Hội nhập kinh tế quốc tế tạo ra rất nhiều cơ hội đối với cả Nhà nước, Doanh nghiệp và người tiêu dùng. Điều này đang thu hút sự quan tâm ngày càng lớn của các nhà hoạch định chính sách, các nhà phân tích kinh tế cũng như của tất cả mọi doanh nghiệp. Đồng thời, đi cùng với cơ hội là những thách thức làm sao để tận dụng được những cơ hội đó? Đối với nền kinh tế Việt Nam cũng vậy, tham gia vào tiến trình hội nhập với nền kinh tế toàn cầu đang mở ra những cơ hội cho các doanh nghiệp phát triển, đồng thời tiến trình này cũng đang đặt ra những thách thức không nhỏ cần được nhận thức rõ để từ đó đề ra các giải pháp, hướng đi đúng đắn nhằm tận dụng được đến mức tối đa những cơ hội do hội nhập mang lại và giảm đến mức tối thiểu những khó khăn, bất lợi có thể có trên con đường phát triển của mình.
Trang 1CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC TRONG VIỆC PHÁT TRIỂN KINH TẾ
ĐỐI NGOẠI Ở VIỆT NAM
Hội nhập kinh tế quốc tế tạo ra rất nhiều cơ hội đối với cả Nhà nước, Doanh nghiệp và người tiêu dùng Điều này đang thu hút sự quan tâm ngày càng lớn của các nhà hoạch định chính sách, các nhà phân tích kinh tế cũng như của tất cả mọi doanh nghiệp Đồng thời, đi cùng với cơ hội là những thách thức- làm sao để tận dụng được những cơ hội đó? Đối với nền kinh tế Việt Nam cũng vậy, tham gia vào tiến trình hội nhập với nền kinh tế toàn cầu đang mở ra những cơ hội cho các doanh nghiệp phát triển, đồng thời tiến trình này cũng đang đặt ra những thách thức không nhỏ cần được nhận thức
rõ để từ đó đề ra các giải pháp, hướng đi đúng đắn nhằm tận dụng được đến mức tối đa những cơ hội do hội nhập mang lại và giảm đến mức tối thiểu những khó khăn, bất lợi có thể có trên con đường phát triển của mình
1 Những cơ hội
Trong việc phát triển kinh tế đối ngoại ở Việt Nam, những thành tựu
to lớn và rất quan trọng của 25 năm đổi mới vừa qua đã làm cho thế và lực của nước ta lớn mạnh lên rất nhiều Cơ sở vật chất kỹ thuật của nền kinh tế được tăng cường đáng kể Đất nước còn nhiều tiềm năng lớn về tài nguyên, lao động Nhân dân ta có truyền thống tốt đẹp, cần cù, thông minh và sáng tạo trong lao động Tình hình chính trị, xã hội ổn định Môi trường hoà bình,
sự hợp tác liên kết, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng phát triển tạo điều kiện để chúng ta tiếp tục phát huy nội lực và lợi thế so sánh, tranh thủ ngoại lực nguồn vốn công nghệ mới, kinh nghiệm quản lý mở rộng thị trường, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Hơn nữa, Việt Nam là một nước đi sau có điều kiện tiếp thu kinh nghiệm về buôn bán, quản lý sản xuất kinh doanh và điều hành nền kinh tế
Trang 2Thứ nhất: Trong hoạt động thu hút vốn đầu tư và công nghệ nước ngoài
Trong quá trình toàn cầu hoá các dòng hàng hoá được lưu thông tự do hơn sẽ kéo theo nó sự vận động của các dòng vốn và công nghệ Xu hướng của sự vận động là đi từ nơi thừa đến nơi thiếu, từ chỗ sinh lợi ít đến chỗ sinh lợi nhiều hơn Hiện nay ở các nước phát triển những nguồn vốn thừa, bão hoà, những công nghệ mới không còn nơi sinh lợi cao, những công nghệ
cũ không có chỗ sử dụng đang xuất hiện ngày càng nhiều Cho nên những nguồn vốn và công nghệ này tất yếu sẽ được chảy tới những nơi sinh lợi nhiều hơn Trước những năm 90, do chính sách đóng cửa bảo hộ chặt chẽ của các nước đang phát triển, nên các dòng vốn và công nghệ này chỉ giao lưu chủ yếu giữa các nước phát triển với nhau Từ sau năm 1990 khi chiến tranh lạnh kết thúc, nhiều nước đang phát triển đã chuyển sang kinh tế thị trường, mở cửa tham gia hội nhập, do vậy các dòng vốn và công nghệ này đang ngày càng chảy vào các nước đang phát triển nhiều hơn Đây là một thời cơ lớn cho các nước đang phát triển, vì các nước đang phát triển là những thị trường mở, có sức lao động, tài nguyên rẻ nên có thể sử dụng những nguồn vốn và công nghệ đó có hiệu quả hơn Nửa sau những năm
1990, hàng năm đã có hàng trăm tỷ USD đổ vào các nước đang phát triển
Có nước như Trung Quốc từ năm 1996 trở lại đây mỗi năm đã thu hút hơn
50 tỷ USD, trở thành một trong những nước hàng đầu trên thế giới trong việc thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
Rõ ràng là hội nhập mang lại cho các nước kém phát triển cơ hội trong việc tiếp nhận vốn, công nghệ Nhưng những nước nào không tạo ra được một môi trường đầu tư có khả năng sinh lời hấp dẫn và bền vững thì các dòng vốn và công nghệ mới sẽ không vào hoặc nếu có vào thì sau một
Trang 3thời gian gặp chấn động chúng sẽ tự rút chạy Sự tháo chạy của các dòng vốn ra khỏi một số nước châu Á là một ví dụ
Cùng với việc thu hút đầu tư nước ngoài vào nước ta là công nghệ mới Việc tiếp nhận công nghệ mới này góp phần quan trọng nâng cao hiệu quả sản xuất và sức cạnh tranh của hàng hoá Việt Nam
Đi theo dòng vốn đầu tư trực tiếp (FDI) vào nước ta là các công nghệ mới Các công nghệ này có thể là cũ và không có hiệu quả ở Mỹ, Nhật Bản
và ở các nước Tây Âu nhưng lại là mới và có hiệu quả ở Việt nam Nếu nước ta không hội nhập quốc tế, nước ta vẫn có thể vay vốn nhập công nghệ mới cho sản xuất hàng hoá phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu
Tuy nhiên, do khả năng tiếp cận thị trường bên ngoài của Việt Nam còn hạn chế, việc vay vốn và nhập khẩu công nghệ mới cũng không dễ dàng Đặc biệt khả năng quản lý kinh doanh của ta lại kém, nên mô hình này tuy
đã thành công ở Hàn Quốc, Đài Loan nhưng không dễ thành công ở nước ta
Con đường thích hợp với Việt Nam trong điều kiện hiện nay vẫn là chủ động hội nhập quốc tế để khai thông thị trường trong nước với khu vực
và thế giới, tạo ra môi trường đầu tư có hiệu quả và có sức hấp dẫn Do vậy các công nghệ mới có thể du nhập vào nước ta và được sử dụng một cách có hiệu quả nhất
Trong các dòng vốn du nhập vào nước ta, dòng vốn FDI có khả năng đem theo các công nghệ mới vào nước ta và sử dụng chúng có hiệu quả hơn
cả Điều này là hiển nhiên, vì không ai bỏ tiền ra lại không có mục đích sinh lời Đặc biệt là nó hoàn toàn đúng với những chủ đầu tư nước ngoài Lý do
là các công ty đa quốc gia đầu tư trực tiếp vào Việt Nam hiện đang nắm giữ tới 90% công nghệ thế giới và có mạng lưới chi nhánh trên khắp thế giới Chúng có khả năng di chuyển công nghệ từ nước kém lợi thế cạnh tranh hơn
Trang 4sang một nước khác Nhờ đó các công nghệ được khai thác hiệu quả hơn Hội nhập sẽ khai thác được dòng di chuyển công nghệ này
Thứ hai: Đối với thương mại quốc tế
Một là, mở rộng thị trường
Cùng với quá trình hội nhập quốc tế phát triển, hàng rào bảo hộ mậu dịch ngày càng giảm, quan hệ buôn bán giữa các quốc gia ngày càng được tăng cường, do vậy mà thị trường thế giới cũng ngày càng được mở rộng Các Hiệp định thương mại song phương, đa phương sẽ cho phép thị trường của một nước được khai thông với tất cả các nước đối tác Chẳng hạn, khi Việt Nam thực hiện đúng các cam kết của AFTA, từ năm 2006, thị trường các hàng công nghiệp chế biến Việt Nam đã được khai thông tới tất cả các nước ASEAN Khi Việt Nam trở thành thành viên chính thức của WTO, thì sau khoảng 5-10 năm, thị trường của hàng hoá, dịch vụ của Việt Nam sẽ được khai thông với 150 nước thành viên WTO Đây là một cơ hội rất lớn với các nước tham gia hội nhập quốc tế
Tất nhiên đây cũng là một nguy cơ đối với các nước không tham gia hay tham gia hội nhập quốc tế một cách hạn chế Bởi thị trường của các nước này không có khả năng mở rộng ra bên ngoài, nên các lợi thế so sánh này không tăng lên và bị đẩy vào những điểm kẹt của thị trường thế giới, nghĩa là ở những điểm mà lợi thế so sánh về kinh tế của quốc gia chỉ có giảm dần
Một khi thị trường bên ngoài của một quốc gia ngày càng rộng mở, thì sức ép từ thị trường bên ngoài cũng ngày càng mạnh trên nhiều phương
diện Trước hết là cạnh tranh toàn cầu sẽ rất gay gắt, buộc tất cả các công ty
trong nước phải phấn đấu dữ dội để tồn tại và phát triển Đây là một thách thức, vì nếu các quốc gia tham gia hội nhập không có các chính sách đúng, các công ty kinh doanh trong nước không chịu phấn đấu vươn lên, thì tình
Trang 5trạng phá sản các công ty dẫn tới thất nghiệp gia tăng, gây bất ổn định xã hội
là điều khó tránh khỏi Thứ hai, sức ép của thị trường toàn cầu sẽ tác động
đến thể chế kinh tế, xã hội của các quốc gia, buộc các thể chế này phải thích ứng với thể chế thị trường toàn cầu Đây cũng là một cơ hội để các quốc gia
có thể hoàn thiện thể chế thị trường của mình Nhưng đồng thời cũng là một thách thức vì nếu các thể chế quốc gia không hoàn thiện thích ứng với cơ chế thị trường toàn cầu, thì môi trường kinh doanh sẽ bị giảm lợi thế so sánh, kém hiệu quả, gây thua thiệt cho các nhà kinh doanh
Hai là, Khắc phục được tình trạng bị phân biệt đối xử trong thương mại quốc tế.
+ Khắc phục được tình trạng phân biệt đối xử tạo dựng được thế và lực trong thương mại quốc tế
Nhìn chung, tham gia hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực sẽ khắc phục được tình trạng bị các cường quốc lớn phân biệt đối xử, nâng cao vị thế của ta trên trường quốc tế Đặc biệt tiến trình này sẽ tạo cơ hội cho các nước nhỏ, nước chậm phát triển có cơ hội đối thoại chính sách với các nước phát triển hơn, hoặc phối hợp quan điểm với các nước khác trên các diễn đàn quốc tế nhằm giải tỏa các rào cản thương mại hạn chế tác động của chính sách phân biệt đối xử của một số nước
+ Được thừa hưởng những ưu đãi thương mại, mở đường cho thương mại phát triển
Tham gia các khu vực mậu dịch tự do và thực hiện tự do hóa thương mại trong khuôn khổ theo WTO là điều kiện cần để các nước tranh thủ những ưu đãi về thương mại đầu tư và các lĩnh vực khác được áp dụng trong nội bộ mỗi tổ chức, góp phần mở rộng thị trường và phát triển sản xuất trong nước Đặc biệt trong WTO cũng như đại đa số các tổ chức khu vực khác đều
có các chính sách ưu đãi đối với các nước đang phát triển và các nước trong
Trang 6thời kỳ chuyển đổi, cho phép các nước này được hưởng các miễn trừ, ân hạn trong việc thực hiện các nghĩa vụ giảm thuế, phi thuế và các nghĩa vụ khác
Thứ ba: Đối với sản xuất
Một là, Cơ cấu lại sản xuất trong nước theo hướng có hiệu quả hơn
Hội nhập - tham gia tiến trình tự do hóa thương mại, thực hiện giảm thuế và mở cửa thị trường sẽ tạo sự cạnh tranh trên thị trường nội địa, buộc các ngành sản xuất phải cơ cấu lại theo hướng phù hợp nhất với xu hướng thế giới, nâng cao hiệu quả kinh doanh và sản xuất những sản phẩm được thị trường thế giới chấp nhận Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với những nền kinh tế đang trong quá trình công nghiệp hóa như Việt Nam Tự do hóa thương mại cũng tạo điều kiện cho các ngành sản xuất có cơ hội lựa chọn nguyên vật liệu và các yếu tố đầu vào phù hợp Cuối cùng, người tiêu dùng trong nước cũng sẽ có lợi hơn do có nhiều sự lựa chọn hơn đối với hàng hóa trên thị trường nội địa
Hai là, Góp phần nâng cao năng lực quản lý và sản xuất
Một trong những ưu điểm của việc tham gia hội nhập vào các tổ chức khu vực và quốc tế đối với các nước đang phát triển là các tổ chức này thường có các chương trình hợp tác kinh tế kỹ thuật nhằm nâng cao năng lực quản lý và sản xuất cho các nước thành viên Ví dụ ASEAN có các chương trình hợp tác về phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ, phát triển cơ sở hạ tầng, hợp tác phát triển xã hội APEC có chương trình Hợp tác Kinh tế kỹ thuật (ECOTECH) bao trùm 9 lĩnh vực hợp tác cụ thể với trên 350 dự án đang triển khai Những chương trình này đã tạo điều kiện cho các nước tham gia phát triển bồi dưỡng nguồn nhân lực và tiếp cận với các công nghệ mới trong các lĩnh vực sản xuất, nhằm nâng cao hiệu quả cạnh tranh của nền kinh
tế
Trang 7Việt Nam là một nước đang phát triển, trình độ kinh tế còn rất thấp so với nhiều nước trên thế giới và khu vực, các yếu tố của nền kinh tế chưa phát triển, chưa được tạo lập đồng bộ, và còn nhiều khiếm khuyết Để hội nhập vào nền kinh tế thế giới, tham gia vào luật chơi chung cùng với các nước trong phạm vi WTO với thương mại đa biên đã trải qua hơn 60 năm phát triển mà trong đó hầu hết các nước thành viên đã có 20-30 năm kinh nghiệm xây dựng hệ thống pháp lý, chính sách thương mại của mình cho phù hợp với các điều luật quốc tế thì Việt Nam sẽ phải vượt qua những thách thức vô cùng to lớn Hội nhập sẽ đem lại những cơ hội và có kinh nghiệm để giải quyết những vấn đề trên đây
Ngoài ra thông qua Hội nhập quốc tế, chúng ta có điều kiện tăng cường thu hút vốn đầu tư, công nghệ, kinh nghiệm quản lý của nước ngoài Đây sẽ là cơ hội rất tốt cho các doanh nghiệp, người lao động trong nước tiếp thu học hỏi kinh nghiệm của họ, từng bước nâng cao năng lực quản lý, sản xuất cho chính mình
2 Những thách thức
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII Đảng Cộng sản Việt Nam đã khảng định, trong tình hình thế giới hiện nay đất nước ta phải đối mặt với nhiều thời cơ và thách thức Bốn nguy cơ mà Đảng ta đã từng nêu lên (tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII) đối với sự phát triển của đất nước là: tụt hậu xa hơn về kinh tế so với các nước trong khu vực và trên thế giới, chệch hướng xã hội chủ nghĩa, nạn tham nhũng và tệ quan liêu, “diễn biến hoà bình” do các thế lực thù địch gây ra Đến Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX Đảng vẫn tiếp tục khẳng định, đến nay cả bốn nguy cơ ấy vẫn còn tồn tại và diễn biến phức tạp, đan xen tác động lẫn nhau và không thể xem nhẹ một nguy cơ nào Đại hội lần thứ X của Đảng, Đảng tiếp tục chỉ ra nước ta đang đứng trước những thách thức lớn, đan xen nhau, tác động tổng hợp và
Trang 8diễn biến phức tạp, không thể coi thường bất cứ thách thức nào Nguy cơ tụt hậu xa hơn về kinh tế so với nhiều nước trong khu vực và trên thế giới vẫn tồn tại Tình trạng suy thoái về chính trị, tệ quan liêu tham nhũng, lãng phí trong bộ phận cán bộ đảng viên vẫn diễn ra nghiêm trọng chưa được ngăn chặn có hiêu quả Các thế lực thù địch đang ráo riết thực hiện âm mưu “diễn biến hoà bình” 1 Bởi vậy, việc nắm bắt thời cơ, vượt qua thách thức, khắc phục nguy cơ để phát triển kinh tế nhanh và bền vững trong thời kỳ mới đó
là nhiệm vụ trọng đại, có ý nghĩa sống còn với Đảng ta và nhân dân ta
Như đã khẳng định, thách thức lớn nhất của nước ta là nền kinh tế đang ở tình trạng thấp kém, khoảng cách về trình độ phát triển giữa nước ta với nhiều nước trên thế giới còn chênh lệch rất lớn, đất nước đi lên trong điều kiện cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt và quyết liệt
Theo tính toán của IMF và các tổ chức quốc tế khác thì muốn tăng trưởng kinh tế 1% thương mại phải tăng 2,4% Theo tỷ lệ đó với mục tiêu tăng trưởng kinh tế Việt Nam là 7,5 - 8%/năm thì nhịp độ tăng trưởng thương mại phải đạt khoảng từ 18 - 19%/năm Như vậy, tổng khối lượng hàng hoá thị trường tiêu thụ ở cả 3 kênh (xuất khẩu, đầu tư và tiêu dùng trong nước) sẽ phải tăng từ 433.000 tỷ đồng năm 1999 lên khoảng 510.000 -516.000 tỷ đồng mỗi năm từ nay đến năm 2020 Đó thực sự là một nhiệm vụ nặng nề đối với lĩnh vực thương mại vì mấy lý do sau :
Thứ nhất, theo dự báo của các tổ chức quốc tế, cùng với sự suy giảm
khá mạnh nhịp độ tăng trưởng kinh tế toàn cầu vào những năm đầu của thế
kỷ XXI, thương mại thế giới còn giảm mạnh từ 10% - 12,4% xuống còn 7,9% đến 9% xuất khẩu cũng giảm từ 8,8% đến 10% xuống còn 6% đến 7,1%
1 Văn kiện Đại hội đại biểu to n qu àn qu ốc Đảng CSVN lần thứ X, NXB CTQG, H 2006, tr 22.
Trang 9Thứ hai, ở thị trường trong nước khả năng tăng trưởng là khó đạt do
những yếu tố thuận lợi thì ít mà khó khăn thì nhiều
Chẳng hạn, về mặt thuận lợi, điều đáng kể nhất là sự nỗ lực rất lớn của Chính phủ trong việc tăng lương tối thiểu từ 180.000 lên 210.000, 290.000, 350.000, 450.000, 650.000 rồi lên 730.000 đồng cho một đội ngũ đông đảo những người hưởng lương và hưởng sinh hoạt phí, cán bộ hưu trí Việc nâng lương tối thiểu qua các đợt như vậy đã có thể tăng thêm sức mua khoảng từ 5.000 - 10.000 tỷ đồng là tối đa, nhưng điều đó chủ yếu vẫn diễn
ra ở khu vực thành thị
Yếu tố thuận lợi thứ hai là sự phát triển mạnh của lĩnh vực công nghệ
và sự phục hồi khá nhanh của lĩnh vực dịch vụ làm tăng thu nhập và sức mua, nhưng yếu tố này vẫn tập trung ở khu đô thị với số dân chỉ chiếm khoảng 1/4 dân số cả nước và đa phần là lao động công nghiệp, dịch vụ và công chức
Tuy vậy, ở khu vực nông thôn, nhìn chung mức sống của người dân vẫn đang thấp, sức mua yếu, người nông dân còn phải chịu nhiều thiệt thòi
do giá cánh kéo công nghiệp, dịch vụ và nông sản cách xa nhau Trong khi
đó dân số nước ta chủ yếu là nông dân lại chiếm tới khoảng 70% dân số như vậy việc kích cầu sẽ rất khó Còn 3/4 cư dân làm nông nghiệp thì lợi ích đạt được rất ít, cho nên khó tạo ra sự phát triển mang tính đột biến trong sức mua của xã hội
Trong khi đó, những yếu tố cản trở là rất lớn Trước hết, đó là việc cư dân của khu vực nông thôn vẫn chiếm trên 3/4 dân số cả nước, chẳng những phải gánh chịu những thua thiệt do rủi ro, thiên tai, mà bản thân ngành nông nghiệp vẫn luôn có năng suất lao động thấp hơn các ngành nghề khác
Khó khăn lớn nhất của Việt Nam khi bước vào hội nhập kinh tế quốc
tế là nền kinh tế đang ở trình độ thấp, chênh lệch trên không chỉ so với các
Trang 10nước công nghiệp và ngay cả với các nước có trình độ chưa cao trong khu vực Tính cạnh tranh của nền kinh tế còn yếu, các cơ chế của nền kinh tế thị trường còn đang trong giai đoạn hình thành, hệ thống pháp luật chưa hoàn chỉnh và thiếu đồng bộ, khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp, các ngành sản xuất và dịch vụ còn yếu Cơ cấu và phương thức phân bổ nguồn lực trong các ngành có bảo hộ cao Việt Nam hội nhập sau nhiều nước trong khu vực nên gặp rất nhiều khó khăn, tức là phải chịu một điều kiện hội nhập khắt khe hơn so với các nước hội nhập trước ở tầm vĩ mô, hội nhập cũng là một quá trình điều chỉnh và lựa chọn khó khăn đặc biệt so với các doanh nghiệp đã từng đưọc sự bảo hộ
Do khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế thế giới từ cuối năm
2007 nên đã có những dấu hiệu của sự suy giảm đầu tư trực tiếp nước ngoài Giờ đây sự bùng nổ đầu tư vào Việt Nam đã đi qua vấn đề đặt ra là liệu Việt Nam có thể duy trì mức tăng trưởng cao trong tương lai hay không, điều này phụ thuộc vào việc đối phó như thế nào với những thách thức trong phát triển dài hạn, như việc đẩy mạnh nền công nghiệp và xây dựng các hệ thống thể chế Tuy nhiên, trước khi bắt đầu giải quyết những vấn đề này, Việt Nam phải đối phó với hai thách thức từ bên ngoài Đó là việc Việt Nam phải thực hiện cam kết mậu dịch tự do và ảnh hưởng của các nền kinh tế Châu Á
Thực hiện các cam kết về mậu dịch tự do, cũng có nghĩa là ta phải xoá
bỏ hàng rào thuế quan đối với những hàng hoá của các nước thành viên khác xuất khẩu vào Việt Nam, điều này đặt ra một thách thức lớn cho nền sản xuất trong nước phải đứng trước một nguy cơ cạnh tranh gay gắt Trong khi
đó nền kinh tế nước ta còn lạc hậu, công nghệ sản xuất không thể sánh được với các nước phát triển vì vậy khả năng cạnh tranh của hàng hoá trong nước
là rất thấp ( do giá thành cao, chất lượng thấp và mẫu mã đơn điệu) Do đó, Việt Nam buộc phải thực hiện chiến lược phát triển mà không mâu thuẫn với