NGHIÊN CỨU BỔ SUNG PHYTOESTROGEN TỪ THỰC PHẨM DÀNH CHO PHỤ NỮ Ở ĐỘ TUỔI SINH SẢN VÀ TIỀN MÃN KINH

LỜI CAM KẾT ------ Tôi xin cam kết luận văn này được hoàn thành dựa trên các kết quả nghiên cứu của tôi trong khuôn khổ của đề tài “Nghiên cứu bổ sung phytoestrogen từ thực phẩm dành

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Ở ĐỘ TUỔI SINH SẢN VÀ TIỀN MÃN KINH

DƯƠNG THỊ KIM NGUYÊN

2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA KHOA HỌC TỰ NHIÊN

- -

MÃ NGÀNH D440112

NGHIÊN CỨU BỔ SUNG PHYTOESTROGEN

TỪ THỰC PHẨM DÀNH CHO PHỤ NỮ

Ở ĐỘ TUỔI SINH SẢN VÀ TIỀN MÃN KINH

DƯƠNG THỊ KIM NGUYÊN

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

TS LÊ THANH PHƯỚC

2017

i

Trường Đại Học Cần Thơ Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam

Khoa Khoa Học Tự Nhiên Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

NHẬN XÉT ĐÁNH GIÁ CỦA CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

1 Cán bộ hướng dẫn TS LÊ THANH PHƯỚC

2 Đề tài “Nghiên cứu bổ sung phytoestrogen từ thực phẩm dành cho phụ

nữ ở độ tuổi sinh sản và tiền mãn kinh”

3 Sinh viên thực hiện Dương Thị Kim Nguyên MSSV B1304075

Lớp Hóa học 2 (KH1360A2) Khóa 39

4 Nội dung nhận xét

a Nhận xét về hình thức của LVTN

b Nhận xét về nội dung của LVTN (Đề nghị ghi chi tiết đầy đủ)

 Đánh giá nội dung thực hiện đề tài

c Nhận xét đối với từng sinh viên tham gia thực hiện đề tài (Ghi rõ từng

nội dung chính do sinh viên nào chịu trách nhiệm thực hiện nếu có)

2 Đề tài “Nghiên cứu bổ sung phytoestrogen từ thực phẩm dành cho phụ

nữ ở độ tuổi sinh sản và tiền mãn kinh”

3 Sinh viên thực hiện Dương Thị Kim Nguyên MSSV B1304075

Lớp Hóa Học 2 (KH1369A2) Khóa 39

4 Nội dung nhận xét

a Nhận xét về hình thức của LVTN

b Nhận xét về nội dung của LVTN (Đề nghị ghi chi tiết đầy đủ)

 Đánh giá nội dung thực hiện đề tài

 Những vấn đề còn hạn chế

c Nhận xét đối với từng sinh viên tham gia thực hiện đề tài (Ghi rõ từng nội dung chính do sinh viên nào chịu trách nhiệm thực hiện nếu có)

d Kết luận, đề nghị và điểm

Cần Thơ, ngày tháng năm 2017 Cán bộ phản biện

LỜI CẢM ƠN - -

Thời gian qua tôi đã nghiên cứu luận văn “Nghiên cứu bổ sung phytoestrogen từ thực phẩm dành cho phụ nữ ở độ tuổi sinh sản và tiền mãn kinh” Để hoàn thành tốt luận văn này, ngoài sự cố gắng của bản thân, tôi đã nhận được nhiều sự giúp đỡ từ gia đình, thầy cô và bạn bè Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến:

TS Lê Thanh Phước người thầy đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo về chuyên môn trong suốt quá trình để tôi hoàn thành luận văn

Quý thầy cô bộ môn Hóa-Sinh, khoa Khoa học Tự Nhiên, trường Đại Học Cần Thơ đã truyền đạt cho tôi nhiều kiến thức và kinh nghiệm quý báu về chuyên ngành trong suốt quá trình học tập và hỗ trợ giúp đỡ, tạo mọi điều kiện

để tôi hoàn thiện luận văn này

Qua đây, tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong Hội đồng đã đọc và góp ý cho luận văn của tôi

Cuối cùng tôi xin gửi lời cám ơn đến gia đình đặc biệt là ba mẹ đã động viên cũng như hỗ trợ tôi về mặt kinh tế và tất cả các bạn Hóa học 2 K39 đã luôn

hỗ trợ tôi trong suốt quá trình làm luận văn

Xin chân thành cảm ơn!

iv

TÓM TẮT - -

Phytoestrogen là hợp chất có nguồn gốc từ thực vật có cấu trúc hóa học và tác dụng tương tự estrogen nội sinh, một loại hoocmon sinh dục nữ Bổ sung phytoestrogen từ thực phẩm đúng cách giúp mang lại hiệu quả cao và tránh các tác hại xảy ra Luận văn này được thực hiện với mục đích bổ sung lượng estrogen thiếu hụt và duy trì hoạt động nội tiết

Luận văn được thực hiện bằng phương pháp dùng thực nghiệm, bổ sung estrogen có nguồn gốc từ tự nhiên (phytoestrogen)

Kết quả nghiên cứu ở độ tuổi sinh sản cho thấy cósự cải thiện tốt hơn về ngoại hình, cơ thể cân đối, da mặt mịn màng, giảm mụn cám Đồng thời, giúp tăng kích cỡ vòng một an toàn và cân bằng nội tiết tố, nồng độ estradiol trong máu được cải thiện Ở độ tuổi tiền mãn kinh quy trình bổ sung lượng thiếu hụt giúp duy trì hoạt động nội tiết và giảm các chịu chứng tiền mãn kinh

Từ kết quả đạt được cho thấy phương pháp bổ sung estrogen giúp cân bằng lượng nội tiết và đảm bảo sự hoạt động nhịp nhàng của hệ trục não bộ-tuyến yên-buồng trứng đáp ứng nhu cầu estrogen của cơ thể

LỜI CAM KẾT - -

Tôi xin cam kết luận văn này được hoàn thành dựa trên các kết quả nghiên cứu của tôi trong khuôn khổ của đề tài “Nghiên cứu bổ sung phytoestrogen từ thực phẩm dành cho phụ nữ ở độ tuổi sinh sản và tiền mãn kinh”

Cần Thơ, ngày tháng năm 2017 Cán bộ hướng dẫn Người cam kết

TS Lê Thanh Phước Dương Thị Kim Nguyên

vi

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN iii

TÓM TẮT iv

LỜI CAM KẾT v

MỤC LỤC vi

DANH MỤC BẢNG ix

DANH MỤC HÌNH x

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT xi

Chương 1 GIỚI THIỆU 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục tiêu đề tài 1

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu 1

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu 1

1.4 Phương pháp và nội dung nghiên cứu 2

1.4.1 Phương pháp nghiên cứu 2

1.4.2 Nội dung nghiên cứu 2

Chương 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

2.1 Tìm hiểu về nội tiết tố 3

2.1.1 Khái niệm nội tiết tố (hay còn gọi là hormone) 3

2.1.2 Vai trò của hormone[9] 3

2.1.3 Cơ chế tác dụng của hormone[9] 3

2.1.4 Các hormone chính của tuyến nội tiết[8,9] 4

2.2 Tìm hiểu về chu kỳ kinh nguyệt 4

2.2.1 Các thời kỳ hoạt động sinh sản ở phụ nữ 4

2.2.2 Hệ trục não bộ-tuyến yên-buồng trứng 5

2.2.3 Chu kỳ kinh nguyệt của phụ nữ 7

2.3 Nội tiết tố nữ estrogen 7

2.3.1 Cơ chế sản sinh estrogen 8

2.3.2 Cơ chế tác động estrogen[3] 9

2.3.3 Tác dụng của estrogen 10

2.3.4 Những biểu hiện khi thiếu estrogen[3] 11

2.3.5 Nguyên nhân gây thiếu hụt estrogen 11

2.3.6 Nhu cầu estrogen của cơ thể 12

2.3.7 Nguồn bổ sung estrogen 12

2.3.8 Cách làm cân bằng estrogen 13

2.4 Tìm hiểu về estrogen nhân tạo 13

2.4.1 Estrogen nhân tạo 13

2.4.2 Các mối nguy hại khi sử dụng estrogen nhân tạo 13

2.5 Tìm hiểu về phytoestrogen 14

2.5.1 Phytoestrogen 14

2.5.2 Lợi ích của việc sử dụng phytoestrogen 15

2.5.3 Cơ chế tác dụng[10] 15

2.5.4 Tính an toàn của phytoestrogen 17

2.6 Tìm hiểu về progesterone 18

2.6.1 Progesterone 18

2.6.2 Tầm quan trọng progesterone[3] 18

2.7Tìm hiểu về pregneolone 19

2.7.1 Pregneolone[3] 19

2.7.2 Vai trò của pregneolone đối với phụ nữ 20

Chương 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 21

3.1 Hàm lượng phytoestrogen trong một số loại thực phẩm 21

3.2 Cách xét nghiệm nội tiết 21

3.3 Xây dựng quy trình thử nghiệm 22

3.3.1 Chế độ ăn giúp điều hòa nội tiết tố 22

3.3.2 Giấc ngủ 25

3.3.3 Chế độ luyện tập thể thao 25

3.4 Chỉ tiêu đánh giá 25

3.5 Ưu nhược điểm của phương pháp 25

3.5.1 Ưu điểm 25

3.5.2 Nhược điểm 25

Chương 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 26

4.1 Kết quả ở độ tuổi sinh sản 26

viii

4.1.1 Kết quả về cân nặng và kích cỡ vòng một 26

4.1.2 Kết quả về da 26

4.1.3 Kết quả nội tiết tố 26

4.2 Kết quả ở độ tuổi tiền mãn kinh 26

4.2.1 Kết quả về cân nặng 26

4.2.2 Kết quả nội tiết tố 27

Chương 5 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 28

5.1 Kết luận 28

5.1.1 Kết luận quy trình bổ sung phytoestrogen từ thực phẩm dành cho phụ nữ ở độ tuổi sinh sản 28

5.1.2 Kết luận quy trình bổ sung phytoestrogen từ thực phẩm dành cho phụ nữ ở tuổi tiền mãn kinh 28

5.2 Kiến nghị 28

TÀI LIỆU THAM KHẢO 29

PHỤ LỤC 1 30

PHỤ LỤC 2 31

PHỤ LỤC 3 32

PHỤ LỤC 4 33

PHỤ LỤC 5 34

PHỤ LỤC 6 35

PHỤ LỤC 7 36

PHỤ LỤC 8 37

ix

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Hàm lượng phytoestrogen trong một số loại thực phẩm……21 Bảng 3.2 Thực đơn bổ sung cho một tuần……….24 Bảng 3.3 Thang đánh giá chỉ tiêu nội tiết ……….25 Bảng 4.1 Kết quả chỉ tiêu cân ngặng và kích cỡ vòng 1 ở độ tuổi sinh sản……….……… 26 Bảng 4.2 Kết quả đo nội tiết ở độ tuổi sinh sản 26 Bảng 4.3 Kết quả về cân nặng ở độ tuổi tiền mãn kinh…… ……… 26 Bảng 4.4 Kết quả nội tiết tố ở độ tuổi tiền mãn kinh……….…………27

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Hormone estrogen biến động qua các thời kỳ…… .… …… … 5

Hình 2.2 Hệ trục não bộ-tuyến yên-buồng trứng……… …… ……5

Hình 2.3 Sơ đồ sự thay đổi FSH, LH, estrogen, progesterone trong thời kỳ kinh nguyệt……… ………6

Hình 2.4 Chu kỳ kinh nguyệt của phụ nữ……… ……… … 7

Hình 2.5 Cấu trúc của estradiol (E2)……… 7

Hình 2.6 Cấu trúc của estriol (E3)……… … ……… …… ….8

Hình 2.7 Cấu trúc của estron (E1)……… … 8

Hình 2.8 Sơ đồ sự tác động của estrogen và progesterone trong chu kỳ kinh nguyệt……… ………… 9

Hình 2.9 Cấu trúc của Daizein… ……… … 14

Hình 2.10 Cấu trúc của Genistein……… ……… 14

Hình 2.11 Cấu trúc của Conmestras………… ……… 15

Hình 2.12 Chuyển đổi testosterone thành estradiol……… 16

Hình 2.13 Cơ chế tác dụng của estrogen và phytoestrogen đối với thụ thể estrogen………17

Hình 2.14 Cấu trúc của progesterone……… ….….18

Hình 2.15 Cấu trúc của pregneolone……….……… 19

Hình 2.16 Chuyển đồi tạo thành progesterone và estradiol từ pregnenolone 20

ER-α Estrogen receptor alpha

ER-β Estrogen receptor beta

FSH Follicle stimulating hormone

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS LÊ THANH PHƯỚC

Chương 1 GIỚI THIỆU 1.1 Lý do chọn đề tài

Nội tiết tố nữ (estrogen) có vai trò rất quan trọng trong đời sống sinh lý của người phụ nữ Estrogen kích thích để bắt đầu chu kỳ kinh nguyệt, đem đến cho người phụ nữ một thân hình quyến rũ, cơ thể giữ được lượng nước cần thiết, việc phân bố mỡ đều đặn dưới da giúp da hồng hào, mềm mại, thân hình thon gọn, vòng một căng tròn, mái tóc mượt mà, khỏe mạnh… Bên cạnh đó, estrogen còn làm tăng khả năng hấp thu và tiêu thụ chất trong cơ thể, bảo vệ tim mạch, ngăn xơ vữa động mạch, mạch vành, chống tăng huyết áp… Tuy nhiên, cơ thể phụ nữ có nhiều biến đổi, do vậy, lượng estrogen tự nhiên được sản sinh ra không đều và không phải lúc nào cũng dồi dào Sự thiếu hụt estrogen có thể gây

ra tình trạng rối loạn kinh nguyệt, khó đậu thai ở độ tuổi sinh sản-một trong những nguyên nhân gây tình trạng hiếm muộn, hoặc thiếu sữa khi nuôi con (do tuyến vú không phát triển khi mang thai) Ở độ tuổi tiền mãn kinh và mãn kinh, thiếu hụt trong giai đoạn này gây ra nhiều rối loạn về sinh lý, làm suy giảm hệ miễn dịch và sức khỏe như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, mất ngủ, thay đổi tính tình,

dễ cáu gắt, suy giảm trí nhớ Sự suy giảm estrogen khiến làn da trở nên khô nám, sạm đen và xuất hiện nhiều nếp nhăn Ngoài ra còn làm tăng các nguy cơ

về bệnh tim mạch, loãng xương,… Khi cơ thể được giữ ở trạng thái cân bằng nội tiết tố sẽ giúp chống lão hóa, duy trì được vẻ thanh xuân, cũng như sắc đẹp

và sinh lý của người phụ nữ

Việc sử dụng liều cao estrogen tổng hợp để bổ sung lượng estrogen bị thiếu hụt, thuốc gây ức chế ngược làm cơ thể ngừng sản xuất estrogen và không bám được vào niêm mạc tử cung Do đó, ngăn cản sự thụ thai và bài tiết sữa Ngoài ra, còn có một số tác dụng không mong muốn như ngực căng, buồn nôn, nhức đầu, vàng da, ứ mật, có thể gây ung thư nội mạc tử cung, ung thư vú Bổ sung estrogen tổng hợp có ưu điểm cho kết quả nhanh trong thời gian ngắn nhưng lại có nhiều tác dụng phụ ung thư, đột quỵ,… Do đó, liệu pháp bổ sung phytoestrogen từ thực phẩm là biện pháp hữu hiệu có tác dụng từ từ, an toàn,

nên tôi chọn đề tài tốt nghiệp “Nghiên cứu bổ sung phytoestrogen từ thực phẩm dành cho phụ nữ ở độ tuổi sinh sản và tiền mãn kinh”

1.2 Mục tiêu đề tài

Mục tiêu chính của đề tài là tìm hiểu, nghiên cứu và thiết lập quy trình bổ sung phytoestrogen từ thực phẩm đáp ứng được nhu cầu của cơ thể và giúp hệ trục não bộ-tuyến yên-buồng trứng hoạt động tốt hơn

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu dựa trên hai đối tượng

- Nữ ở độ tuổi sinh sản

- Nữ ở độ tuổi tiền mãn kinh

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Một số loại thực phẩm có chứa hàm lượng phytoestrogen cao

- Đánh giá kết quả đạt được theo các chỉ tiêu đề ra

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS LÊ THANH PHƯỚC

2

1.4 Phương pháp và nội dung nghiên cứu

1.4.1 Phương pháp nghiên cứu

- Bổ sung và đánh giá bằng thực nghiệm

1.4.2 Nội dung nghiên cứu

- Tìm hiểu về sinh lý phụ khoa

- Tìm hiểu về estrogen nội tiết, estrogen nhân tạo, phytoestrogen, progesterone, pregneolone và nhu cầu estrogen cần thiết của cơ thể

- Lựa chọn một số loại thực phẩm có chứa hàm lượng phytoestrogen cao

- Thiết lập qui trình thử nghiệm

- Dùng thử nghiệm

- Kiểm tra một số chỉ tiêu nội tiết tố nữ định kỳ

- Viết báo cáo, tổng kết

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS LÊ THANH PHƯỚC

Chương 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Tìm hiểu về nội tiết tố

2.1.1 Khái niệm nội tiết tố (hay còn gọi là hormone)

Nội tiết tố là một chất hóa học được tiết ra bởi một hoặc nhiều tế bào và chúng tác động lên các tế bào trong các bộ phận khác nhau của cơ thể sinh vật Chỉ một lượng nhỏ hormone được dùng trong quá trình trao đổi chất của tế bào

Nó là công cụ hóa học để truyền các tín hiệu từ tế bào này đến tế bào khác Tất

cả các sinh vật đa bào đều sản xuất hormone; hormone thực vật được gọi

là phytohormone Các hormone trong cơ thể động vật thường được truyền trong máu Các tế bào phản ứng lại với hormone khi chúng tiếp nhận hormone đó Hormone gắn chặt với protein tiếp nhận (receptor), tạo ra sự kích hoạt cơ chế chuyển đổi tín hiệu và cuối cùng dẫn đến các phản ứng riêng biệt trên từng loại tế bào

Các phân tử hormone tuyến nội tiết được tiết trực tiếp vào dòng máu, trong khi các hormone ngoại tiết được tiết vào các ống dẫn và từ đó chúng có thể chảy vào máu hoặc chúng truyền từ tế bào này qua tế bào khác bằng cách khuếch tán

Có 3 loại cơ bản[8]

Hormone steroid: là những hormone có cấu trúc hoá học giống cholesterol

và hầu hết được tổng hợp từ cholesterol như hormone vỏ thượng thận, tinh hoàn, buồng trứng và nhau thai

Hormone dẫn xuất từ acid amin là tyrosin: hormone của tuyến giáp, hormone của tủy thượng thận

Hormone peptid: đa số những hormone còn lại thuộc nhóm này như hormone vùng dưới đồi, hormone tuyến yên, hormone tuyến cận giáp, hormone tuyến tuỵ

2.1.2 Vai trò của hormone [9]

Tham gia điều hòa quá trình sinh trưởng và phát triển của cơ thể

Tham gia quá trình điều hòa quá trình trao đổi chất và năng lượng Quá trình chuyển hóa, dự trữ và biến đổi của vật chất và năng lượng trong cơ thể phụ thuộc rất nhiều vào hormone

Tham gia điều hòa sự cân bằng nội môi của dịch nội bào và ngoại bào Tham gia điều tiết sự thích nghi của cơ thể với môi trường

Tham gia điều tiết quá trình sinh sản

2.1.3 Cơ chế tác dụng của hormone [9]

Khi đến tế bào đích, hormone thường không tác dụng trực tiếp vào cấu trúc trong tế bào mà thường kết hợp với chất tiếp nhận ở bề mặt hoặc bên trong màng tế bào hoặc trong nhân tế bào đích Phức hợp hormone-receptor sẽ thúc đẩy một chuỗi phản ứng hoá học trong tế bào, những phản ứng sau bao giờ cũng

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS LÊ THANH PHƯỚC

4

mạnh hơn phản ứng trước nên chỉ những kích thích ban đầu dù rất nhỏ của hormone cũng đủ gây hiệu quả cuối cùng rất lớn

Các chất tiếp nhận hormone là những phân tử protein có trọng lượng phân

tử lớn, mỗi tế bào đích có khoảng 2000-100.000 receptor Mỗi receptor đặc hiệu cho một loại hormone, chính điều này quyết định tác dụng đặc hiệu của hormone lên tế bào đích

Số lượng receptor ở tế bào đích có thể thay đổi từng ngày thậm chí từng phút vì các phân tử protein receptor tự nó có thể bị bất hoạt hoặc bị phá huỷ, nhưng rồi có thể được hoạt hoá trở lại hoặc được tổng hợp các phân tử mới trong

tế bào Số lượng receptor tại tế bào đích tỉ lệ nghịch với lượng hormone trong máu Điều này giúp điều hoà hoạt động của tế bào

Tuỳ thuộc vào bản chất hoá học của hormone mà vị trí gắn của hormone với receptor sẽ xảy ra trên màng, trong bào tương hoặc trong nhân tế bào và do

đó chúng cũng có những con đường tác động khác nhau vào bên trong tế bào hay nói cách khác, chúng có những cơ chế tác dụng khác nhau tại tế bào đích

2.1.4 Các hormone chính của tuyến nội tiết [8,9]

Vùng dưới đồi: bài tiết các hormone giải phóng và ức chế, hai hormone được bài tiết bởi nhân trên thị và nhân cạnh não thất là ADH (vasopressin) và oxytocin được chứa ở thuỳ sau tuyến yên

Tuyến yên: thuỳ trước bài tiết GH (Hormone tăng trưởng), ACTH (Adreno-cortycotropin hormone), TSH (Thyroide stimulating hormone), FSH (Follicle Stimulating Hormone), LH (Luteinizing Hormone), Prolactin

Tuyến giáp: bài tiết T3 (Tri-iodothyronine), T4 (Thyroxine) và Calcitonine

Tuyến cận giáp: bài tiết parathormone (PTH)

Tuyến tuỵ nội tiết: bài tiết insulin, glucagon, somatostatin

Tuyến thượng thận: vỏ thượng thận bài tiết cortisol, aldosteron và androgen

Tuỷ thượng thận: bài tiết adrenalin và noradrenalin

Tuyến buồng trứng: bài tiết estrogen và progesteron

Tuyến tinh hoàn: bài tiết testosteron

Nhau thai: bài tiết HCG (Human chorionic gonadotropin), estrogen, progesteron, HCS (Human chorionic somatomammotropin), relaxin

2.2 Tìm hiểu về chu kỳ kinh nguyệt

2.2.1 Các thời kỳ hoạt động sinh sản ở phụ nữ

Dựa vào kinh nguyệt mà cuộc đời hoạt động sinh sản của người phụ

nữ được sắp xếp theo các thời kỳ sau[3]

]

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS LÊ THANH PHƯỚC

Hình 2.1 Hormone estrogen biến động qua các thời kỳ

(Nguồn: orchard)

- Thời kỳ trước dậy thì trước 12 tuổi

- Thời kỳ dậy thì trung bình từ 13 đến 16 tuổi

- Thời kỳ hoạt động sinh sản kéo dài đến khi mãn kinh

- Thời kỳ tiền mãn kinh còn được gọi là quá trình chuyển đổi mãn kinh Trong giai đoạn này người phụ nữ hành kinh có có những biểu hiện bất thường Vòng kinh có thể dài, cũng có thể ngắn lượng máu kinh có thể nhiều lên, cũng

có thể ít đi Nếu vòng kinh ngắn và lượng kinh nhiều thì giai đoạn này có thể kéo dài

.- Thời kỳ mãn kinh là tình trạng thôi không hành kinh của người phụ nữ tuổi mãn kinh trung bình 45-50 tuổi Kể từ khi mãn kinh, người phụ nữ không còn khả năng sinh con

- Giai đoạn hậu mãn kinh thường được tính là hai năm Trong giai đoạn này, nếu người phụ nữ không hành kinh lần nào nữa thì sẽ coi mãn kinh hẳn và bước vào thời kỳ già nua

2.2.2 Hệ trục não bộ-tuyến yên-buồng trứng

Ba bộ phận này tạo thành một hệ trục thần kinh-nội tiết, bắt đầu phối hợp hoạt động từ lúc tuổi dậy thì đến tuổi mãn kinh, giúp cơ thể duy trùy sức khỏe, sắc đẹp và chức năng sinh lý ở phụ nữ

Hình 2.2 Hệ trục não bộ- tuyến yên- buồng trứng (Nguồn: healthplus)

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS LÊ THANH PHƯỚC

LH (Luteinizing Hormone) kích thích nang noãn trưởng thành phóng noãn, kích thích hình thành hoàng thể và kích thích hoàng thể chế tiết

FSH và LH có các đường cong chế tiết trong chu kỳ gần như song song với nhau vag có đỉnh cao vào trước ngày phóng noãn một ngày Tuy nhiên, đỉnh FSH không cao đột ngột như đỉnh LH, cũng không tăng nhiều như đỉnh LH Vào trước ngày phóng noãn, đỉnh LH có khi đạt trị số gấp tới 5-10 lần so với trước đó Vào nữa sau của vòng kinh, trị số của FSH hơi thấp hơn so với vào nửa đầu của vòng kinh

LH như đã nói, vài ngày trước khi phóng noãn có thể tăng nhanh đột ngột, vào đỉnh cao trước ngày phóng noãn 1 ngày, sau đó giảm nhanh, xuống mức như trước kì phóng noãn

Hình 2.3 Sơ đồ sự thay đổi FSH, LH, Estrogen, Progesterone trong thời

kỳ kinh nguyệt

2.2.2.3 Buồng trứng

Buồng trứng chịu sự điều tiết của não bộ và tuyến yên Buồng trứng có 2 chức năng Chức năng nội tiết sản sinh ra các hormone như estrogen và progesteron; Chức năng ngoại tiết sản sinh ra các nang noãn Nang noãn phóng

ra, tế bào hạt ở vỏ nang noãn (vỏ trứng) tiết ra do sự tác động của FSH và LH–hai hormone tuyến yên Sự phối hợp của hai hormone này, sự nhạt cảm hóa của buồng trứng là cơ sở thiết yếu tạo nên sự điều hòa hormone estrogen[3]

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS LÊ THANH PHƯỚC

2.2.3 Chu kỳ kinh nguyệt của phụ nữ

Chu kỳ sinh dục của người phụ nữ có độ dài 22–35 ngày trung bình là 28 ngày Mỗi chu kỳ được bắt đầu từ ngày bắt đầu hành kinh và kết thúc bằng ngày bắt đầu của vòng kinh sau Vì thế chu kỳ sinh dục còn được gọi là chu kỳ kinh hay vòng kinh

Hình 2.4 Chu kỳ kinh nguyệt của phụ nữ

(Nguồn: violet)

Kinh nguyệt đều đặn là điều chứng tỏ cơ chế hồi tác đã được thực hiện tốt

từ dưới vùng dưới đồi–tuyến yên–buồng trứng, nghĩa là có phóng noãn, có khả năng sinh sản

2.3 Nội tiết tố nữ estrogen

Estrogen là nội tiết tố nữ quan trọng, được sản xuất chủ yếu bởi buồng trứng, ngoài ra tuyến thượng thận và nhau thai cũng sẽ sản xuất một lượng nhỏ Buồng trứng chế tiết estrogen dưới sự kích thích của LH kết hợp với FSH Cũng

vì lượng FSH và LH thay đổi có chu kỳ nên lượng estrogen cũng thay đổi có chu kỳ[3]

Có 3 loại estrogen chính của buồng trứng: estradiol (E2), estriol (E3) và estron (E1) Đối với niêm mạc tử cung, estradiol (E2) có tác dụng mạnh gấp 8-

10 lần estron (E1), gấp 80 lần estriol (E3) nên khi nói đến tác dụng của estrogen

là tác dụng của estradiol (E2)[3]

Estradiol (E2)

Hình 2.5 Cấu trúc của estradiolEstradiol hay 17β-estradiol, một hormone sinh dục nữ và là dạng chính của estrogen ở người Ngoài tác động đến chức năng sinh dục và sinh sản, estradiol có ảnh đến nhiều cơ quan khác đặc biệt là cấu trúc của xương

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS LÊ THANH PHƯỚC

8

Tên hóa học: (8S,9S,13S,14S,17S)-13-methyl- decahydro cyclopenta[a]phenanthrene-3,17-diol

6,7,8,9,11,12,14,15,16,17-Công thức phân tử: C18H24O2

Khối lượng phân tử: 272.39 g/mol

Quá trình biến đổi diễn ra tại gan, chu kỳ bán phân hủy khoảng 13 giờ và được bài tiết theo nước tiểu

Công thức phân tử: C18H22O2

Khối lượng phân tử: 270.336 g/mol

Trong vòng kinh, estrogen có hai đỉnh cao, một đỉnh ở vào trước ngày phóng noãn do sự tăng chế tiết cực đại của nang noãn chín Đỉnh cao thứ hai của estrogen xảy ra sau ngày phóng noãn khoảng một tuần, vào thời điểm hoạt động mạnh nhất của hoàng thể[3]

2.3.1 Cơ chế sản sinh estrogen

Mở đầu mỗi chu kỳ, Gn-RH của vùng dưới đồi kích thích tuyến yên chế tiết các hormone hướng sinh dục FSH của tuyến yên kích thích nang noãn của buồng trứng phát triển Cộng với tác dụng của LH, nang noãn này chế tiết estrogen Khi estrogen đạt tới một mức độ nhất định sẽ tác động ngược lên vùng dưới đồi và tuyến yên làm tăng chế tiết LH, dẫn đến phóng noãn và hình thành hoàng thể Khi estrogen và progesteron của hoàng thể đạt đủ cao sẽ ức chế vùng dưới đồi Hormone giải phóng Gn-RH giảm xuống Tuyến yên ngừng tiết các hormone hướng sinh dục Hoàng thể teo đi, các hormone của hoàng thể giảm

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS LÊ THANH PHƯỚC

xuống làm bong niêm mạc tử cung dẫn đến kinh nguyệt Khi estrogen và progesteron giảm thì vùng dưới đồi không bị ức chế nữa và bắt đầu chế tiết lại Gn-RH, mở đầu một chu kỳ mới, một vòng kinh mới, đây là đường hồi tác dài[3]

Hình 2.8 Sơ đồ sự tác động của estrogen và progesterone

trong chu kỳ kinh nguyệt

2.3.2 Cơ chế tác động estrogen [3]

Estrogen trong máu lưu hành dưới 3 dạng: dạng tự do (là dạng hoạt động), dạng gắn với một protein (để lưu hành trong máu), và cuối cùng là dạng liên hợp (để thải ra ngoài)

Estrogen tự do khi đến tế bào đích sẽ khuếch tán qua màng tế bào để đến kết hợp với thụ thể estrogen (là các protein nằm trên các tế bào của các mô nhất định) trong bào tương (tế bào chất) thành một phức hợp Phức hợp này sẽ đi vào nhân tế bào, gây ra 2 hiệu quả: sao chép DNA để nhân đôi tế bào và tăng nồng

độ tổng hợp RNA

Sau đó estrogen rời khỏi thụ thể và ra khỏi tế bào Thời gian lưu lại trong nhân tế bào tùy thuộc vào loại estrogen- đó là hoạt tính mạnh hay yếu của mỗi loại estrogen

Estrogen và Progesterone

thấp Vùng dưới đồi

Thùy trước tuyến

yên GnRH

Noãn nang chín

Sự rụng trứng

Thành lập thể vàng

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS LÊ THANH PHƯỚC

10

2.3.3 Tác dụng của estrogen

Estrogen là một hormone tham gia vào quá trình phát triển cũng như hoàn thiện các cơ quan sinh dục nữ (tử cung, buồng trứng, âm đạo,…) Tác dụng cụ thể của estrogen như sau[3]:

2.3.3.1 Đối với cơ tử cung

Làm phát triển các sợi cơ tử cung, làm tăng độ lớn, độ dài và số lượng các

sợ cơ Từ đó làm tử cung to ra

Làm tăng nhạy cảm của cơ tử cung đối với oxytoxin Vì thế estrogen được coi là nhân tố dễ gây sảy thai

2.3.3.2 Đối với niêm mạc tử cung

Kích thích phân bào, tăng sinh niêm mạc tử cung

Vì nồng độ estrogen trong máu dao động có chu kỳ nên sự phát triển của niêm mạc tử cung cũng thay đổi theo vòng kinh, dẫn đến sự phát triển, bong rụng và chảy máu có chu kỳ

2.3.3.3 Đối với cổ tử cung

Kích thích chế tiết chất nhầy cổ tử cung, làm chất nhầy tăng nhiều trong

và loãng Tạo điều kiện thuận lợi cho tinh trùng xâm nhập lên đường sinh dục trên của nữ giới

2.3.3.4 Đối với âm đạo

Làm phát triển biểu mô âm đạo, làm dày thành âm đạo thông qua tác dụng duy trì, làm chậm bong các tế bào biểu mô âm đạo

Biểu mô của âm đạo chứa nhiều glycogen đã được trực khuẩn Doderlein vốn có trong âm đạo biến thành acid lactic Môi trường âm đạo luôn ở trạng thái acid 4,5-5,5 Đây là khả năng tự bảo vệ tích cực của âm đạo chống lại sự phát triển của vi khuẩn gây bệnh

2.3.3.5 Đối với âm hộ

Làm phát triển các tuyến của âm hộ như tuyến Bactholin, tuyến Skene, kích thích cá tuyến này chế tiết chất nhờn

2.3.3.6 Đối với tuyến vú

Làm phát triển các tuyến sữa và mô đệm của ngực, khiến ngực nở nang

2.3.3.7 Các tác dụng khác

Estrogen có khả năng giữ nước trong cơ thể và phân bố mỡ dưới da khiến

da hồng hào, mềm mại, thân hình thon gọn, vòng một căng tròn

Estrogen có tác dụng điều hòa vận chuyển ion đặc biệt là ion canxi vào tế bào chống loãng xương, ngăn xơ vữa động mạch do ngăn cản quá trình oxi hóa các lipoprotein tỷ trọng thấp trong máu, ngăn xơ vữa mạch vành Làm tăng khả năng hấp thu và tiêu thụ chất trong cơ thể, bảo vệ tim mạch, phục hồi synap, chống tăng huyết áp…

Estrogen còn có tác dụng làm giảm cholesterol trong huyết tương, giảm nguy cơ bị xơ vữa động mạch

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS LÊ THANH PHƯỚC

Làm tăng các dây âm thanh làm tiếng nói có âm sắc cao

Estrogen làm các tuyến bã nhờn ở da tiết nhiều dịch do đó chất nhờn ở da loãng hơn nên còn có tác dụng chống lại mụn trứng cá

2.3.4 Những biểu hiện khi thiếu estrogen [3]

- Bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm

- Lo âu, trầm cảm, thay đổi tính tình: nội tiết tố nữ estrogen là một trong những yếu tố có thể làm tăng nồng độ serotonin và dopamine – các hormone quyết định tâm trạng của con người

- Giảm trí nhớ: sự suy giảm lượng estrogen và progesteron cũng khiến trí nhớ bị ảnh hưởng

- Đau nhức xương, loãng xương

- Đau đầu: nếu gặp phải tình trạng đau dầu trong cùng khoảng thời gian giống nhau mỗi tháng, đó có thể là do lượng estrogen bị suy giảm

- Ngực thay đổi: kích thước ngực nhỏ lại

- Rối loạn lipid máu, bệnh tim mạch

- Nổi mụn: Có rất nhiều nguyên nhân khác nhau gây mụn, suy giảm nội tiết cũng là một trong những nguyên nhân đó

2.3.4.2 Sắc đẹp

Da trở nên khô, không còn giữ được độ đàn hồi, xuất hiện nhăn và chảy

sệ, giảm độ sáng và mịn màng Ngoài ra cũng xuất hiện các vết nám, sạm da, các vết đồi mồi, tàn nhang ngày càng nhiều

Tóc khô, dễ gãy, rụng do các tuyến mồ hôi bã nhờn giảm hoạt động

2.3.4.3 Sinh lý nữ

Có thể gây rối loạn kinh nguyệt: chu kỳ lúc ngắn, lúc dài, thiếu kinh do các tín hiệu truyền từ não bộ đến tuyến yên và buồng trứng giảm hiệu quả gây rối loạn rụng trứng

2.3.5 Nguyên nhân gây thiếu hụt estrogen

Thiếu hụt nội tiết tố nữ diễn ra ở nhiều lứa tuổi và với nhiều nguyên nhân khác nhau:

- Ở độ tuổi dậy thì: giai đoạn này nội tiết tố estrogen rất dồi giàu Tuy nhiên, giai đoạn cơ thể phát triển nhanh mà lượng estrogen không sản xuất kịp

để đáp ứng sẽ dẫn đến thiếu hụt estrogen, thường xảy ra ở giai đoạn kinh nguyệt chưa ổn định