MÔ HÌNH CHĂN NUÔI VÀ CÁC BỆNH THƯỜNG GẶP TRÊN BA BA (TRIONYX SINENSIS) Ở CÁC HỘ CHĂN NUÔI THUỘC TỈNH AN GIANG

XÁC NHẬN CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN Họ và tên sinh viên thực hiện: Dương Tiểu Mai Tên luận văn: “Mô hình chăn nuôi và các bệnh thường gặp trên ba ba Trionyx sinensis ở một số hộ chăn nuôi

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

****************

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP

MÔ HÌNH CHĂN NUÔI VÀ CÁC BỆNH THƯỜNG GẶP TRÊN

BA BA (TRIONYX SINENSIS) Ở CÁC HỘ CHĂN NUÔI THUỘC

TỈNH AN GIANG

Ngành: Thú y Khóa: 2004-2009 Lớp: Dược thú y Sinh viên thực hiện: Dương Tiểu Mai

Thành phố Hồ Chí Minh

09/2009

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

****************

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP

MÔ HÌNH CHĂN NUÔI VÀ CÁC BỆNH THƯỜNG GẶP TRÊN

BA BA (TRIONYX SINENSIS) Ở CÁC HỘ CHĂN NUÔI THUỘC

TỈNH AN GIANG

Thành phố Hồ Chí Minh

09/2009

XÁC NHẬN CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN

Họ và tên sinh viên thực hiện: Dương Tiểu Mai

Tên luận văn: “Mô hình chăn nuôi và các bệnh thường gặp trên ba ba (Trionyx

sinensis) ở một số hộ chăn nuôi thuộc tỉnh An Giang”

Đã hoàn thành luận văn theo yêu cầu của giáo viên hướng dẫn và các ý kiến nhận xét, đóng góp của Hội đồng chấm thi tốt nghiệp khoa ngày ………

Giáo viên hướng dẫn

TS Lê Hữu Khương

LỜI CẢM TẠ

Chân thành cảm tạ thầy Lê Hữu Khương đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực tập Chân thành cảm ơn chú Lê Văn Tí, cùng toàn thể cán bộ trung tâm khuyến ngư tỉnh An Giang đã hỗ trợ tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm, cùng quí thầy cô khoa Chăn Nuôi Thú Y đã tận tình hướng dẫn và chỉ bảo tôi trong suốt thời gian học tập

Cảm ơn bạn bè thân yêu đã cùng tôi chia sẽ buồn vui trong thời gian học và hết lòng giúp đỡ tôi trong thời gian thực tập

Dương Tiểu Mai

TÓM TẮT

Khóa luận tìm hiểu về mô hình chăn nuôi và các bệnh thường gặp trên ba ba, trên

cơ sở khảo sát 22 hộ chăn nuôi trên địa bàn tỉnh An Giang Tổng đàn ba ba trong toàn tỉnh

là 117.860 con bao gồm ba ba con, ba ba thương phẩm và ba ba bố mẹ Trung bình mỗi

hộ nuôi khoảng 5000 con Trong đó ba ba thương phẩm (3 tháng - 1 năm tuổi) chiếm tỉ lệ cao nhất 49,32% Ba ba con được mua từ ngoài tỉnh chiếm tỉ lệ cao nhất 77,27% Nguồn thức ăn cho ba ba chủ yếu là cá, cua, ốc và thức ăn viên, 100% hộ nuôi có phương thức chế biến thức ăn và cho ăn giống nhau Nguồn nước được sử dụng chủ yếu là nước sông (95,45%) và chưa qua xử lý (81,81%) Cấu trúc chuồng nuôi ba ba chủ yếu là xây bể xi măng chiếm tỉ lệ 63,63% Mật độ nuôi trung bình khoảng 3-4 con/m2 Thuốc sát trùng được sử dụng đa số là vôi và muối, ngoài ra còn có: xanh- methylen, thuốc tím, formol, trên ba ba con iodine được sử dụng nhiều nhất do tính an toàn cao

Ghi nhận có 8 bệnh thường gặp trên ba ba, đó là: đốm trắng, nấm lông (nấm thủy mi), lở loét, sưng phổi kèm hỏng mắt, sưng cổ, đỏ mình, bệnh về gan, thiếu dinh dưỡng Bệnh trên ba ba con dưới 4 tháng tuổi chiếm tỉ lệ cao nhất Tỉ lệ chết của ba ba con trong giai đoạn này cũng khá cao: bệnh đốm trắng 13,41%, sưng phổi kèm hỏng mắt 10,25%

Phát hiện một loại giun ký sinh trong ruột non của ba ba với lệ nhiễm khá cao

32%, nhưng hiện tại chưa định danh được Phân lập được vi khuẩn Aeromonas sp trong

mẫu bệnh phẩm ba ba con bị mù mắt Trong mẫu bệnh phẩm nấm lông (nấm thủy mi)

bước đầu phát hiện có sự hiện diện của nấm Achlya sp., Aspergillus sp và Mucor sp

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm tạ……… iii

Tóm tắt luận văn ………iv

Mục lục………v

Danh mục các bảng ……… ………vii

Danh mục các hình ……… ………viii

Danh mục phụ lục ……….……… …………ix

CHƯƠNG 1 MỞ ĐẦU………….……… 1

1.1 Đặt vấn đề……… ………1

1.2 Mục đích ……….……….2

1.3 Yêu cầu…….………2

CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN……….……… 3

2.1 Đặc điểm tự nhiên của tỉnh An Giang……… ………3

2.2 Quá trình hình thành nghề nuôi ba ba ở Việt Nam 4

2.3 Tình hình nuôi ba ba ở An Giang…… ……… … 5

2.4 Phân loại ba ba ……… ……….6

2.5 Một số loài ba ba nuôi ở Việt Nam… …… ………7

2.6 Đặc điểm sinh học của ba ba………9

2.7 Các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe của ba ba………11

2.8 Một số biểu hiện bệnh trên ba ba……… ………13

CHƯƠNG 3 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH……… ……… 19

3.1 Thời gian và địa điểm……….………19

3.2 Đối tượng khảo sát……… ………19

3.3 Nội dung……… ………19

3.4 Phương pháp tiến hành……….……… …………20

CHƯƠNG 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN ……… ………23

4.1 Tình hình chăn nuôi ……….……….…… ……….23

4.1.1 Qui mô đàn ba ba ở các hộ chăn nuôi ……….………23

4.1.2 Kinh nghiệm nuôi ba ba ……… ……….24

4.1.3 Cơ cấu đàn ba ba……….25

4.1.4 Mật độ nuôi ………26

4.1.5 Nguồn nước sử dụng cho ba ba ở các hộ nuôi………26

4.1.6 Cấu trúc chuồng trại sử dụng trong nuôi ba ba……….27

4.1.7 Nguồn gốc đàn ba ba ở các hộ chăn nuôi ………29

4.1.8 Thức ăn sử dụng cho ba ba ………30

4.1.9 Tình hình vệ sinh và sát trùng chuồng trại ở các hộ nuôi ba ba……31

4.1.10 Qui trình phòng bệnh ở các hộ chăn nuôi ………33

4.2 Tình hình dịch bệnh……….….……….33

4.2.1 Tỉ lệ nhiễm và tỉ lệ chết ở các bệnh thường gặp trên ba ba…… 33

4.2.2 Tỉ lệ chết của ba ba theo nhóm tuổi………36

4.2.3 Kết quả mổ khám……… ………….37

4.2.4 Kết quả khảo sát ký sinh trùng ……… …………38

4.2.5 Kết quả phân lập vi khuẩn và nấm………39

4.2.6 Phương pháp phòng và trị một số bệnh trên ba ba………40

Chương 5 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ ………42

5.1 Kết luận………42

5.2 Đề nghị ……….43

TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… 44

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 4.1 Qui mô đàn ba ba ở các hộ chăn nuôi ……… 23

Bảng 4.2 Kinh nghiệm nuôi ba ba ………24

Bảng 4.3 Cơ cấu đàn ba ba ……….25

Bảng 4.4 Mật độ ba ba ………26

Bảng 4.5 Nguồn nước được sử dụng tại các hộ chăn nuôi………27

Bảng 4.6 Cấu trúc chuồng trại ……….29

Bảng 4.7 Nguồn gốc đàn ba ba ở các hộ chăn nuôi ………30

Bảng 4.8 Thức ăn sử dụng trong chăn nuôi ba ba ………31

Bảng 4.9 Tình hình vệ sinh và sát trùng chuồng trại ở các hộ nuôi ba ba ………….32

Bảng 4.10 Tỉ lệ nhiễm và tỉ lệ chết ở các bệnh thường gặp trên ba ba………… 35

Bảng 4.11 Tỉ lệ chết của ba ba theo nhóm tuổi ……… 36

Bảng 4.12 Kết quả mổ khám 25 ba ba chết……… 37

Bảng 4.13 Kích thước ký sinh trùng thu thập được ……… 39

Bảng 4.13 Phương pháp phòng và điều trị một số bệnh ………41

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang

Hình 2.1 Hình dạng ba ba trơn……….7

Hình 2.2 Hình dạng ba ba Nam Bộ……….8

Hình 2.3 Hình dạng ba ba gai ………9

Hình 2.4 Ba ba bệnh đốm trắng………14

Hình 2.5 Hình dạng Opisthorchis wuhanensis ………16

Hình 2.6 Hình dạng Trionychotrema taenioidea ……….17

Hình 4.1 Cấu trúc chuồng nuôi ba ba………28

Hình 4.2 Thức ăn cho ba ba lớn (A), nhỏ (B) ………31

Hình 4.3 Ba ba bị nấm lông (A), đốm trắng (B), thiếu dinh dưỡng (C) ……… 34

Hình 4.4 Hình dạng giun ký sinh trong ruột non của ba ba ……… 38

Hình 4.5 Nuôi cấy nấm lông (nấm thủy mi) ………40

DANH MỤC PHỤ LỤC

Trang Phiếu điều tra………x

đã chuyển hướng đầu tư sang nuôi các loài động vật mới Bên cạnh cá sấu, heo rừng và các loài động vật hoang dã được thuần hóa và nuôi dưỡng theo hướng công nghiệp thì ba ba cũng được nhiều người chăn nuôi lựa chọn. Ba ba không chỉ hấp dẫn người chăn nuôi vì hiệu quả kinh tế cao, mà còn thu hút người tiêu dùng bởi thịt ngon và là nguyên liệu có thể chế biến nhiều loại thuốc quí

An Giang được thiên nhiên ưu đãi với hệ thống sông Tiền và sông Hậu, nguồn nước ngọt dồi dào, nguồn cung cấp thức ăn tươi sống cho ba ba như: cá, tôm, cua, ốc; là môi trường thích hợp cho sự phát triển của ba ba Được nhiều người chăn nuôi hưởng ứng nên tổng đàn ba ba gia tăng nhanh chóng, từ đó các loại bệnh trên ba ba cũng xuất hiện ngày càng nhiều

Trong môi trường tự nhiên ba ba có sức đề kháng khá cao, nhưng trong điều kiện nuôi nhốt, chăn thả bán tự nhiên, chăm sóc nuôi dưỡng không tốt, người nuôi thiếu kinh nghiệm nên ba ba rất dễ nhiễm bệnh Bên cạnh đó, ba ba tính rất nhút nhát nên việc theo dõi, quan sát phát hiện những dấu hiệu bất thường khó hơn so với các động vật khác Mặt khác, các tài liệu khoa học kĩ thuật và các nghiên cứu về loài động vật này còn nhiều hạn chế khiến cho người chăn nuôi gặp nhiều khó khăn, những người chăn nuôi không có kinh nghiệm dễ bị thất bại

Hiện nay, nghề nuôi ba ba ở An Giang đang phát triển mạnh nhưng các ghi nhận về

mô hình chăn nuôi và tình hình bệnh ở ba ba chưa nhiều Vì vậy, việc điều tra đánh giá tình hình nuôi ba ba ở tỉnh An Giang là rất cần thiết

Xuất phát từ tình hình trên, được sự đồng ý của Bộ môn Bệnh Lý Ký Sinh - khoa Chăn Nuôi Thú Y, Trường Đại Học Nông Lâm thành phố Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn của TS Lê Hữu Khương, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài:

“Mô hình chăn nuôi và các bệnh thường gặp trên ba ba (Trionyx sinensis) ở

một số hộ chăn nuôi thuộc tỉnh An Giang ”

1.2 Mục đích

Tổng kết tình hình chăn nuôi, tình hình dịch bệnh, một số biện pháp phòng và chữa bệnh ghi nhận tại các hộ chăn nuôi trên địa bàn tỉnh An Giang Giúp cho người nuôi cải thiện môi trường chăn nuôi, hạn chế dịch bệnh và nâng cao hiệu quả chăn nuôi

1.3 Yêu cầu

- Ghi nhận các mô hình chăn nuôi

- Ghi nhận tỉ lệ nhiễm và tỉ lệ chết các bệnh thường gặp trên ba ba

- Xác định một số nguyên nhân gây bệnh

- Ghi nhận các biện pháp phòng và chữa bệnh ở các hộ chăn nuôi

Chương 2 TỔNG QUAN

2.1 Đặc điểm tự nhiên của tỉnh An Giang

An Giang là một tỉnh phía Tây Nam của Tổ quốc, trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long, nằm giữa sông Tiền và sông Hậu và dọc theo hữu ngạn sông Hậu, thuộc hệ thống sông Mê Kông Diện tích tự nhiên 3406 km2 Dân số 2210,4 người Phía Đông giáp Đồng Tháp, phía Đông Nam giáp thành phố Cần Thơ, phía Tây Nam giáp Kiên Giang, phía Tây

và Tây Bắc giáp nước Campuchia Ngoài ra, An Giang còn có kênh Vĩnh Tế chạy dọc từ Châu Đốc đến Hà Tiên

An Giang nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, các yếu tố biến động theo hai mùa nắng mưa rõ rệt Nhiệt độ trung bình 27oC, cao nhất 35-36oC vào tháng 4 - tháng 5, thấp nhất từ 20-21oC vào tháng 12 - tháng 1 năm sau Lượng mưa trung bình 1400 - 1500mm,

có hai mùa rõ rệt, mùa mưa từ tháng 5 - tháng 11, mùa khô từ tháng 13 - tháng 4 năm sau

Độ ẩm trung bình 80-85% và có sự dao động theo chế độ mưa theo mùa Khí hậu cơ bản thuận lợi cho phát triển nông nghiệp

Thiên nhiên ưu đãi cho An Giang hai con sông Tiền và sông Hậu, nguồn nước mặt

và nước ngầm rất dồi dào thuận lợi cho phát triển chăn nuôi, thủy sản và nông nghiệp Sông Tiền và sông Hậu chảy song song từ Tây Bắc xuống Đông Nam trong địa phận của tỉnh dài gần 100 km, lưu lượng trung bình năm 13.800 m3/s Bên cạnh đó có 280 tuyến sông, rạch và kênh lớn - nhỏ, mật độ 0,72 km/km2 Nguồn nước đảm bảo cho sinh hoạt và

sử dụng cho nông nghiệp

2.2 Quá trình hình thành nghề nuôi ba ba ở Việt Nam

Theo Phương Thanh (2006), ba ba sống phổ biến ở các nước có khí hậu nhiệt đới, nóng ẩm, lượng mưa hàng năm lớn Ở nước ta ba ba sống được ở cả 2 miền Nam và Bắc

Ở Nam bộ, ba ba tỏ ra thích ứng với vùng đất có nguồn nước ngọt như sông Tiền và sông Hậu Những tỉnh có điều kiện nuôi ba ba thương phẩm là Cần Thơ, An Giang, Vĩnh Long, Đồng Tháp, Hậu Giang và Bến Tre

Theo Trần Văn Vỹ (2007), từ năm 1991 nhu cầu xuất khẩu ba ba rất lớn, lợi nhuận

từ ba ba đem lại khá cao, một số hộ nông dân ở các tỉnh Hà Tây, Hải Hưng, Hà Bắc đã đứng ra thu gom ba ba tự nhiên để xuất bán cho thị trường Hồng Kông, Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc Càng về sau lượng ba ba tự nhiên càng khan hiếm, một số gia đình đã mua ba ba nhỏ về nuôi lớn để xuất bán Nghề nuôi ba ba được hình thành từ đó

Đến năm 1992, tỉnh Hải Hưng với hơn 200 hộ gia đình nuôi có kết quả và cho hiệu quả kinh tế cao, một số gia đình ở các tỉnh Hà Bắc, Hải Phòng, Hà Tây, Yên Bái học tập kinh nghiệm và làm theo

Năm 1993, Tổ Chức Khuyến Ngư Trung ương (Vụ Nghề Cá) Bộ thuỷ sản đã tổng kết chung và tổng kết kinh nghiệm một số hộ gia đình nuôi khá ở một số tỉnh, tổ chức hội nghị toàn quốc khuyến khích phát triển, sản xuất ba ba giống, nuôi ba ba thương phẩm trong các gia đình Sau 5 năm khuyến khích hướng dẫn, nhân dân đã phát triển lên trên 6.000 hộ Trước đây chỉ phát triển ở một số tỉnh miền Bắc, nay đã phát triển ra 3 miền Bắc, Trung, Nam Tỉnh Bình Định đã có một mô hình phát triển nghề nuôi ba ba thành công vào thời điểm này Đặc biệt, các tỉnh miền Nam người dân chưa có tập quán nuôi ba

ba, sau khi đi tham quan các tỉnh miền Bắc và được khuyến ngư phổ biến, người dân các tỉnh đã tiếp thu rất nhanh và đầu tư lớn để phát triển Nghề nuôi ba ba bắt đầu hình thành

và phát triển ở các tỉnh Tiền Giang, Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang, Kiên Giang, thành phố Hồ Chí Minh

Ngày 20/01/1994, nước ta gia nhập Tổ chức CITES (Công ước quốc tế về buôn bán các động thực vật hoang dã có nguy cơ cấp) và ký Công ước quốc tế về cấm buôn bán các loài động vật hoang dã, cùng với việc đầu ra không ổn định trong những năm gần đấy đã làm cho ba ba giảm giá, nghề nuôi ba ba cũng vì thế mà chậm phát triển hơn trước

Từ sau Nghị Định số 11/2002/NĐ-CP và Nghị Định số 48/2002/NĐ-CP của Chính phủ được ban hành về việc quản lý hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu và quá cảnh các loài động - thực vật hoang dã thì loài ba ba nuôi được xem là động vật hoang dã thông thường, không nằm trong danh mục cấm xuất khẩu Giờ đây việc xuất khẩu ba ba đã dễ dàng nếu

có giấy phép chăn nuôi Cùng với những nghiên cứu mới cho thấy giá trị dinh dưỡng từ thịt ba ba đem lại, giá ba ba nói chung đã tăng lên, từ đó phong trào nuôi ba ba cũng phát triển trở lại

2.3 Tình hình nuôi ba ba ở An Giang

Từ năm 2001, phong trào nuôi ba ba phát triển mạnh ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long Nhờ sự lai tạo thành công giống ba ba sông Hồng miền Bắc và giống ba ba hoa Đài Loan, con giống F1 này tỏ ra thích ứng với điều kiện khí hậu ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, tốc độ tăng trưởng nhanh, sinh sản nhiều, không ngủ đông và chất lượng thịt tốt đem lại hiệu quả kinh tế cao Mặt khác, việc tiêu thụ ba ba hiện nay không chỉ ở thị trường nội địa mà còn cung cấp cho thị trường xuất khẩu, đưa giá trị của ba ba ngày càng tăng cao, dần dần thay thế một phần nào vị trí của tôm, cá ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long

An Giang có nguồn nước ngọt dồi dào thuận lợi cho sự phát triển của ba ba Tỉnh đã

có nhiều dự án khuyến khích người dân tham gia vào quá trình chuyển đổi cơ cấu vật nuôi cây trồng mới Trong đó, ba ba là lựa chọn hàng đầu của người nông dân do đây là mô hình chăn nuôi thích hợp với qui mô kinh tế hộ gia đình, ít tốn diện tích, tranh thủ thời gian nhàn rỗi, chi phí đầu tư thấp

Hiện nay, nhiều liên doanh trang trại không chỉ cung con giống mà còn bao tiêu đầu

ra sản phẩm, thúc đẩy mô hình chăn nuôi ba ba ngày càng phát triển trong và ngoài tỉnh Hàng chục hộ đã có qui mô từ vài trăm con cho đến vài chục ngàn con Điển hình là trang trại của ông Phạm Quí Ngành ở xã Châu Lăng, huyện Tịnh Biên với qui mô trên 50.000 con, trong đó khoảng 4.000 ba ba bố mẹ, 16.000 ba ba thương phẩm và hơn 30.000 ba ba con Hàng năm, trang trại của ông cung cấp cho thị trường khoảng 120.000 con ba ba con

Do ba ba được xem là động vật hoang dã thông thường không nằm trong danh mục cấm xuất khẩu cho nên việc quản lý còn lỏng lẽo, nhiều cơ quan quản lý và một số cơ sở nhỏ lẻ không khai báo Vì vậy, việc nắm bắt thông tin và định hướng chiến lược phát triển nghề nuôi ba ba là cần thiết, để có thể tăng năng suất chất lượng, đạt hiệu quả kinh tế cao, gắn với thị trường xuất khẩu tạo bước đột phá mới trong chăn nuôi mở lối cho thế mạnh bất ngờ từ ba ba, góp phần tăng trưởng kinh tế xã hội, góp phần vào chiến lược xóa đói giảm nghèo, chuyển đổi cây trồng vật nuôi trong việc phát triển nông thôn An Giang

2.4 Phân loại ba ba

Bộ rùa có tổng số 430 loài, thuộc 12 họ, trong đó có 1 họ rùa mai mềm (họ ba ba) sống ở nước ngọt với 22 loài và loài phụ (Meylan P.A, 1987) Ba ba thuộc động vật bậc cao có xương sống

Họ phụ: Trionychinae, gồm các giống Giống: Amyda, Apalone, Aspideretes, Chitra, Dogania,

Nilssonia, Palea, Pelochelys, Rafetus, Trionyx (Pelodiscus): giống ba ba

Có nhiều cách khác nhau để nhận dạng và định danh giữa các loài ba ba (rùa mai mềm sống ở nước ngọt) Người ta có thể dựa vào cấu trúc xương như: xương đầu, xương sọ; đếm số tấm sống lưng; kích thước, trọng lượng; màu sắc và hoa văn trên mai, màu da

và hoa vân trên bụng; các nốt sần trên lưng, trên viền cổ và trên cổ của ba ba để phân biệt chúng

Theo khuyến ngư Kiên Giang (2006), cách phân biệt đơn giản nhất là dựa vào màu

da bụng và hoa vân trên bụng:

- Da bụng ba ba hoa lúc nhỏ màu đỏ, khi lớn màu đỏ nhạt dần, khi đạt cỡ 2 kg trở lên gần như màu trắng Trên nền da bụng điểm khoảng trên dưới 10 chấm đen to

và đậm, vị trí từng chấm tương đối cố định, các chấm đen này loang to nhưng nhạt dần khi ba ba lớn đần, khi đạt cỡ trên 2 kg phải quan sát kỹ mới thấy rõ

- Da bụng ba ba gai màu xám trắng, trên điểm rất nhiều chấm đen nhỏ, làm da bụng có màu xám đen lúc nhỏ và xám trắng lúc lớn

- Ba ba suối da bụng màu vàng bóng, không có chấm đen

- Ba ba Nam bộ da bụng màu trắng, không có chấm đen

2.5 Một số loài ba ba nuôi ở Việt Nam

2.5.1 Ba ba trơn: Pelodiscus sinensis hay Trionyx sinensis (Wegmann, 1835)

Tên phổ thông : ba ba trơn, ba ba sông Hồng, ba ba hoa, rùa mai mềm Trung Quốc Tên tiếng Anh: Chinese softshell turtle

Phân bố: Quảng Ninh, Hà Bắc, Bắc Thái, Vĩnh Phú, Yên Bái, Hòa Bình, Hà Tây, Hà Nội, Nam Hà, Hà Tĩnh Sống phổ biến ở các thủy vực nước ngọt và đang nuôi ở các địa phương miền Bắc

Hình 2.1 Hình dạng ba ba trơn (Peter Paul Van Dijk, 2001)

Mô tả: Có thể không có hoặc có một u nhỏ tròn ở giữa gần phía riềm mai trước Yếm có các mảng đối xứng rõ rệt Lớp da giữa cổ và chân trước không có các nốt sần Cá thể non có sọc trắng với viềm đậm dọc theo phía dưới cổ, yếm có màu cam nhạt với

những chấm màu đen Kích thước mai có thể tới 25 cm thỉnh thoảng có cá thể kích thước

lớn hơn (Hendrie D.B và ctv, 2001)

2.5.2 Ba ba Nam Bộ: Amyda cartilaginea hay Trionyx cartilaginea (Boddaert, 1770)

Tên phổ thông: ba ba Nam Bộ, rùa đinh, cua đinh Tên tiếng Anh: Asiatic softshell turtle

Phân bố: sống ở hầu khắp những khu thủy vực, sông ngòi miền Nam: Khánh Hòa (Nha Trang), Lâm Đồng (Bảo Lộc)

Mô tả: Đường kính mai có thể lớn tới 50-60cm, trọng lượng 50-60kg Con chưa trưởng thành có màu ô liu xám đến màu nâu hơi phớt xanh lá cây và có vô số điểm chấm đen, vàng Khi trưởng thành các chấm vàng mất đi và các vệt đen phát triển, đầu tương đối lớn so với thân Mũi kéo dài thành vòi Mai tròn và bờ trước mai có nhiều u sần Có 8 tấm sống, hình dạng và kích thước rất khác nhau Tấm sống thứ 8 rất nhỏ Bề ngang sọ rất rộng Tỷ lệ bề ngang trên chiều dài sọ là 1/1,33

Hình 2.2 Hình dạng ba ba Nam Bộ (Peter Paul Van Dijk, 2001)

2.5.3 Ba ba gai: Palea steindachneri (Siebenrock, 1960)

Tên phổ thông: ba ba gai Tên tiếng Anh: Wattle-necked softshell turtle

Phân bố: Lai Châu, Bắc Cạn, Thái Nguyên, Sơn La, Yên Bái, Thanh Hóa, Nghệ An,…

Mô tả: Đầu có những sọc đen và dải nhạt màu ở hai bên cổ Viền trước và bề mặt của mai được bao phủ bằng những u nhỏ Kích thước mai có thể tới 43cm Thân to dài hơn ba ba hoa Bả vai xù xì, lưng có hoa màu đen, bụng có chấm đen màu nhạt hơn, viền

mai mềm hơn, mu lưng cũng nhô cao hơn và đầu có khoang miệng rộng hơn ba ba hoa (Nguyễn Văn Sáng và ctv, 2005)

Hình 2.3 Hình dạng ba ba gai (Peter Paul van Dijk, 2001)

2.6 Đặc điểm sinh học của ba ba (Trionyx sinensis)

Ba ba là động vật biến nhiệt, nhiệt độ thân của ba ba thay đổi từ từ và thường theo sau nhiệt độ không khí Nhiệt độ môi trường thích hợp vào khoảng 25-28oC, độ pH tốt nhất vào khoảng 7-7,5, oxy hòa tan trung bình từ 4-6 ppm

Ba ba hô hấp qua phổi là chính nên thỉnh thoảng phải nhô lên mặt nước để hít thở không khí Mùa đông lạnh, cường độ hô hấp nhỏ, ba ba có thể rút trong bùn đáy ao, dựa vào cơ quan hô hấp phụ tựa mang cá để thở, ba ba lấy O2 trong nước và thải CO2 trong máu vào nước qua cơ quan này Ba ba lên khỏi mặt nước khi có nhu cầu hít thở, di chuyển, đẻ trứng, phơi lưng,…

Theo Pope C.H (1935), thức ăn của ba ba chủ yếu là động vật như: cá, động vật thân mềm, tôm cua, côn trùng và một số loại thực vật

2.6.2 Sinh trưởng

Theo Phương Thanh (2006), ba ba là động vật lớn chậm, sức lớn liên quan đến điều kiện môi trường như: thời tiết, nhiệt độ; chất lượng thức ăn và chế độ chăm sóc, nuôi dưỡng Nếu nguồn thức ăn đầy đủ, mật độ nuôi thích hợp, chế độ chăm sóc quản lý tốt thì trong 1 năm ba ba có thể tăng trọng 1kg Cho ba ba ăn theo chế độ sau: ba ba con (nhỏ hơn 100g) lượng thức ăn bằng 1-10% trọng lượng cơ thể; ba ba lứa (100-200g/con) lượng thức ăn bằng 10-20% trọng lượng cơ thể; ba ba lớn (hơn 1kg) lượng thức ăn bằng 6-7% trọng lượng cơ thể

2.6.3 Sinh sản

Trong thiên nhiên, tuổi thành thục sinh sản của ba ba vào khoảng 4-6 năm tuổi (Fukada, 1965; Yun và ctv, 1984) Sự sinh tinh bắt đầu nở rộ vào tháng 9 đến tháng 10 Tinh trùng đi qua mào tinh hoàn từ tháng 10 cho đến tháng 2 năm sau (Lofts và Tsui, 1997; Licht, 1982) Tinh trùng có thể sống được trong ống dẫn trứng của con cái gần 1năm sau khi giao phối (Yun và ctv, 1984) Sự giao phối kéo dài từ tháng 5 đến tháng 7 (Fukada, 1965) Quá trình giao phối xảy ra trên cạn hoặc dưới nước, con đực giữ mai con cái bằng chân trước của nó và thỉnh thoảng cắn vào cổ, đầu, chân của con cái

Thời kỳ làm tổ bắt đầu vào cuối tháng 5 đến giữa tháng 8 (Mitsukuri, 1905) Kích thước mỗi tổ vào khoảng 7,5-10cm Con cái có thể đẻ trứng 2-5 lần/năm Một ổ từ 8-12 hoặc 20-30 trứng (Fukada, 1965; Yun và ctv, 1984) Trứng hình cầu, màu trắng đường kính trung bình 20mm, nhưng có những trứng lớn đường kính có thể lên tới 24 mm Quá trình ấp trứng mất khoảng 60 ngày (23-83 ngày), tùy vào nhiệt độ của đất

Trứng mới nở ra, con non có kích thước mai trung bình 27mm chiều dài và 25 mm chiều rộng, cuối mai là những hàng dài với nhiều nốt sần nhỏ, có màu olive với những đường viền đen Yếm màu vàng cam với những đốm lớn màu đen (một vài trường hợp không có đốm này) (Barbour R.W và ctv, 1989)

™ Phân biệt ba ba đực và ba ba cái

Ba ba đực: Sống mai hơi lõm xuống, sau mai có hình tròn Đuôi dài, cuống đuôi dầy hơn ba ba cái Lỗ huyệt gần chóp đuôi Khoảng cách giữa 2 chân sau hẹp Yếm lõm để

khi giao phối áp sát vào mai con cái Thường hoạt động mạnh hơn con cái Cổ và đuôi dài hơn con cái, có thể vươn tận cuối mai

Ba ba cái: Mai gồ nhiều, có hình bầu dục, cuống đuôi mỏng hơn ba ba đực, yếm phía dưới gần như vòng cung Tính nhút nhát hiền lành hơn ba ba đực Đuôi và cổ mập hơn con đực, bầu con, dầy mình hơn Đuôi ngắn hơn con đực Khoảng cách giữa hai chân sau con cái rộng hơn con đực (Hội nghề cá Khánh Hòa, 2007)

2.1.4 Thành phần dinh dưỡng của ba ba

Theo Trần Văn Vỹ (2007), kết quả phân tích thành phần dinh dưỡng trong 100 gram phần có thể ăn được của ba ba thì protein chiếm 13,4- 15,4g; lipid 4,1- 8,7g; lượng đường tổng số dưới 0,5g Tổng lượng vật chất khô là 21,5- 25%, thành phần nước chiếm 75- 78,5%; thành phần tro là 0,75- 0,81%; ngoài ra còn có phosphor 9,4g, canxi 1,5g, sắt 0,25g, riboflavin (vitamin B2) 0,037g …

Trong thịt của ba ba có chứa 18 loại axit amin cần thiết cho cơ thể Bao gồm: aspantic acid, threonine, scrine, glutamin acid, proline, glycine, alanine, cystine, valine, methionine, isoleucine, leucine, tyrosine, phenylalanine, histidine, lysine, arginine, tryptopane

2.7 Các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe của ba ba

™ Tiếng động

Ba ba tính hung dữ nhưng lại rất nhút nhát đây là bản năng giúp chúng trốn tránh kẻ thù trong môi trường hoang dã nhưng lại rất có hại trong môi trường nuôi nhốt Khi nghe tiếng động mạnh hoặc bóng người, súc vật qua lại lặp tức ba ba bơi nhanh xuống nước hoặc nằm dồn đống lại, nằm đè lên nhau dễ dẫn đến chết ngộp hoặc stress rồi bỏ ăn, yếu dần và chết (Lê Văn Lễnh, 2004)

™ Ánh sáng

Ánh nắng giúp ba ba điều chỉnh thân nhiệt hiệu quả hơn, ngoài ra tia tử ngoại của mặt trời có tác dụng diệt khuẩn cao trên bề mặt của mai ba ba, góp phần giảm tỉ lệ viêm

nhiễm, thúc đẩy quá trình tổng hợp vitamin D, làm tăng khả năng hấp thu canxi, giúp ba

ba không bị mềm xương và đẻ ra trứng có vỏ mềm (Tạ Thành Cấu, 2002)

™ Nhiệt độ

Ba ba là loại bò sát biến nhiệt nên yếu tố nhiệt độ ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe ba

ba Nếu nhiệt độ trên 35oC hoặc dưới 25oC ba ba kém ăn, dưới 15oC ba ba ngừng ăn hoàn toàn và có hiện tượng ẩn mình xuống lớp bùn đáy ao để trú đông Tuyến mồ hôi ba ba không phát triển nên chúng dễ bị chết khi nhiệt độ lên quá cao hoặc khi vận chuyển xa vào mùa hè Ba ba con có sức kháng bệnh rất yếu nên khi thời tiết thay đổi đột ngột, chúng rất dễ bị chết Do đó, khi nuôi ba ba con thì vấn đề nhiệt độ phải được chú trọng để

tránh hao hụt

™ Nguồn nước

Nước là một yếu tố quan trọng đối với các loài bò sát sống lưỡng cư như ba ba Nước vừa là môi trường sống, điều hòa thân nhiệt vừa để uống Do đó nước nuôi ba ba phải đảm bảo vệ sinh sạch sẽ, chủ động lấy được nước mới và thải nước cũ, không có phèn, lượng amoniac trong nước phải thấp, hàm lượng oxy trong nước giữ ở mức ổn định (3-8mg/lít), độ pH ổn định ở mức 7-8,5 Điều này đảm bảo ba ba không bị nhiễm bệnh và tốc độ tăng trưởng nhanh (Trung tâm khuyến nông tỉnh Kiên Giang, 2006)

™ Dinh dưỡng

Thức ăn của ba ba chủ yếu có nguồn gốc từ động vật (sống hoặc chết), ba ba cũng

có thể ăn được thức ăn nhồi trộn có nguồn gốc từ động thực vật Thay đổi loại thức ăn và nơi cho ăn đột ngột có thể làm ba ba bỏ ăn Tốt nhất, cho ba ba ăn quen một loại thức ăn, hạn chế thay đổi thức ăn đột ngột và cho ăn ở những nơi cố định, chuẩn bị mồi vừa cỡ miệng ba ba Theo dõi và điều chỉnh lượng thức ăn cho phù hợp với thời tiết, mật độ và trọng lượng của ba ba Nguồn thức ăn tươi sống, đủ chất, thường xuyên bổ sung các vitamin, khoáng chất cần thiết với từng chủng loại và giai đoạn phát triển của ba ba để giúp chúng phát triển tốt hơn, tăng cường sức đề kháng và hạn chế các bệnh do dinh dưỡng

™ Mật độ nuôi

Ba ba từng lứa tuổi nên nuôi riêng với mật độ thích hợp sao cho luôn có khoảng trống để chúng vận động, hạn chế sự tranh giành thức ăn và tấn công lẫn nhau Nuôi ba ba với mật độ phù hợp giúp kiểm soát được sự phát triển, tiện chăm sóc, nguy cơ nhiễm bệnh thấp Nuôi ba ba ở mật độ dày sẽ làm tăng khả năng nhiễm bệnh, dễ tấn công nhau gây thương tích, khó kiểm soát các hiện tượng bất thường, thiếu thức ăn dẫn đến còi cọc Theo Lê Văn Lễnh (2004), mật độ thả ba ba ở các nước khu vực Đông Nam Á như sau: ba ba 1 năm tuổi, mật độ 15-30 con/ m2; ba ba 2 năm tuổi, mật độ 6-18 con/ m2; ba

ba 3 năm tuổi, mật độ 3-4 con/ m2; ba ba 4 năm tuổi, mật độ 1-3 con/ m2

™ Chăm sóc

Ao (hồ) nuôi ba ba cần chú ý giữ nguồn nước sạch, cho ăn đủ, tách đực cái kịp thời Khi phát hiện có ba ba bị bệnh, phải bắt nuôi riêng những cá thể bị bệnh, để xác định rõ căn bệnh, có biện pháp chữa trị kịp thời và xử lí phòng bệnh cho tất cả số ba ba còn lại trong ao

2.8 Một số biểu hiện bệnh trên ba ba

tiếng động hoặc bóng người qua lại chúng vẫn nằm yên hoặc bơi lội chậm chạp (Tạ Thành Cấu, 2002)

Điều trị: Tẩy trùng ao triệt để Cách ly con bệnh Tắm muối nồng độ 2-3%, trong vòng

10-15 phút (tùy tình trạng sức khỏe của ba ba) hoặc rửa vết thương bằng oxy già rồi bôi iod vào vết thương Có thể dùng kháng sinh thuốc mỡ trộn với kháng sinh (tetracycline) bôi vào vết thương

(Trung tâm khuyến nông tỉnh Bạc Liêu, 2008)

Bệnh nấm lông (bệnh nấm thuỷ mi)

Đối tượng: ba ba từ 1-3 tháng tuổi Nguyên nhân: do nấm Saprolegnian sp.; Achlya sp.,

Epistylis, Zoothamnium, Tokophrya….Bệnh xảy ra khi nhiệt độ môi trường nước khoảng

18-25oC, chất hữu cơ trong nước cao, mật độ nuôi dày.Triệu chứng: trên mai, cổ, chân ba

ba có búi trắng như lông tơ

Điều trị: Tắm ba ba trong dung dịch sulfat đồng nồng độ 8ppm hoặc dùng thuốc tím nồng độ 20ppm hoặc NaCl 2-3% hoặc xanh methylen 2-3ppm hoặc formol 1/500-1/1000 mỗi ngày 1 lần, mỗi lần 30 phút cho đến khi ba ba khỏi bệnh Thay nước ao, cho ba ba lên

bờ phơi nắng để diệt nấm (Lý Thị Thanh Loan, 2006)

Bệnh đỏ cổ (red neck disease)

Theo Chen và ctv (1999), bệnh do iridovirus được tìm thấy trên ba ba bệnh Triệu

chứng: bụng có đốm đỏ, hầu và cổ sưng, không rụt cổ được, hoạt động chậm chạp, kém

ăn Bệnh nặng thì miệng và mũi chảy máu, ruột viêm, toàn thân sưng đỏ, mắt đục trắng

(Elliott R.J , 2007)

Điều trị: cách ly con bệnh, dùng vôi tẩy ao và thay nước mới Dùng kháng sinh biomyxin hoặc tetracyline hoặc peniciline tiêm vào chân 15 phần vạn đơn vị/kg Hoặc trộn thuốc vào thức ăn: 0,2g sulfamid/kg ba ba, qua ngày thứ 2 giảm phân nữa, cho ăn liên tục 6 ngày

Các bệnh ngoài da: lở loét

Nguyên nhân: môi trường ô nhiễm, tỉ lệ đực cái không phù hợp, mật độ nuôi dày Triệu chứng: ba ba hoạt động chậm chạp, nằm yên trên bờ Bệnh tích: các vết thương, vết loét xuất hiện ở cổ, bốn chân, viền mai Một số vết thương ăn sâu vào bên trong tạo thành

kén

Điều trị: xử lý nguồn nước, giảm mật độ, phân chia tỷ lệ đực cái cho phù hợp với mục đích nuôi Sát trùng vết thương bằng blue methylen Trộn tetracycline và mỡ trăn bôi vào vết thương Chích penicilline 50.000UI/kg thể trọng

Bệnh ký sinh trùng

Giun tròn: giun ký sinh trong ruột non Sán lá: do Opisthorchis wuhanensis và

Trionychotrema taenioidae, ký sinh trong túi mật và gan

Theo Jin và ctv (1981) mô tả, sán lá Opisthorchis wuhanensis: hình lá liễu, có gai,

kích thước 4,19 x 0,88 mm, giác miệng 0,38mm, giác bám nằm ở 1/3 cơ thể, ruột nằm ở cuối cơ thể Tinh hoàn 0,28-0,40 mm, hình tròn nối tiếp, nằm 1/4 cơ thể Ống sinh tinh nằm phía sau giác bám với lỗ sinh dục nhỏ Buồng trứng tròn, 0,15-0,12 mm, nằm phía trước tinh hoàn lớn hơn tinh hoàn, túi sinh tinh nằm ở giữa Tử cung nằm ở giữa giác bám

và buồng trứng Kích thước trứng 0,026 x 0,017, thu được từ phân và túi mật ba ba

Hình 2.5 Hình dạng Opisthorchis wuhanensis (Jin và Zhang, 1981)

Theo Jin và ctv (1981) mô tả, sán lá Trionychotrema taenioidea: có cơ thể thon

mảnh, kích thước 14,5-19 x 1,08-1,1mm, giác bám nằm ở 1/3 cơ thể, ruột non kéo dài đến cuối cơ thể Túi bài tiết hình chữ Y, nằm giữa tinh hoàn, chia 2 nhánh trước tinh hoàn Tinh hoàn tròn nằm ở 1/5 cơ thể, túi tinh hình ống, xoắn đóng trước giác bám Túi sinh

dục nằm ở trước giác bám Buồng trứng hình oval, nằm phía trước tinh hoàn Tử cung nằm giữa buồng trứng và giác bám Trứng nhỏ 0,029 x 0,021, thu được từ túi mật và gan

ba ba

Hình 2.6 Hình dạng Trionychotrema taenioidea (Jin và Zhang, 1981)

Bệnh thiếu vitamin A

Nguyên nhân: thức ăn không có hoặc ít vitamin A hoặc do cơ thể tổng hợp vitamin

A kém Triệu chứng: Móng chân dài, miệng dài khác thường, mắt bị sưng, biếng ăn

Điều trị: phát hiện sớm và bổ sung vitamin A kịp thời vào trong khẩu phần ăn của ba

ba Dùng chế độ 5000-10000UI/ ngày liên tục trong nhiều ngày

Bệnh sưng phổi kèm hỏng mắt

Đối tượng nhiễm: Trên tất cả các giai đoạn phát triển của ba ba Tác nhân gây bệnh:

Do vi khuẩn Aeromonas hydrophyla, Pseudomonas sp… Nguyên nhân: môi trường nước bẩn, bệnh nhiều vào mùa nắng hạn Triệu chứng: Ba ba mù cả hai mắt, lờ đờ, thường lên

bờ nằm im một chỗ, khó thở luôn ngóc đầu, há miệng, kém ăn rồi bỏ ăn Mắt bị xung huyết, sưng mù, lòng đen bị lõm sâu, có rử mắt che kín Bệnh tích: Phổi bị đen, có các nốt

sần cứng nổi lên

Điều trị: Đảm bảo nước ao nuôi luôn sạch sẽ Trộn tetracycline hoặc sulfamid vào thức ăn, liều 0,2g/kg thức ăn, liên tục trong 5 ngày Phòng bệnh: không để ao nước bị bẩn, trong ao nuôi có thể thả cá chép, cá rô phi để ăn thức ăn thừa và làm sạch ao (nguồn: http://eds.mofi.gov.vn/uni/home/index.php?lang=vn&block_id=&disp_id=44&sub_index

=5&ma_vatchu=4)

Chương 3 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

3.1 Thời gian và địa điểm

3.2 Đối tượng khảo sát

22 hộ chăn nuôi ba ba trên địa bàn tỉnh An Giang

112460 con ba ba ở các lứa tuổi, bao gồm: ba ba con (< 3 tháng tuổi), ba ba thương phẩm (3 tháng – 1 năm tuổi) và ba ba bố mẹ (> 1 năm tuổi)

3.3 Nội dung

Nội dung 1: khảo sát mô hình chăn nuôi ba ba tại 22 hộ chăn nuôi bằng phương pháp

điều tra cắt ngang