Chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 2016 (Luận văn thạc sĩ)

Chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 2016 (Luận văn thạc sĩ)Chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 2016 (Luận văn thạc sĩ)Chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 2016 (Luận văn thạc sĩ)Chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 2016 (Luận văn thạc sĩ)Chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 2016 (Luận văn thạc sĩ)Chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 2016 (Luận văn thạc sĩ)Chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 2016 (Luận văn thạc sĩ)Chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 2016 (Luận văn thạc sĩ)Chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 2016 (Luận văn thạc sĩ)

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––––––

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––––––

NGUYỄN THỊ QUÝ

CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG DÂN CƯ TỈNH BẮC NINH

GIAI ĐOẠN 2006 - 2016 Ngành: Địa lí học

Mã số: 8.31.05.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Dương Quỳnh Phương

THÁI NGUYÊN - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu nêu trong luận văn là trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được

ai công bố trong bất kì luận văn nào

Người viết luận văn

Nguyễn Thị Quý

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành đến PGS.TS Dương Quỳnh Phương

đã tận tình hướng dẫn tác giả trong suốt thời gian nghiên cứu, tìm hiểu và hoàn thiện

đề tài

Tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các thầy, cô giáo trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong suốt quá trình học tập

và thực hiện luận văn

Tác giả cũng trân trọng cảm ơn các cơ quan: Cục thống kê tỉnh Bắc Ninh, Ủy ban Nhân dân tỉnh Bắc Ninh, Ủy ban Nhân dân các huyện đã giúp đỡ tôi trong thời gian qua

Lời cuối cùng, tác giả được tỏ lòng biết ơn đến gia đình, bạn bè đã bên cạnh động viên và giúp đỡ tác giả trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu…

Thái Nguyên, 04/2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Quý

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt iv

Danh mục các bảng v

Danh mục các hình vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Mục tiêu, nhiệm vụ, giới hạn nghiên cứu 2

4 Các quan điểm và phương pháp nghiên cứu 5

5 Đóng góp chủ yếu của đề tài 7

6 Cấu trúc luận văn 7

NỘ DUNG 8

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG DÂN CƯ 8

1.1 Cơ sở lý luận 8

1.1.1 Các quan niệm về chất lượng cuộc sống 8

1.1.2 Các nhân tố ảnh hưởng đến CLCS 9

1.1.3 Các tiêu chí đánh giá chất lượng cuộc sống dân cư 11

1.2 Cơ sở thực tiễn 15

1.2.1 Chất lượng cuộc sống dân cư ở Việt Nam 15

1.2.2 Chất lượng cuộc sống dân cư vùng Đồng Bằng Sông Hồng 15

Tiểu kết chương 1 23

Chương 2: THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG DÂN CƯ TỈNH BẮC NINH 24

2.1 Các nhân tố ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh 24

2.1.1 Các nhân tố kinh tế - xã hội 24

2.1.2 Vị trí địa lý và lãnh thổ 35

2.1.3 Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên 37

2.2 Thực trạng chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh 40

2.2.1 Chỉ số phát triển con người 40

2.2.2 Vấn đề môi trường 61

2.2.3 Vấn đề nhà ở 63

2.2.4 Vấn đề sử dụng điện, nước sạch 64

2.2.5 Mức độ hưởng thụ văn hóa 66

2.2.6 Chỉ số HDI của tỉnh Bắc Ninh 66

2.3 Đánh giá chung về chất lượng cuộc sống của dân cư tỉnh Bắc Ninh 67

Tiểu kết chương 2 69

Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG DÂN CƯ TỈNH BẮC NINH ĐẾN NĂM 2020 VÀ TẦM NHÌN 2030 70

3.1 Định hướng và mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống dân cư của tỉnh Bắc Ninh 70

3.1.1 Định hướng 70

3.1.2 Mục tiêu 71

3.2 Một số giải pháp nâng cao CLCS dân cư tỉnh Bắc Ninh 75

3.2.1 Giải pháp về chính sách 75

3.2.2 Giải pháp về kinh tế 76

3.2.3 Giải pháp về y tế, giáo dục 80

3.2.4 Về xã hội 82

3.2.5 Nhóm giải pháp đảm bảo cuộc sống cho dân nhập cư 82

3.2.6 Giải pháp về môi trường, an ninh và trật tự xã hội 83

3.2.7 Giải pháp về cơ sở hạ tầng 83

3.2.8 Một số giải pháp khác 85

Tiểu kết chương 3 87

KẾT LUẬN 88

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90 PHỤ LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

1 CLCS Chất lượng cuộc sống

2 CN - XD Công nghiệp xây dựng

3 CN - TT Công nghệ - Thông tin

12 HDI Chỉ số phát triển con người

13 HDR Báo cáo phát triển con người của Liên Hiệp Quốc

15 KT - XH Kinh tế - xã hội

16 LHQ Liên Hiệp Quốc

18 NGTK Niên giám Thống kê

19 PPP Sức mua tương đương

26 UBND Ủy ban Nhân dân

27 UNDP VN Báo cáo phát triển con người Việt Nam

28 UNDP United Nations Development Programme

(Chương trình phát triển LHQ)

29 VLHSS Kết quả khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam

30 CNH - HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa

31 N -L -TS Nông, lâm, thủy sản

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Số trường, lớp giáo viên và học sinh các bậc học 16

Bảng 1.2 So sánh chỉ số HDI của Việt Nam với một số nước ở Châu Á 20

Bảng 1.3 Thành tựu phát triển con người của các vùng ở Việt Nam 2015 21

Bảng 1.4 Thành tựu phát triển con người của các tỉnh ĐBSH năm 2015 22

Bảng 2.1 Giá trị sản xuất trên địa bàn theo giá so sánh năm 2010 phân theo khu vực kinh tế 25

Bảng 2.2 Cơ cấu tổng sản phẩm trên địa bàn theo giá hiện hành phân theo loại hình kinh tế 26

Bảng 2.3 Diện tích, dân số và mật độ dân số phân theo huyện, thị xã/ thành phố 27

Bảng 2.4 Dân số trung bình tăng nhanh ở một số khu vực hành chính giai đoạn 2006 - 2016 27

Bảng 2.5 Dân số trung bình phân theo thành thị và nông thôn năm 2006 và 2016 của tỉnh Bắc Ninh 28

Bảng 2.6 Tỷ lệ gia tăng dân số của Bắc Ninh giai đoạn 2006 - 2016 28

Bảng 2.7 Dân số từ 15 tuổi trở lên phân theo giới tính tại thời điểm 1/7 hàng 35năm giai đoạn 2006 - 2016 29

Bảng 2.8 Cơ cấu lao động phân theo khu vực kinh tế ở Bắc Ninh giai đoạn 2006 - 2016 30

Bảng 2.9 Tổng sản phẩm trên địa bàn và tổng sản phẩm bình quân đầu người giai đoạn 2006 - 2016 40

Bảng 2.10 Thu nhập bình quân một nhân khẩu/ tháng của nhóm thu nhập thấp nhất và nhóm thu nhập cao nhất của tỉnh Bắc Ninh 2010 - 2016 43

Bảng 2.11 Bình quân thu nhập một nhân khẩu 1 tháng chia theo 5 nhóm của Bắc Ninh so với cả nước và ĐBSH năm 2014 43

Bảng 2.12 Bình quân chi tiêu một nhân khẩu một tháng chia theo năm nhóm thu nhập ở Bắc Ninh giai đoạn 2002 - 2010 44

Bảng 2.13 Thu nhập bình quân đầu người/ tháng các huyện, thành phố tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 - 2016 46

Bảng 2.14 Tỷ lệ hộ nghèo của tỉnh Bắc Ninh phân theo các huyện, thành phố giai đoạn 2006 - 2016 47

Bảng 2.15 Số trường lớp và học sinh mẫu giáo qua các năm 2006-2016 52

Bảng 2.16 Tổng số trường, lớp, giáo viên và học sinh phổ thông của tỉnh Bắc Ninh đầu năm học giai đoạn 2006 - 2016 53

Bảng 2.17 Số học sinh phổ thông bình quân 1 giáo viên phân theo cấp học giai

đoạn 2006 - 2016 54 Bảng 2.18 Giáo viên, học sinh phổ thông phân theo thành phố và các huyện đầu

năm học 2015 - 2016) 56 Bảng 2.19 Tỷ lệ học sinh đi học phân theo các cấp học ở Bắc Ninh giai đoạn

2006 - 2016 56 Bảng 2.20 Tỷ lệ nhập học của Bắc Ninh so với cả nước, ĐBSH năm 2014 57 Bảng 2.21 Chi giáo dục, đào tạo bình quân đi học trong 12 tháng qua theo thành

thị và nông thôn, theo nhóm 57 Bảng 2.22 Mạng lưới y tế tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 - 2016 58 Bảng 2.23 Số cán bộ y tế, số giường bệnh/ 10.000 dân theo huyện, thành phố

tỉnh Bắc Ninh năm 2016 59 Bảng 2.24 Diện tích ở bình quân 1 nhân khẩu theo loại nhà ở Bắc Ninh giai

đoạn (2010 - 2016) 64 Bảng 2.25 Tiêu thụ điện sinh hoạt và bình quân/ đầu người phân theo huyện,

thành phố ở Bắc Ninh năm 2016 65 Bảng 2.26 Tỷ lệ hộ sử dụng nước sinh hoạt hợp vệ sinh giữa nông thôn và thành

thị qua một số năm huyện xa trung tâm 67 Bảng 2.27 Chỉ số HDI và xếp hạng của một số tỉnh và thành phố lớn của Việt Nam 67

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 2.1 Bản đồ hành chính tỉnh Bắc Ninh 25 Hình 2.2 Biểu đồ thể hiện cơ cấu kinh tế phân theo ngành của Bắc Ninh năm

2006 và 2016 36 Hình 2.3 Biểu đồ thể hiện GRDP và GRDP/ người/ tháng tỉnh Bắc Ninh giai

đoạn 2006 - 2016 41 Hình 2.4 Biểu đồ bình quân thu nhập đầu người tỉnh Bắc Ninh so với cả nước và

một số tỉnh, thành phố vùng ĐBSH năm 2014 40 Hình 2.5 Biểu đồ thể hiện sự phân hóa về thu nhập bình quân đầu người/ tháng theo giá

hiện hành ở nông thôn và thành thị của Bắc Ninh giai đoạn 2006 - 2016 42 Hình 2.6 Biểu đồ thể hiện chi ăn, hút, và chi tiêu khác của 01 người dân trong

tỉnh Bắc Ninh giai đoạn (2002 - 2010) 46 Hình 2.7 Biểu đồ tỷ lệ hộ nghèo của Bắc Ninh phân theo các huyện, thành phố

năm 2016 48 Hình 2.8 Bản đồ sự phân hóa thu nhập bình quân đầu người giữa các huyện và tỷ

lệ hộ nghèo của tỉnh Bắc Ninh 49 Hình 2.9 Biểu đồ diện tích nhà ở một số tỉnh ĐBSH năm 2014 63 Hình 2.10 Bản đồ thể hiện một số tiêu chí của chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh

Bắc Ninh 2006 - 2016 68

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

“Con người là tài sản thực sự của mỗi quốc gia Mục tiêu cơ bản của phát triển là tạo dựng môi trường thuận lợi cho con người được sống lâu, sống khỏe mạnh và sống sáng tạo.” (Trích báo cáo phát triển con người toàn cầu lần thứ nhất

năm 1990) Vì thế mà vấn đề CLCS và nâng cao CLCS là nội dung chủ yếu trong chiến lược phát triển con người của tất cả các nước trên thế giới Vì con người là chủ thể của xã hội, là trung tâm của mọi sự phát triển Con người phát triển toàn diện thì kinh tế quốc gia mới bền vững và phồn thịnh.Vì vậy CLCS đã trở thành mục tiêu hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của mọi quốc gia Do đó việc nâng cao CLCS của con người đã và đang trở thành mối quan tâm đặc biệt của các nước trên thế giới Chiến lược phát triển kinh tế- xã hội của Việt Nam thời kỳ (2011- 2020) đã khẳng định: “Phát triển con người phải được coi là chiến lược trung tâm của Việt Nam”

Bắc Ninh tỉnh có diện tích nhỏ nhất cả nước (822,7 km2), một tỉnh thuộc vùng ĐBSH Nằm trong tam giác kinh tế trọng điểm Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh và

là cửa ngõ phía Đông Bắc của thủ đô Hà Nội Tỉnh có địa giới hành chính tiếp giáp với các tỉnh: Bắc Giang ở phía Bắc, Hải Dương ở phía Đông Nam, Hưng Yên ở phía Nam và thủ đô Hà Nội ở phía Tây Có nhiều đầu mối giao thông hiện đại và quan trọng chạy qua như quốc lộ 1A, quốc lộ 18, quốc lộ 38, quốc lộ 3 và hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế - xã hội Trong những năm qua tình hình phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh có nhiều chuyển biến mạnh mẽ, tích cực theo hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa Năm 2016, quy mô GRDP là 125.461 tỷ đồng, xếp thứ 3 ở ĐBSH; GRDP bình quân đầu người đạt 106,5 triệu đồng đứng thứ 1 trong vùng và được xếp vào tỉnh có thu nhập cao của cả nước Vì vậy đời sống nhân dân được cải thiện và nâng cao rõ rệt Tuy nhiên chất lượng cuộc sống của người dân trong tỉnh còn có sự chênh lệch lớn giữa thành phố, thị xã với khu vực nông thôn và giữa các huyện (Thu nhập bình quân tại nông thôn là 3.467 nghìn đồng/ người/ tháng trong khi đó tại thành phố khoảng 5.139,3 nghìn đồng/ người/ tháng) Mặt khác môi trường sống, không gian sinh sống của người dân quanh các khu công nghiệp, vấn đề giao thông, an ninh, vấn nạn xã hội còn nhiều phức tạp Những nhu cầu thiết yếu về mặt tinh thần cho dân cư còn chưa được đảm bảo

Là người con sinh ra và lớn nên tại quê hương Kinh Bắc - Bắc Ninh, tôi muốn tìm hiểu thực trạng CLCS dân cư của tỉnh mình như thế nào? Làm sao để có thể từng

bước cải thiện đời sống dân cư tỉnh ngày càng cao hơn nữa để Bắc Nình trở thành thành phố trực thuộc Trung ương vào năm 2022 như định hướng của chính phủ và ủy ban nhân

dân tỉnh đề ra Do vậy tôi đã chọn đề tài: “Nghiên cứu chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn (2006 - 2016)”, từ đó tìm ra một số giải pháp nhằm nâng cao

chất lượng cuộc sống dân cư đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Trên thế giới

Có rất nhiều công trình nghiên cứu về chất lượng cuộc sống, trong đó phải kể đến các công trình nghiên cứu tiêu biểu như: R.C.Sharma với tác phẩm: “Dân số - tài nguyên - môi trường - chất lượng cuộc sống” (1988) Trong tác phẩm này, tác giả nghiên cứu CLCS trong mối quan hệ về phát triển dân số ở mỗi quốc gia và theo ông, CLCS thể hiện sự đáp ứng đầy đủ về các yếu tố vật chất và tinh thần cho người dân Nghiên cứu của Wiliam Bell đã mở rộng toàn diện hơn, như gắn CLCS dân cư với các điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, sinh thái…

Tổ chức UNDP của Liên Hiệp Quốc (LHQ) (1990) đã đưa ra hệ thống các chỉ tiêu đánh giá về phát triển con người Trong đó chú trọng tới CLCS, hệ tiêu chí này

được tổng hợp thành chỉ số phát triển con người (Human Delopmen Index -HDI)

Gồm những chỉ tiêu về thu nhập, sức khỏe, tri thức, được coi là ba mặt cơ bản phản ảnh CLCS Hệ thống các chỉ tiêu này đã phản ánh cách tiếp cận mới, có tính hệ thống hơn Đã “coi phát triển con người là sự mở rộng phạm vi lựa chọn của con người để đạt đến một cuộc sống trường thọ, khỏe mạnh, có ý nghĩa và xứng đáng với con người.” Điều này bao hàm hai khía cạnh chính là mở rộng các cơ hội lựa chọn và nâng cao năng lực lựa chọn của con người nhằm hưởng thụ một cuộc sống hạnh phúc, bền vững

Những nghiên cứu này đã đề cập đến các khái niệm, chỉ tiêu và thực trạng các vấn đề về dân số, tài nguyên, môi trường và phát triển Đây là những tiền đề lý luận

và thực tiễn của nhiều công trình nghiên cứu về CLCS dân cư ở nước ta

2.2 Ở Việt Nam

Từ nhừng năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI đã có nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến CLCS như: “Các chỉ số và chỉ tiêu phát triển con người” của Nguyễn Quán (1995), “Mức sống trong thời kỳ bùng nổ kinh tế Việt Nam, 2001” của tập thể các tác giả Đỗ Thiên Kính, Phùng Đức Tùng, Hồ Sĩ Cúc, Nguyễn Bùi Linh, Bùi Thái Quyên, Hoàng Văn Kình, Lê Thị Thanh Loan, Nguyễn Phong Các công trình này đã góp phần phân tích các vấn đề có liên quan đến CLCS dân cư như thu nhập của người dân, trình độ dân trí, chất lượng y tế, giáo dục…

Hiểu được tầm quan trọng của việc nghiên cứu mức sống đối với sự phát triển kinh tế - xã hội đất nước, Tổng cục Thống kê, Ủy ban Kế hoạch hóa Nhà nước, Ngân hàng thế giới cùng sự hỗ trợ tài chính của UNDP đã tiến hành bốn cuộc điều tra về mức sống dân cư Việt Nam năm 1992 - 1993, 1997 - 1998, 2001 - 2004, 2007 - 2008 Qua mỗi cuộc điều tra cho ta một kết quả về sự thay đổi mức sống của dân cư nước ta theo thời gian và sự tiến bộ vượt bậc của Việt Nam trong việc xóa đói giảm nghèo và nâng cao CLCS Tuy nhiên, các cuộc điều tra này chỉ dừng lại trong việc khảo sát mức sống của dân cư Việt Nam bằng những số liệu cụ thể, chưa đi sâu phân tích mức sống của một địa phương nào cụ thể

Công trình nghiên cứu “Báo cáo phát triển con người Việt Nam 2001 - Đổi mới và sự nghiệp phát triển con người” của tập thể gồm 30 nhà khoa học do Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Quốc gia (nay là Viện Khoa học xã hội) thực hiện

đã tổng quan sự phát triển con người năm 2001, trong đó lưu tâm tới HDI theo vùng

và tỉnh, thành phố

Cuốn “Con người và phát triển con người” (NXB Giáo dục 2007) của PGS TS

Hồ Sĩ Quý, Viện Thông tin KHXH- Viện KHXH Việt Nam với những nghiên cứu mang tính triết học chuyên sâu đã cập nhật những tri thức mới nhất của thế giới về con người, phát triển con người, trong đó có CLCS của con người

Đi theo hướng trên, công trình nghiên cứu “Con người và phát triển con người

ở Hòa Bình: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” (2007) do Viện Thông tin KHXH và

Sở NN - CN tỉnh Hòa Bình thực hiện Đã tổng hợp một số quan điểm về phát triển con người và CLCS, tính toán, đánh giá, phân tích thực trạng vấn đề này thông qua các chỉ số HDI

Một số nghiên cứu khác cũng đề cập đến CLCS dân cư trong mối quan hệ dân

số - phát triển bền vững như: “Giáo trình dân số và phát triển” (2001) do GS.Tống Văn Đường chủ biên, “Dân số và sự phát triển kinh tế - xã hội” của PGS TS Nguyễn Minh Tuệ, “Dân số và sự phát triển bền vững ở Việt Nam” (2004) do TS Nguyễn Thiện Trưởng chủ biên…

Hiện nay, một số nghiên cứu đã bắt đầu có sự quan tâm đến mức sống của một địa phương cụ thể như “Diễn biến mức sống dân cư, phân hóa giàu nghèo và các giải pháp xóa đói giảm nghèo trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế Việt Nam nhìn từ thực tiễn TP Hồ Chí Minh” của nhóm tác giả thuộc do Nguyễn Thị Cành làm chủ biên Hay “Nghiên cứu chất lượng cuộc sống các tỉnh Duyên Hải Nam Trung Bộ - Trường hợp tỉnh Bình Thuận’’ của nhóm tác giả do TS.Phạm Xuân Thọ làm chủ biên

đã đi sâu làm rõ sự chênh lệch mức sống dân cư trong một tỉnh của vùng Duyên hải

Nam Trung Bộ, trong đó đặc biệt chú trọng đến CLCS dân cư tỉnh Bình Thuận Một

số luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ cũng nghiên cứu CLCS dân cư như đề tài : “Phân tích chất lượng cuộc sống dân cư thành phố Hải Phòng” - luận án tiến sĩ Địa lí (2004) của Nguyễn Thị Kim Thoa, một số đề tài thạc sĩ như: “Nghiên cứu chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Lạng Sơn” của Nông Thị Sự (1999), “Phân tích chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Hòa Bình” của Nguyễn An Tôn (2002), “Chất lượng cuộc sống dân

cư tỉnh Bình Thuận - thực trạng và giải pháp” của Bùi Vũ Thanh Nhật (2006),

“Nghiên cứu chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Giang” của Giáp Văn Lượng (2009), “Giải pháp nâng cao chất lượng cuộc sống dân cư huyện Ninh Phước tỉnh Ninh Thuận” của Phan Thị Xuân Hằng (2009) “ Chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Thanh Hóa” của Lê Thị Nhâm (2010-2015)

2.3 Ở tỉnh Bắc Ninh

Việc nghiên cứu CLCS dân cư tỉnh Bắc Ninh trong một giai đoạn cụ thể chưa

có người nghiên cứu, mà chỉ có đánh giá chung về “Thực trạng đời sống dân cư tỉnh Bắc Ninh” (2012) của thạc sĩ Khổng Văn Thắng Ở đây tác giả đi tìm hiểu xu hướng biến động nhân khẩu, thực trạng giáo dục đào tạo, công tác chăm sóc y tế và sức khỏe nhân dân mang tính khái quát từ đó đặt ra vấn đề cần giải quyết Trên thực tế để đánh giá CLCS dân cư theo LHQ thì cần đánh giá chi tiết cụ thể theo các tiêu chí như: thu nhập bình quân, tuổi thọ, tỷ lệ nhập học chung các cấp, số năm đi học và một loạt các tiêu chí khác như môi trường sống, mức độ hưởng thụ văn hóa theo thời gian vì CLCS của người dân thay đổi theo thời gian cùng với sự phát triển của nền kinh tế -

xã hội

Việc nghiên cứu CLCS của một tỉnh để tìm giải pháp nâng cao CLCS rất phổ biến Từ những năm 90, các giải pháp nâng cao CLCS đã được một số tác giả nghiên cứu Sau đó, từ năm 2001 - 2010 các giải pháp nâng cao CLCS của Bắc Ninh chỉ nằm

ở những báo cáo chuyên đề, chưa có một bài nghiên cứu nào cụ thể Từ thực tế đó, đề tài “Chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006-2016” của tác giả kế thừa những thành quả của các công trình đi trước

3 Mục tiêu, nhiệm vụ, giới hạn nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là vận dụng cơ sở lý luận và thực tiễn về CLCS dân cư ở trong nước và trên thế giới, luận văn nhằm làm rõ nguyên nhân, thực trạng CLCS dân cư tỉnh Bắc Ninh Từ đó đưa ra một số giải pháp nhằm nâng cao CLCS dân cư tỉnh Bắc Ninh đến 2020 và tầm nhìn đến năm 2030

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng quan những vấn đề lí luận và thực tiễn về CLCS

- Phân tích những chỉ tiêu cơ bản đánh giá CLCS, những nhân tố ảnh hưởng tới CLCS dân cư tỉnh Bắc Ninh

- Đánh giá thực trạng CLCS dân cư tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2006 - 2016

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao CLCS dân cư tỉnh Bắc Ninh đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030

3.3 Giới hạn nghiên cứu

- Giới hạn về nội dung: Đề tài tập trung phân tích một số chỉ tiêu cơ bản về CLCS như: Thu nhập GRDP bình quân trên đầu người, thực trạng hộ nghèo, giáo dục đào tạo, y tế và chăm sóc sức khỏe, vấn đề môi trường, cùng các điều kiện sống khác về: nhà ở, tình hình sử dụng điện, nước sạch của người dân…

- Giới hạn về lãnh thổ: Nghiên cứu địa bàn tỉnh Bắc Ninh bao gồm 6 huyện, 01 thị xã và 01 thành phố

- Giới hạn về thời gian: Các tài liệu, số liệu phục vụ cho nghiên cứu tập trung trong khoảng thời gian từ 2006 - 2016

4 Các quan điểm và phương pháp nghiên cứu

4.1 Các quan điểm nghiên cứu

4.1.1 Quan điểm hệ thống

Đây là quan điểm được quán triệt rộng rãi trong quá trình nghiên cứu CLCS

Sự phát triển KT - XH và nâng cao CLCS dân cư một tỉnh, thành phố phải được đặt trong mối quan hệ cụ thể và toàn bộ của hệ thống quốc gia Đây là cơ sở đầu tiên giúp cho việc tiếp cận và phân tích vấn đề một cách có hệ thống Vì vậy, khi phân tích các vấn đề liên quan đến CLCS dân cư Bắc Ninh cần được xem xét trong mối liên hệ giữa các tỉnh, thành phố khác trong cả nước

4.1.2 Quan điểm tổng hợp - lãnh thỗ

CLCS bao gồm cả hai mặt chính: vật chất và tinh thần, ngoài ra còn các yếu tố khác như dân trí, văn hóa, giáo dục…Vì vậy, khi nghiên cứu CLCS dân cư tỉnh Bắc Ninh cần có quan điểm tổng hợp

4.1.3 Quan điểm lịch sử - viễn cảnh

CLCS mang tính lịch sử, thay đổi theo thời gian Vì vậy khi phân tích vấn đề này cần đặt vào bối cảnh lịch sử của Việt Nam, của vùn, của Bắc Ninh trong từng giai đoạn phát triển cụ thể để giải thích các nguyên nhân biến động ở hiện tại và dự báo cho tương lai

4.1.4 Quan điểm phát triển bền vững

Khi nghiên cứu bất kỳ một vấn đề nào cần xem xét nó trong mối quan hệ phát triển bền vững Tiếp cận quan điểm này, các yếu tố về dân số, kinh tế, môi trường…

có liên quan chặt chẽ tới CLCS Nâng cao CLCS đồng nghĩa với việc nâng cao ý thức bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên

4.2 Các phương pháp nghiên cứu

4.2.1 Phương pháp thu thập tài liệu

Để hoàn thành luận văn này, tác giả đã phải thu thập tài liệu thực tế từ cấp huyện cho đến thành phố và cấp trung ương thông qua: Niên giám Thống kê của thành phố và Cục Thống kê quốc gia Ngoài ra, tác giả còn thu thập các tài liệu từ các bài báo cáo, các tạp chí, các văn bản thống kê CLCS trong và ngoài nước… Đây là những nguồn tài liệu quý giá để tác giả thực hiện luận văn

4.2.2 Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp

Trên cơ sở tài liệu thu thập được, trong quá trình nghiên cứu phải tiến hành so sánh, phân tích, tổng hợp nhằm làm nổi bật đối tượng cần nghiên cứu và đưa ra những đánh giá chính xác CLCS là một vấn đề phức tạp, cần nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau Vì vậy phải phân tích để tìm được bản chất, so sánh các kết quả tổng hợp để rút ra những kết luận chính xác nhất về CLCS dân cư Bắc Ninh

4.2.3 Phương pháp thực địa

Đây là phương pháp có tầm quan trọng trong nghiên cứu Địa lý học Ngoài những tài liệu thu thập được, tác giả cần có những khảo sát thực tế tại một địa bàn cụ thể Đây cũng là công việc bắt buộc để tác giả lưu trữ lại những thông tin một cách khoa học và chính xác, là cơ sở để chứng minh cho các lập luận sau này

4.2.4 Phương pháp bản đồ, biểu đồ và GIS

Đây là phương pháp không thể thiếu trong nghiên cứu Địa lý kinh tế - xã hội,

là kênh hình quan trọng phản ảnh những kết quả nghiên cứu được vì nó trực quan, cụ thể và toàn diện hơn Qua phương pháp này tác giả dễ dàng so sánh, phân tích mối liên hệ giữa các yếu tố cấu thành CLCS giữa các huyện trong tỉnh với nhau

4.2.5 Phương pháp thống kê, toán học

Từ những số liệu thu thập được, tác giả tiến hành tính toán để có thể đưa ra những nhận định, dự báo hợp lý cho vấn đề nghiên cứu như tính HDI, tính GRDP / người…

4.2.6.Phương pháp dự báo

Những chỉ số, tiêu chí của CLCS luôn thay đổi theo tình hình KT- XH và theo thời gian.Vì vậy để có được những chính sách, hoạch định cũng như các giải pháp

phát triển kinh tế xã hội nói chung và nâng cao CLCS của người dân Bắc Ninh trong tương lai nói riêng Tác giả sử dụng phương pháp dự báo trong quá trình nghiên cứu thông qua việc thu thập, xử lí số liệu đã có sẵn trong quá khứ và hiện tại (phương pháp định lượng) kết hợp với phương pháp dự báo định tính để quá trình nghiên cứu đạt hiệu quả cao

5 Đóng góp chủ yếu của đề tài

- Kế thừa, bổ sung và vận dụng cơ sở lý luận và thực tiễn về CLCS vào nghiên cứu một địa bàn cụ thể

- Làm rõ được các nhân tố chủ yếu tác động đến CLCS dân cư Bắc Ninh

- Phân tích được thực trạng CLCS dân cư Bắc Ninh và sự phân hóa về chất lượng cuộc sống giữa các đơn vị hành chính cấp huyện

- Đưa ra được một số giải pháp nhằm cải thiện và nâng cao CLCS của cư dân Bắc Ninh đến 2020, tầm nhìn đến năm 2030

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, nội dung luận văn được trình bày trong 3 chương Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về CLCS dân cư

Chương 2: Thực trạng chất lượng cuộc sống dân cư Bắc Ninh

Chương 3: Các giải pháp nâng cao chất lượng cuộc sống dân cư Bắc Ninh đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHẤT LƯỢNG

CUỘC SỐNG DÂN CƯ 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Các quan niệm về chất lượng cuộc sống

Trên thế giới đã xuất hiện nhiều học thuyết, quan điểm về chất lượng cuộc sống, tùy thuộc vào trình độ phát triển kinh tế - xã hội của các nước hay thời điểm lịch sử khác nhau, các quan niệm về văn hóa xã hội, truyền thống của mỗi tộc người, mỗi cộng đồng

Từ đó có các quan niệm về CLCS khác nhau giữa các dân tộc trên thế giới

Trong tác phẩm của các nhà kinh tế chính trị cổ điển như C.Mác, A.Smith, D.Ricardo cho ta thấy các giá trị về nâng cao CLCS của con người như là một mục đích trong việc tạo thuận lợi, giúp con người có cuộc sống vật chất và tinh thần phong phú Tuy nhiên, những lý luận này mới chỉ tồn tại ở dạng sơ khai, tiềm ẩn trong các khái niệm kinh tế chính trị học Trong chuyên khảo “Dân số, tài nguyên, môi trường

và chất lượng cuộc sống” của R.E Sharma - chuyên gia giáo dục dân số UNESCO cho rằng CLCS là một khái niệm đa tầng Nó đòi hỏi sự thỏa mãn những nhu cầu tình cảm và nguyện vọng xã hội của cộng đồng cũng như những khả năng đáp ứng được các vấn đề cơ bản về lương thực, năng lượng, nhà ở, giáo dục, y tế, an ninh xã hội Ông đã đưa ra căn cứ phương pháp luận để đánh giá chất lượng cuộc sống trên cơ sở xem xét mức độ vững bền ổn định của xã hội trong tương quan sống hài hòa với tự nhiên, không làm hại bản thân nó hoặc môi trường bao bọc nó và ông đã đưa ra khái niệm: “CLCS là sự cảm giác được hài lòng (hạnh phúc) hoặc (thỏa mãn) với những nhân tố của cuộc sống mà những nhân tố đó được coi là quan trọng nhất đối với bản thân một con người Thêm vào đó, chất lượng cuộc sống là sự cảm giác được hài lòng với những gì mà con người có được Nó như là cảm giác của sự đầy đủ hay trọn vẹn của cuộc sống” [2] Quan điểm này của ông đã được chấp nhận rộng rãi trên khắp thế giới Theo đó mức sống của mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng xã hội được coi là yếu tố quan trọng để tạo ra CLCS

Ngày nay, khái niệm CLCS thường đồng nhất với khái niệm thoải mái tối ưu Trong đó, mối quan tâm chính của việc nâng cao CLCS là tạo ra một trạng thái thoải mái về vật chất và tinh thần, là tăng cường thời gian nghỉ ngơi, tận hưởng Sự tối ưu hóa mức độ thoải mái được thể hiện trong sự đa dạng hóa các sản phẩm tiêu dùng mà mỗi cộng đồng xã hội, mỗi gia đình hay mỗi cá nhân có được Sự "thoải mái tối ưu"

đó "không có sự phân biệt mức độ giữa các tầng lớp người có sự ngăn cách bởi sự sang hèn, hay địa vị trong xã hội” [20]

Nội dung khái niệm CLCS đã được Wiliam Bell mở rộng toàn diện hơn, như gắn quan niệm CLCS với các điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, sinh thái…Theo Ông, CLCS được đặc trưng bởi 12 điểm: "An toàn thể chất cá nhân; Sung túc về kinh tế; Công bằng trong khuôn khổ pháp luật; An ninh quốc gia; Bảo hiểm lúc già yếu và đau ốm; Hạnh phúc tinh thần; Sự tham gia vào đời sống xã hội; Bình đẳng về giáo dục, nhà ở, nghỉ ngơi; Chất lượng đời sống văn hóa; Quyền tự do công dân; Chất lượng môi trường kỹ thuật giao thông vận tải, nhà ở, thiết bị sinh hoạt, thiết bị giáo dục, y tế; Chất lượng môi trường sống và khả năng chống ô nhiễm

Liên Hiệp Quốc (LHQ) cũng đưa ra chỉ số phát triển con người - Human Development Index (HDI) để đánh giá CLCS của mỗi quốc gia Theo tiêu chí này, CLCS được phản ánh qua ba tiêu chí: thu nhập bình quân đầu người, chỉ số giáo dục

và chỉ số y tế Quốc gia nào có chỉ số HDI lớn thì là quốc gia giàu mạnh, có đời sống cao và ngược lại Chỉ số này của LHQ đánh giá CLCS còn ở mức hạn hẹp

Như vậy, CLCS là sự đáp ứng những nhu cầu tối thiểu, cơ bản về vật chất và tinh thần, sự đáp ứng càng cao thì CLCS càng cao và ngược lại Ngoài ra, CLCS còn thể hiện qua môi trường sống trong sạch và cuộc sống được đảm bảo an ninh, bình đẳng Đó chính là mối quan hệ tổng hòa giữa kinh tế, dân số, tài nguyên, môi trường

và xã hội

1.1.2 Các nhân tố ảnh hưởng đến CLCS

1.1.2.1 Trình độ phát triển của nền kinh tế

Trình độ phát triển kinh tế của mỗi quốc gia nói chung và từng địa phương nói riêng có ảnh hưởng đến mức sống và thu nhập của người dân Nếu tổng thu nhập quốc dân cao thì bình quân thu nhập theo đầu người cao và ngược lại Khi con người

có mức sống cao thì sẽ có cuộc sống đầy đủ, sung túc cả về vật chất và tinh thần Lúc

đó họ sẽ hướng tới các giá trị tinh thần như vấn đề chăm sóc sức khỏe, giáo dục, du lịch thăm quan nghỉ dưỡng và giải trí

1.1.2.2 Dân cư

- Quy mô dân số: Quy mô dân số có tác động trực tiếp đến việc đáp ứng và nâng cao CLCS Một quốc gia có dân số quá đông sẽ gây khó khăn cho việc đáp ứng các nhu cầu về vật chất và tinh thần cũng như thu nhập bình quân đầu người sẽ thấp, các vấn đề về việc làm, an ninh lương thực cũng không được đảm bảo Ngược lại, quốc gia có quy mô dân số ít thì nguồn lao động cho hiện tại và nguồn lao động dự trữ không được đảm bảo để phục vụ cho việc phát triển kinh tế

- Tỷ lệ gia tăng dân số: Tỷ lệ gia tăng dân số không tỷ lệ thuận với tốc độ phát triển kinh tế mà sẽ là sức ép lớn lên sự phát triển KT - XH Từ đó làm cho CLCS giảm sút vì cứ tăng 1% dân số thì tốc độ tăng trưởng kinh tế phải tăng 3% đến 4% thì mới đảm bảo được cuộc sống và tích lũy vốn quốc gia Ngược lại gia tăng dân số quá thấp thậm chí âm cũng ảnh hưởng đến CLCS như thiếu nguồn lao động trong tương lai, mà lao động có vai trò lớn trong việc tạo ra của cải vật chất cho xã hội Thực tế nhiều nước phát triển đang lo sợ vấn đề thiếu hụt lao động như Nhật Bản, Đức vv

- Cơ cấu dân số theo độ tuổi: Cơ cấu dân số cũng là một trong những nhân tố tác động đến CLCS Cơ cấu dân số trẻ tạo nguồn lao động dồi dào nhưng cũng chính

là nguyên nhân dẫn đến tình trạng thiếu việc làm và thất nghiệp, tệ nạn xã hội, gánh nặng phụ thuộc lớn…Việc giải quyết vấn đề này sẽ làm giảm CLCS của người dân, tuy nhiên cơ cấu dân số già lại gây thiếu nguồn lao động trong tương lai, quỹ phúc lợi lớn từ đó làm CLCS giảm sút

Ngoài ra phải nói đến các nhân tố khác như thành phần dân tộc, tỷ lệ sinh tử hay tuổi thọ cũng có những ảnh hưởng đến CLCS

1.1.2.3 Đường lối chính sách

Một nước giàu mạnh hay không phụ thuộc vào đường lối phát triển kinh tế và chính sách chăm sóc nhân dân Những chính sách đúng đắn này sẽ là động lực cho CLCS được nâng lên và không có sự chênh lệch giữa các vùng miền trong phạm vi quốc gia Đường lối chính sách phải phù hợp với hoàn cảnh đất nước trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể Hầu hết chính sách phát triển kinh tế đều nhằm mục tiêu nâng cao CLCS người dân, xóa đói giảm nghèo, hướng tới một xã hội văn minh giàu đẹp và công bằng

1.1.2.4 Khoa học kỹ thuật và công nghệ

Trong thế kỷ 21, sự tiếp nhận những thành tựu tiến bộ của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật đã làm cho năng suất lao động tăng lên rất nhiều bởi tất cả được thay thế bởi máy móc và khoa học kĩ thuật hiện đại Điều này làm cho CLCS được nâng lên, người dân được tiếp cận với nền văn minh mới và được chăm sóc về các mặt Những tiến bộ trong y học đã nâng cao tuổi thọ, phát hiện và chữa trị được những bệnh nan y, nguy hiểm Trong giáo dục, các thiết bị điện tử đã giúp cho việc dạy và học được nhẹ nhàng, chất lượng giáo dục được cải thiện và ngày một nâng cao hơn

1.1.2.5 Điều kiện tự nhiên

- Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên có tác động rất lớn đến các hoạt động KT -

XH Nó được coi là tiền đề để phát triển kinh tế của mỗi quốc gia và có tác động gián tiếp đến CLCS của người dân Vị trí địa lý thuận lợi thu hút sự quan tâm của các nhà

đầu tư, vận chuyển hàng hóa để xuất khẩu cũng như nhập khẩu thuận lợi hơn, giảm bớt chi phí di chuyển Quốc gia có nhiều tài nguyên là tiền đề để cho các hoạt động sản xuất, tạo ra việc làm và tăng thu nhập cho người dân, nâng cao CLCS Tuy nhiên, đây không phải là nhân tố quyết định đến việc nâng cao CLCS

- Các yếu tố tự nhiên có ảnh hưởng đến CLCS như điều kiện cư trú của dân

cư, chất lượng môi trường sống và khả năng khai thác các tài nguyên làm nguồn sống cho con người Trong các yếu tố tự nhiên quan trọng nhất là tài nguyên thiên nhiên

Đó là các thành phần của tự nhiên có khả năng được khai thác nhằm thoả mãn nhu cầu của con người Nó bao gồm địa hình, đất đai, khí hậu, nguồn nước, sinh vật, khoáng sản Để phát triển KT - XH, đó là điều kiện cần, nhưng chưa đủ Thực tế chỉ

ra rằng không phải cứ nước nào hoặc địa phương nào có nhiều tài nguyên thiên nhiên thì nền kinh tế đều được phát triển mạnh mẽ Một số quốc gia giàu tài nguyên, đặc biệt là khoáng sản nhưng có thể vẫn chỉ là nước nghèo, chậm phát triển Ngược lại, có quốc gia gặp không ít khó khăn về tài nguyên thiên nhiên, song vẫn là nước hàng đầu thế giới về tiềm lực kinh tế mà Nhật Bản có thể được coi là một thí dụ điển hình [19]

1.1.3 Các tiêu chí đánh giá chất lượng cuộc sống dân cư

Chỉ số phát triển con người (Human Development Index - HDI) là chỉ số so sánh, định lượng về mức thu nhập, tỷ lệ biết chữ, tuổi thọ và một số nhân tố khác của các quốc gia trên thế giới HDI giúp tạo ra một cái nhìn tổng quát về sự phát triển của một quốc gia về KT - XH Chỉ số này được phát hiện bởi một kinh tế gia người Pakistan là Mahbubul Haq Hiện đã có trên 187 nước đã thực hiện tính HDI trên các mặt theo công thức tính HDI năm 2010 [ phụ lục 1]

- Một cuộc sống dài lâu và khoẻ mạnh được đo bằng tuổi thọ trung bình dự kiến từ lúc sinh

- Kiến thức của dân cư được đo bằng tỷ lệ người lớn biết chữ

- Mức sống của con người được đo bằng tổng sản phẩm quốc nội (GrossDomestic Product - GDP) bình quân đầu người

a GDP và GDP bình quân đầu người

Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) là tổng sản lượng hàng hoá và dịch vụ tiêu dùng cuối cùng mà một nền kinh tế tạo ra bên trong một quốc gia, trong một thời kỳ nhất định, thường là một năm Được tạo ra bởi cả dân sự và phi dân sự không phân biệt do người trong nước hay nước ngoài làm ra GDP không bao gồm phần khấu trừ đối với khoản khấu hao vốn vật chất hay sự suy giảm và xuống cấp của tài nguyên

thiên nhiên [20] Ở Việt Nam được tính bằng đơn vị USD/ người (để so sánh quốc tế) hay Việt Nam đồng (để so sánh các tỉnh, địa phương với nhau)

Thu nhập bình quân đầu người là chỉ tiêu KT - XH quan trọng phản ánh “mức thu nhập và cơ cấu thu nhập của các tầng lớp dân cư” Chỉ tiêu này dùng để đánh giá mức sống, phân hóa giàu nghèo làm cơ sở cho hoạch định chính sách nhằm nâng cao mức sống của nhân dân, xóa đói giảm nghèo Thu nhập bình quân đầu người của hộ gia đình: là toàn bộ tiền và giá trị hiện vật mà hộ và thành viên của hộ nhận được trong khoảng thời gian nhất định (thường là một năm) bao gồm:

+ Thu từ tiền công, tiền lương

+ Thu từ sản xuất nông, lâm, thủy sản

+ Thu từ công nghiệp và xây dựng

+ Thu khác…

b GRDP và GRDP/ người

Từ 2015 để phản ánh tổng sản phẩm trên địa bàn các tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương đã thay chỉ số GDP bằng GRDP

- GRDP là Tổng sản phẩm trên địa bàn (viết tắt của Gross Regional Domestic Product), do TCTK hướng dẫn và khái niệm như sau: GRDP là chỉ tiêu kinh tế tổng hợp, phản ánh: “Toàn bộ kết quả cuối cùng của các hoạt động sản xuất của tất cả các đơn vị thường trú trong nền kinh tế của tỉnh trong một thời kỳ nhất định (thường là một năm), phản ánh các mối quan hệ trong quá trình sản xuất, phân phối thu nhập, sử dụng cuối cùng sản phẩm hàng hóa và dịch vụ trong nền kinh tế địa phương”

Tổng sản phẩm trên địa bàn theo giá thực tế thường được dùng để nghiên cứu

về cơ cấu và sự biến động về cơ cấu kinh tế theo các ngành, các nhóm ngành, theo loại hình kinh tế, mối quan hệ giữa kết quả sản xuất với phần huy động vào ngân sách nhà nước và phúc lợi xã hội Tổng sản phẩm trên địa bàn theo giá so sánh dùng để đánh giá tốc độ tăng trưởng của toàn bộ nền kinh tế địa phương, của các ngành, các loại hình, các khu vực, nghiên cứu sự thay đổi về khối lượng hàng hóa và dịch vụ mới được tạo ra theo thời gian

- GRDP bình quân đầu người

GRDP bình quân đầu người là một trong những chỉ tiêu thống kê kinh tế tổng hợp quan trọng phản ánh kết quả sản xuất tính bình quân đầu người trong một năm GRDP bình quân đầu người còn là chỉ tiêu được dùng để đánh giá sự phát triển kinh

tế theo thời gian và so sánh quốc tế Tổng sản phẩm trên địa bàn bình quân đầu người

có thể tính theo giá thực tế, tính theo nội tệ hoặc ngoại tệ (bằng USD theo tỷ giá hối

đoái thực tế hoặc tỷ giá sức mua tương đương), cũng có thể tính theo giá so sánh để tính tốc độ tăng

Công thức tính:

Tổng sản phẩm trên địa bàn bình quân đầu người (VNĐ/người)

=

Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) trong năm (tính bằng VND) Dân số trung bình trong cùng năm đó Như vậy, HDI là thước đo tổng hợp so với các chỉ tiêu khác Thu nhập và thu nhập bình quân chỉ là phương tiện để có được sự phát triển con người, còn các chỉ tiêu phản ánh nhu cầu cơ bản của con người lại chỉ phản ánh từng mặt cụ thể Chính

vì vậy, bắt đầu từ năm 1990, cơ quan báo cáo phát triển con người của Liên Hợp Quốc đã sử dụng chỉ tiêu này để thực hiện việc xếp thứ hạng các nước theo tình trạng phát triển con người Ở Việt Nam, chỉ số HDI được sử dụng lần đầu tiên vào năm

1996, căn cứ vào kết quả tổng điều tra dân số 1989 Lần thứ hai dựa vào tổng điều tra dân số năm 1999, được tính HDI vào năm 2001

c Chỉ số về giáo dục

Giáo dục được coi là thước đo trình độ dân chí của dân cư, là một trong các chỉ số quan trọng của CLCS Thông qua giáo dục ta biết được mức độ hưởng thụ giáo dục, trình độ học vấn và trình độ văn minh của mỗi quốc gia Trình độ giáo dục được thể hiện qua các chỉ tiêu sau: tỷ lệ người lớn biết chữ, tỷ lệ nhập học chung các cấp (từ tiểu học đến đại học) trình độ văn hóa và tay nghề, số năm đến trường, tỷ lệ người

mù chữ, số giáo viên/1 vạn dân, số trường học,…

- Tỷ lệ người lớn biết chữ: là tỷ lệ những người từ 15 tuổi trở lên biết đọc, biết viết thông thạo một đoạn văn đơn giản bằng quốc ngữ Tỷ lệ người lớn biết chữ có liên quan nhiều đến các chỉ số thu nhập của từng cộng đồng và từng quốc gia [5]

- Trình độ văn hóa và tay nghề: Trình độ văn hóa hay trình độ học vấn nói lên khả năng tích lũy kiến thức của khối dân cư và được thể hiện qua các chỉ tiêu như tỷ

lệ người lớn biết chữ, số người tốt nghiệp các cấp học từ thấp đến cao

- Tỷ lệ nhập học:

Tỷ lệ nhập học các cấp học được tính bằng tỷ lệ phần trăm giữa số học sinh trong độ tuổi cấp học đang đi học so với tổng số người trong độ tuổi cấp học Chỉ tiêu này chỉ ra số trẻ em ở độ tuổi cấp tiểu học được đến trường Tỷ lệ nhập học đúng tuổi chỉ tính cho số trẻ em có tuổi chính thức phải đến trường theo quy định của ngành

giáo dục mỗi nước (Tỷ lệ nhập học trung cấp tiểu học thì bao gồm cả trẻ em ở mọi lứa tuổi nhập học cấp tiểu học)

d Y tế, chăm sóc sức khỏe và tuổi thọ trung bình

- Các dịch vụ y tế có ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe của con người và liên quan chặt chẽ tới CLCS Các dịch vụ y tế làm tăng chất lượng của nguồn nhân lực cả trong hiện tại lẫn tương lai Người lao động có sức khoẻ tốt mới đem lại hiệu quả lao động và năng suất cao nhờ có sức khoẻ dẻo dai, bền bỉ và khả năng tập trung cao độ khi đang làm việc

- Việc nuôi dưỡng chăm sóc sức khoẻ tốt cho trẻ em để phát triển thành những người lớn khoẻ về thể chất lẫn tinh thần là việc hết sức cần thiết Mặt khác chi phí dành cho việc bảo vệ chăm sóc sức khoẻ còn làm tăng nguồn nhân lực về mặt số lượng trong tương lai bằng việc kéo dài tuổi lao động, đồng thời làm tăng tuổi thọ trung bình của mỗi người

- Tuổi thọ bình quân là số năm bình quân của một người mới sinh ra có khả năng sống được Căn cứ vào tuổi thọ bình quân, người ta có thể đánh giá được trình độ phát triển kinh tế, điều kiện sống, mức thu nhập, điều kiện bảo về sức khoẻ ở các nước khác nhau Tuổi thọ bình quân chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của tình hình trẻ em tử vong

e Các chỉ tiêu khác

- Điều kiện sử dụng điện sinh hoạt :

Trong thế giới hiện đại, điện sinh hoạt là một nhu cầu không thể thiếu, mức tiêu thụ điện phản ánh trình độ phát triển và văn minh của mỗi quốc gia Các chỉ tiêu phản ánh điều kiện sử dụng điện là: tỷ lệ các xã có điện, tỷ lệ hộ dùng điện, số Kwh tiêu thụ tính bình quân một người/ năm Hiện nay, theo đánh giá của UNDP, vẫn còn một số nước phát triển bị tụt hậu về vấn đề này

- Về điều kiện nhà ở

Khi đánh giá điều kiện nhà ở thường căn cứ vào hai chỉ tiêu là diện tích nhà ở và chất lượng nhà ở Diện tích nhà ở thường được đo bằng m2/ người, về chất lượng nhà ở thường được chia thành 4 loại: nhà ở kiên cố, nhà ở bán kiên cố, nhà ở thiếu kiên cố và nhà tạm [10] Nhà ở có vai trò quan trọng trong việc ổn định cuộc sống cho dân cư, người dân

an tâm lao động và sản xuất, góp phần nâng cao CLCS “An cư mới lập nghiệp” luôn đúng với tất cả người dân của các nước trên thế giới trong bất cứ giai đoạn lịch sử nào

xã hội, môi trường sống cần được đảm bảo an toàn, an ninh và không có các tệ nạn xã hội Được sống trong môi trường an toàn, lành mạnh, được chăm lo cả về vật chất và tinh thần thì con người sẽ có nhiều cống hiến cho xã hội phát triển Thực tế vấn đề môi trường hiện nay ở các nước rất đáng lo ngại nhất là các nước có qui trình sản xuất với công nghệ lạc hậu tiêu biểu là các nước kém phát triển và đang phát triển trong đó có Việt Nam

- Sử dụng nước sạch:

Sử dụng nước sạch luôn là một nhu cầu bức thiết và cơ bản của con người Đây là yếu tố quan trọng để xem xét CLCS dân cư Tiêu chuẩn để xem xét điều kiện nước sạch có ảnh hưởng tới CLCS là xét từ chỉ số tỷ lệ người dân được sử dụng nguồn nước sạch, nước hợp vệ sinh (bao gồm nguồn nước máy, nước ngầm), nước khai thác từ nguồn lộ thiên đã qua xử lý

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Chất lượng cuộc sống dân cư ở Việt Nam

1.2.1.1 GDP và GDP bình quân trên đầu người

Từ sau công cuộc đổi mới, nền KT - XH nước ta phát triển nhanh chóng và đạt được rất nhiều thành tựu GDP tăng nhanh, năm 2017 tăng 6,81% so với 2016 vượt mục tiêu đặt ra, quy mô nền kinh tế đạt 223 tỷ USD Bình quân GDP/ đầu người của Việt Nam là 2.385 USD tăng 170 USD so với 2016

Tuy nhiên GDP/ người có sự phân hóa giữa các vùng: vùng có thu nhập cao nhất là vùng Đông Nam Bộ, thứ 2 là ĐBSH và thấp nhất là TDMNBB Hai vùng có thu nhập cao là do có quá trình công nghiệp hóa diễn ra mạnh mẽ, cơ sở vật chất và

cơ sở hạ tầng khá hoàn thiện, thu hút hàng triệu lao động và giải quyết hàng triệu việc làm, tăng thu nhập cho người lao động Hơn nữa, hai vùng này có 2 thành phố lớn là thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội là hai trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa hàng đầu cả nước Trái lại, TDMNBB cơ sở hạ tầng còn yếu kém, khó khăn về địa hình, là nơi cư trú của đồng bào dân tộc ít người với công việc thuần nông là chủ yếu nên thu nhập bình quân thấp

Theo TCTK thì ngay trong một vùng cũng có sự chênh lệch lớn: ở ĐBSH nhóm thu nhập thấp nhất mỗi tháng đạt 1.216 nghìn đồng/ tháng/ người (giá hiện hành) Trong khi đó nhóm thu nhập cao nhất lại là 9.561 nghìn đồng/ tháng/ người, mức chênh lệch này lên đến 7,9 lần Giữa nông thôn và thành thị cũng chênh nhau tới 7,6 lần (theo TCTK 2016) Điều này phản ánh CLCS có sự khác biệt giữa các vùng, địa phương và khu vực Sở dĩ có sự chênh lệch này là do tính chất công việc giữa hai khu vực này hoàn toàn khác nhau, khu vực nông thôn chỉ phụ thuộc vào nông nghiệp

và các dịch vụ nông nghiệp nên thu nhập không đáng kể Trong khi đó khu vực thành

thị với sự đa dạng về các loại nghề nghiệp từ dịch vụ cho đến công nghiệp đã tạo ra một lượng lớn việc làm, giải quyết việc làm và tăng thu nhập cho lao động

Bảng 1.1 Số trường, lớp giáo viên và học sinh các bậc học Bậc học

Năm 2005-2006 Năm 2015-2016 Trườg Lớp GV (người) (người) HS/SV Trườg Lớp GV (người) (người) HS/SV

Mầm Non 11.582 97.456 122.877 2.524.300 14.863 150.324 250.791 2.524.300 Tiểu học 14.834 270.143 354.800 7.304.000 15.052 277.526 396.900 7.790.000 Trung Học Cơ

Sở 9.635 163.842 310.200 6.371.300 10.155 151.669 313.500 5.138.700 Trung học phổ

thông 2.044 67.206 115.500 2.975.300 2.391 65.094 150.900 2 425.100

Đại học-Cao

đẳng 322 … 28.460 1.666.239

229 (không tính cao đẳng)

… 25.711 1.759.449

[24]

Tỷ lệ biết chữ trong độ tuổi 15 đến 50 tuổi của cả nước là 97,3% trong độ tuổi

từ 15 đến 35 đạt đến 98,5% Đây là một thành công lớn của nước ta trong sự nghiệp phát triển giáo dục, tỷ lệ này được xếp vào loại cao trên thế giới Việt Nam có 63/63 tỉnh thành đã đạt chuẩn phổ cập giáo dục tiểu học đúng độ tuổi và phổ cập giáo dục trung học cơ sở vào tháng 12 năm 2015 (Theo hội nghị sơ kêt 3 năm diễn ra tại Hà Nội 2013-2015)

Số năm đi học trung bình 7,5/ năm 2014 và tăng nhiều so với năm 2010 là 5,5 năm Trong vòng 20 năm qua, tỷ trọng phần trăm dân số từ 5 tuổi trở lên chưa bao giờ đến trường đã giảm đi đáng kể Năm 2010 chỉ còn 4,8% dân số chưa bao giờ đi học, giảm 0,3 điểm phần trăm so với năm 2009, giảm so vơi năm 1989 là 13,2%

Về tỷ lệ nhập học chung của việt nam đạt 63,43% riêng giáo dục cấp THCS, mức độ phổ cập chung cả nước đạt 88,8% Ở cấp tiểu học, mức độ phổ cập giáo dục không có sự khác biệt giữa thành thị và nông thôn (101,3% so với 103,5%) Trình độ càng cao thì khoảng cách chênh lệch về phổ cập giáo dục giữa thành thị và nông thôn càng lớn, cụ thể: ở cấp THCS, mức chênh lệch giữa thành thị và nông thôn là 5,7

điểm phần trăm; ở cấp THPT, mức chênh lệch là 18,4 điểm phần trăm và ở trình độ cao đẳng và đại học, mức chênh lệch là 43,3 điểm phần trăm

Học tập của đội ngũ cán bộ công chức, viên chức, có trình độ ngoại ngữ bậc 2 đạt 31,2%, bậc 3 là 39,9% Số công nhân lao động có kiến thức cơ bản về tin học và ngoại ngữ đáp ứng yêu cầu công việc và giao lưu văn hóa đạt 43,7%

Tuy nhiên sự phát triển giáo dục của nước ta còn chênh lệch nhiều giữa các vùng, địa phương và khu vực trong cả nước Đặc biệt là ở vùng sâu vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số cần được quan tâm hơn nữa để rút ngắn khoảng cách về phát triển con người, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững “phát triển không bỏ lại ai phía sau”

1.2.1.3 Y tế, chăm sóc sức khỏe và tuổi thọ trung bình

Các vấn đề về y tế có mối liên hệ chặt chẽ với thu nhập Thu nhập bình quân đầu người của nước ta qua các năm tăng đã tạo điều kiện cho người dân được chăm sóc sức khỏe tốt hơn

Tuổi thọ trung bình của Việt Nam đã tăng lên nhờ các chính sách về y tế cũng như chăm sóc sức khỏe cộng đồng Năm 1990 tuổi thọ trung bình là 67 tuổi và đến năm 2016 đạt 73,6 tuổi Mặc dù thu nhập bình quân của Việt Nam không cao so với các quốc gia trong khu vực và châu lục nhưng luôn quan tâm đến vấn đề chăm sóc sức khỏe cho người dân Hiện tuổi thọ trung bình của Việt Nam đứng thứ 2 sau Singapo (81 tuổi) dù thu nhập bình quân đầu người đứng thứ 4

Mạng lưới y tế cơ sở được tăng cường và ngày một hoàn thiện Tỷ lệ xã đạt chuẩn quốc gia về y tế khoảng trên 80% vào những năm gần đây Số lượng bệnh viện tăng nhanh để phục vụ nhu cầu của người dân, năm 2010 có 1.030 cơ sở không tính

tư nhân nhưng 2016 tăng lên 1.077 cơ sở trạm y tế xã, phường; cơ quan tăng từ 1.1738 trạm năm 2010 lên 1.1823 trạm năm 2015 Mặt khác số bác sỹ không kể tư nhân cũng tăng nhanh Năm 2006 cả nước có 5.2792 bác sĩ nhưng đến 2016 đã tăng lên 77.539 bác sĩ Số giường bệnh cũng tăng lên đáng kể nhằm hạn chế sức ép quá tải cho người bệnh Năm 2006 số giường bệnh là 176.792 giường bệnh nhưng 2016 tăng lên 273.066 giường bệnh, đặc biệt tỷ lệ bác sĩ đạt 7,61 bác sĩ / 1 vạn dân, dược sĩ là 2,2 dược sĩ / 1 vạn dân, tăng nhiều so với 2009 (bác sĩ 7,1/ vạn dân).[24]

Tỷ lệ tử vong ở trẻ em sơ sinh Việt Nam giảm nhanh từ 36,7‰ năm 1999 xuống còn 15,8‰ năm 2010 nhưng vẫn cao hơn so với một số nước trong khu vưc như Thái Lan (13‰), Singapo (3‰), Malaysia (9‰) Tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng cũng giảm đáng kể, đầu những năm 80 của thế kỉ XX do ảnh hưởng hậu quả của thời kì chiến

tranh, tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ dưới 5 tuổi chiếm >50% Theo điều tra của bộ y tế ở 30 cụm trên toàn quốc tỷ lệ này giảm chỉ còn 13,8%, trẻ em nhẹ cân dưới 5 tuổi và suy dinh dưỡng thấp còi 24% Trước tình hình thực tế về vấn đề y tế, nhà nước đã tăng cường đầu

tư trang thiết bị cũng như đào tạo đội ngũ y bác sĩ, cơ sở khám chữa bệnh với ngân sách lên đến 9,5% năm 2012 (Theo world bank), mức chi này cao hơn hẳn các nước ở Châu Á như Trung Quốc, Singapo, Thái lan và chỉ thấp hơn Hàn Quốc…

Tuy nhiên, tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em vẫn ở mức cao, thực tế sức ép về y tế nhất là số giường bệnh cho bệnh nhân còn nhiều hạn chế, chất lượng chưa thực sự được tốt so với một số khu vực

1.2.1.4 Vấn đề sử dụng điện, nước sinh hoạt, nhà ở

Nhu cầu về nhà ở, với sự tăng lên về thu nhập và sự phát triển kinh tế nhưng nhu cầu trên ở Việt Nam đã dần được cải thiện và nâng cao Năm 2002 tỷ lệ nhà thiếu kiên cố chiếm tỷ lệ cao nhất 58,3% và nhà tạm 24,6% thì năm 2016 nhà kiên cố

đã tăng lên chiếm 49,7%, nhà thiếu kiên cố giảm xuống chỉ còn 5,2%, tỷ lệ nhà bán kiên cố là 42,5% Vùng có tỷ lệ nhà kiên cố cao nhất là ĐBSH đạt 93%, thấp nhất là đồng bằng sông Cửu Long 9,2% [24]

Ở nước ta tỷ lệ việc sử dụng điện thắp sáng ngày một tăng, năm 2006 tỷ lệ đạt 96% đến 2016 tăng lên 98,8% Tuy nhiên có sự chênh lệch giữa khu vực thành thị và nông thôn (thành thị 100%, nông thôn 98,3% năm 2016) Hiện nay, ở một số vùng sâu vùng xa và vùng hải đảo vẫn chưa có điện thắp sáng Tỷ lệ có nguồn thắp sáng cao nhất thuộc về ĐBSH 100% năm 2016, thấp nhất là TDMNBB 94,2% năm 2016, trong đó thấp hơn là Tây Bắc >83% Mặc dù TDMNBB là vùng có trữ năng thủy điện lớn nhất cả nước

Theo TCTK, đến cuối năm 2017 dân số trung bình cả nước khoảng trên 95 triệu người Mức độ tăng dân số trung bình khoảng 1% so những năm trước đó, đặc biệt là ở các trung tâm đô thị lớn do chuyển cư Đã gây áp lực lên hệ thống cơ sở hạ tầng vốn chưa được đồng bộ và hoàn thiện Do vậy gây thêm rất nhiều những khó khăn thách thức đối với lĩnh vực kỹ thuật cơ sở hạ tầng, đặc biệt là cấp thoát nước và

vệ sinh môi trường

Hiện nay thiếu nước sạch là vấn đề lớn của thế giới và được nhiều quốc gia quan tâm bởi tài nguyên nước được ví như ‘vàng xanh’ trong tương lai Trên thế giới hiện có gần 1,1 tỷ người không thể tiếp cận nguồn nước sạch và uống được Cứ 6 người có một người phải chịu tình trạng thiếu nước [40] Việc sử dụng nước không chỉ có sự khác mhau giữa các nước, các khu vực trên thế giới mà còn có sự khác nhau

ngay tại trong một quốc gia Tại một số quốc gia đang và kém phát triển có tới gần 1

tỷ phụ nữ và trẻ em phải đi bộ 6 km mỗi ngày để hứng những giọt nước quý, chống chọi với tình trạng khan hiếm nước Ngay ở Việt Nam - một nước có mạng lưới sông ngòi dày đặc cũng rơi vào tình trạng thiếu nước Theo thống kê của Hiệp Hội tài nguyên nước quốc tế (IWRA), xét nghiệm nguồn nước nội địa, thì Việt Nam chỉ đạt mức trung bình kém của thế giới với 3600 m3/ người /năm, ít hơn mức trung bình của thế giới (400 m3/ người/ năm) Thậm chí theo thống kê của bộ Tài Nguyên Môi Trường đến 2025 chỉ còn lại một nửa con số trên Theo tính toán thì cứ 3 người Việt Nam thì có 1 người thiếu nước sạch để sinh hoạt nhất là vùng biên giới, hải đảo thiếu nguồn nước ngọt Theo TCTK tỷ lệ người dân sử dụng nước sạch trong cả nước là 89,1%/ 2006 đến 2016 tăng lên 93,4% Tuy nhiên ở nước ta cũng có sự khác biệt về

sử dụng nước ở khu vực thành thị, nông thôn và các vùng Ở nông thôn tỷ lệ này là 90% còn thành thị là 99% so với số dân của khu vực Tại các đô thị trung bình là 80 -

90 lít/ người/ trong đó tại các thành phố lớn thì lượng nước này là 120 - 130 lít /người/ ngày đêm (Theo Bench Marking, Hội Cấp Thoát Nước Việt Nam) Tiếp cận nước sạch với tỷ lệ thấp nhất thuộc vùng núi phía Bắc và Tây nguyên là 80,7% và 86,1% Mức độ tiếp cận nước sạch cao nhất là ở ĐBSH và các vùng Đông Nam Bộ (tương đương 99,4% và 98,9% năm 2016

1.2.1.5 Mức độ hưởng thụ về mặt tinh thần

Sự phát triển về kinh tế đã tạo cho người dân có cuộc sống tinh thần phong phú và đa dạng hơn, người dân được tiếp cận với báo chí, sách, đài và truyền hình… Công tác xuất bản, phát thanh truyền hình, hoạt động thể dục thể thao cũng có nhiều kết quả tích cực Năm 2011 cả nước đã xuất bản được 400 triệu bản sách các loại, tăng > 80% so với năm 2015 Việc phủ sóng phát thanh truyền hình được triển khai tới vùng sâu vùng xa nên đã có 98% số hộ được nghe Đài Tiếng Nói Việt Nam Mặc

dù mọi mặt về vật chất và tinh thần của người dân trong nước đã tương đối được đáp ứng ở mức có thể

1.2.1.6 Môi trường sống

Hiện nay tình trạng ô nhiễm môi trường đã làm cho môi trường sống tự nhiên của con người không còn trong lành như trước Việt Nam là một trong những quốc gia đang trong giai đoạn công nghiệp hóa, các nhà máy xí nghiệp thải ra một lượng chất thải lớn làm ô nhiễm nguồn nước, đất và không khí Bên cạnh các xí nghiệp, khu công nghiệp và các làng nghề gây ô nhiễm môi trường, tại các đô thị lớn, tình trạng ô nhiễm cũng ở mức báo động Đó là các ô nhiễm về nước thải, rác thải sinh hoạt, rác thải y tế, không khí, tiếng ồn Những năm gần đây, dân số ở các đô thị tăng nhanh

khiến hệ thống cấp thoát nước không đáp ứng nổi và xuống cấp nhanh chóng Nước thải, rác thải sinh hoạt (vô cơ và hữu cơ) ở đô thị hầu hết đều trực tiếp xả ra môi trường mà không có bất kỳ một biện pháp xử lý nào ngoài việc vận chuyển đến bãi chôn lấp Theo thống kê của cơ quan chức năng, mỗi ngày người dân ở các thành phố lớn thải ra hàng nghìn tấn rác; các cơ sở sản xuất thải ra hàng trăm nghìn mét khối nước thải độc hại; các phương tiện giao thông thải ra hàng trăm tấn bụi, khí độc

1.2.1.7 Chỉ số HDI

Các chính sách phát triển kinh tế của Đảng và Nhà nước đã từng bước đưa nước ta thoát khỏi tình trạng nghèo đói, lạc hậu, khắc phục được hậu quả của chiến tranh và đặc biệt sau công cuộc đổi mới nền KT - XH của Việt Nam đã đạt được thành tựu hết sức to lớn trên các lĩnh vực: thu nhập, giáo dục, y tế và các vấn đề xã hội, môi trường khác vv Điều này được thể hiện rõ nhất qua các báo cáo của Nhà nước và kết quả của các cuộc điều tra mức sống của dân cư, các báo cáo phát triển con người của LHQ Năm 2006 chỉ số HDI Việt Nam theo cách tính của LHQ là 0,709 xếp thứ 110/177 quốc gia, đến 2007 xếp thứ 105/175 quốc gia Năm 2014 đạt 0,666 và năm 2016 đạt 0,683 đã tăng 0,017 so với 2014 xếp thứ 115/188 quốc gia và được xếp vào nhóm các quốc gia có chỉ số HDI trung bình và lần đầu tiên Việt Nam vượt Philippin về chỉ số này

Bảng 1.2 So sánh chỉ số HDI của Việt Nam với một số nước ở Châu Á

Theo HDR của LHQ thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam đã có những thay đổi đáng kể, có xu hướng tăng lên theo từng năm, năm 2006 mới chỉ đạt 795USD/ người thì năm 2012 tăng lên là 1.771 USD/ người và đến 2016 tăng lên 2.215 USD/ người (tính theo giá thực tế) đã tăng thêm 106 USD so với 2015 Năm

2017 đạt 2.400 USD/ người, như vậy sau 10 năm thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam tăng 1.420 USD Tuy nhiên vẫn còn thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực và trên thế giới

Ở nước ta nhờ chính sách và sự quan tâm nhiều đến phát triển con người của Đảng và Nhà nước, các chỉ số phát triển con người có sự thay đổi rõ rệt, với đặc điểm nổi bật là các chỉ số về mặt xã hội cao hơn chỉ số phát triển kinh tế.[ phụ lục 3]

1.2.2 Chất lượng cuộc sống dân cư vùng Đồng Bằng Sông Hồng

Cùng với cả nước, CLCS dân cư các tỉnh ĐBSH đã được quan tâm và có những bước phát triển nhanh chóng trong giai đoạn (2006-2016) Theo kết quả điều tra mức sống gia đình của TCTK năm 2016, thu nhập bình quân một nhân khẩu/ tháng đạt 3.610 nghìn đồng, cao hơn mức trung bình cả nước (cả nước 3.049 nghìn đồng), so với năm 2006 tăng 2.944 nghìn đồng Công tác y tế, chăm sóc sức khỏe, giáo dục và các điều kiện về sử dụng điện, nước sinh hoạt, nhà ở…đều có những bước phát triển vượt trội so với các vùng khác trong cả nước Tuy nhiên theo báo cáo phát triển con người của Việt Nam xây dựng 2015, GDP bình quân đầu người (PPP/USD) đạt 3.593,5 USD chỉ bằng 90,3% mức thu nhập bình quân của cả nước và bằng 44,8% của Đông Nam Bộ Về chỉ số HDI vùng có xu hướng tăng, năm 1999 chỉ

số này đạt 0,723 đến 2012 tăng lên là 0,770 cao hơn mức trung bình cả nước (0,752) nhưng vẫn thấp hơn Đông Nam Bộ (0,811) là 0,041/ năm 2012

Bảng 1.3 Thành tựu phát triển con người của các vùng ở Việt Nam 2015

Tiêu chí Giá trị

HDI

Tuổi thọ

kỳ vọng (năm)

Tỷ lệ người lớn biết chữ (% số người tuổi

từ 15 trở lên)

Tỷ lệ nhập học chung (%)

GDP bình quân đầu người (USD tính theo PPP)

Qua bảng trên ta thấy rằng vùng có chỉ số HDI cao nhất sẽ là vùng có KT - XH phát triển và hội tụ nhiều yếu tố thuận lợi (Đông Nam Bộ) và những vùng có chỉ số HDI thấp là những vùng có nền KT - XH kém phát triển như TDMNBB, Tây Nguyên Bên cạnh sự phân hóa vùng thì chỉ số HDI còn có sự chênh lệch rất rõ giữa các tỉnh thành và được chia làm các nhóm sau:

+ Nhóm các tỉnh thành phố có HDI > 0,8 được xếp vào tỉnh có chỉ số rất cao gồm:

Bà Rịa Vũng Tàu cao nhất (0,901), Thành Phố Hồ Chí Minh (0,820), Đà Nẵng (0,803)

+ Nhóm 0,75<HDI<0,8 gồm có 14 tỉnh và thành phố được xếp vào nhóm có chỉ số cao,theo thứ tự sẽ là: Hà Nội, Cần Thơ, Quảng Ninh, Hải Phòng, Bắc Ninh (0,771), Tiền Giang, Long An, Vĩnh Phúc, Đồng Nai, Vĩnh Long, Khánh Hòa, Bình Dương, Kiên Giang, Bến Tre

+ Nhóm 0,7<HDI<0,75 thuộc các tỉnh có HDI ở mức trung bình cao gồm 33 tỉnh và thành phố [ phụ lục 2]

+ Nhóm 0,6<HDI<0,7 xếp vào nhóm có chỉ số trung bình gồm 11 tỉnh và thành phố [ phụ lục 2]

+ Nhóm 0,5<HDI<0,6 xếp vào nhóm trung bình thấp có 2 tỉnh: Lai Châu và

Hà Giang.[phụ lục 2] Riêng Hà Giang (HDI= 0,586) đã có bước tiến mạnh so với

1999 (HDI=0,475) Còn Lai Châu năm (HDI=0,560) đã tăng nhiều so với 2004 (HDI=0,490) Đây được coi là thành tựu lớn trong chiến lược phát triển con người của cả nước nói chung và của hai tỉnh nói riêng Điều này thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Đảng và Nhà nước tới đời sống của nhân dân và coi con người là trung tâm của mọi sự phát triển [1]

Bảng 1.4 Thành tựu phát triển con người của các tỉnh ĐBSH năm 2015

GDP bình quân đầu người (PPP/USD ) 2011

Tỷ lệ người biết chữ trên 15 tuổi (%)

Tỷ lệ nhập học các cấp (%)

Chỉ số HDI (%)

Xếp hạng toàn quốc

Hà Nội 75,05 3.923,21 93,7 96,19 0,794 4 Hải Phòng 74,09 3.849,18 98,1 71,26 0,773 7

Vĩnh Phúc 73,69 3.990,61 97,9 63,86 0,764 11 Hải Dương 74,27 2.513,92 97,8 67,58 0,746 21 Hưng Yên 73,97 2.503,79 97,5 67,68 0,743 22 Ninh Bình 73,18 2.478,79 96,9 64,60 0,733 31 Nam Định 73,82 1.904.97 97,8 66,51 0,726 35

Hà Nam 74,14 2.131,93 98 57,06 0,724 37 Thái Bình 74,84 2.090,86 98,3 66,6 0,738 27

[1]

Nhìn chung chỉ số phát triển con người của các tỉnh trong vùng tăng trong giai đoạn 1999-2012, một số tỉnh có vị trí cao so với toàn quốc Đặc biệt tỉnh Bắc Ninh, vị trí thay đổi đáng kể, từ vị trí thứ 12 về chỉ số HDI năm 2004, chỉ sau 8 năm chỉ số HDI của tỉnh đứng thứ 8 trong cả nước Điều này chứng tỏ nền kinh tế của vùng phát triển mạnh mẽ với những chính sách thu hút nguồn vốn hấp dẫn phù hợp với điều kiện của vùng tạo đà cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của cả nước

Tiểu kết chương 1

CLCS của mỗi quốc gia trên thế giới có sự khác nhau, điều đó phản ánh trình

độ phát triển KT- XH của mỗi nước Bởi mỗi nước có điều kiện tự nhiên, KT - XH, lịch sử phát triển cũng như đường lối chính sách, chiến lược phát triển khác nhau Nhưng để đánh giá CLCS của người dân các nước thì đều dựa vào các tiêu chí cơ bản như mức sống, thu nhập bình quân đầu người, chỉ số giáo dục, điều kiện y tế, các phúc lợi xã hội khác LHQ đã đưa ra những tiêu chí cơ bản để so sánh, đánh giá CLCS của các nước hàng năm Theo các tiêu chí của UNDP của LHQ thì Việt Nam được đánh giá là nước có CLCS dân cư ở mức trung bình trong nhóm nước đang phát triển Đây chính là cơ sở lý luận để Tác Giả xem xét CLCS dân cư hiện nay của tỉnh Bắc Ninh trong chương 2 của luận văn này

Chương 2 THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG DÂN CƯ TỈNH BẮC NINH

2.1 Các nhân tố ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống dân cư tỉnh Bắc Ninh

2.1.1 Các nhân tố kinh tế - xã hội

- Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân luôn ở mức 2 con số, năm sau cao hơn giai đoạn trước Tổng sản phẩm (GRDP) năm 2017 theo giá so sánh 2010 đạt hơn 133.000 tỷ đồng chiếm 3,11% GDP cả nước, xếp thứ 4/63 tỉnh, thành phố Tốc độ tăng trưởng GRDP đạt 21,8%, so với 2016 gấp đôi kế hoạch đề ra (tăng 9,0-9,2%) Trong khi đó năm 2016 chỉ là 125.461 tỷ đồng đứng thứ 3 trong vùng, tăng so với

2015 là 9,1% Tốc độ tăng trưởng kinh tế trong nhiều năm đạt trên 10% Thu ngân sách đứng thứ 10 cả nước khoảng 17.800 tỷ đồng [11]

- Trong đó, khu vực CN- XD theo giá hiện hành đạt 101.537,6 tỷ đồng tăng 22,3% cao gấp trên 1.186 lần so với năm 1997 (646 tỷ đồng) Ngành dịch vụ đạt 27.604,8 tỷ đồng tăng 9,5%, khu vực N - L- TS đạt 3.903,3 tỷ đồng, giảm 1% so với cùng kì năm trước [28]

- Giá trị sản xuất của các ngành tăng nhanh trong vòng 10 năm qua 2006 -2016

cụ thể như sau: tăng nhanh nhất là khu vực CN - XD, tăng 25,2 lần; ở vị trí thứ 2 là

DV tăng 4,01 lần; tăng thấp nhất là khu vực N - LN - TS tăng 1,58 lần

Bảng 2.1 Giá trị sản xuất trên địa bàn theo giá so sánh năm 2010

phân theo khu vực kinh tế

Đơn vị: (tỷ đồng)

Năm Tổng số

Nông,lâm nghiệp và thủy sản

Hình 2.1 Biểu đồ thể hiện cơ cấu kinh tế phân theo ngành

của Bắc Ninh năm 2006 và 2016

Trong vòng 10 năm thì tỷ trọng của khu vực N - LN - TS giảm từ 21,34% năm 2006 xuống còn 5,02% năm 2016 (giảm 16,32%); tỷ trọng khu vực CN - XD tăng nhanh chóng từ 49,52% lên đến 74,33%, tăng (24,81%) Đây là bước đột phá mạnh mẽ về kinh tế góp phần làm thay đổi bức tranh diện mạo, sự “bức phá ngoạn mục chuyển mình” về KT - XH của tỉnh Bắc Ninh ngày hôm nay

Đi đôi với chuyển dịch cơ cấu ngành là sự phát triển và chuyển dịch của các thành phần kinh tế nhất là từ khi các tập đoàn Sam Sung, Hồng Hải, Canon, Foxcom quyết định đầu tư và xây dựng các khu công nghiệp vào tỉnh

Bảng 2.2 Cơ cấu tổng sản phẩm trên địa bàn theo giá hiện hành phân theo

tế Nhà nước có xu hướng giảm, giảm từ 18,65% xuống còn 12,20% như vậy giảm (6,45%), tỷ trọng giá trị sản xuất của ngoài Nhà nước giảm nhanh, giảm từ 75,67% xuống còn 26,50% (giảm 45,17%) Ngược lại tỷ trọng giá trị sản xuất của thành phần kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài tăng rất nhanh, tăng từ 9,68% lên đến 61,30% (tăng 51,62%)

Sở dĩ khu vực có vốn đầu tư nước ngoài tăng mạnh và chiếm tỷ lệ ngày càng cao là do trong những năm qua tỉnh có rất nhiều các tập đoàn kinh tế nước ngoài đầu

tư vào xây dựng các khu công nghiệp ở các lĩnh vực điện tử, công nghệ thông tin Nếu như năm 2006 vốn đầu tư phát triển trên địa bàn theo giá hiện hành chỉ là 5.985

tỷ đồng trong đó vốn đầu tư nước ngoài chiếm 11,3% và có 19 số dự án cấp giấy phép Thì đến 2016 số vốn đã tăng lên tới trên 62.591 tỷ đồng, trong đó nguồn FDI chiếm 60% đứng thư 2 cả nước và tăng 7,4% so với cùng kỳ năm trước đó Số dự án giai đoạn (1997-2016) là 935 dự án được cấp giấy thép với tổng vốn đăng kí là 12.300,8 triệu USD [11]

2.1.1.2 Dân cư, xã hội

a Quy mô và sự phân bố dân cư

Bắc Ninh là tỉnh có diện tích nhỏ nhất trong cả nước, nhưng có quy mô dân số tăng khá nhanh từ khi tái lập tỉnh (1997 có 932.424 người đứng thứ 8 ở ĐBSH) đến nay tăng lên 1.178.130 tăng 1,26 lần và chiếm 1,27% dân số cả nước, đứng thứ 39 trong số 64 tỉnh thành về quy mô năm 2016 và đứng thứ 7 ở ĐBSH Mật độ dân số 1.367 người/ km2, gấp 5 lần mật độ dân số cả nước nước (273 người/ km2) Và là địa phương có mật độ dân số cao thứ 3 trong cả nước, đứng thứ 2 sau Hà Nội ở ĐBSH, gấp 1,4 lần mật độ dân số trung bình của ĐBSH (981 người/ km2) năm 2014 [11] Đây là cơ sở lao động dồi dào cho tỉnh để phát triển các ngành công nghiệp và dịch

vụ Tuy nhiên dân số phân bố không đều giữa các huyện, thành phố

Bảng 2.3 Diện tích, dân số và mật độ dân số phân theo huyện, thị xã/ thành phố

Đơn vị hành

chính

Toàn tỉnh

Thành phố Bắc Ninh

Thị xã

Từ Sơn

H

Yên Phong

H

Quế Võ

H

Gia Bình

H

Lương Tài

H Tiên

Du

H Thuận Thành

Diện tích

(km 2 ) 822,71 82,6 61,1 96,9 155,1 107,80 105,67 95,6 117,91 Dân số 2016

(người) 1.178.130 193.269 165.915 161.314 157.480 95.912 101.106 143.071 160.064 Mật độ dân

số (Người

/km 2 )

1.432 2.339 2.716 1.664 1.015 891 955 1.497 1.358

[11] Dân cư tập trung đông đúc và tăng nhanh ở các huyện có nhiều KCN, ngành nghề thuyền thống như Từ Sơn, Quế Võ, Yên Phong với mật độ dân số rất cao Năm

2016 tại Từ Sơn mật độ dân số là 2.716 người/ km2, gấp 1,9 lần mật độ dân số chung toàn tỉnh và gấp huyện có mật độ dân số thấp nhất là 3 lần (huyện Gia Bình 891 người/ km2); nơi có mật độ cao thứ 2 là thành phố Bắc Ninh (2.339 người/ km2) Hai khu vực này có diện tích nhỏ nhất nhưng dân cư tập trung đông đúc nhất tỉnh Do nơi đây có những chức năng thuộc về dịch vụ thương mại, giao lưu văn hóa, trao đổi buôn bán hàng hóa từ rất sớm của tỉnh, thậm chí là đầu mối hàng hóa của nhiều tỉnh lân cận ở phía Bắc Khu vực dân cư tập trung đông tiếp theo là huyện Yên Phong, mật độ dân số đông thứ 3 trong tỉnh (1.664 người/ km2), Quế Võ ở vị trí thứ 4 với mật

độ (1.015 người/ km2) Hai huyện này đón một lượng dân nhập cư từ các tỉnh đến rất nhiều để làm ở các khu công nghiệp còn trên địa bàn thành phố là do có một số trường Đại học, cao đẳng và là trung tâm văn hóa, thương mại của cả tỉnh nên dân số cũng tăng nhanh trong những năm gần đây

Bảng 2.4 Dân số trung bình tăng nhanh ở một số khu vực hành chính giai đoạn

Bên cạnh đó dân cư còn phân bố không đều giữa thành thị và nông thôn, dân

số tập trung chủ yếu ở nông thôn còn rất ít ở thành thị Tại nông thôn năm 2006 dân

cư tập trung tới 86,4% còn ở thành thị dân cư chỉ tập chung có 13,6% Điều này cũng

dễ hiểu bởi lẽ Bắc Ninh xuất phát là tỉnh thuần nông của vùng châu thổ Sông Hồng

Bảng 2.5 Dân số trung bình phân theo thành thị và nông thôn năm 2006 và 2016

b Sự gia tăng dân số

Từ 1997 đến nay thì sự gia tăng dân số của tỉnh chủ yếu là do tăng tự nhiên, đây được gọi là quá trình “tái sản xuất con người” và ảnh hưởng đến CLCS Trong giai đoạn 2009-2014, tỷ lệ gia tăng dân số là 1,9% cao hơn mức trung bình cả nước (1,1%) và ĐBSH (1,1%) Nguyên nhân chủ yếu là do đa phần dân cư tập trung ở nông thôn, thường kết hôn sớm và vẫn còn nhiều quan niệm lạc hậu như: con đàn cháu đống, có con trai để lối dõi Nhưng từ khi quá trình CNH được đẩy mạnh thì gia tăng cơ học đã đóng vai trò đáng kể trong sự gia tăng dân số của tỉnh Nguyên nhân là

do lao động từ các tỉnh khác nhập cư làm ở các khu công nghiệp

Bảng 2.6 Tỷ lệ gia tăng dân số của Bắc Ninh giai đoạn 2006 - 2016

Năm 2006 2008 2010 2012 2014 2015 2016

Tỷ lệ sinh thô (phần nghìn) 18,8 19,5 20,0 23,0 22,3 22,2 22,1

Tỷ lệ tử thô (phần nghìn) 6,0 6,8 7,2 7,4 7,4 7,3 7,3

Tỷ lệ gia tăng tự nhiên (%) 1,28 1,27 1,28 1,56 1,49 1,49 1,48

Tỷ lệ gia tăng cơ học(%) 0,24 -0,21 0,22 0,7 1 1,28 1,2

[11]

Tỷ lệ tử thô và sinh thô cũng như tỷ lệ gia tăng dân số tự nhiên những năm gần đây không có sự chênh lệch nhiều giữa nông thôn và thành thị Điều này chứng tỏ vấn

đề chăm sóc sức khỏe và ý thức về vấn đề dân số của người dân nông thôn ngày một được nâng cao và dời sống được cải thiện Năm 2016 tỷ suất sinh thô ở thành thị và nông thôn lần lượt là 20,5%; 22,4; tỷ lệ tử thô là 6,9%; 7,2%

c Cơ cấu dân số, chất lượng nguồn lao động và dân tộc

- Cơ cấu dân số theo nhóm tuổi

Bắc Ninh là tỉnh có cơ cấu dân số trẻ, theo điều tra dân số ngày 1/4/2014 độ tuổi từ (0 - 14) tuổi chiếm 25,1% cao hơn vùng ĐBSH (22,7%) và cả nước (23,5%) nhưng đã giảm so với 2003 (32,2%) Trong khi đó số người trong độ tuổi từ 15 đến

59 tuổi có xu hướng tăng lên, tăng từ 50% năm 2003 lên 67% năm 2014, như vậy nguồn lao động của tỉnh là dồi dào Số người trong độ tuổi trên 65 năm 2014 chiếm 7,9% thấp hơn trung bình vùng ĐBSH và cao hơn cả nước 0,8% Điều này là một lợi thế đối với sự phát triển KT - XH nhưng cũng là một thử thách lớn đối với Bắc Ninh trong việc giải quyết việc làm và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân

- Cơ cấu dân số theo giới

Nghiên cứu cơ cấu dân số theo giới có ý nghĩa lớn trong việc nâng cao CLCS dân cư Bởi sự bất bình đẳng về giới xảy ra ở đa phần các quốc gia trên thế giới trong

đó có Việt Nam

Bảng 2.7 Dân số từ 15 tuổi trở lên phân theo giới tính tại thời điểm 1/7 hàng

năm giai đoạn 2006 - 2016 Năm Tổng số

Sự chênh lệch này do nhiều nguyên nhân như điều kiện sống, nguyên nhân KT- XH, quan niệm

- Cơ cấu lao động phân theo khu vực kinh tế

Năm 2016 lao động trong các ngành kinh tế của Bắc Ninh chiếm 99,4% so với

số người trong độ tuổi lao động Và có sự phân bố không đều giữa các khu vực kinh

tế, tuy nhiên đang có xu hướng thay đổi theo chiều hướng tích cực phù hợp với quá trình CNH của tỉnh, với xu thế chung của Việt Nam và trên thế giới

Bảng 2.8 Cơ cấu lao động phân theo khu vực kinh tế

ở Bắc Ninh giai đoạn 2006 - 2016

10 năm đã giảm 39,8% Ở ngành CN - XD tỷ lệ lao động có xu hướng tăng rất nhanh, tăng từ 24,9% lên đến 48,7% như vậy tăng 23,8% Tỷ lệ lao động ở DV cũng tăng lên khá nhanh tăng từ 14,4% lên 30,6%, nhưng chưa phù hợp với tốc độ phát triển kinh tế của tỉnh trong những năm qua

Chất lượng nguồn lao động của tỉnh nhìn chung đã được cải thiện, nó thể hiện

ở tỷ lệ lao động đã qua đào tạo ngày một tăng cụ thể như sau: lao động qua đào tạo của cả tỉnh tăng từ 13,6% năm 2006 lên đến 28,1% năm 2016 Tuy nhiên tốc độ phát triển kinh tế và công nghiệp như Bắc Ninh trong thời gian qua và hướng tới sự phát triển của thành phố công nghệ, hiện đại, sáng tạo thì cần tập chung nhiều hơn nữa đến việc đào tạo chất lượng lao động và nâng cao tay nghề cho nguồn nhân lực

- Cơ cấu dân số theo dân tộc

Trên địa bàn tỉnh hiện đang có 27 dân tộc anh em sinh sống trên tổng số 54 dân tộc tại Việt Nam như dân tộc Kinh, Tày, Thái, Mường, Hoa, Nùng, HMong, Dao, Sán Chay, Nhưng tập trung đông nhất là người Kinh chiếm tới 99,6%, dân tộc Tày chiếm 0,14%, dân tộc Nùng (0,08%) năm 2009 Sự đa dạng về dân tộc đã tạo ra sự

đa dạng về văn hóa, phong tục tập quán sản xuất nhưng cũng gây khó khăn cho việc hòa nhập cộng đồng và đảm bảo CLCS cho các dân tộc ít người