhân mới phát huy được vai trò làm chủ cùng với năng lực và hành vi làm chủ củamình, tạo lập được sự đoàn kết keo sơn với các thành viên khác, chỉ có sự đoàn kết ấy mớicho phép xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản

Lao động tự giác, sáng tạo

Lao động là hoạt động sáng tạo của con người dùng để cải tạo tự nhiên, xã hội và bản

thân mình phù hợp với nhu cầu, lợi ích của con người và phát triển xã hội Trong hànhđộng đó, con người dùng tất cả sức lực của mình "chiếm hữu" những sản vật của tự nhiênbằng cách tạo cho chúng "một hình thái có ích cho đời sống của mình" Thông qua laođộng và bằng lao động con người đã làm thay đổi tự nhiên "đồng thời cũng thay đổi bảntính của chính nó Con người phát triển những tiềm lực đang ngái ngủ trong bản tính củachính nó"3 Như vậy, lao động đã sáng tạo ra những giá trị, phẩm chất cao quý nhất củacon người, hoàn thiện nhân cách, gia tăng các mối quan hệ làm gắn kết con người vớinhau Theo Ph Ăngghen: "Lao động là điều kiện cơ bản đầu tiên của toàn bộ đời sống loàingười, và như thế đến một mức mà, trên một ý nghĩa nào đó, chúng ta phải nói: lao động

đã sáng tạo ra bản thân con người"1

Tuỳ theo địa vị, vai trò và lợi ích có được trong hệ thống sản xuất xã hội sẽ quy địnhthái độ của người lao động đối với lao động Trong xã hội có đối kháng giai cấp, địa vịcủa con người chủ hữu tư liệu sản xuất sẽ quyết định tính chất bất bình đẳng và thái độ bềtrên của họ đối với người lao động Tổ chức lao động dưới chủ nghĩa tư bản "dựa vào kỷ

1 V.I Lênin, Toàn tập, tập 41, Nxb Tiến bộ, M 1978, tr 417.

1, 2 V.I Lênin, Toàn tập, tập 37, Nxb Tiến bộ, M 1977, tr 571-572, 513.

H 1993, tr 266.

H 1994, tr 641.

luật chết đói", người công nhân phải lao động như khổ sai để kiếm sống để khỏi chết đóitrong khi xã hội tư bản thừa mứa hàng hóa Có thể nói, trong xã hội có đối kháng giai cấp

về cơ bản lao động vẫn nằm ngoài phạm vi đạo đức Vì, đó là thứ lao động cưỡng bứckhông nhằm thỏa mãn nhu cầu lao động mà chỉ là thủ đoạn để thỏa mãn nhu cầu tìm kiếmlao động thặng dư, lợi nhuận mà thôi

Sau thắng lợi của cách mạng vô sản, trong xã hội mới, xã hội chủ nghĩa, lao động làmthuê dần được thay thế bằng lao động làm chủ dựa trên quan hệ sở hữu xã hội về tư liệusản xuất, dân chủ trong tổ chức sản xuất và bình đẳng trong quan hệ phân phối, do vậythái độ lao động tự giác, sáng tạo, trung thực và tận tâm vì chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộngsản từng bước hình thành Theo Ph Ăngghen: "Lao động sản xuất không còn là một thủđoạn để nô dịch nữa, mà trở thành một phương tiện để giải phóng con người, bằng cáchđưa lại cho mỗi người cái cơ hội để phát triển và vận dụng toàn bộ các năng lực, thể chất

và tinh thần của mình theo tất cả mọi hướng, và trong đó, như vậy là lao động sản xuất từchỗ trước đây là một gánh nặng thì nay trở thành một sự vui thú"1 Thái độ lao động mới

đó phản ánh bản chất của chế độ xã hội mới, người lao động hiểu và thực hiện được "kiểulao động do và vì người lao động", dần dần khắc phục được tình trạng lao động bị "thahóa" dưới chủ nghĩa tư bản, lao động bị tước đoạt, trở thành gánh nặng, nỗi ám ảnh ngườilao động Trong chế độ xã hội mới, xã hội chủ nghĩa, lao động tự giác, sáng tạo là hoạtđộng cao quý, lẽ sống, lương tri và phẩm giá con người, thể hiện tập trung nhất những đặctrưng của đạo đức mới, đạo đức cộng sản V.I Lênin viết: "Chủ nghĩa cộng sản bắt đầu từ

nơi nào mà những công nhân bình thường tỏ ra quan tâm - với một tinh thần hy sinh quên

mình, không ngại công việc nặng nhọc - đến việc nâng cao năng suất lao động"2

Người lao động trong xã hội mới, xã hội chủ nghĩacòn phải là người biết quý trọng tài sản xã hội, tiết kiệm trong sản xuất V.I Lênin đã dạy:

"Hãy tính toán tiền nong cho cẩn thận và thành thực, hãy chi tiêu tiết kiệm, đừng lườibiếng, đừng tham ô, hãy triệt để tuân theo kỷ luật lao động"1 Đó là thứ kỷ luật hoàn toànkhác, được xây dựng trên sự tin tưởng vào tính tổ chức của những người công nhân vànông dân, đó là kỷ luật dựa trên tình đồng chí, trên sự tôn trọng lẫn nhau, tính chủ động vàsáng tạo đồng thời kiên quyết đấu tranh chống mọi biểu hiện xâm phạm tài sản xã hội,chống tham ô lãng phí của công Theo V.I Lênin, cần thực hành "kiểm kê và kiểm soát,cần thiết để chuyển sang chế độ xã hội chủ nghĩa, chỉ có thể là sự nghiệp của quần chúng

Chỉ khi nào quần chúng công nhân và nông dân tự nguyện tham gia một cách có ý thức, với nhiệt tình cách mạng, vào việc kiểm kê và kiểm soát bọn nhà giàu, bọn ăn cắp, bọn

ăn bám, bọn lưu manh, thì mới có thể thắng được những tàn dư ấy của xã hội tư bản chủ

nghĩa…"2

H 1994, tr 406.

2 V.I Lênin, Toàn tập, tập 39, Nxb Tiến bộ, M 1979, tr 25.

1, 2 V.I Lênin, Toàn tập, tập 36, Nxb Tiến bộ, M 1978, tr 211.

Đó là những biểu hiện của đạo đức trong lao động của con người xã hội chủ nghĩa,trong đó ý thức tự giác, cống hiến nhiều nhất cho lợi ích của xã hội cùng với kết quả laođộng là thước đo giá trị đạo đức, tiêu chuẩn cơ bản nhất xác định phẩm giá con người.Hành vi đạo đức luôn được thôi thúc bằng động cơ bên trong, một động lực tự nguyện Vìvậy, có năng lực lao động mà làm việc cầm chừng thì giá trị đạo đức của con người bị suygiảm nghiêm trọng Nhưng chỉ dừng lại ở động cơ mà không tính đến hiệu quả thì đã tước

bỏ ý nghĩa hiện thực của đạo đức, rơi vào thứ đạo đức mơ hồ, trừu tượng Giai đoạn chủnghĩa xã hội, chuẩn mực đạo đức cơ bản trong lao động là người có khả năng lao độngphải thực hiện nghĩa vụ lao động, làm theo năng lực, hưởng theo lao động, có sức laođộng không làm thì không hưởng Chuẩn mực này nhằm chống lại những kẻ ăn bám, tínhlười biếng trốn tránh lao động đồng thời còn là biện pháp cơ bản bảo đảm hạnh phúcchung của mọi thành viên trong xã hội

Tinh thần yêu nước xã hội chủ nghĩa và tinh thần quốc tế cao cả

Tinh thần yêu nước là tình yêu, lòng trung thành với Tổ quốc và khát vọng phục vụ

nhân dân Tư tưởng, tình cảm và hành động yêu nước, vừa là nội dung đạo đức vừa là nộidung chính trị V.I Lênin nhấn mạnh rằng, yêu nước là một trong những tình cảm sâu sắcnhất, đã được củng cố qua hàng trăm năm, hàng ngàn năm tồn tại của các tổ quốc biệt lập.Như vậy, tinh thần yêu nước có quá trình phát triển lâu dài trong lịch sử Trong xã hội cógiai cấp, tinh thần yêu nước mang tính giai cấp sâu sắc Trong xã hội mới, xã hội chủnghĩa yêu nước trên lập trường của giai cấp công nhân Do vậy, họ luôn hăng hái đấutranh để mong được thoát khỏi ách bóc lột lao động của chủ nghĩa tư bản Trong cuộc đấutranh để tự giải phóng mình, giai cấp vô sản mỗi nước trước hết phải giành lấy chínhquyền "phải tự vươn lên thành giai cấp dân tộc, phải tự mình trở thành dân tộc"1

Theo chỉ dẫn của C Mác, Ph Ăngghen, cuộc cách mạng vô sản, "dù về mặt nội dung,không phải là một cuộc đấu tranh dân tộc, nhưng lúc đầu lại mang hình thức đấu tranh dântộc"1 Đó là dân tộc xã hội chủ nghĩa tồn tại trong Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Vì vậy, giaicấp công nhân trong mỗi quốc gia dân tộc xã hội chủ nghĩa còn phải dùng tinh thần yêunước xã hội chủ nghĩa như là khuynh hướng tư tưởng, tình cảm và hành động khẳng địnhlợi ích dân tộc xã hội chủ nghĩa Tuân theo tinh thần yêu nước xã hội chủ nghĩa là nghĩa

vụ dân tộc của giai cấp công nhân và nhân dân lao động của mỗi dân tộc xã hội chủ nghĩa.Giai cấp công nhân và dân tộc xã hội chủ nghĩa đều là những cộng đồng người tất yếu nhưnhau, do đó lợi ích cũng tất yếu như nhau Bởi vậy, giai cấp công nhân của mỗi dân tộc xãhội chủ nghĩa đồng thời phải thực hiện nghĩa vụ giai cấp và nghĩa vụ dân tộc

Giai cấp công nhân có sứ mệnh lịch sử giải phóng mình và giải phóng toàn nhân loại

Do đó, cuộc cách mạng vô sản có tính quốc tế Vì thế, giai cấp công nhân phải dùng tinhthần quốc tế như là khuynh hướng tư tưởng, tình cảm, hành động để khẳng định lợi ích đó,tức là để giải phóng mình và cả loài người Từ kinh nghiệm thực tiễn đấu tranh cách mạng

1 V.I Lênin, Toàn tập, tập 35, Nxb Tiến bộ, M 1978, tr 240.

H 1995, tr 624.

của giai cấp công nhân các nước đòi hỏi sự liên minh giữa những người anh em thúc đẩy

họ kề vai sát cánh trong sự nghiệp vĩ đại đó Trong "Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản",Mác và Ăngghen chỉ rõ: "Vô sản tất cả các nước, đoàn kết lại"1; sau này, được V.I Lêninphát triển thành khẩu hiệu: "Vô sản tất cả các nước và các dân tộc bị áp bức, đoàn kết lại"

Đó là tiêu chuẩn đạo đức cộng sản làm nên khuynh hướng tư tưởng, tình cảm và hànhđộng khẳng định nội dung và động lực của phong trào công nhân và cộng sản quốc tế, yêunước gắn với tinh thần quốc tế vô sản

Tinh thần quốc tế vô sản được nhận thức, dần trở thành chuẩn mực đạo đức của giai

cấp công nhân và phổ biến trong xã hội mới, xã hội chủ nghĩa Tinh thần quốc tế vô sảnkhông hề mâu thuẫn với tinh thần yêu nước xã hội chủ nghĩa, mà thống nhất với nhau Dovậy, giai cấp công nhân của mỗi dân tộc phải kết hợp tinh thần yêu nước xã hội chủ nghĩa

và tinh thần quốc tế vô sản trong tư tưởng và hành động thực tiễn của mình Đó là tiêuchuẩn đạo đức cộng sản làm nên khuynh hướng tư tưởng, tình cảm và hành động khẳngđịnh lợi ích của toàn bộ giai cấp công nhân và nhân dân lao động Nó là nguyên nhân, nộidung và động lực của phong trào công nhân và cộng sản quốc tế Chính cuộc cách mạng

vô sản đã làm nên nội dung, sự hình thành, phát triển của tinh thần yêu nước xã hội chủnghĩa và tinh thần quốc tế vô sản của giai cấp công nhân nhằm giải phóng từng bộ phậngiai cấp công nhân, nhân dân lao động, tiến tới giải phóng toàn bộ giai cấp công nhân,nhân dân lao động

V.I Lênin nhắc lại lời cảnh báo của C Mác và

Ph Ăngghen rằng: "Một dân tộc mà đi áp bức những dân tộc khác, thì không thể là dântộc tự do được" để nhắc nhở những người cộng sản cần giải quyết đúng đắn mối quan hệgiữa các dân tộc trên lập trường quốc tế vô sản Người nhấn mạnh: "Nhưng muốn chocách mạng vô sản thắng lợi, thì phải giáo dục lâu dài cho công nhân tinh thần bình đẳng

và hữu nghị dân tộc đầy đủ nhất"1 Điều đó có nghĩa, ý thức quốc tế vô sản của những

người cộng sản ở chính quốc "thì không nên chỉ nghĩ đến dân tộc mình; mà phải biết đặt

lợi ích của tất cả các dân tộc, quyền tự do và sự bình đẳng về quyền lợi của tất cả các dân

tộc lên trên dân tộc mình" Trái lại, người cộng sản thuộc dân tộc nhỏ yếu "phải có bổn phận chuyển trọng tâm công tác cổ động của mình vào chữ thứ nhất trong công thức chung của chúng ta là: "liên hợp tự nguyện" giữa các dân tộc" Do vậy, trong nội dung

lòng yêu nước phải có tinh thần quốc tế và ngược lại, trong tinh thần quốc tế cao cả đòihỏi phải có lòng yêu nước chân chính Sự gắn bó hữu cơ giữa hai yếu tố đó, vừa là nguyênnhân vừa là điều kiện tồn tại của nhau trong đặc trưng đạo đức cộng sản không thể táchrời Nội dung kết hợp tinh thần yêu nước xã hội chủ nghĩa với tinh thần quốc tế vô sản đòihỏi những người cộng sản, giai cấp công nhân và lao động các nước trong khi bảo vệ độclập, toàn vẹn lãnh thổ, chế độ chính trị, kinh tế, văn hóa của dân tộc mình cũng phải trântrọng quyền dân tộc tự quyết của các dân tộc khác

H 1995, tr 611.

1 V.I Lênin, Toàn tập, tập 26, Nxb Tiến bộ, M 1980, tr 132.

Những người cộng sản cần tăng cường giáo dục giai cấp công nhân, nhân dân lao độngyêu tổ quốc, nhân dân nước mình đồng thời yêu nhân dân lao động các dân tộc khác; laođộng, chiến đấu với tinh thần đạo đức cộng sản để bảo vệ, xây dựng tổ quốc mình đồngthời đoàn kết ủng hộ và giúp đỡ phong trào cộng sản, phong trào công nhân và phong tràogiải phóng dân tộc trên thế giới Nêu cao tinh thần yêu nước xã hội chủ nghĩa và tinh thầnquốc tế vô sản, kiên quyết đấu tranh chống chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, chủ nghĩa sô vanhnước lớn

Chủ nghĩa nhân đạo cộng sản

Chủ nghĩa nhân đạo có lịch sử hình thành, phát triển lâu dài trong lịch sử tư tưởng nhânloại tạo tiền đề cho sự ra đời của chủ nghĩa nhân đạo cộng sản C Mác,

Ph Ăngghen, V.I Lênin là những người đã có công lao to lớn trong xây dựng nguyên tắcđạo đức cộng sản cơ bản này Những tư tưởng, tình cảm và hoạt động thể hiện sự tôntrọng phẩm giá, thương yêu, giúp đỡ, quan tâm đến con người, lên án mọi hình thức ápbức, bóc lột, xâm hại đến lợi ích, nhân phẩm con người và quyết tâm giải phóng người laođộng khỏi mọi áp bức, bóc lột, bất công là những nội dung cơ bản của chủ nghĩa nhân đạocộng sản

Ngay từ thời xa xưa những tư tưởng nhân đạo đã hình thành tự phát trong cuộc đấutranh chống áp bức bóc lột, chống lại những hành vi vi phạm đạo đức nhằm bảo vệ phẩmgiá, sự tự do phát triển cá nhân của con người Xã hội loài người từ khi có sự phân chiathành giai cấp, những bất công, ngang trái, vi phạm đạo đức, phản nhân đạo, trái với bảnchất nhân văn tốt đẹp của con người luôn làm cho những con người có lương tri trăn trởtìm lời giải đáp nhưng chưa có được sự giải đáp thấu đáo Chủ nghĩa nhân đạo hình thành

rõ nét gắn với phong trào Phục hưng thế kỷ XV - XVI ở Italia đặc trưng cho hệ tư tưởngcủa giai cấp tư sản chống lại chế độ phong kiến hà khắc và nhà thờ giam hãm con ngườitrong vòng nô lệ, ngu tối của đêm trường trung cổ Các đại biểu tư tưởng của giai cấp tưsản đang lên, đòi giải phóng con người, các quyền tự do, bình đẳng, bác ái của con người.Những tư tưởng tiến bộ đó được các nhà Khai sáng thế kỷ XVIII và các tư tưởng gia tưsản thế kỷ XIX tiếp thu trở thành ngọn cờ tư tưởng của cách mạng tư sản

Trước C Mác, tư tưởng nhân đạo hình thành hai xu hướng cơ bản: xu hướng chủ nghĩa

nhân đạo của các nhà tư tưởng tư sản tiến bộ thế kỷ XVII, XVIII dựa trên nền tảng kinh tế

là chế độ tư hữu, cơ sở đạo đức là chủ nghĩa cá nhân, biểu hiện lợi ích và hệ tư tưởng phi

tôn giáo của giai cấp tư sản đang lên, tiến tới nắm chính quyền; xu hướng chủ nghĩa nhân

đạo với các đại biểu chủ nghĩa xã hội không tưởng, biểu hiện lợi ích của những người laođộng, nông dân, công nhân và bình dân thành thị Họ chủ trương chống lại hệ tư tưởngphong kiến, giáo quyền, bảo vệ lợi ích cá nhân nhưng trọng tâm của họ là vấn đề các hìnhthức giao tiếp và liên hệ giữa người và người Họ phê phán mọi khuynh hướng phản nhânvăn của xã hội, đề ra yêu cầu bình đẳng về tài sản, thành lập một chế độ xã hội công bằng,chủ trương tăng cường giáo dục, phi đấu tranh giai cấp Đó là chủ nghĩa nhân đạo tư sản