KHẢO SÁT BỆNH LÝ BÀNG QUANG TRÊN CHÓ TẠI TRẠM CHẨN ĐOÁN XÉT NGHIỆM VÀ ĐIỀU TRỊ CHI CỤC THÚ Y THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP KHẢO SÁT BỆNH LÝ BÀNG QUANG TRÊN CHÓ TẠI TRẠM CHẨN ĐOÁN XÉT NGHIỆM VÀ ĐIỀU TRỊ CHI CỤC THÚ Y TH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

KHẢO SÁT BỆNH LÝ BÀNG QUANG TRÊN CHÓ TẠI TRẠM CHẨN ĐOÁN XÉT NGHIỆM VÀ ĐIỀU TRỊ CHI CỤC THÚ Y THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Họ và tên sinh viên : LÊ TÍN VINH QUANG

Niên khoá : 2004 - 2009

KHẢO SÁT BỆNH LÝ BÀNG QUANG TRÊN CHÓ TẠI TRẠM CHẨN ĐOÁN XÉT NGHIỆM VÀ ĐIỀU TRỊ CHI CỤC THÚ Y THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Tác giả

LÊ TÍN VINH QUANG

Khoá luận được đệ trình để đáp ứng yêu cầu

cấp bằng bác sỹ ngành

Thú Y

Giáo viên hướng dẫn:

Thạc sĩ Nguyễn Văn Phát Bác sĩ thú y Vũ Kim Chiến

Tháng 9 năm 2009

Lời cảm ơn

Xin thành kính ghi ơn cha mẹ đã nuôi nấng, dạy dỗ con nên người, cho con có được ngày hôm nay

Xin chân thành cảm ơn

Ban Giám Hiệu Trường Đại Học Nông Lâm TP.HCM

Ban Chủ Nhiệm Khoa Chăn Nuôi - Thú Y

Bộ môn Nội Dược

Cùng toàn thể quý thầy cô đã tạo điều kiện cho em được học tập, tận tình giảng dạy

và truyền đạt cho em những kiến thức chuyên môn cũng như những kiến thức vô cùng quý báu trong cuộc sống suốt thời gian qua

Các bạn thân yêu lớp thú y 30 đã hết lòng hỗ trợ, giúp đỡ và động viên tôi trong suốt thời gian thực tập

TÓM TẮT KHÓA LUẬN

Đề tài “KHẢO SÁT BỆNH LÝ BÀNG QUANG TRÊN CHÓ TẠI TRẠM CHẨN ĐOÁN XÉT NGHIỆM VÀ ĐIỀU TRỊ CHI CỤC THÚ Y THÀNH PHỐ

HỒ CHÍ MINH” được tiến hành từ ngày 12/01/2009 đến 12/05/2009

Nội dung khảo sát gồm: đánh giá tình hình bệnh lý bàng quang trên chó, khảo sát một số đặc điểm bệnh lý trên chó bệnh ở bàng quang và đánh giá kết quả điều trị được áp dụng tại Trạm Bằng phương pháp chẩn đoán lâm sàng kết hợp với siêu âm và kiểm tra nước tiểu chúng tôi ghi nhận được kết quả như sau:

Có 401 trường hợp bệnh lý bàng quang chiếm 10,37% trên tổng số 3.866 chó bệnh được mang đến khám và điều trị tại Trạm Trong đó: viêm bàng quang có 249 trường hợp chiếm tỷ lệ 62,09%; sỏi bàng quang có 144 trường hợp chiếm tỷ lệ 35,91%; 3 trường hợp bướu bàng quang chiếm tỷ lệ 0,75%; 3 trường hợp huyết khối bàng quang chiếm tỷ lệ 0,75%; 1 trường hợp sa bàng quang chiếm tỷ lệ 0,25%; 1 trường hợp rách bàng quang chiếm tỷ lệ 0,25%

Các yếu tố giống, tuổi, giới tính có ảnh hưởng đến bệnh lý ở bàng quang Tuổi càng cao thì tỷ lệ bệnh bàng quang càng nhiều Tỷ lệ nhóm giống ngoại mắc bệnh (13,77%) cao hơn tỷ lệ nhóm giống nội (5,29%) Nhóm chó dưới 6 tháng tuổi có tỷ lệ mắc bệnh thấp nhất (1,07%) và cao nhất là nhóm chó trên 5 năm tuổi (25%) Tỷ lệ chó cái mắc bệnh (11,85%) cao hơn tỷ lệ chó đực mắc bệnh (8,65%)

Trong bệnh lý sỏi bàng quang, triệu chứng thường xuất hiện là tiểu có máu (51,39%), bụng to (26,39%), tiểu khó (24,31%), bí tiểu (22,22%) Trong bệnh lý viêm bàng quang, triệu chứng thường xuất hiện là bỏ ăn (40,96%), tiểu có máu (29,32%), tiểu khó (20,08%)

Khi xét nghiệm nước tiểu chó bệnh viêm bàng quang thì sự thay đổi về chỉ tiêu bạch cầu, protein chiếm tỷ lệ cao Đa số chó bệnh sỏi bàng quang khi xét nghiệm nước tiểu có các chỉ tiêu bất thường chiếm tỷ lệ cao là hồng cầu, protein

Kết quả điều trị cho thấy tỷ lệ chó khỏi bệnh là 97,8%, trong đó: viêm bàng quang là 98,82%; sỏi bàng quang là 96%; bướu bàng quang là 66,67%; các ca huyết khối bàng quang, rách bàng quang và sa bàng quang can thiệp đều có hiệu quả tốt

MỤC LỤC

Trang

Trang tựa i

Lời cảm ơn ii

Tóm tắt iii

Mục lục iv

Danh sách các bảng vi

Danh sách các biểu đồ vii

Danh sách các hình viii

Chương 1 MỞ ĐẦU 1U 1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục tiêu đề tài 2

1.3 Yêu cầu đề tài 2

Chương 2 TỔNG QUAN 3

2.1 Một số chỉ tiêu sinh lý của chó 3

2.2 Một vài chỉ tiêu lý, hóa tính nước tiểu, cặn nước tiểu trên chó bình thường 3

2.3 Cơ thể học hệ tiết niệu 4

2.3.1 Thận 4

2.3.2 Niệu quản 5

2.3.3 Bàng quang 5

2.3.4 Niệu đạo 6

2.4 Kỹ thuật siêu âm 7

2.5 Một số bệnh trên bàng quang 10

2.5.1 Viêm bàng quang 10

2.5.2 Sỏi bàng quang 11

2.5.3 Bướu bàng quang 14

2.5.4 Rách bàng quang 15

2.5.5 Huyết khối bàng quang 16

2.5.6 Sa bàng quang 16

Chương 3 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 18U

3.1 Thời gian thực hiện đề tài 18

3.2 Địa điểm khảo sát 18

3.3 Đối tượng khảo sát 18

3.4 Vật liệu - dụng cụ 18

3.5 Nội dung khảo sát 18

3.6 Phương pháp nghiên cứu 19

3.7 Xử lý số liệu 22

Chương 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 23

4.1 Tỷ lệ bệnh bàng quang trên tổng số chó khảo sát 23

4.2 Tỷ lệ chó bị bệnh bàng quang theo nhóm tuổi 25

4.2.1 Tỷ lệ chó bị viêm bàng quang theo nhóm tuổi 26

4.2.2 Tỷ lệ chó bị sỏi bàng quang theo nhóm tuổi 27

4.3 Tỷ lệ bệnh bàng quang theo nhóm giống 28

4.3.1 Tỷ lệ chó bị viêm bàng quang theo nhóm giống .30

4.3.2 Tỷ lệ chó bị sỏi bàng quang theo nhóm giống 30

4.4 Tỷ lệ bệnh bàng quang theo giới tính 32

4.4.1 Tỷ lệ chó bị viêm bàng quang theo giới tính 33

4.4.2 Tỷ lệ chó bị sỏi bàng quang theo giới tính 34

4.5 Tần số xuất hiện các triệu chứng lâm sàng trên chó bị bệnh lý ở bàng quang 35

4.6 Kết quả xét nghiệm chỉ tiêu nước tiểu trên chó mắc bệnh lý ở bàng quang 36

4.7 Một số hình ảnh bệnh lý ở bàng quang trên chó 38

4.8 Kết quả điều trị bệnh lý ở bàng quang 42

Chương 5 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 46

5.1 Kết luận 46

5.2 Đề nghị 46

TÀI LIỆU THAM KHẢO 48

PHỤ LỤC 51

DANH SÁCH CÁC BẢNG

Trang

Bảng 4.1: Tỷ lệ chó bị bệnh bàng quang 23

Bảng 4.2: Tỷ lệ chó bị bệnh bàng quang theo nhóm tuổi 25

Bảng 4.3: Tỷ lệ chó bị viêm bàng quang theo nhóm tuổi 26

Bảng 4.4: Tỷ lệ chó bị sỏi bàng quang theo nhóm tuổi 27

Bảng 4.5: Tỷ lệ chó bị bệnh bàng quang theo nhóm giống 29

Bảng 4.6: Tỷ lệ chó bị viêm bàng quang theo nhóm giống 30

Bảng 4.7: Tỷ lệ chó bị sỏi bàng quang theo nhóm giống 31

Bảng 4.8: Tỷ lệ chó bị bệnh bàng quang theo giới tính 32

Bảng 4.9: Tỷ lệ chó bị viêm bàng quang theo giới tính 33

Bảng 4.10: Tỷ lệ chó bị sỏi bàng quang theo giới tính 34

Bảng 4.11: Triệu chứng lâm sàng trên chó có bệnh lý ở bàng quang 35

Bảng 4.12: Kết quả xét nghiệm chỉ tiêu nước tiểu trên chó mắc bệnh lý

ở bàng quang 36

Bảng 4.13 Kết quả điều trị bệnh ở bàng quang trên chó 43

DANH SÁCH CÁC BIỂU ĐỒ

Trang

Biểu đồ 4.1: Tỷ lệ các dạng bệnh lý ở bàng quang trên chó 24

Biểu đồ 4.2: Tỷ lệ chó bị bệnh bàng quang theo nhóm tuổi 25

Biểu đồ 4.3: Tỷ lệ chó bị viêm bàng quang theo nhóm tuổi 26

Biểu đồ 4.4: Tỷ lệ chó bị sỏi bàng quang theo nhóm tuổi 28

Biểu đồ 4.5: Tỷ lệ chó bị bệnh bàng quang theo nhóm giống 29

Biểu đồ 4.6: Tỷ lệ chó bị viêm bàng quang theo nhóm giống 30

Biểu đồ 4.7: Tỷ lệ chó bị sỏi bàng quang theo nhóm giống 31

Biểu đồ 4.8: Tỷ lệ chó bị bệnh bàng quang theo giới tính 32

Biểu đồ 4.9: Tỷ lệ chó bị viêm bàng quang theo giới tính 33

Biểu đồ 4.10: Tỷ lệ chó bị sỏi bàng quang theo giới tính 34

Biểu đồ 4.11: Kết quả điều trị bệnh bàng quang trên chó 43

DANH SÁCH CÁC HÌNH

Trang

Hình 2.1: Hệ thống tiết niệu chó cái 6

Hình 2.2: Hệ thống tiết niệu chó đực 7

Hình 3.1 Máy siêu âm CONCEPT\MCV 22

Hình 4.1: Tinh thể magnesium ammonium phosphate 38

Hình 4.2: Tinh thể calcium phosphate 38

Hình 4.3: Kết quả siêu âm chó nội 15 năm tuổi bị viêm bàng quang 39

Hình 4.4: Chó ngoại 7 năm tuổi bị sỏi bàng quang trên hình siêu âm 39

Hình 4.5: Phẫu thuật lấy sỏi bàng quang 40

Hình 4.6: Chó ngoại 6 năm tuổi bị bướu bàng quang trên hình siêu âm 40

Hình 4.7: Phẫu thuật cắt bướu bàng quang 41

Hình 4.8: Chó nội 4 tháng tuổi bị rách bàng quang trên hình siêu âm 41

Hình 4.9: Chó ngoại 7 năm tuổi bị huyết khối bàng quang trên hình siêu âm 42

Hình 4.10: Phẫu thuật đưa bàng quang vào trong xoang bụng 42

Chương 1

MỞ ĐẦU 1.1 Đặt vấn đề

Chó là loài động vật đã được con người thuần hóa và nuôi dưỡng từ nhiều thế kỷ trước Chúng rất tinh khôn, trung thành nên đã trở nên hết sức gần gũi với con người Chó có rất nhiều đóng góp trong cuộc sống của con người như giữ nhà, làm xiếc, dẫn dắt người khiếm thị, chăn giữ gia súc, phục vụ công tác an ninh quốc phòng…

Hòa nhập cùng với sự phát triển của đất nước, đời sống của người dân cả nước nói chung và người dân thành phố nói riêng ngày càng được nâng cao cả về mặt vật chất lẫn tinh thần Nhu cầu giải trí ngày càng đa dạng và phong phú Tại thành phố Hồ Chí Minh phong trào nuôi chó đã có từ rất lâu, người dân nuôi chó để giữ nhà, làm kiểng và xem chúng như một thành viên trong gia đình Ngoài ra hiện nay cũng có một

số người đầu tư kinh doanh chó Chính từ sự đa dạng về nhu cầu và mục đích nuôi chó

mà hiện nay ở nước ta có rất nhiều giống chó khác nhau được nhập về từ nước ngoài Chủng loại chó đa dạng, số lượng chó nuôi ngày càng nhiều nên vấn đề bệnh tật

là điều không thể tránh khỏi, từ những bệnh truyền nhiễm đến những bệnh ký sinh trùng, bệnh nội khoa… Do đặc trưng của nếp sống đô thị, chó thường được nuôi nhốt,

ăn thực phẩm khô, ít được cung cấp đầy đủ nước uống cũng như tiểu tiện hạn chế Chính vì những yếu tố này mà bệnh lý hệ tiết niệu cũng thường xảy ra, trong đó có bệnh lý ở bàng quang

Để tìm hiểu chi tiết về các bệnh lý ở bàng quang, được sự phân công của Bộ Môn Nội Dược thuộc Khoa Chăn Nuôi Thú Y Trường Đại Học Nông Lâm Tp HCM, phối hợp với Trạm Chẩn đoán Xét nghiệm và Điều trị thuộc Chi cục Thú y Tp HCM, dưới

sự hướng dẫn của ThS Nguyễn Văn Phát và BSTY Vũ Kim Chiến, chúng tôi thực hiện đề tài:

“KHẢO SÁT BỆNH LÝ BÀNG QUANG TRÊN CHÓ TẠI TRẠM CHẨN ĐOÁN XÉT NGHIỆM VÀ ĐIỀU TRỊ - CHI CỤC THÚ Y THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH”

1.2 Mục tiêu đề tài

Đánh giá tình hình bệnh ở bàng quang trên chó và theo dõi kết quả điều trị

1.3 Yêu cầu đề tài

- Khảo sát tình hình bệnh trên bàng quang theo giống, tuổi, giới tính

- Ghi nhận triệu chứng lâm sàng

- Ghi nhận hình ảnh từng loại bệnh lý ở bàng quang bằng phương pháp siêu âm

- Theo dõi và ghi nhận kết quả của liệu pháp điều trị chó bệnh bàng quang

Chương 2

TỔNG QUAN 2.1 Một số chỉ tiêu sinh lý của chó

2.1.4 Chu kỳ lên giống

Thường thì 2 lần mỗi năm, thời gian động dục khoảng 10 - 20 ngày, giai đoạn thích hợp cho sự phối giống là 9 - 13 ngày sau khi xuất hiện dấu hiệu đầu tiên

2.1.5 Thời gian mang thai và số con đẻ ra

Thời gian mang thai của chó từ 59 - 63 ngày, số con trong 1 lứa phụ thuộc vào giống lớn hay nhỏ, thường thì 1 - 14 con/lứa

2.2 Một vài chỉ tiêu lý, hóa tính nước tiểu, cặn nước tiểu trên chó bình thường

- Tỷ trọng: 1,025 - 1,050

- pH: nước tiểu bình thường có tính acid nhẹ (6 – 7)

- Glucose, protein: bình thường không có trong nước tiểu

- Bình thường trong nước tiểu gia súc khỏe không có hồng cầu

- Đối với gia súc khỏe, rất hiếm khi hoặc không có sự hiện diện của bạch cầu Bạch cầu trong nước tiểu thường thay đổi hình dạng Trong nước tiểu toan tính, bạch

cầu co tròn lại, to hơn hồng cầu nhiều; trong nước tiểu kiềm thì bạch cầu phình to, vỡ

ra, hạt trong nguyên sinh chất biến mất (Nguyễn Tất Toàn, 2004)

2.3 Cơ thể học hệ tiết niệu

2.3.1 Thận

2.3.1.1 Hình thái

Có hai quả thận: thận phải và thận trái nằm ở phần xoang bụng, hai bên các đốt sống thắt lưng Thông thường, thận phải nằm ở khoảng đốt sống thắt lưng 1 - 2; thận trái bị dạ dày ép về phía sau, do đó nằm ở khoảng đốt sống thắt lưng 2 - 3

Thận chó có dạng hình hạt đậu có màu đỏ sậm, mặt dưới được bao phủ bởi một lớp màng bụng Bên ngoài, thận được bao bọc bởi một lớp màng mô liên kết, lớp này rất dễ bóc khi thận bình thường và dính sát khi thận bị viêm

Mặt trên thận tiếp giáp với các cơ của thắt lưng, mặt dưới tiếp giáp với ruột, đầu trước liên hệ với dạ dày, tụy tạng nếu là thận trái và với gan nếu là thận phải

Tể thận nằm ở cạnh trong, hơi lõm là nơi mạch máu thần kinh, ống dẫn tiểu đi vào thận

đó mới trở thành nước tiểu chính thức để đổ vào bể thận

Ở giữa vùng tủy và vỏ có một vùng rất đậm màu, gọi là vòng cung mạch quản, là nơi mạch máu phân chia thành các mao quản để đến các vi thể thận

Bể thận là một xoang chứa nằm gần tể thận, là nơi tích chứa nước tiểu từ các ống góp

Thận được cố định nhờ các cơ quan xung quanh như ruột, dạ dày, gan,… và màng bụng phủ ở mặt dưới Tể thận cũng tham gia cố định thận nhờ vào các cấu tạo đi vào và đi ra

2.3.2 Niệu quản

Là ống dẫn nước tiểu đi vào bàng quang Ống dẫn tiểu chia làm hai phần:

- Phần bụng: bắt đầu từ bể thận chạy ra sau, song song với các mạch máu lớn vùng thắt lưng

- Phần chậu: khi đi vào xoang chậu, các ống dẫn tiểu hơi chếch xuống dưới và vào trong để đổ vào cổ bàng quang

Thành của ống dẫn tiểu cấu tạo gồm 3 lớp:

- Lớp bao sợi bên ngoài, gồm nhiều sợi đàn hồi

- Lớp cơ bao gồm 3 lớp: cơ dọc ở trong và ngoài, xen kẽ ở giữa là lớp cơ vòng

để đi vào xoang bụng

Cổ bàng quang là phần cố định phía sau, liên hệ với ống thoát tiểu, hai ống dẫn tiểu Còn phần trước của bàng quang tự do, có thể thay đổi vị trí

Mặt dưới của bàng quang nằm trên sàn xoang chậu, mặt trên tiếp xúc với trực tràng, đoạn cuối ống dẫn tinh, túi tinh nang nếu là con đực; với thân tử cung và âm đạo nếu là con cái

2.3.3.2 Cấu tạo

Thành bàng quang cũng có 3 lớp:

- Lớp mô liên kết bên ngoài (hay lá tạng của màng bụng)

- Lớp cơ gồm 2 lớp cơ trơn: cơ dọc và cơ chéo Riêng ở phần cổ bàng quang có một lớp cơ vòng rất mạnh gọi là cơ vòng bàng quang

- Lớp niêm mạc mỏng, màu nhạt và có nhiều nếp nhăn khi bàng quang rỗng 2.3.3.3 Sự cố định

Bàng quang được cố định nhờ ba dây treo:

- Dây treo dưới hay dây treo giữa, nối phần trước của bàng quang đến cạnh trước xoang chậu và kéo dài đến tận rốn, gọi là dây thừng Ouraque

- Hai dây treo bên, có chứa vết tích của hai động mạch rốn khi còn là bào thai

2.3.4 Niệu đạo

Là phần nối tiếp phía sau của bàng quang

Niệu đạo thú đực gồm 2 phần:

- Niệu đạo trong xoang chậu: có cấu tạo dạng xốp và cơ hành xốp

- Niệu đạo ngoài xoang chậu (dương vật) gồm rễ, thân, qui đầu và có xương dương vật dài 8 – 10 cm nằm ở mặt lưng Phần cuối của xương dương vật là rãnh xoắn Ở đây sỏi và các chất cặn bã thường hay đọng lại Hai nhánh tĩnh mạch của mặt lưng qui đầu đi đến xương rồi nhập làm một

Niệu đạo thú cái: tương đương đoạn niệu đạo nằm trong xoang chậu của thú đực nhưng không có chứa tuyến (Phan Quang Bá và Đỗ Vạn Thử, 2003)

Hình 2.1: Hệ thống tiết niệu chó cái

(Fogle, 1999)

số thể hiện chu kỳ chấn động trong một giây (1 mêga Hertz = 1 triệu chấn động trong

1 giây) Siêu âm lan truyền trong môi trường vật chất bằng cách gây ra tại chỗ những biến đổi áp lực và những dịch chuyển các phần vật chất cực bé xung quanh vị trí cân bằng của chúng

Độ dài bước sóng cũng là đặc tính của bản chất sóng và của môi trường lan truyền, đo được từ khoảng không gian chiếm chỗ của một chu kỳ chấn động và liên hệ với tần số f (= C/f) Độ dài bước sóng siêu âm trong nước ở tần số 5 MHz là 0,3 mm 2.4.1.2 Phản xạ

Khi một sóng siêu âm truyền từ môi trường này qua một môi trường khác một phần năng lượng tới bị phản xạ Những điều kiện để phản xạ tại mặt tiếp xúc giữa hai môi trường phụ thuộc vào trở kháng âm học của hai môi trường Trở kháng âm học Z

của một mô được xác định bởi tích số giữa mật độ (p) và tốc độ lan truyền (C) (Z = p.C)

2.4.1.4 Giảm âm

Năng lượng của sóng bị giảm dần trên đường lan truyền trong các nhu mô Các

cơ chế của giảm âm rất đa dạng Đó là năng lượng của chùm tia tới được lấy bớt dần

để truyền lại theo nhiều hướng khác nhau (do phản xạ hay khuếch tán) hoặc bị hấp thu bởi các mô và chuyển đổi thành nhiệt (do hấp thụ) Cường độ siêu âm (I) suy giảm theo hàm số mũ với độ chuyên sâu (Z) vào trong các mô Hệ số suy giảm (α) phụ thuộc vào tần số

Trong các mô mềm, α tỷ lệ với tần số Giảm âm tăng đồng thời với tần số và độ xuyên thấu Ở cùng một mức giảm âm bằng nhau, độ xuyên thấu của sóng âm càng bé thì tần số càng cao Giảm âm phụ thuộc vào bản thân của mô nhưng trung bình nằm trong khoảng 1dB/MHz.cm

2.4.2 Hình ảnh siêu âm

2.4.2.1 Nguyên lý cơ bản

Một đầu dò để chụp siêu âm được lắp đặt vào bộ chuyển đổi siêu âm Hiệu ứng

áp điện sẽ phát ra một xung động siêu âm đáp ứng một kích thích điện Xung động siêu âm này truyền vào các mô sinh học và đi lan dần dần (theo tốc độ 1.540 m/s, các xung động siêu âm chạy qua quãng đường 1 milimet mất 0,65 phần triệu giây)

Những sóng phản hồi dội lại từ phản xạ hay khuếch tán sẽ lan ngược với hướng của đầu dò đang vận hành và được ghi nhận ngay lập tức sau khi phát ra xung động Mỗi lần một sóng phản hồi dội tới bề mặt đầu dò, một tín hiệu điện sẽ nảy sinh (do hiệu ứng áp điện) mà biên độ tỷ lệ với biên độ của sóng phản hồi dội lại Một khi tất cả các sóng phản hồi dội về từ tất cả các độ sâu đã được đầu dò phân tích thì đầu dò lại

được kích thích lại lần mới do một máy phát kích thích Số lần các loại kích thích mà

ta có thể thực hiện được trong một giây phụ thuộc vào độ sâu thăm dò

2.4.2.2 Siêu âm kiểu A

Với kiểu chụp siêu âm A (A: biên độ, amplitude), biên độ của tín hiệu trên trục tung là hàm số với thời gian trên trục hoành và chỉ độ sâu Z tại chỗ có các cấu trúc gây phản xạ hay khuếch tán Biên độ của sóng phản hồi phản ánh đồng thời đặc tính phản

xạ của đích cản (sự gián đoạn trở kháng âm học) và mức giảm âm của mô Kiểu siêu

âm A vẫn còn được dùng khi cần đo những cự ly chính xác trong khoa mắt, khoa da, thần kinh

2.4.2.3 Siêu âm kiểu B

Kiểu chụp siêu âm B (B: bright) rất thông dụng trong siêu âm y học cũng như thú

y Biên độ của sóng phản hồi điều biến độ hiện sáng trên màn hình Kiểu này cho phép biểu diễn các dẫn liệu hình chụp siêu âm nhận được từ một lát cắt (chụp hình theo lát cắt) Muốn chụp kiểu B phải hoàn thành đủ một loạt siêu âm khác nhau bằng cách xoay trở đầu dò tương ứng với từng lần phát sóng Các bệnh lý ở bàng quang được phát hiện bằng siêu âm kiểu B

2.4.2.4 Quét tia

Có nhiều phương pháp quét nhanh khác nhau (cơ học hay điện tử) mà nhịp độ đạt được vào khoảng vài chục hình trong một giây, đủ cho phép quan sát được thời gian thực tế các mô đang vận động

Trong kiểu quét cơ học hình nón, khổ ảnh thu được là một hình quạt Kiểu quét điện tử được sử dụng những đầu dò đặc biệt hình mũ thì ảnh thu được có thể là khổ chữ nhật (mũ đường thẳng) hoặc hình khổ quạt (mũ lồi)

Sự lựa chọn kiểu quét tùy theo mục đích siêu âm:

- Mũ đường thẳng siêu âm vùng bụng, sản khoa

- Mũ lồi quan sát tốt các lớp bề mặt

2.4.3 Sử dụng máy siêu âm

- Chọn đầu dò có tần số thích hợp với xét nghiệm cần thực hiện

- Keo (gel) giúp đầu dò và da có sự truyền sóng siêu âm hoàn hảo

- Thao tác kỹ thuật theo hướng dẫn, các dẫn liệu chụp siêu âm đã phân tích được lưu dữ dưới dạng số trong bộ nhớ hình trước khi lên thang màu xám

- Phóng to hay thu nhỏ từng vùng khác nhau của hình, làm đậm thêm đường nét bao quanh

Do vi trùng xâm nhập ngược từ dưới niệu đạo vào trong bàng quang gây viêm

Một số loại vi trùng thường hiện diện trong nước tiểu như E coli, staphylococci, streptococci, Proteus spp…

Do nhiễm trùng huyết, vi trùng theo máu đến bàng quang

Do thứ phát sau các bệnh viêm thận cấp do vi trùng, viêm thận - bể thận, viêm niệu đạo, viêm tuyến tiền liệt trên chó đực; viêm tử cung, viêm âm đạo trên chó cái

Do sỏi ở bàng quang gây xây xát niêm mạc bàng quang

Do sỏi ở niệu đạo làm ứ đọng nước tiểu trong bàng quang

Triệu chứng

Thú sốt vừa hoặc sốt cao, ăn ít hoặc bỏ ăn

Thú rặn tiểu liên tục, trong những lần rặn tiểu chỉ thấy vài giọt nước tiểu, đôi khi không có nếu cơ vòng bàng quang bị viêm co thắt hoàn toàn Hiện tượng rặn tiểu xuất hiện do các sản vật viêm kích thích vào các đầu mút thần kinh ở bàng quang

Có dấu hiệu đau vùng bụng dưới

Sờ nắn bàng quang thú có biểu hiện đau và phản ứng Tùy thuộc vào tình trạng viêm mà kết quả khám bàng quang sẽ khác nhau Nếu cơ vòng bị viêm, thường cơ vòng sẽ co thắt mạnh, dù thú rặn tiểu nước tiểu cũng không chảy ra, do đó bàng quang chứa đầy nước tiểu căng cứng, thú đau vùng bụng dưới dữ dội Trường hợp không viêm cơ vòng, do rặn tiểu liên tục, hầu hết nước tiểu ra ngoài, do đó bàng quang xẹp, trường hợp này biểu hiện đau sẽ ít hơn

Chẩn đoán phi lâm sàng

Siêu âm: bàng quang chứa đầy nước tiểu (cũng có khi bàng quang chứa ít nước

tiểu), thành bàng quang dầy

Xét nghiệm nước tiểu cho thấy:

- Nước tiểu đục có nhiều dịch nhày có thể có máu hoặc màng giả tùy thuộc vào thể viêm

- Cặn nước tiểu có tế bào hồng cầu, bạch cầu, xác vi sinh vật và tế bào thượng bì bàng quang

Xét nghiệm máu: bạch cầu tăng, đặc biệt là bạch cầu đa nhân trung tính

+ Sử dụng kháng sinh như: ampicillin, enrofloxacin, cefotaxime

+ Kết hợp sử dụng thuốc kháng viêm dexamethasone 0,1 – 0,2 mg/Kg thể trọng/ngày trong 2 - 3 ngày

+ Dùng thêm các loại vitamin cho thú bệnh (Nguyễn Như Pho, 1995)

Cơ chế hình thành sỏi: Nhiều tinh thể sỏi được tạo ra và hiện diện với mức độ cao trong nước tiểu Đó là do sự bất thường về chế độ ăn hoặc do bệnh ở bàng quang trước đây, đặc biệt là do sự nhiễm trùng Khi số lượng của những phức hợp tinh thể này đạt đến ngưỡng, nước tiểu này được gọi là bão hòa Khi đó các phức hợp này sẽ kết tủa và tạo thành những tinh thể nhỏ Chúng thường kết dính với các chất nhầy có trong bàng quang và sỏi dần dần được hình thành Theo thời gian sỏi tăng về kích thước và số

lượng Sự phát triển viên sỏi nhanh hay chậm phụ thuộc vào số lượng tinh thể và mức

độ nhiễm khuẩn vùng bàng quang (Nguyễn Bửu Triều và Nguyễn Mễ, 2003)

- Do sự tạo sỏi ở đường tiết niệu trên di chuyển xuống bàng quang

- Do rối loạn quá trình trao đổi Ca, P Khẩu phần quá nhiều Ca, P hoặc thiếu vitamin D

- Do những yếu tố về mặt thần kinh làm chậm thoát nước tiểu tạo điều kiện lắng đọng chất khoáng từ đó hình thành sỏi

- Do quá trình viêm trên đường tiết niệu gây bong tróc những lớp thượng bì

- Do thói quen, tập tính thú: thú không đi tiểu tự do, thiếu vận động, thiếu uống nước làm nước tiểu cô đặc lại hình thành sỏi

Triệu chứng

- Thú đi tiểu khó hoặc tiểu ra máu

- Thú có phản ứng đau vùng bụng và rên la do sỏi gây tắc nghẽn trên đường thoát tiểu gây tích quá nhiều nước tiểu trong bàng quang làm tăng áp lực lên thành bụng

Chẩn đoán lâm sàng

- Dựa vào triệu chứng: thú tiểu khó, tiểu ra máu…

- Quan sát, sờ nắn: thú biểu hiện rên la do vùng bụng sau căng cứng

Chẩn đoán phi lâm sàng

- Siêu âm: là phương pháp rất chính xác để chẩn đoán sỏi bàng quang, dễ dàng phát hiện sỏi trong bàng quang dựa vào hiện tượng bóng lưng Siêu âm có thể phát hiện ra những loại sỏi có kích thước nhỏ Đây là một ưu điểm của siêu âm so với X – quang

- X - quang: là một trong những phương tiện tốt nhất để chẩn đoán sỏi: kích thước, hình dáng, vị trí Tuy nhiên có một số loại sỏi có kích thước nhỏ hoặc không cản quang thì X - quang không thể phát hiện được

(http://www.lbah.com/canine/urolithiasis.htm)

- Xét nghiệm nước tiểu: có nhiều hồng cầu, bạch cầu, protein niệu, tinh thể, vi trùng nếu có sự nhiễm khuẩn, pH cao hoặc thấp (sự hiện diện tinh thể trong nước tiểu

là một dấu hiệu cho biết nhiều khả năng có sỏi trong bàng quang)

Điều trị

Sau khi kết hợp những chẩn đoán trên, tùy tình trạng ca bệnh mà Bác sỹ thú y sẽ chỉ định phương án can thiệp cụ thể Thông thường có hai phương án điều trị: hướng nội khoa và hướng ngoại khoa

- Hướng nội khoa: Điều trị làm tan sỏi nhỏ dạng magnesium ammonium

phosphate; urate; cystine với một chế độ ăn đặc biệt

+ Sỏi magnesium ammonium phosphate: sỏi này hiện diện trong nước tiểu kiềm,

vì vậy cần điều chỉnh khẩu phần ăn thích hợp để thay đổi pH nước tiểu hướng về acid giúp dễ hòa tan sỏi magnesium ammonium phosphate hơn Với các thực phẩm hỗ trợ này thì BUN (Blood urea nitrogen) sẽ thấp hơn bình thường Khẩu phần ăn này cần giới hạn calcium, phosphorus, magnesium và có chứa hàm lượng muối cao

Nếu vi khuẩn được tìm thấy trên mẫu nước tiểu thì sử dụng kháng sinh đồng thời với việc sử dụng thực phẩm làm thay đổi pH nước tiểu hướng về acid cho đến khi sỏi không còn trên hình ảnh siêu âm và X - quang

Nếu sỏi vẫn còn sau điều trị hai tháng thì cần phẫu thuật lấy sỏi

+ Sỏi urate: sỏi này có trong nước tiểu acid Vì vậy khẩu phần cần hạn chế các thức ăn chứa nhiều purin Thuốc được dùng là allopurinol nhằm hạn chế bài tiết acid uric qua nước tiểu Cần bổ sung sodium bicarbonate hoặc potassium citrate để duy trì

Tăng lượng nước uống

Khẩu phần ăn cần hạn chế protein, methionine và sodium

Kiềm hóa nước tiểu bằng bicarbonate hoặc citrate để tăng khả năng hòa tan cystine

- Hướng ngoại khoa

Trong trường hợp sỏi có kích thước quá lớn (cho dù là sỏi thuộc nhóm tan được như calcium oxalate) hoặc sỏi gây tắc ống thoát tiểu mà ta không thể thông tiểu được thì phải tiến hành phẫu thuật lấy sỏi

Phương pháp này giúp giải quyết tức thời trường hợp bí tiểu (chỉ số BUN (Blood urea nitrogen) tăng quá cao trong máu sẽ gây ói, co giật, hôn mê) Chúng ta giải phẫu bằng cách mổ qua thành bụng, bàng quang để lấy sỏi ra ngoài (Nguyễn Như Pho, 1995)

2.5.3 Bướu bàng quang

Bệnh lý này rất hiếm găp trên chó Hơn 90% bướu bàng quang là bướu tiên phát Theo Chandler (1984) bướu bàng quang tương đối phổ biến hơn ở các giống Scottish Terriers, Shetland Sheepdogs và Beagles Chó cái thường bị bướu bàng quang hơn chó đực, 70% bướu bàng quang là bướu tế bào biểu mô (gồm carcinoma tế bào biểu mô chuyển tiếp và papilloma) Bướu thường xảy ra ở chó trên 8 năm tuổi

Các khối bướu thường xâm chiếm mặt trong thành bàng quang, thường thấy ở vùng tam giác bàng quang, làm tắt niệu đạo và niệu quản Chúng thường di căn lên phổi và các hạch bạch huyết lân cận, ngoài ra còn di căn lên gan, mắt và xương

Bướu bàng quang kế phát có thể do di căn từ bướu tiền liệt tuyến và rất ít khi do

di căn từ các cơ quan khác (ví dụ như tuyến vú)

có những chẩn đoán phân biệt giữa nhiễm trùng bàng quang đơn thuần và bướu bàng quang có kết hợp nhiễm trùng

- Chẩn đoán phi lâm sàng

Thông thường các chỉ tiêu máu là bình thường trừ khi có tắc nghẽn đường tiểu, BUN (Blood urea nitrogen) tăng Phân tích nước tiểu sẽ có vi khuẩn và huyết niệu, có thể phát hiện tế bào bướu trong nước tiểu

Chẩn đoán qua siêu âm: qua hình ảnh siêu âm bướu trong bàng quang thường có

độ hồi âm dầy hoặc hồi âm hỗn hợp Bướu có sự xâm nhập vào trong lớp tế bào niêm mạc của thành bàng quang và không di chuyển khi thay đổi tư thế của thú lúc siêu âm

- Hóa trị toàn thân

- Các phương pháp điều trị khác: Còn có những phương pháp khác trên thế giới dùng trong điều trị ung thư bàng quang như phương pháp xạ quang (photoradiation) hay dùng tia laser để đốt bướu

2.5.4 Rách bàng quang

Là tình trạng rò nước tiểu từ bàng quang ra ngoài xoang bụng Bệnh lý này đòi hỏi phải được chẩn đoán sớm và chính xác để được điều trị kịp thời Điều trị muộn sẽ gây tử vong cao do các tai biến nhiễm trùng và nhiễm độc

Điều trị

Cần nhanh chóng phẫu thuật để khâu bàng quang và rửa xoang bụng

2.5.5 Huyết khối bàng quang

Bệnh lý này xảy ra do chấn thương, do sỏi hoặc viêm bàng quang Quá trình xuất huyết tạo thành những cục máu đông trong bàng quang Khi siêu âm sẽ thấy huyết khối có hồi âm dày lơ lửng trong môi trường nước tiểu ở lòng bàng quang Huyết khối

sẽ di động khi thay đổi vị trí thú lúc siêu âm (Thomas và John, 1995)

2.5.6 Sa bàng quang

Là tình trạng bàng quang lệch khỏi vị trí bình thường Do các nguyên nhân sau:

- Khi các cơ, dây chằng và các mô phụ trợ yếu hơn, khả năng nâng giữ các bộ phận ở trong vùng bụng dưới như tử cung, bàng quang bị kém đi Trọng lực kéo các bộ phận này tụt xuống, trong nhiều trường hợp có thể tụt ra khỏi âm hộ

- Ở con cái sa bàng quang thường do sanh đẻ nhiều

- Do di truyền

Triệu chứng: Tiểu không kiểm soát

Chẩn đoán

- Dựa vào khám lâm sàng

- Siêu âm: để khẳng định chắc chắn bàng quang không nằm ở vị trí bình thường

Điều trị: phẫu thuật để đưa bàng quang vào trong xoang bụng như bình thường 2.6 Lược khảo tài liệu

- Tôn Thất Phước (2002) ghi nhận tại Chi Cục Thú y thành phố Hồ Chí Minh khảo sát 279 trường hợp chó có triệu chứng bất thường trên hệ niệu như nước tiểu có máu, mủ, cặn, tiểu gắt, tiểu không kiểm soát, tắc nghẽn đường tiểu Qua kết quả chẩn đoán lâm sàng, X - quang và siêu âm, tác giả ghi nhận có 47 chó bị sỏi bàng quang, chiếm tỉ lệ 16,84% chó có triệu chứng bất thường ở hệ niệu

- Trương Huỳnh Mai Phượng (2005) ghi nhận tại Trạm Phòng Chống Dịch và Kiểm Dịch Động Vật có 35 trường hợp chó có dấu hiệu bất thường trên hệ thống tiết niệu trong 1.623 chó đến khám, chiếm tỷ lệ 2,16%, trong đó trên con cái chiếm 1,49%

- Lý Sơn Ca (2006) ghi nhận tại Trạm Chẩn đoán Xét nghiệm và Điều trị Chi cục

Thú y thành phố Hồ Chí Minh trên 1.864 chó cái đến khám và điều trị thì có 118 ca bệnh đường tiết niệu chiếm tỷ lệ 6,33% Trong đó có 45 ca bị viêm bàng quang chiếm 38,14% số ca bệnh ở đường tiết niệu, 40 ca bị sỏi bàng quang chiếm 33,9% số ca bệnh đường tiết niệu

- Khương Trần Phúc Nguyên (2006) ghi nhận tại Trạm Phòng Chống Dịch và Kiểm Dịch Động Vật và Trạm Chẩn đoán Xét nghiệm và Điều trị Chi cục Thú y thành phố Hồ Chí Minh, khảo sát trên 739 trường hợp có bệnh lý ở hệ tiết niệu thì bệnh lý bàng quang chiếm tỷ lệ 60,76%

- Trương Thị Ngọc Hạnh (2007) ghi nhận tại Trạm Chẩn đoán Xét nghiệm và Điều trị Chi cục Thú y thành phố Hồ Chí Minh Trong 715 ca được chỉ định siêu âm tổng quát có 214 ca có bệnh lý ở bàng quang chiếm tỷ lệ là 29,93%

- Nguyễn Thị Tố Nga (2008) khảo sát 4.278 chó bệnh được đem đến khám tại Trạm Chẩn đoán Xét nghiệm và Điều trị Chi cục Thú y thành phố Hồ Chí Minh Trong

số đó có 649 ca được chỉ định siêu âm tổng quát, kết quả có 329 ca bệnh hệ tiết niệu Trong tổng số ca bệnh hệ tiết niệu thì có 227 ca bệnh lý ở bàng quang chiếm tỷ lệ 69%

Chương 3

NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Thời gian thực hiện đề tài

Từ ngày 12 - 1 - 2009 đến 12 - 5 - 2009

3.2 Địa điểm khảo sát

Trạm Chẩn đoán Xét nghiệm và Điều trị - Chi cục Thú y Thành Phố Hồ Chí Minh số 151 Lý Thường Kiệt, Quận 11, thành phố Hồ Chí Minh

3.3 Đối tượng khảo sát

Tất cả chó bệnh được mang đến khám tại trạm Chẩn đoán Xét nghiệm và Điều trị

- Chi cục Thú y

3.4 Vật liệu - dụng cụ

- Dụng cụ để chẩn đoán lâm sàng: nhiệt kế, ống nghe, cân, dây cột, …

- Dụng cụ giải phẫu: bàn mổ, nồi hấp khử trùng, dao, kéo, nhíp, pence, bông, gạc, băng vô trùng, kim, chỉ, …

- Dụng cụ lấy mẫu, bảo quản mẫu, dụng cụ thông tiểu - thụt rửa đường niệu, hóa chất xét nghiệm, ống tiêm, …

- Trang thiết bị chẩn đoán: máy siêu âm, kính hiển vi, máy ly tâm, …

- Một số dược phẩm sử dụng điều trị

3.5 Nội dung khảo sát

Nội dung 1: Đánh giá tình hình bệnh lý bàng quang trên chó đến khám tại Trạm Chẩn đoán Xét nghiệm và Điều trị Với các chỉ tiêu theo dõi:

- Tỷ lệ bệnh bàng quang trên tổng số chó khảo sát

- Tỷ lệ bệnh bàng quang theo nhóm tuổi

- Tỷ lệ bệnh bàng quang theo nhóm giống

- Tỷ lệ bệnh bàng quang theo giới tính

Nội dung 2: Khảo sát một số đặc điểm bệnh lý trên chó bệnh ở bàng quang Chỉ tiêu theo dõi:

- Tần số xuất hiện các triệu chứng bệnh lý ở bàng quang

- Kết quả xét nghiệm một số chỉ tiêu nước tiểu của chó mắc bệnh lý ở bàng quang

- Một số hình ảnh bệnh lý ở bàng quang

Nội dung 3: Đánh giá kết quả điều trị được áp dụng tại Trạm Chẩn đoán Xét nghiệm và Điều trị Chỉ tiêu theo dõi:

- Kết quả điều trị bệnh lý bàng quang

3.6 Phương pháp nghiên cứu

- Chó khám tại phòng khám được ghi chép theo mẫu bệnh án như sau:

BỆNH ÁN THÚ Y

Ngày: ………

Tên chủ: ĐT: Chó: Giống Tuổi

™ Kết quả điều trị

Khỏi bệnh †

Không khỏi †

Chết †

3.6.2 Tại phòng thí nghiệm

- Phương pháp lấy mẫu nước tiểu

Xét nghiệm nước tiểu nhằm biết được mức độ viêm nhiễm trong trường hợp thú

bị viêm bàng quang, sỏi bàng quang hoặc tìm tinh thể trong nước tiểu

Dùng lọ khô sạch hứng lấy nước tiểu trong lúc thú đi tiểu hoặc trong quá trình phẫu thuật mổ lấy sỏi bàng quang nếu bàng quang còn đầy, sau khi bàng quang lộ ra, dùng một syringe vô trùng chọc và hút nước tiểu trong bàng quang, tối thiểu lấy 5 - 10

ml Mang mẫu nước tiểu về phòng xét nghiệm nội khoa, Trạm Chẩn đoán Xét nghiệm

và Điều trị để tiến hành xét nghiệm

Quan sát bằng mắt các chỉ tiêu: màu sắc, độ đục

Các chỉ tiêu xét nghiệm nước tiểu: pH, protein, hồng cầu, bạch cầu được đọc bằng máy phân tích nước tiểu Clinitek 100

Lấy 5 - 10 ml nước tiểu đem ly tâm, sau đó lấy cặn phết kính xem dưới kính hiển

vi nhằm tìm cặn vô cơ trong nước tiểu

- Phương pháp siêu âm

Máy siêu âm chuyên biệt cho gia súc CONCEPT\MCV của hãng Dynamic Imaging - Scotland Đầu dò được sử dụng là đầu dò Convex 6,5 MHz/5 MHz

Để dễ dàng cho việc siêu âm nên cho thú nhịn ăn tối thiểu 6 giờ trước khi siêu

âm, uống nước (không quá nhiều) trước khi khám khoảng 30 phút đến 1 giờ để tạo được lượng nước tiểu vừa đủ trong bàng quang

Đặt thú ở tư thế nằm ngửa, toàn phần bụng cần siêu âm được cạo lông sạch tạo một khoảng rộng đủ cho siêu âm, khi siêu âm cần phải cạo lông cả 2 bên hông trái và hông phải của chó Về phía phải cạo lông đến xương sườn cuối nhưng về phía trái cách xương sườn cuối 1 - 2 cm là thích hợp nhất

Sau khi chuẩn bị sạch khoảng trống cần siêu âm, dùng khăn hoặc gạc lau sạch vùng chuẩn bị siêu âm Sau đó cho gel siêu âm vào vùng cần siêu âm và tiến hành siêu

+ Có dạng hình vuông (khi cắt gần đáy bàng quang) hoặc dạng hình tròn (khi mặt cắt gần tới đỉnh bàng quang)

+ Thành bên tương ứng với bó cơ thắt lưng chậu

- Mặt cắt dọc: Mặt cắt dọc của bàng quang có dạng hơi giống hình tam giác Đỉnh tam giác trên hình siêu âm ứng với đỉnh bàng quang

Hình 3.1 Máy siêu âm CONCEPT\MCV 3.6.3 Theo dõi kết quả điều trị

Tùy theo điều kiện của chủ nuôi mà chó có thể điều trị mỗi ngày tại Trạm hoặc điều trị tại nhà