Vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần i môn GDCD lớp 10 trường THPT 19 5 kim bôi, huyện kim bôi, tỉnh hòa bình

Quy trình vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần mọt “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” môn GDCD lớp 10 .... Để phát huy tính tích cực, ch

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

LÒ THỊ KIÊN

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC PHẦN I MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT 19 - 5 HUYỆN KIM BÔI,

TỈNH HÒA BÌNH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

SƠN LA, NĂM 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

LÒ THỊ KIÊN

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC PHẦN I MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT 19 - 5 HUYỆN KIM BÔI,

LỜI CẢM ƠN

Để khóa luận được hoàn thành, ngoài sự nỗ lực của từng cá nhân, em còn nhận được sự hướng dẫn khoa học, sự giúp đỡ chu đáo, nhiệt tình của Bam Giám hiệu Nhà trường, Phòng Đào tạo và các Phòng, Ban chức năng của trường Đại học Tây Bắc

Em xin chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm khoa, các thầy giáo, cô giáo trong Khoa Lý luận Chính trị, cô giáo chủ nhiệm, tập thể các bạn sinh viên lớp K55ĐHGD - Chính trị B, gia đình và bạn bè đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp

em hoàn thành đề tài

Bên cạnh đó, em cũng gửi lời cảm ơn tới các các thầy cô giáo trong trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình đã giúp đỡ nhiệt tình để em hoàn thành khóa luận

Đặc biệt em xin bầy tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo hướng dẫn khóa luận TS Hoàng Phúc – Giảng viên khoa Lý luận Chính trị đã hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ tận tình trong suốt quá trình làm khóa luận để em hoàn thành tốt

Em xin chân thành cảm ơn!

Người thực hiện Khóa luận

Lò Thị Kiên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 4

3.1 Mục đích nghiên cứu 4

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4.1 Đối tượng nghiên cứu 4

4.2 Phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Những đóng góp mới của khóa luận 5

7 Kết cấu của khóa luận 5

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC PHẦN I MÔN GDCD LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT 19 - 5 KIM BÔI, HUYỆN KIM BÔI, TỈNH HÒA BÌNH 7

1.1 Cơ sở lý luận của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10 7

1.1.1 Khái niệm phương pháp trực quan 7

1.1.2 Cơ sở lý luận của phương pháp trực quan 9

1.1.3 Các hình thức trực quan 10

1.1.4 Những ưu, nhược điểm của phương pháp trực quan 11

1.1.5 Tầm quan trọng và những yêu cầu cơ bản của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10 12

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10, phần I ở trường 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình… 15

1.2.1 Đặc điểm của môn GDCD nói chung và phần một môn GDCD lớp 10 nói

riêng 15

1.2.2 Thực trạng việc vận dụng phương pháp trực quan của giáo viên trong dạy học môn GDCD lớp 10, phần một ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình 18

1.2.3 Thực trạng việc tiếp cận với phương pháp trực quan của học sinh trong giờ học môn GDCD lớp 10, phần “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” 21

1.2.4 Tính tất yếu của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10, phần một ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình 24

CHƯƠNG 2 THỰC NGHIỆM VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC PHẦN I MÔN GDCD LỚP 10 TRƯỜNG THPT 19 - 5 KIM BÔI, HUYỆN KIM BÔI, TỈNH HÒA BÌNH 26

2.1 Kế hoạch thực nghiệm 26

2.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 26

2.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 26

2.1.3 Đối tượng thực nghiệm 26

2.1.4 Địa bàn thực nghiệm 27

2.1.5 Thời gian tiến hành thực nghiệm 27

2.1.6 Địa điểm thực nghiệm 27

2.1.7 Giả thuyết thực nghiệm 27

2.2 Nội dung thực nghiệm 28

2.2.1 Lựa chọn nội dung kiến thức, phương tiện dạy học 28

2.2.2 Thiết kế bài giảng lớp thực nghiệm 28

2.2.3 Tiến hành thực nghiệm 49

2.2.4 Phân tích kết quả thực nghiệm 50

2.2.5 Phân tích kết quả điều tra, khảo sát 51

2.2.6 Hiệu quả việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD ở trường THPT 52

CHƯƠNG 3 : QUY TRÌNH VÀ CÁC GIẢI PHÁP VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC PHẦN I MÔN GDCD LỚP 10 Ở

TRƯỜNG THPT 19 - 5 KIM BÔI, HUYỆN KIM BÔI,TỈNH HÒA BÌNH 54

3.1 Quy trình vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần mọt “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” môn GDCD lớp 10 54

3.1.1 Giai đoạn chuẩn bị 54

3.1.2 Giai đoạn thực hiện 62

3.1.3 Giai đoạn kết thúc 63

3.2 Các giải pháp vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần I môn GDCD lớp 10 ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình 64

3.2.1 Các nhân tố ảnh hưởng đến việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10 ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình 64

3.2.2 Một số giải pháp vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần I môn GDCD lớp 10 ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình 66

KẾT LUẬN 71

TÀI LIỆU THAM KHẢO 73 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa đã đặt ra những yêu cầu mới đối với người lao động cũng như những yêu cầu mới cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực, những yêu cầu mới đó chính là đội ngũ nguồn nhân lực phải có tính năng động, sáng tạo, tính tự lực và trách nhiệm, năng lực giải quyết những vấn đề phức hợp Để đáp ứng vấn đề này thì giáo dục đào tạo cần phải được bắt đầu từ giáo dục phổ thông mà trước hết phải bắt đầu từ việc xác định mục tiêu dạy học, đổi mới nội dung chương trình sách giáo khoa song song với việc đổi mới PPDH Trong thông báo kết luận của Bộ Chính trị số 242-TB/TW ngày 15 tháng 4 năm 2009 khẳng định: Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy và học, khắc phục cơ bản lối truyền thụ một chiều Phát huy phương pháp dạy học tích cực, sáng tạo, hợp tác; giảm thời gian giảng lý thuyết tăng cường thời gian tự học, tự tìm hiểu cho học sinh, sinh viên; gắn bó chặt chẽ giữa học lý thuyết và thực hành, đào tạo gắn với nghiên cứu khoa học, sản xuất và đời sống Tại Kỳ họp thứ 8 Quốc hội khoá X Nghị quyết về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông ở nước ta đã được thông qua Nghị quyết nhấn mạnh về mục tiêu của việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông là xây dựng nội dung chương trình, phương pháp giáo dục, sách giáo khoa phổ thông mới nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam, tiếp cận trình độ giáo dục phổ thông ở các nước phát triển trong khu vực và thế giới

Như vậy, để thực hiện chiến lược phát triển giáo dục thì đổi mới giáo dục phổ thông, trong đó đổi mới phương pháp là một yêu cầu tất yếu đang đặt ra với tất cả các cấp học của hệ thống giáo dục phổ thông ở nước ta hiện nay

Cùng với đổi mới nội dung, chương trình, sách giáo khoa, PPDH tất yếu phải đổi mới phương tiện, đồ dùng dạy học Nghị quyết 40/2000/QH10 đã khẳng định: “Đổi mới nội dung, chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy học phải được thực hiện đồng bộ với việc nâng cấp và đổi mới trang thiết bị dạy

học” Với phương tiện dạy học phù hợp sẽ hỗ trợ tốt cho việc vận dụng các PPDH tích cực của người giáo viên, nhất là đối với phương pháp trực quan Đối với môn học GDCD lớp 10 cấp THPT, là môn học có tầm quan trọng đặc biệt, bởi vì mục tiêu môn học nhằm trang bị cho học sinh một hệ thống tri thức về thế giới quan, phương pháp luận khoa học, tư tưởng, phẩm chất chính trị, đạo đức Qua đó học sinh sẽ được định hướng trong sự phát triển nhân cách, được giáo dục trở thành người công dân có ích cho xã hội, đây cũng là nhu cầu cấp thiết trong việc giáo dục đạo đức cho thế hệ thanh thiếu niên trong giai đoạn mới hiện nay

Để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh đối với môn học nhất là phần “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” môn GDCD lớp 10 ở trường THPT thì vấn đề cơ bản nhất là phải tích cực đổi mới PPDH hay nói cách khác phải vận dụng PPDH tích cực đặc biệt là phương pháp trực quan một cách khoa học nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy

và học tập của môn học ở trường trung học phổ thông Xuất phát từ những lý do

về mặt lý luận cũng như về mặt thực tiễn đã nêu ở trên, nhằm góp phần vào việc tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh đối với môn học GDCD lớp 10, đặc biệt là phần “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học”, chúng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu: “Vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần I môn GDCD lớp 10 Trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình”

2 Tình hình nghiên cứu vấn đề

Đứng trước những nhu cầu cấp thiết về đổi mới nội dung chương trình, sách giáo khoa, PPDH đã làm nảy sinh và thúc đẩy một cuộc vận động đổi mới PPDH ở tất cả các cấp trong ngành giáo dục đào tạo mà biểu hiện của sự thúc đẩy này là sự xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu cũng như tài liệu viết về PPDH, đổi mới PPDH theo hướng tích cực nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh Chẳng hạn như:

Trong dạy học, vấn đề trực quan và phương pháp dạy học trực quan đã được các tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu và đề cập đến Ở Việt Nam vấn

đề nghiên cứu phương tiện dạy học nói chung và sử dụng phương pháp dạy học trực quan nói riêng đã có một số tác giả bàn đến

Tác giả Vũ Đình Bảy trong trong cuốn giáo trình “Lý luận dạy học môn

giáo dục công dân ở trường phổ thông” đã đề cập đến vai trò, chức năng của

các phương tiện dạy học nói chung và phương tiện trực quan nói riêng

Tác giả Đinh Văn Đức trong cuốn “Phương pháp dạy học môn GDCD ở

trường trung học phổ thông” đã đề cập đến các các phương pháp dạy học và

cách sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học

Hầu hết các tác giả đã làm rõ các khái niệm cơ bản về PPDH, PPDH tích cực, cơ sở thực tiễn và cơ sở lý luận của việc đổi mới PPDH, phân loại các PPDH một cách có logic và có hệ thống; đồng thời đề xuất một số biện pháp đổi mới PPDH, cũng như một số quan điểm, phương pháp, kỹ thuật dạy học mới để vận dụng vào việc dạy học các môn học Tuy nhiên, các tác giả chưa nghiên cứu chi tiết về PP trực quan và việc vận dụng vào dạy học môn GDCD lớp 10 ở trường trung học phổ thông

Cùng với nhóm nghiên cứu về PPDH, đổi mới PPDH theo hướng tích cực còn có nhóm nghiên cứu về phương pháp trực quan, phương tiện trực quan có

các tác giả sau: Nguyễn Hữu Châu (chủ biên), Phương pháp, phương tiện, kỹ

thuật và hình thức tổ chức dạy học trong nhà trường, Nxb Giáo dục Đại học sư

phạm, Hà Nội, 2005 Lê Tràng Định (2003), Phân loại và sử dụng phương tiện

trực quan trong dạy học, Giáo dục, số 54.Tô Xuân Giáp, Phương tiện dạy học, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1998

Trong nhóm này, các tác giả cũng thể hiện khá chi tiết về khái niệm, phân loại phương tiện trực quan; tầm quan trọng của việc vận dụng phương tiện trực quan cũng như các giải pháp sử dụng phương tiện trực quan một cách khoa học theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong giờ học Thế nhưng việc vận dụng phương pháp trực quan, phương tiện trực quan trong dạy học một môn học cụ thể chẳng hạn như môn GDCD lớp 10 trung học phổ thông, phần “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” như thế nào thì chưa được đề cập đến

Chính vì vậy, để góp phần bổ sung vào lý luận về PPDH, tôi đã chọn và nghiên cứu vấn đề: “Vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần một môn GDCD lớp 10 Trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình” nhằm góp phần vào việc phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh, kích thích sự say mê hứng thú đối với môn học nhằm nâng cao hiệu quả công tác dạy học bộ môn ở trường trung học phổ thông nói chung và trường trung học phổ thông 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình nói riêng

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Góp phần nâng cao nhận thức về việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” môn GDCD lớp 10 ở trường trung học phổ thông

- Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và hứng thú học tập trong học sinh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu vấn đề này, tôi tập trung giải quyết các nhiệm

vụ cơ bản sau:

- Tìm hiểu và phân tích cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của PPDH trực quan

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để khẳng định tính hiệu quả của khóa luận

- Đưa ra những giải pháp để vận dụng PP trực quan vào dạy học phần

“Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” môn GDCD lớp 10 ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Vấn đề vận dụng PP trực quan vào dạy học phần “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” môn GDCD lớp 10

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài giới hạn trong việc nghiên cứu cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn, đề xuất một số giải pháp để vận dụng PP trực quan vào dạy học phần “Công dân với

việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” môn GDCD lớp 10

ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: đọc, phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hóa, nhằm thu thập thông tin về lý luận

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: dự giờ, thăm lớp, thiết kế bài thực nghiệm, trực tiếp lên lớp, phân tích các số liệu thống kê

- Phương pháp quan sát, điều tra, phỏng vấn: xây dựng câu hỏi, bảng biểu,

xử lý số liệu nhằm tìm hiểu thực trạng của quá trình dạy học môn GDCD ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình

- Phương pháp thống kê toán học: xử lý kết quả thu được qua thực nghiệm

sư phạm trên cơ sở tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn, lệch điểm trung bình nhằm đánh giá chất lượng và hiệu quả của quá trình thực nghiệm

6 Những đóng góp mới của khóa luận

Qua việc nghiên cứu và vận dụng khóa luận này ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, đề tài sẽ góp phần bổ sung, làm phong phú thêm lý luận về vận dụng PP trực quan trong dạy học môn GDCD ở trường trung học phổ thông nói chung và trường trung học phổ thông 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình nói riêng; đặc biệt là qua những giải pháp vận dụng PP trực quan nêu trên sẽ góp phần thúc đẩy việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông cũng như việc nâng cao hiệu quả dạy học “lấy học sinh làm trung tâm”, phát huy được tính tích cực, chủ động, hứng thú đối với môn học nhất là môn GDCD ở trường trung học phổ thông mà lâu nay nhiều người cho rằng đơn điệu, khô khan, khó tiếp thu

7 Kết cấu của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, khóa luận gồm có 3 chương Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần một môn GDCD lớp 10 ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình Chương 2: Thực nghiệm việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần một môn GDCD lớp

10 trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình Chương 3: Quy trình và các giải pháp vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần một môn GDCD lớp 10 ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC PHẦN MỘT MÔN GDCD LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT 19 - 5 KIM BÔI, HUYỆN KIM BÔI,

TỈNH HÒA BÌNH 1.1 Cơ sở lý luận của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10

1.1.1 Khái niệm phương pháp trực quan

Để làm rõ khái niệm phương pháp trực quan, trước hết cần phải hiểu một

số khái niệm có liên quan như: khái niệm về phương pháp, phương pháp dạy học, trực quan

* Phương pháp

Thuật ngữ phương pháp (PP) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp (methodos) có nghĩa là con đường, cách thức, phương tiện để đạt đến mục đích Vì vậy trong mọi hoạt động thực tiễn, nếu con người có phương pháp đúng, biết sử dụng đúng phương pháp sẽ dẫn đến kết quả theo mong muốn; nếu ngược lại sẽ không đạt được mục đích đề ra Đó chính là sức mạnh của phương pháp [1;12]

* Phương pháp dạy học (PPDH)

Có thể nói PPDH là một khái niệm cơ bản trong lý luận dạy học, là công cụ quan trọng hàng đầu của nghề dạy học Tuy nhiên, cho đến nay vẫn có nhiều cách định nghĩa khác nhau về PPDH chẳng hạn như: Trong Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới, Nhà xuất bản Giáo dục, tác giả Thái Duy Tuyên đã trích dẫn từ một số tài liệu nước ngoài về khái niệm PPDH:

- PPDH là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học (Iu.K.Babanxki, 1983)

- PPDH là một hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên nhằm

tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh, đảm bảo học sinh lĩnh hội nội dung học vấn (I.Ia.Lecne.1981)

- Còn theo Nguyễn Ngọc Quang trong Phương pháp dạy đại học, năm

1978, cho rằng: “Phương pháp dạy học là cách thức làm việc của thầy và trò dưới sự chỉ đạo của thầy nhằm làm cho trò nắm vững kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo

một cách tự giác, tích cực, tự lực đạt được mục đích dạy học”[12;23] Nó gắn liền với quá trình giáo dục và có sự tác động qua lại giữa hoạt động của thầy và hoạt động của trò trong quá trình dạy học

- Cùng khái niệm này, tác giả Bùi Thị Mùi, trường Đại học Cần Thơ đã khái quát trong Giáo trình Lý luận dạy học, năm 2007, về PPDH: “PPDH là tổng hợp các cách thức hoạt động phối hợp của giáo viên và học sinh được thực hiện trong quá trình dạy học; trong đó, cách thức hoạt động của giáo viên đóng vai trò chủ đạo, cách thức hoạt động của học sinh đóng vai trò chủ động nhằm thực hiện mục đích dạy học”[10;15]

Ngoài ra, còn nhiều cách định nghĩa khác về PPDH nhưng về cơ bản thì PPDH chính là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học nhằm đạt được mục đích dạy học

* Phương pháp trực quan

Về khái niệm phương pháp trực quan, tác giả Thái Duy Tuyên cho rằng: Phương pháp trực quan “là một loại PPDH có đặc điểm là học sinh tiếp thu kiến thức nhờ các giác quan tri giác trực tiếp các sự vật và hiện tượng trong thực tiễn” Theo tác giả Phùng Văn Bộ (chủ biên) trong cuốn “Một số vấn đề về phương pháp giảng dạy và nghiên cứu triết học” thì phương pháp trực quan thực chất cũng là một loại phương pháp dạy học, trong đó “giáo viên sử dụng các đồ dùng dạy học, các phương tiện nhằm mục đích minh họa bổ sung thêm cho kiến thức bài giảng Phương pháp trực quan phù hợp với tâm lý nhận thức của người học, làm cho bài giảng sinh động, phong phú và hấp dẫn người học” hoạt động một cách tích cực.[3;24]

Theo cách tiếp cận của tác giả Bùi Thị Mùi, Trường Đại học Cần Thơ, trong Giáo trình Lý luận dạy học, (2007) thì phương pháp dạy học trực quan là phương pháp được xây dựng trên cơ sở quán triệt nguyên tắc đảm bảo tính trực quan trong quá trình dạy học Trong quá trình dạy học, GV hướng dẫn HS thực hiện các biện pháp quan sát sự vật, hiện tượng hay hình ảnh của chúng, trên cơ

sở đó mà hình thành khái niệm

Như vậy, mặc dù có nhiều cách đưa ra khái niệm về phương pháp trực quan trong dạy học, nhưng tựu chung lại: Phương pháp trực quan có thể được hiểu là một phương pháp dạy học; trong đó giáo viên sử dụng các đồ dùng dạy học, các phương tiện dạy học giúp học sinh tri giác trực tiếp sự vật, hiện tượng một cách sinh động và gây hứng thú học sinh, trên cơ sở đó mà hình thành khái niệm

1.1.2 Cơ sở lý luận của phương pháp trực quan

Phương pháp trực quan được xây dựng trên cơ sở con đường nhận thức của triết học Mác – LêNin Lênin viết: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn Đó là quá trình của sự nhận thức chân

Giai đoạn nhận thức cảm tính gồm 3 hình thức: cảm giác, tri giác và biểu tượng Cảm giác: trong quá trình nhận thức, hình ảnh của sự vật, hiện tượng được ghi lại một cách trực tiếp thông qua các giác quan và nó chỉ phản ánh những thuộc tính riêng lẻ của sự vật, hiện tượng

Cảm giác có vai trò là “nguồn gốc của mọi sự hiểu biết” Lênin đã viết:

“Cảm giác là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan”

Tri giác: là một hình thức của nhận thức được nâng cao hơn so với cảm giác, nó phản ánh nhiều mặt, nhiều thuộc tính của sự vật, hiện tượng, mang lại cho nhận thức con người về sự vật, hiện tượng một cách đầy đủ, phong phú hơn Biểu tượng: là hình thức phản ánh cao nhất, phức tạp nhất của giai đoạn trực quan sinh động Nó là hình ảnh được tái hiện lại mặc dù không trực tiếp nhưng lại toàn diện và khái quát sự vật hơn

Như vậy, các hình thức của trực quan (giai đoạn nhận thức cảm tính) rất sinh động, phong phú, trực tiếp với sự vật, rất đáng tin cậy Đây là ưu điểm mà người dạy học vận dụng trong quá trình dạy học để phát huy tính tích cực của học sinh

Giai đoạn nhận thức lý tính là giai đoạn sau của quá trình nhận thức Nó không nhận thức trực tiếp sự vật, hiện tượng mà là nhận thức gián tiếp Tuy nhiên, nhận thức này xa hơn sự vật nhưng lại sâu sắc hơn vì nó nhận thức đi sâu vào bản chất của sự vật

1.1.3 Các hình thức trực quan

Các hình thức trực quan thường được vận dụng trong dạy học môn GDCD

ở trường trung học phổ thông hiện nay bao gồm: hình thức trình bày trực quan

+ Vật thật: là những động vật, thực vật sống trong thiên nhiên, các khoáng vật, mẫu hóa chất…

+ Vật tượng trưng: đồ thị, sơ đồ, hình vẽ, giúp học sinh thấy được một cách trực quan các sự vật, hiện tượng được biểu diễn dưới dạng khái quát, giản đơn + Vật tạo hình: tranh ảnh, mô hình, hình vẽ, đoạn phim thay cho những

sự vật, hiện tượng khó trông thấy hoặc không trông thấy trực tiếp được (như vận động quay quanh mặt trời và tự quay quanh trục của Trái đất, sự nảy mầm của cây, sự hình thành và phát triển của các sinh vật…

+ Ngôn ngữ giàu hình tượng (Ca dao, tục ngữ, thành ngữ…)

- Phương tiện dạy học trực quan là những thiết bị có khả năng chứa đựng hoặc chuyển tải những thông tin về nội dung dạy học và sự điều khiển việc dạy

và học

Các phương tiện dạy học gồm có:

+ Tivi, băng hình, phim video, phim truyền hình

+ Máy ảnh kỹ thuật số, máy quay phim kỹ thuật số

+ Máy vi tính, đầu máy chiếu projector, phần mềm Violet, Internet…

* Hình thức quan sát

Quan sát là sự tri giác có chủ đích, có kế hoạch tạo khả năng theo dõi tiến trình và sự biến đổi diễn ra trong sự vật, hiện tượng Đây là một hình thức nhận thức cảm tính tích cực nhằm thu thập những tài liệu, sự kiện, hình thành những biểu tượng ban đầu về sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh để trên cơ sở

đó làm tư liệu cho quá trình tư duy

Quan sát của học sinh được diễn ra khi giáo viên trình bày những phương tiện trực quan, các phương tiện dạy học trong các khâu của quá trình dạy học hoặc khi bản thân học sinh tiến hành thực nghiệm nghiên cứu hay tiến hành thí nghiệm Kết quả của quan sát nhằm rút ra kết luận, hình thành tri thức mới Tùy theo đặc điểm, nội dung bài học, trình độ tay nghề, điều kiện cụ thể của nhà trường và địa phương mà giáo viên có thể lựa chọn hình thức trực quan cho phù hợp Có như thế, mới phát huy được hiệu quả của phương pháp trực quan một cách tối ưu

1.1.4 Những ưu, nhược điểm của phương pháp trực quan

* Ưu điểm

- Trong dạy học, nếu sử dụng tốt phương pháp trực quan thông qua phương tiện trực quan và phương tiện kỹ thuật dạy học sẽ có tác dụng phát huy được vai trò nhận thức tích cực của học sinh

- Nếu phối hợp tốt với các PPDH khác, phương pháp trực quan sẽ kết hợp được tín hiệu thứ nhất và tín hiệu thứ hai trong dạy học làm học sinh dễ hiểu, nhớ lâu, giảm mệt nhọc do tư duy nhiều, bởi vì hệ thống tín hiệu thứ nhất là những gì nghe được, thấy được, cảm xúc được từ thế giới bên ngoài, đây là

những thông tin về thế giới khách quan mà con người nhận được trực tiếp từ thực tiễn thông qua các giác quan; hệ thống tín hiệu thứ hai là ngôn ngữ và chữ viết là những thông tin về thực tiễn khách quan đã được trừu tượng hóa Hệ thống tín hiệu thứ nhất là cơ sở của hệ thống tín hiệu thứ hai, con người không thể hiểu được khi dùng ngôn ngữ để mô tả một khái niệm, một hiện tượng nếu không có những biểu tượng ban đầu về nó

- Thông qua các tài liệu trực quan, ngoài việc cung cấp cho học sinh những kiến thức bền vững, chính xác còn giúp học sinh kiểm nghiệm lại tính đúng đắn của các kiến thức; hoặc bổ sung, điều chỉnh, đánh giá lại chúng nếu không phù hợp với thực tiễn

- Phương pháp trực quan giúp cho sự phát triển năng lực quan sát, óc tò

mò, hứng thú của học sinh trong học tập, tạo điều kiện hình thành cho học sinh tính độc lập, tự giác vận dụng những gì đã học vào thực tiễn cuộc sống ở xung quanh các em

* Nhược điểm

Nếu sử dụng không khéo phương pháp trực quan trong dạy học hay lạm dụng chúng sẽ dễ làm cho học sinh phân tán sự chú ý, thiếu tập trung, thậm chí còn làm hạn chế sự phát triển năng lực tư duy trừu tượng của học sinh

1.1.5 Tầm quan trọng và những yêu cầu cơ bản của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10

* Tầm quan trọng của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10

Việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10 thông qua sử dụng các phương tiện trực quan có tầm quan trọng đặc biệt trong quá trình dạy và học của giáo viên và học sinh:

- Đối với học sinh

Việc sử dụng phương pháp trực quan thông qua các phương tiện trực quan giúp cho học sinh có thông tin đầy đủ và sâu sắc về đối tượng, hiện tượng nghiên cứu, kích thích quá trình nhận thức học sinh, giúp các em có tư duy sâu sắc hơn về sự vật, hiện tượng

Thông qua những hình ảnh, tranh ảnh, mô hình, đoạn phim sinh động sẽ kích thích hứng thú học sinh, tăng cường tính độc lập, sáng tạo của các em trong quá trình học

- Đối với giáo viên

Khi vận dụng phương pháp trực quan một cách khoa học sẽ giúp cho giáo viên hạn chế được nhiều công việc có tính chất thuần túy trong tiết học, chẳng hạn như thông báo thông tin, thuyết trình nhiều về sự vật, hiện tượng để dành nhiều thời gian cho việc phát huy tính tích cực hoạt động của học sinh Đồng thời, tạo được sự thoải mái, nhẹ nhàng trong giờ học của học sinh

* Những yêu cầu cơ bản của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD

Để sử dụng có hiệu quả phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD

ở THPT, giáo viên cần tuân thủ những yêu cầu cơ bản sau:

Yêu cầu chung đối với phương tiện trực quan:

- Lựa chọn tài liệu trực quan phải vừa phù hợp với mục đích, nhiệm vụ và nội dung dạy học của bài học, vừa có tác dụng giáo dục lồng ghép, tích hợp những vần đề mang tính thời sự, xã hội

- Đảm bảo cho tất cả học sinh được quan sát rõ ràng, đầy đủ các phương tiện dạy học được sử dụng trong tiết dạy

- Phải sử dụng số lượng phương tiện trực quan, phương tiện kỹ thuật dạy học phù hợp với nội dung của tiết học, phù hợp với điều kiện cụ thể của nhà trường Tránh trường hợp lạm dụng quá nhiều phương tiện trực quan sẽ làm mất thời gian trình bày, ảnh hưởng đến hiệu quả của tiết học hoặc chỉ sử dụng một phương tiện dạy học vì trong cùng một tình huống, những phương tiện dạy học thường được sử dụng phối hợp với nhau để thực hiện nhiều chức năng đồng thời Mỗi phương tiện dạy học đều có chỗ mạnh, chỗ yếu, do vậy giáo viên cần phải biết phát huy chỗ mạnh của phương tiện dạy học này để hạn chế chỗ yếu của phương tiện dạy học kia

- Các phương tiện dạy học trực quan phải đảm bảo tính khoa học, thẩm mỹ

và tính giáo dục học sinh khi sử dụng; đồng thời phải kích thích học sinh suy

nghĩ, làm việc nhằm phát triển năng lực chủ động, tự giác, tích cực và sáng tạo của học sinh

Yêu cầu trong quá trình vận dụng phương pháp trực quan:

- Trước hết, giáo viên cần xác định mục đích, yêu cầu, nhiệm vụ quan sát, hướng dẫn học sinh cách quan sát, cách ghi chép những điều quan sát, để trên cơ

sở đó hướng dẫn học sinh rút ra những khái quát, những kết luận một cách chính xác, rõ ràng

- Phải quán triệt ba nguyên tắc khi sử dụng phương tiện trực quan: đúng lúc, đúng chỗ và đủ cường độ

- Sử dụng phương pháp trực quan phải trên cơ sở kết hợp với các PPDH tích cực khác

Trong thực tiễn dạy học, bất kỳ một tiết dạy nào cũng cần đến sự phối hợp một vài phương pháp, bởi vì trong các PPDH, mỗi phương pháp đều có những

ưu, khuyết điểm của nó Do đó, khi vận dụng kết hợp các phương pháp một cách tối ưu sẽ làm nâng cao hiệu quả dạy học chẳng hạn như vận dụng phương pháp trực quan kết hợp với phương pháp vấn đáp, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp vận dụng tri thức liên môn…

Phương pháp vấn đáp còn gọi là phương pháp đàm thoại, đây là phương pháp giáo viên đặt ra một hệ thống câu hỏi được chuẩn bị chu đáo có khả năng dẫn dắt học sinh lĩnh hội những tri thức, sự kiện, khái niệm và quy luật mới

“Phương pháp thảo luận nhóm là phương pháp dạy học mà trong đó nhóm lớn (lớp học) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó”

Phương pháp vận dụng tri thức liên môn là phương pháp giáo viên sử dụng các tri thức của khoa học cơ bản (KHTN, KHXH) vào bài giảng để minh chứng làm sáng tỏ vấn đề nào đó trong nội dung bài học

Cơ sở của việc vận dụng này là dựa vào mối quan hệ giữa kiến thức môn GDCD với KHTN và KHXH, bởi vì các khái niệm, các quy luật, nguyên lý của triết học duy vật biện chứng đều được khái quát từ KHTN và chính các hệ thống

tri thức của KHTN đã chứng minh cho các nguyên lý triết học là đúng đắn Cũng như thế, đối với kiến thức triết học duy vật lịch sử cũng được khái quát từ những tư liệu của KHXH

- Các hình thức phối hợp giữa phương pháp trực quan với phương pháp dạy học khác

Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh quan sát trực tiếp qua hình ảnh trực quan, mô hình, đoạn phim về sự vật, hiện tượng, sau đó giáo viên đưa ra yêu cầu, câu hỏi và giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm thảo luận

Hoặc bằng phương tiện trực quan (hình ảnh, phim ảnh…) giáo viên kết hợp vận dụng phương pháp đàm thoại thông qua một hệ thống câu hỏi đã chuẩn

bị sẵn và phương pháp vận dụng tri thức liên môn nhằm giải thích, minh họa cho những nội dung trực quan giúp các em dễ nhớ, dễ hiểu, trên cơ sở đó mà hướng dẫn học sinh từng bước phát hiện ra bản chất của sự vật

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10, phần I ở trường 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim

Bôi, tỉnh Hòa Bình

1.2.1 Đặc điểm của môn GDCD nói chung và phần một môn GDCD lớp

10 nói riêng

* Đặc điểm của môn GDCD ở trường THPT

Các tri thức của môn GDCD được truyền thụ cho HS có thể mang nhiều nội dung khác nhau nhưng đều được coi là tri thức lí luận chính trị Những tri thức đó được xây dựng trên các môn khoa học cơ bản như: Triết học, Đạo đức học, Kinh tế học, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Pháp luật học Và các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước trong giai đoạn hiện nay Tri thức của môn GDCD được sắp xếp hợp lí, kết cấu chặt chẽ, lôgic, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí của HS, thể hiện rõ tính đặc thù, riêng biệt, đồng thời khuynh hướng tư tưởng cũng rất rõ ràng và nổi trội so với các môn khoa học khác Có thể nêu lên một số đặc điểm như sau:

Một là, nội dung tri thức môn GDCD bao gồm phạm vi kiến thức rộng lớn,

bao quát toàn bộ đời sống xã hội, những kiến thức này được khái quát từ những

vấn để rất gần gũi, thiết thực trong đời sống thường nhật của cá nhân công dân, gia đình và xã hội đến những vấn đề lớn của quốc gia, dân tộc, nhân loại Đây là những kiến thức thể hiện tên gọi của một môn học, dạy và học để làm người, để trở thành người công dân đúng chuẩn mực xác định người công dân Việt Nam trong thời đại mới khỏe mạnh, tự trọng, có kiến thức, kĩ năng, có động lực học tập suốt đời, biết quan tâm đến người khác và có trách nhiệm đối với xã hội

Hai là, các tri thức của môn GDCD mang tính khái quát cao, tính trừu

tượng, tính quy luật, tính lôgic chặt chẽ Đây là những tri thức mang tính định hướng chính trị sâu sắc, nó trực tiếp đề cập đến những vấn đề chính trị, tư tưởng của giai cấp công nhân, của Đảng Cộng sản Việt Nam, trực tiếp xác lập, củng cố định hướng chính trị xã hội chủ nghĩa cho HS Toàn bộ nội dung môn GDCD từ lớp 10 đến lớp 12 tập trung vào việc xây dựng cho HS thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cộng sản, phương pháp luận đúng đắn với những biện pháp và hình thức khác nhau

Ba là, tri thức của môn GDCD mang tính tích hợp, có quan hệ chặt chẽ với

nhiều môn khoa học, nhiều lĩnh vực khoa học khác.Phân tích chương trình môn GDCD ta thấy môn học này chứa đựng nhiều loại kiến thức của các môn học khác nhau và ở mức độ nhất định nó còn chứa đựng cả kiến thức của các môn khoa học tự nhiên, khoa học xã hội

Bốn là, tri thức môn GDCD gắn bó mật thiết với hiện thực, phản ánh một

cách sinh động đời sống hiện thực Nếu việc dạy học những tri thức của môn GDCD tách khỏi thực tiễn xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam thì sẽ mất hết ý nghĩa và tác dụng Bởi lẽ, dạy học GDCD là dạy để HS trở thành người công dân có tinh thần trách nhiệm của một thành viên hữu ích cho Đất nước, có những kiến thức và kĩ năng cần thiết để tham gia vào một thế giới đang thay đổi nhanh chóng Do đó, quá trình dạy học bộ môn phải gắn trực tiếp,

cụ thể với đời sống, với việc rèn luyện, tu dưỡng của mỗi HS

* Đặc điểm của phần I môn GDCD lớp 10

Ở phần một cung cấp cho chúng ta một số nội dung chủ yếu của Triết học nhằm trang bị cho học sinh những cơ sở ban đầu về thế giới quan, phương pháp

luận trong cuộc sống và là căn cứ luận cho các phần sau Thông qua kiến thức được trang bị HS hiểu được bản chất của thế giới là vật chất Vận động và phát triển theo những quy luật khách quan là thuộc tính vốn có của thế giới vật chất Con người có thể nhận thức và vận dụng được những quy luật ấy Và thấy được mối quan hệ biện chứng giữa hoạt động của chủ thể với khách thể qua các mối quan hệ: thực tiễn với nhận thức, tồn tại xã hội với ý thức xã hội, con người là chủ thể của lịch sử và là mục tiêu phát triển của xã hội

Trên cơ sở đó tôn trọng quy luật khách quan của tự nhiên và đời sống xã hội Khắc phục những biểu hiện duy tâm trong cuộc sống hằng ngày, phê phán các hiện tượng mê tín, dị đoan và tư tưởng không lành mạnh trong xã hội Có quan điểm phát triển, ủng hộ và làm theo cái mới, cái tiến bộ, tham gia tích cực

và có trách nhiệm đối với các hoạt động cộng đồng

Nội dung chương trình phần một môn GDCD lớp 10

Nội dung chương trình được sắp xếp thành 9 bài với thời lượng phân phối như sau:

Bài 1 (2 tiết): Thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện chứng Bài 2 (2 tiết): Thế giới vật chất tồn tại khách quan

Bài 3 (1 tiết): Sự vận động và phát triển của thế giới vật chất

Bài 4 (2 tiết): Nguồn gốc vận động phát triển của sự vật và hiện tượng Bài 5 (1 tiết): Cách thức vận động, phát triển của sự vật và hiện tượng Bài 6 (1 tiết): Khuynh hướng phát triển của sự vật và hiện tượng

Bài 7 (2 tiết): Thực tiễn và vai trò của thực tiễn đối với nhận thức

Bài 8 (3 tiết): Tồn tại xã hội và ý thức xã hội

Bài 9 (2 tiết): Con người là chủ thể của lịch sử và là mục tiêu phát triển của

xã hội

Ngoài những bài học chính trong SGK, chương trình còn có một số chủ đề

tự chọn Những chủ đề này bám sát nhằm củng cố, khắc sâu kiến thức và vận dụng lí luận vào thực tiễn cuộc sống

1.2.2 Thực trạng việc vận dụng phương pháp trực quan của giáo viên trong dạy học môn GDCD lớp 10, phần một ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi,

huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình

Tình hình đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất và trang thiết bị trường THPT

Giáo viên dạy GDCD là 2 thầy cô trong đó: 0 giáo viên nam, 02 giáo viên nữ

- Thiết bị phục vụ giảng dạy: Có 2 phòng máy tính để phục vụ cho quá trình giảng dạy của nhà trường

- Có 13 phòng học tương ứng với 13 lớp học đã được lắp đặt máy tính và máy chiếu để phục vụ cho giảng dạy của nhà trường nói chung và môn GDCD nói riêng

Được sự quan tâm của Sở Giáo dục và Đào tạo Hòa Bình, Ban lãnh đạo nhà trường, Hội Phụ huynh học sinh; nhà trường đã trang bị được một hệ thống thiết bị tương đối đầy đủ như: tranh ảnh, bản đồ, các thiết bị thí nghiệm thực hành sinh – hóa, máy vi tính, tivi, cát xét, máy chiếu projector; nhưng riêng bộ môn GDCD thì còn thiếu nhiều cụ thể là tranh ảnh, phim phục vụ bộ môn… Nhận thức chung của giáo viên về vai trò của môn học GDCD và việc vận dụng phương pháp trực quan trong quá trình dạy học

Nhằm đánh giá thực trạng nhận thức của giáo viên về vị trí, vai trò của môn GDCD và việc vận dụng phương pháp trực quan trong quá trình dạy học, chúng tôi đã tiến hành điều tra 02 giáo viên bộ môn GDCD ở trường với kết quả như sau: ( Phụ lục 1)

Qua bảng trên, ta thấy các giáo viên giảng dạy ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình đều có nhận thức đúng vai trò của môn

GDCD trong việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học và ý nghĩa của việc vận dụng phương pháp trực quan, cụ thể là:

- Các giáo viên dạy GDCD đều cho rằng môn GDCD có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học;

- Về ý nghĩa của việc vận dụng phương pháp trực quan: có 01 ý kiến cho rằng phương pháp trực quan “Kích thích được hứng thú học tập của học sinh, làm cho giờ học hấp dẫn, sinh động hơn” và 01 ý kiến “Phát huy được tính tích cực, độc lập và sáng tạo của học sinh” Ngoài ra, các ý kiến “ Làm giờ cho giờ học nhẹ nhàng, tự nhiên và hiệu quả” và “các ý kiến khác” không có

Mức độ vận dụng phương pháp trực quan trong quá trình dạy học môn GDCD lớp 10

Bảng 1: Mức độ vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần I môn GDCD lớp 10 ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kiêm Bôi, tỉnh Hòa Bình

Như vậy, tất cả giáo viên dạy môn GDCD của trường đều có ý thức trong việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học nhằm góp phần vào việc tích cực hóa hoạt động dạy và học ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình Tuy nhiên, trong thực tiễn dạy học thì mức độ vận dụng phương pháp này còn hạn chế, theo chúng tôi nguyên nhân chủ yếu của thực trạng này xuất phát từ yếu tố khách quan: điều kiện phương tiện dạy học của nhà trường chưa đáp ứng được nhu cầu vận dụng phương pháp trực quan của giáo viên, nhất là tranh ảnh, máy chiếu projector

Qua khảo sát, dự giờ thao giảng trong tổ chuyên môn, đặc biệt là môn GDCD lớp 10, chúng tôi nhận thấy cách vận dụng phương pháp trực quan vào dạy học của giáo viên bộ môn có những ưu điểm và những hạn chế như sau:

* Ưu điểm trong cách vận dụng phương pháp trực quan

Hầu hết trong tiết dạy vận dụng phương pháp trực quan của giáo viên đều chuẩn bị tốt các phương tiện trực quan Kỹ năng sử dụng thành thạo các phương tiện trực quan, kích thích được sự chú ý, quan sát của học sinh

* Những hạn chế trong cách vận dụng phương pháp trực quan

Do đánh giá quá cao vai trò của phương pháp trực quan, phương tiện trực quan nên một số giáo viên còn lạm dụng quá nhiều hình ảnh trực quan, biến tiết dạy trở thành một tiết “xem hình, xem phim” hoặc “tiết trình chiếu”, do đó không thể chuyển tải được hết kiến thức cơ bản, cần thiết của bài học, dần dần gây tâm lý nhàm chán, không phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong quá trình tiếp thu kiến thức của học sinh Hoặc lạm dụng trong việc trình chiếu chạy chữ thay vì có thể sử dụng bằng hình thức nói hoặc viết

Nói cách khác, giáo viên chưa sử dụng phối hợp một cách khoa học giữa phương tiện dạy học truyền thống và hiện đại

Sử dụng hình ảnh trực quan đôi khi chưa có tác dụng giáo dục lồng ghép về những vấn đề mang tính thời sự, xã hội

Bên cạnh đó, một khó khăn lớn nhất hiện nay của nhà trường là điều kiện còn thiếu trang thiết bị dạy học nhất là phương tiện dạy học truyền thống (tranh ảnh) cũng như phương tiện dạy học hiện đại như: máy chiếu projector, chưa đáp ứng được nhu cầu sử dụng của giáo viên trong dạy học; vì thế, giáo viên dạy học môn GDCD phải vay mượn tranh, ảnh từ các bộ môn khác hoặc phải đăng ký trước tiết dạy có sử dụng máy chiếu để được cán bộ phụ trách phòng máy vi tính sắp xếp

Vì vậy, việc vận dụng phương pháp trực quan trong giảng dạy môn GDCD

ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình chưa phát huy được tính tích cực của nó

Mặt khác, do ảnh hưởng của nhận thức về vị trí, vai trò của môn học GDCD trong hệ thống các môn học ở trường phổ thông của một số giáo viên chưa đúng với mục tiêu của môn học: hình thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học, bởi vì có một số quan điểm cho rằng môn học GDCD là môn phụ, nếu không phải là môn phụ thì cũng là môn không thi tốt nghiệp nên không cần đầu tư nhiều, nhận thức này không chỉ của các giáo viên bộ môn khác mà còn cả chính những giáo viên dạy môn học này

Cách thức vận dụng phương pháp trực quan của giáo viên trường THPT 19

- 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình hiện nay

1.2.3 Thực trạng việc tiếp cận với phương pháp trực quan của học sinh trong giờ học môn GDCD lớp 10, phần “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học”

Để tìm hiểu nhận thức về vai trò và thái độ học tập môn GDCD lớp 10 của học sinh trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình và làm cơ

sở thực tiễn cho việc nghiên cứu về thực trạng tiếp cận với phương pháp trực quan của học sinh trong giờ học môn GDCD lớp 10, tôi đã tiến hành điều tra, khảo sát 120 học sinh của khối 10 (lớp 10A1, 10A3, 10A8, 10A9) về nhận thức

và thái độ học tập môn GDCD lớp 10 với kết quả như sau:

TỔNG HỢP PHIẾU ĐIỀU TRA THỰC TRẠNG HỌC TẬP MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT 19 – 5 KIM BÔI

%

Câu 1: Theo em, môn học GDCD có vai trò như thế nào trong cuộc sống?

Là môn học phụ, không cần học cũng không

sao

Câu 2: Em chỉ học khi giáo viên chưa kiểm tra và chỉ học khi sắp đến kỳ thi phải không?

Câu 4: Em có thích học môn GDCD không?

không?” có 70% ý kiến cho là đúng; 25% ý kiến “chưa đúng lắm” và 5% ý kiến

“không đúng” Hoặc khi hỏi: “Ở trên lớp, em tham gia phát biểu ý kiến, xây dựng bài, tranh luận, thảo luận như thế nào trong tiết học môn GDCD?”: Chỉ có 31,7% ý kiến cho là “tích cực”; có 38,3% ý kiến “không bao giờ”; “đôi khi” có 30% ý kiến Về hứng thú học tập, thể hiện qua câu hỏi: “Em có thích học môn GDCD không”?: Có 22,5% số học sinh thích học, 68,3% học sinh có thái độ bình thường đối với môn học và 9,2% số học sinh không thích học

Như vậy, giữa nhận thức về vị trí, vai trò môn học và thái độ học tập của học sinh trong trường hợp này rõ ràng có mâu thuẫn Để tìm hiểu nguyên nhân, tôi tiến hành trò chuyện với học sinh và được biết là do môn học này chỉ tự chọn trong thi tốt nghiệp và phương pháp giảng dạy của giáo viên chưa thật sự kích thích hứng thú, tích cực, sáng tạo của học sinh Tất nhiên, với thái độ học tập nêu trên của học sinh sẽ tạo nên một “sức ỳ” trong học tập và có ảnh hưởng lớn đến chất lượng giáo dục bộ môn đặc biệt là đối với sự phát triển nhân cách của các em Xuất phát từ tình hình cơ sở vật chất và trang thiết bị nêu trên của nhà trường, cho thấy: phương tiện trực quan phục vụ cho phương pháp dạy học trực quan được đáp ứng đầy đủ nhưng chưa được sử dụng thường xuyên Chính vì vậy mà việc vận dụng phương pháp trực quan trong giảng dạy cũng như việc tiếp cận của học sinh trong tiết học có vận dụng phương pháp trực quan còn hạn chế, nhất là đối với môn GDCD khối 10 Tuy nhiên, thông qua tiết thao giảng của giáo viên có vận dụng phương pháp trực quan với phương tiện trực quan hiện đại (máy vi tính, máy chiếu projector), tôi nhận thấy hứng thú của hầu hết học sinh được bộc lộ rõ nét, cụ thể là:

- Các em rất tích cực quan sát, chú ý, chăm chú lắng nghe những vấn đề mà giáo viên đưa ra để tranh luận, thảo luận Mức độ tập trung vào bài học cao hơn

- Giơ tay phát biểu sôi nổi, nhiệt tình bổ sung ý kiến cho câu trả lời của bạn, chủ động nắm kiến thức bài học

- Biết vận dụng được kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống thông qua việc tích cực hoàn thành tốt hệ thống bài tập trong sách giáo khoa

Từ thực trạng việc tiếp cận phương pháp trực quan của học sinh trong giờ học môn GDCD lớp 10 như trên, cho phép khẳng định tính tất yếu của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10, phần một ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình

1.2.4 Tính tất yếu của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10, phần I ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình

* Về cơ sở lý luận

Xuất phát từ quy luật của quá trình nhận thức: từ nhận thức cảm tính (trực quan sinh động) đến nhận thức lý tính (tư duy trừu tượng), từ nhận thức lý tính (tư duy trừu tượng) đến thực tiễn; đây là con đường nhận thức biện chứng không thể phủ nhận được trong quá trình dạy học Mục tiêu cơ bản của môn học GDCD lớp 10 phần “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” là phải trang bị bước đầu cho học sinh về thế giới quan duy vật

và phương pháp luận biện chứng để trên cơ sở đó các em nhận thức đúng đắn về thế giới vật chất và lý giải được các hiện tượng xảy ra trong thực tiễn cuộc sống gần gũi với các em; để đạt được điều này, trong dạy học nhất thiết phải gắn lý thuyết môn học với thực tiễn trong dạy học đối với môn GDCD là rất cần thiết

và phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi, tức là phải vận dụng các PPDH tích cực, trong đó có phương pháp trực quan thông qua sử dụng phương tiện dạy học trực quan sinh động

* Về cơ sở thực tiễn

Qua xác định vị trí, nội dung chương trình môn học GDCD lớp 10, sự phát triển về năng lực trí tuệ lứa tuổi, cho thấy việc sử dụng phương pháp trực quan với quan điểm xây dựng nội dung chương trình môn học: “Nội dung kiến thức của môn GDCD phải gắn bó chặt chẽ với cuộc sống thực tiễn của học sinh, gắn liền với những sự kiện trong đời sống đạo đức, pháp luật, kinh tế, chính trị, xã hội của địa phương, của đất nước” phù hợp với sự phát triển tâm sinh lý lứa tuổi Bởi vì thông qua phương tiện trực quan (tranh ảnh, hình ảnh, đoạn phim…) với vai trò như là một thế giới vật chất thu nhỏ và đây cũng là tiền đề bắt buộc của

tư duy, có tác dụng kích thích và làm phong phú quá trình tư duy Chính vì vậy

mà hiệu quả của quá trình dạy học môn GDCD lớp 10, nhất là phần “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” sẽ được nâng lên

Như vậy, căn cứ vào cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn nêu trên cho phép khẳng định sự cần thiết của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10, phần “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” ở trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình

CHƯƠNG 2 THỰC NGHIỆM VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC PHẦN I MÔN GDCD LỚP 10 TRƯỜNG THPT 19 - 5

KIM BÔI, HUYỆN KIM BÔI, TỈNH HÒA BÌNH 2.1 Kế hoạch thực nghiệm

2.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành nhằm thẩm định hiệu quả của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học phần một môn GDCD lớp 10 trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình

Kết quả của thực nghiệm sẽ là minh chứng để đánh giá hiệu quả của việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học đối với môn GDCD lớp 10 ở trường THPT Tính hiệu quả được biểu hiện qua những nội dung sau:

Thứ nhất: Quá trình thực nghiệm phải phản ánh được vai trò chủ đạo,

hướng dẫn, tổ chức hoạt động của giáo viên trong quá trình dạy

Thứ hai: Phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

trong quá trình học

Thứ ba: Chất lượng dạy học của lớp thực nghiệm phải được nâng cao hơn

so với lớp đối chứng

2.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm

- Nghiên cứu chương trình môn GDCD lớp 10 và các bài tập để lựa chọn các nội dung thực nghiệm sư phạm

- Tham khảo: sách giáo khoa Giáo dục công dân 10, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Nxb Giáo dục; Sách giáo viên Giáo dục công dân 10, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Nxb Giáo dục; Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình, sách giáo khoa lớp 10, Nxb Giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo; Giáo trình Triết học Mác – LêNin, Nxb Chính trị quốc gia

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm một số bài dạy cụ thể có sử dụng phương pháp trực quan để khẳng định tính hiệu quả và tính khả thi của đề tài

2.1.3 Đối tượng thực nghiệm

Chúng tôi tiến hành chọn đối tượng thực nghiệm của đề tài này một cách

ngẫu nhiên tại trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình Trong đó:

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại trường THPT 19 - 5 Kim Bôi,

huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình

2.1.5 Thời gian tiến hành thực nghiệm

Chúng tôi tiến hành thực nghiệm trong một tuần, học kì 1 năm học 2017-

2.1.6 Địa điểm thực nghiệm

Tại trường THPT 19 - 5 Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình

- Lớp thực nghiệm 1: 10A1

- Lớp đối chứng 1: 10A3

2.1.7 Giả thuyết thực nghiệm

Tôi đặt giả thuyết rằng: Việc vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn GDCD lớp 10 phần “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” sẽ nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn này và phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo, hứng thú đối với học sinh

2.2 Nội dung thực nghiệm

2.2.1 Lựa chọn nội dung kiến thức, phương tiện dạy học

* Lựa chọn nội dung kiến thức thực nghiệm

Khung chương trình môn GDCD lớp 10 do Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định gồm 02 phần:

- Phần công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học: gồm 09 bài, 16 tiết

- Phần công dân với đạo đức: gồm 07 bài, 11 tiết

Nội dung của chương trình nằm trong Sách giáo khoa: Giáo dục công dân

10, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Nhà xuất bản Giáo dục

Do hạn định về thời gian của đề tài nên tôi chỉ lựa chọn những đơn vị kiến

thức của bài sau để thực nghiệm: Bài 3 – “Sự vận động và phát triển của thế

giới vật chất” cho lớp thực nghiệm 1(10A1) và lớp đối chứng 1 (10A3),và bài 5

- “Cách thức vận động, phát triển của sự vật và hiện tượng” cho lớp thực nghiệm 2 (10A8) và lớp đối chứng 2(10A9).

* Phương tiện dạy học thực nghiệm

Trên cơ sở mục tiêu, nội dung bài học đã lựa chọn, các phương tiện dạy học hiện có của nhà trường, chúng tôi sử dụng phương tiện dạy học: Hình ảnh,

sơ đồ, mô hình, máy chiếu đa phương tiện (máy chiếu projector kết hợp với máy

vi tính) kết hợp với bảng, phấn để tiến hành thực nghiệm

2.2.2 Thiết kế bài giảng lớp thực nghiệm

2.2.2.1 Thiết kế bài giảng cho lớp đối chứng

Tôi tiến hành thiết kế bài giảng cho lớp đối chứng do chính tôi dạy khối lớp

10 thực hiện theo PPDH truyền thống (chủ yếu dùng phương pháp đàm thoại tái hiện, thuyết trình) với những phương tiện dạy học: bảng, phấn viết

2.2.2.2 Thiết kế bài giảng cho lớp thực nghiệm

2 Về kỹ năng

- Phân loại đƣợc năm hình thức vận động cơ bản của thế giới vật chất

- Giải thích đƣợc sự vật, hiện tƣợng nào cũng luôn vận động dù ở hình thức này hay hình thức khác Không có sự vật, hiện tƣợng nào không vận động

- So sánh đƣợc sự giống nhau và khác nhau giữa vận động và phát triển của

- Tài liệu tham khảo khác:

+ Hồ Thanh Diện- Vũ Xuân Vinh: Bài tập tình huống Giáo dục công dân 10 NXB Giáo dục, TP Hồ Chí Minh, 2007

+ Trần Văn Chương (chủ biên): Thực hành Giáo dục công dân 10 NXB Giáo dục Hải Dương, 2006

+ Trần Văn Chương (chủ biên): Tình huống Giáo dục công dân 10 NXB Giáo dục, 2006

+ Trần Văn Chương (chủ biên): Tư liệu Giáo dục công dân 10 NXB Giáo dục Quảng Nam, 2006

+ Hồ Thanh Diện: Thiết kế bài giảng Giáo dục công dân 10, NXB Hà Nội, Hải Phòng, 2006

+ Vũ Đình Bảy ( chủ biên): Thiết kế bài dạy học giáo dục công dân 10 theo chuẩn kiến thức, kỹ năng, NXB Đại học Huế, 2014

2 Phương tiện

- Sơ đồ về các chiều hướng của sự vận động, quan hệ giữa các hình thức vận động

- Chuẩn bị những bộ tranh minh họa về sự phát triển (nếu có)

III Phương pháp: hỏi - đáp, thuyết trình, đàm thoại, diễn giảng, chứng minh, trực quan

IV Trọng tâm: quan điểm của triết học Mác – Lênin về sự vận động và phát triển

V Tiến trình dạy học

1 Kiểm tra kiến thức đã học (5 phút)

Câu hỏi 1: Giải thích quan điểm: Con người và xã hội loài người là sản phẩm của giới tự nhiên?

2 Giới thiệu bài mới (3 phút)

- GV: Trong giao tiếp thường nhật, thỉnh thoảng chúng ta sử dụng hay nghe nhắc đến từ vận động Vậy, vận động là gì?Người nông dân đang cày ruộng có phải là đang vận động không?Cô đang đi như thế này, có phải là cô đang vận động không?

- HS: Phải

- GV: Vậy, cô không đi nữa, đứng im thế này thì có được xem là đang vận động không?

- HS: Trả lời (hoặc có, hoặc không)

- GV: Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, đứng im là trạng thái vận động đặc biệt VD: Cô đang đứng im nhưng vẫn đang diễn ra vận động trao đổi chất với môi trường (hít thở không khí) Các bảng đứng im trong lớp học chỉ là tương đối, trong bản thân nó, các nguyên tử đang vận động và nó cũng vận động theo vòng quay của trái đất Như vậy, trong thế giới vật chất, có

sự vật, hiện tượng nào mà không vận động hay không ?

- HS: Không

- GV: Thế giới chất không ngừng vận động trong không gian và thời gian

Đó cũng là vấn đề mà chúng ta cần tìm hiểu qua bài 3

3 Dạy bài mới (30 phút)

Hoạt động giáo viên Hoạt động học sinh Nội dung

và hiện tượng nào không vận

động không? Nếu có người

nói “ Con tàu thì vận động

a Thế nào là vận động?

biến đổi (quan sát trực tiếp,

gián tiếp)

+ Vận động diễn ra trong tự

nhiên, trong xã hội và cả

trong tư duy, ý thức của con

người Vận động của tư duy

có được chính là nhờ sự

phản ánh của thế giới khách

quan Trong bút ký Triết

học, Lênin nói: “Vận động

của tư duy chính là vận động

của thế giới hiện thực được

di chuyển và biến hình trong

chỉ là sự thay đổi vị trí của

các vật thể trong không gian

và hiện tượng trong giới tự nhiên và đời sống xã hội

hội (vận động viên điền

thế giới này sẽ ra sao nếu

trái đất ngừng quay quanh

trục của nó và quay quanh

mặt trời, nếu các dòng sông

- Ghi bài

b Vận động là phương thức tồn tại của thế giới vật chất

- Vận động là thuộc tính vốn có (cố hữu), là phương thức tồn tại của các sự vật và hiện tượng (vật chất)