Chủ nghĩa hậu hiện đại phương tây có tác động gì tới đời sống văn học ở việt nam hiện nay

Chủ nghĩa hậu hiện đại phương tây có tác động gì tới đời sống văn học ở việt nam hiện nay, Thời gian gần đây chủ nghĩa hiện đại đươc hiểu theo nghĩa rộng, gộp cả vào đấy những biến đổi khá sâu sắc trong thời trang, lối sống, tư duy nghiên cứu trong khoa học xã hội, nhân văn, cả trong khoa học tự nhiên.Như vậy có thể nói chủ nghĩa hậu hiện đại đã xuất hiện và có những tác động tích cực đáng kể đến văn học Việt Nam.

Chủ nghĩa hậu hiện đại phương Tây có tác động gì

tới đời sống văn học ở Việt Nam hiện nay

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài

1 Thực tiễn : Chủ nghĩa hậu hiện đại là vấn đề không mới nhưng nó vẫn

ảnh hưởng và còn đang là một trong những mối quan tâm không nhỏ của giới văn nghệ sĩ ở nước ta Khi viết về nó thường không khó không phải vì nó cao siêu mà vì nó không thống nhất.Trong tư tưởng sáng tác chung là những người nghệ sĩ muốn vượt qua được giới hạn của chủ nghĩa hiện đại nhưng từ trước đến giờ khái niệm hiện đại vẫn là một khái niệm đa nghĩa

Về mặt nghệ thuật, nó tiếp nối tinh thần của những trào lưu tiên phong của chủ nghĩa hiện đại cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX.Trong những thập niên cuối thế kỷ 20, có một khái niệm, tuy chưa có được một cách hiểu thống nhất, nhưng lại được sử dụng và bàn đến nhiều nhất, đó là khái niệm “chủ nghĩa hậu hiện đại” (postmodernism) Chủ nghĩa hậu hiện đại gần như đã trở thành tinh thần của thời đại mới, vượt qua thời hiện đại và được gọi là thời “hậu hiện đại” hay “kỷ nguyên hậu hiện đại” Chủ nghĩa hậu hiện đại vừa được xem là một chủ thuyết triết học, cũng vừa là một phong trào xã hội được áp dụng vào hầu khắp các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hoá, nghệ thuật, giáo dục, tôn giáo Trong văn học, con người đã xây dựng nên cả một hệ thống lý thuyết hậu hiện đại, được dùng để áp dụng vào việc nghiên cứu tác phẩm, làm tiêu chí phân loại và định dạng, vừa để cụ thể hoá quá trình nhận thức luận về tinh thần văn học hậu hiện đại Như vậy, hậu hiện đại là một cách gọi để chỉ về một sự vận động, mà

sự vận động đó đang tạo nên một hệ hình tư duy mới, có nhiệm vụ thay thế cho

hệ hình tư duy hiện đại đã không còn phù hợp, kể cả trong kinh tế, chính trị và trong văn hoá tinh thần

2 Khoa học:Ở Việt Nam, lý thuyết văn học hậu hiện đại ngày càng được

quan tâm tìm hiểu, nghiên cứu và ứng dụng vào đời sống văn học, từ hoạt động

của người nghiên cứu – phê bình đến sáng tạo của người nghệ sĩ Trong những năm qua mà khoa văn học cũng như lĩnh vực sáng tác đã đạt được, đã chứng minh tính khoa học, tính khách quan và tính chân lý của chủ nghĩa hậu hiện đại Việc vận dụng lý thuyết văn học hậu hiện đại vào nghiên cứu những sáng tác của các nhà tiểu thuyết Việt Nam đã có những chuyển động và những thay đổi thực sự, cả nội dung và hình thức Tinh thần hậu hiện đại đã soi chiếu vào tư duy tiểu thuyết, có thể nói đã tạo nên một sự biến đổi lớn lao ở thể loại này Qua thời gian, những sáng tác của các nhà tiểu thuyết Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh, Tạ Duy Anh, Khương Việt Hà, Nguyễn Việt Hà, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Đình Tú, Đặng Thân, Châu Diên, Thuận, Đoàn Minh Phượng, Phong Điệp, Nguyễn Ngọc Tư… đã được xã hội thừa nhận Có một sự thật hiển nhiên được thừa nhận trong giới văn học là, không thể viết như trước được nữa, nếu như muốn có người đọc Về cơ bản, những thành tựu mà tiểu thuyết đạt được là nhờ sự tiếp thu, vận dụng một cách sáng tạo quan niệm nhận thức, kinh nghiệm viết hậu hiện đại của các nhà văn Việt Nam

3 Giáo dục : Chủ nhĩa hậu hiện đại là một khía niệm khá rộng và phức

tạp Ở đó con người hậu hiện đại chấp nhận rằng bản chất của thế giới là hỗn mang Họ chỉ cố gắng làm chủ và điều chỉnh điều kiện tồn tại của riêng họ trong mối quan hệ tương quan với những điều kiện tồn tại của kẻ khác Họ nhận thức rằng họ chỉ tồn tại trong vùng giao thoa của sựu tương phản và những giá trị tương đối Đối với thế giới không phải là một thứ hiện thực đơn giản mà và đồng nhất trong giác quan của mỗi người.Họ không còn thật sự tin vào một thứ quy luật nòa đó to lớn bao trùm tất cả, mà tin vào những thí nghiệm và ứng dụng ở mô hình nhỏ Bởi thế mỗi người có thể cùng lúc nhìn thấy nhiều thế giới khác nhau và có thể bị chi phối cùng lúc bởi nhiều hệ quy chiếu khác nhau của những thú đa tầng và đa phương.Còn vấn đề ta cấn nghiên cứu là chủ nghĩa hậu hiện đại tác động như thế nào đến lĩnh vực văn học ở nước ta

Nhân loại đang tiến những bước thần kì trong cuộc cách mạng công nghệ Do

đó giáo dục những vấn đề cốt yếu của chủ nghĩa hậu hiện đại cho học sinh là vấn đề hết sức cấp thiết Nhất là đối với nền giáo dục đang trên đà phát triển ở nước ta ngày nay

Vì những lí do trên nên em chọn đế tài "Chủ nghĩa hậu hiện đại phương Tây tác động gì đến đời sống văn học Việt Nam hiện nay"

II Lịch sử vấn đề

Trong phần tư cuối cùng của thế kỷ thứ hai mươi, những cuộc tranh luận về chủ nghĩa hậu hiện đại (postmodernism, còn gọi tắt là PoMo) không chỉ xảy ra trong giới hàn lâm mà còn tạo nên một phong trào hết sức rộng lớn ảnh hưởng đến nhiều lãnh vực khác nhau trên khắp thế giới Về phương diện lý thuyết văn hoá

và mỹ học, cuộc luận chiến nổ ra xung quanh một nghi vấn: Ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện đại (modernism) trong các ngành nghệ thuật đã thực sự bị khai tử hay chưa? Nếu có, khuynh hướng nghệ thuật (hậu hiện đại) nào sẽ tiếp nối?

Gay gắt và dữ dội hơn, các nhà lý thuyết hàng đầu hai bên bờ Đại Tây Dương

đã đẩy các cuộc tranh cãi đến những giới hạn cuối cùng của các phạm trù triết học Những triết gia hoài cổ tiếp tục chống chế và cố biện giải cho sự duy

trì chủ nghĩa nhân bản (humanism) và chủ nghĩa duy lý (rationalism), nhóm này tìm thấy đồng minh ở giới khoa bảng trung thành với chủ nghĩa thực chứng (positivism), lấy Khoa Học và Tri Thức làm nền tảng cho tri thức luận (epistemology) của họ Trong khi đó, nhóm triết gia đại diện cho chủ nghĩa

hậu hiện đại như Barthes, Derrida, Foucault, Baudrillard, Rorty, Lyotard… tấn công một cách mãnh liệt vào nền tảng triết học của chủ nghĩa hiện đại, đồng thời khẳng định rằng lý thuyết này đã đến thời điểm cáo chung Dần dần, các cuộc tranh luận về ảnh hưởng của chủ nghĩa hậu hiện đại đã lan rộng ra hầu như mọi lãnh vực của đời sống, biến khái niệm chủ nghĩa hậu hiện đại trở nên vô cùng đa dạng và phạm vi ý nghĩa của nó ngày một rộng lớn hơn

Chủ nghĩa hậu hiện đại, theo giáo sư Mary Klages là một từ ngữ phức tạp bao hàm một hệ thống tư tưởng được giới nghiên cứu đại học tiếp nhận, khai triển từ những năm giữa thập niên 1980 đến nay Rất khó có một định nghĩa thật chính xác và hàm súc về chủ nghĩa hậu hiện đại, vì khái niệm chủ nghĩa hậu hiện đại xuất hiện trên nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau, bao gồm nghệ thuật, kiến trúc, âm nhạc, phim ảnh, văn chương, chính trị, xã hội, truyền thông, khoa học

kỹ thuật và ngay cả thời trang hay các phương tiện giải trí thường ngày

như Disneyland chẳng hạn

Có lẽ cách tiếp cận dễ dàng nhất về chủ nghĩa hậu hiện đại là nên bắt đầu từ chủ nghĩa hiện đại (modernism): nguồn gốc phát triển, đồng thời cũng là đối tượng

bị phủ nhận của chủ nghĩa hậu hiện đại Theo phương pháp này, chủ nghĩa hậu hiện đại sẽ được giải thích trên hai bình diện khác nhau: (a) lịch sử và xã hội, (b) văn học và các khuynh hướng nghệ thuật

III Đối tượng, nhiệm vụ

1 Đối tượng : Chủ nghĩa hậu hiện đại phương Tây có tác động gì đến đồ sống

văn họcở Việt Nam hiện nay

2 Nhiệm vụ: Ở Việt Nam, lý thuyết văn học hậu hiện đại ngày càng được quan

tâm tìm hiểu, nghiên cứu và ứng dụng vào đời sống văn học, từ hoạt động của người nghiên cứu – phê bình đến sáng tạo của người nghệ sĩ Do đó, nghiên cứu

rõ những tác động của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học là rất quan trọng

IV Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp lịch sử - loại hình: dùng để khảo sát sự hình thành và vận động của lý thuyết hậu hiện đại, đặc trưng và các quan niệm riêng của các nhà lý luận trong các lĩnh vực triết học, văn hóa, văn học, nghệ thuật

- Phương pháp cấu trúc - hệ thống: dùng để tìm hiểu, nghiên cứu một cách hệ thống các khuynh hướng triết học như Hiện tượng luận – Tường giải học; Cấu trúc luận – Giải cấu trúc luận Các tiểu thuyết có dấu ấn hậu hiện đại Việt Nam cũng được nghiên cứu qua phương pháp này

- Phương pháp liên ngành văn hóa – văn học: dùng để khảo sát quá trình hình thành chủ nghĩa hậu hiện đại (điều kiện triết học, kinh tế – xã hội, văn hóa – nghệ thuật) và nghiên cứu đặc thù lịch sử, văn hóa, văn học dân tộc trong tiểu thuyết theo xu hướng hậu hiện đại Việt Nam - Phương pháp so sánh – đối chiếu: dùng để nghiên cứu những tương đồng và riêng biệt trong tư duy nghệ thuật của các nhà tiểu thuyết theo xu hướng hậu hiện đại Việt Nam

B NỘI DUNG

I Khái niệm chủ nghĩa hậu hiện đại.

Chủ nghĩa hậu hiện đại (tiếng Pháp : postmodernisme) là thuật ngữ đa

nghĩa, được sử dụng linh hoạt, nhằm chỉ một trào lưu tư tưởng, văn hóa, một hệ thống quan niệm bao trùm nhiều lĩnh vực khác nhau, như lí luận khoa học, triết học, nhận thức luận, mĩ học, nghiên cứu, phê bình văn học Chủ nghĩa hậu hiện đại là một phản ứng tâm lí, một kiểu chiếm lĩnh thế giới, cảm thức vũ trụ, một cách đánh giá những khả năng nhận thức, cũng như vai trò, vị trí của con người trong thế giới khách quan Bắt đầu hình thành từ cuối cuộc thế chiến lân thứ hai trong những lĩnh vực hết sức khác nhau, như nghệ thuật, văn học, âm nhạc, hội họa, kiến trúc, đến đầu những năm 80 của thế kỷ XX, chủ nghĩa hậu hiện đại được thừa nhận là hiện tượng xã hội – thẩm mĩ của nền văn hóa phương Tây, một hiện tượng độc đáo trong triết học, mĩ học và phê bình văn học

Chủ nghĩa hậu hiện đại, với tư cách là một khuynh hướng phê bình văn học biện đại, có ý đồ khám phá, phát hiện ở cấp độ tổ chức văn bản nghệ thuật tập hợp tư tưởng – tình cảm mang nội dung vũ trụ quan Hoạt động của nó gắn liền với tên tuổi của các nhà lí luận trụ cột như Gi.Ph Li-ô-tát (Pháp), I Hát-xan, Ph Giêm-mơ-xơn (Mĩ), D Lốt-giơ (Anh), D Phốc-cơ-ma, T Đa-en (Hà Lan) Dựa vào những công trình chính yếu của họ, có thể khái quát hệ thống quan niệm của chủ nghĩa hậu hiện đại thành một số điểm lớn như sau :

Thứ nhất: Chủ nghĩa hậu hiện đại là sự tổng hợp lí luận của chủ nghĩa hậu cấu trúc với thực tiễn phân tích phê bình văn học của chủ nghĩa giải cấu trúc và toàn

bộ thực tiễn hoạt động sáng tạo của nghệ thuật hiện đại Bằng cách ấy, nó có tham vọng đưa ra một cách giải thích, “một cái nhìn mới đối với thế giới” Cho nên, nói tới chủ nghĩa hậu hiện đại, người ta hoàn toàn có thể khẳng định sự tồn

tại của một tập hợp quan điểm mang tính phổ quát của chủ nghĩa hậu cấu trúc – chủ nghĩa giải cấu trúc – chủ nghĩa hậu hiện đại

Thứ hai: Các nhà lí luận của chủ nghĩa hậu hiện đại thường xuyên nhấn mạnh tình trạng khủng hoảng của ý thức hậu hiện đại chủ nghĩa Theo họ, tình trạng khủng hoảng ấy có nguyên nhân ở thời đại mà những quan điểm của khoa học

tự nhiên hoàn toàn sụp đổ vào khoảng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khiến cho uy tín của những trí thức khoa học thực chứng, cùng tất cả những giá trị cơ bản mang tính chất duy lí của nền văn minh tư sản truyền thống chỉ còn là số không Chủ nghĩa hậu hiện đại hoàn toàn phủ nhận cái gọi là “truyền thống châu Âu”, đúng hơn là “truyền thống duy lí – tư sản” Tâm trạng khủng hoảng vì thế trở thành tâm trạng phổ biến của thời đại Việc chối bỏ chủ nghĩa duy lí, phủ nhận truyền thống và mọi đức tin tôn giáo được cả xã hội thừa nhận, sự nghi ngờ tính chính xác của tri thức khoa học tức là nghi ngờ cái bức tranh thế giới được hình thành trên cơ sở cứ liệu của khoa học tự nhiên, làm nẩy sinh cái gọi

là hoài nghi nhận thức luận của chủ nghĩa hậu hiện đại

Thứ ba: Chủ nghĩa hậu hiện đại cho rằng khoa học tự nhiên, khoa học chính xác, cũng như triết học truyền thống, thứ triết học dựa trên bộ máy khái niệm lôgic để khái quát những quy luật nghiêm nhặt về các mối quan hệ nhân quả không thể cảm nhận được chính xác hình ảnh thế giới như nó vốn có Muốn chiếm lĩnh thế giới như nó vốn có chỉ có cách duy nhất là dựa vào trực giác, vào

“tư duy thi ca” với những liên tưởng, hình tượng, ẩn dụ và khả năng “đốn ngộ” trong giây lát của nó

Thứ tư: Phù hợp với hệ thống quan điểm của chủ nghĩa hậu hiện đại, các nhà phê bình văn học hậu hiện đại thường sử dụng những khái niệm công cụ cơ bản như : “vũ trụ như sự hỗn độn” và tri giác hậu hiện đại (postmodern sensibility);

“thế giới như một văn bản” và “ý thức như một văn bản”, tính liên văn bản (intertextuality), “khủng hoàng uy tín”, hoài nghi nhận thức luận (epistemological uncertainty), mặt nạ tác giả (author’s mask), mã kép (double

code), “phương thức trần thuật giễu nhại”, ngắt đoạn, đoạn trần thuật, “hố giao tiếp”, siêu trần thuật (metanarrative)

2 Nội dung, tác động chủ nghĩa hậu hiện đại tới đời sống văn học Việt Nam

Văn học hậu hiện đại ở Việt Nam được phát triển trong hoàn cảnh diện mạo riêng, khi nền nghệ thuật hiện đại còn dang dở, khi các kinh điển triết – mỹ về hiện đại và hậu hiện đại thế giới còn chưa được giới thiệu nhiều, tư duy triết học

về ngôn ngữ chưa đầy đủ, chính vì vậy, điều kiện về “kiến trúc thượng tầng” cho văn học hậu hiện đại ra đời và vận động phát triển là khá thiếu thốn Bởi vì,

dù có kế thừa hay lược bỏ, có quay về hay thoát ly, có phủ định hay tiếp nối, để hiểu và để viết theo hậu hiện đại trước hết vẫn phải dựa trên nền của nghệ thuật hiện đại Hoàng Ngọc Hiến nhận định: “Chủ nghĩa hậu hiện đại trước hết là một phản ứng với chủ nghĩa hiện đại, do đó phải tìm hiểu về chủ nghĩa hiện đại thì mới cảm nhận được chủ nghĩa hậu hiện đại” [143] Chính từ nhu cầu bức thiết trên, nền văn học Việt 49 Nam, theo các nhà nghiên cứu, cần phải tiến hành song hành hai quá trình: vừa hiện đại hóa vừa hậu hiện đại hóa Hiện đại hóa nhằm tạo tiền đề và nền tảng cho việc phát triển văn học hậu hiện đại; mặt khác, hậu hiện đại hóa để bắt kịp với tinh thần, trình độ và không khí chung của thời đại Như vậy, chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Việt Nam, nếu có, thì đa phần mới dừng lại ở sự pha trộn và kết hợp giữa những yếu tố hiện đại và hậu hiện đại, trong đó, yếu tố hậu hiện đại giữ vai trò chủ đạo Nói cách khác, chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Việt Nam là một chủ nghĩa hậu hiện đại mang tính nguyên hợp (syncretism) Nếu không có nền tảng hiện đại và trải nghiệm qua hiện đại, rõ ràng sẽ thiếu đi một cơ sở quan trọng nhằm đến với cái hậu hiện đại một cách bền vững Tóm lại, tương lai văn học hậu hiện đại ở Việt Nam là một thách thức, đồng thời là một cơ hội nhằm hiện đại hóa nền văn học dân tộc lần thứ hai Khác với công cuộc hiện đại hóa lần thứ nhất (giai đoạn 1930 –

1945), vốn là quá trình hiện đại hóa diễn ra dưới thời thực dân, mang tính

“cưỡng bức” lịch sử Công cuộc hiện đại hóa lần thứ hai theo xu hướng hậu hiện đại hoàn toàn không có một áp lực nào từ bên ngoài, nếu nói có, lại là những áp lực từ bên trong, áp lực bởi sự tự ti vì mình kém cỏi, áp lực nhược tiểu không tẩy xoá được, tự mình làm khó mình Có thể nói, đây là quá trình tự giác, hoàn toàn xuất phát từ những quy luật nội tại của nghệ thuật và yêu cầu của thời đại Điều đáng mừng là, trong công cuộc đổi mới này, tuy chúng ta vẫn đi sau thời đại, nhưng không phải là một khoảng cách quá xa Một phần lớn lợi thế đó

là nhờ công lao tiếp nhận lý thuyết hậu hiện đại vào Việt Nam khá hiệu quả Thách thức vẫn còn ở phía trước, bởi công cuộc hiện đại hóa lần thứ nhất đã để lại quá nhiều thành tựu (Thơ Mới, văn xuôi lãng mạn, văn xuôi hiện thực…), cho nên sức ép với những người chủ xướng cho công cuộc hiện đại hóa lần thứ hai là rất nặng nề Nhưng đúng như nhận định của Inrasara: “Nếu không tiếp nhận ngay từ hôm nay, tôi e rằng chúng ta tiếp tục chương trình làm kẻ trễ tàu thời đại” [90] Mặc dù đã có nhiều bài viết khảo sát về các yếu tố hậu hiện đại trong văn học Việt Nam, nhưng vẫn còn một vấn đề được đặt ra là, vậy văn học hậu hiện đại ở Việt Nam sẽ có diện mạo riêng và tương lai như thế nào? Hay nhất thời chỉ là một trào lưu nổi lên để rồi nhanh chóng bị lãng quên như một mốt thời thượng, sính thuật ngữ của Phương Tây? Hay chỉ là một mớ bóng chữ lộn xộn, lai ghép hỗn độn 50 như một “món nộm suồng sã” (Đào Tuấn Ảnh) của

ý tưởng mà các nhóm Ngựa Trời hay Mở Miệng thời gian qua đang tiến hành thử nghiệm? Nhìn nhận một cách bình tâm, có thể nhận thấy đời sống văn học Việt Nam hiện nay có hai xu hướng đi theo lối hậu hiện đại Một xu hướng kết hợp các thủ pháp hậu hiện đại (giễu nhại, liên văn bản, giải thiêng, cực hạn, huyền ảo, phân mảnh…) với các đặc trưng thể loại truyền thống Đại diện cho khuynh hướng này có thể kể đến Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phương, Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà, Châu Diên, Lê Anh Hoài, Đặng Thân, Thuận, Nguyễn Đình Tú…, hoặc xa hơn một chút là Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh… Chủ yếu các sáng tác của khuynh hướng này gắn với thể loại truyện