Từ đó có sự phân tích những ảnh hưởng của sự tham gia vào trang mạng xã hội Facebook đến lối sống thanh niên và đưa ra một số định hướng về việc quản lý và sử dụng trang mạng xã hội một
Trang 1VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
LÊ KIM ANH
FACEBOOK: SỰ THAM GIA VÀO KHÔNG GIAN SỐ
Trang 2Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam
Người hướng dẫn khoa học: GS, TS Nguyễn Quý Thanh
Vào hồi… giờ… phút, ngày… tháng… năm 2018
Có thể tìm hiểu luận án tại thƣ viện:
Thư viện Quốc gia Việt Nam
Thư viện Học viện Khoa học Xã hội
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Thanh niên là một trong những nhóm đối tượng sử dụng nhiều về trang mạng xã hội Mạng xã hội trở thành một xu hướng không thể thiếu đối với thanh niên Với đặc thù là trẻ tuổi, có tri thức,
có tính năng động nên thanh niên là đối tượng rất dễ dàng trong việc tiếp cận và tiếp nhận những cái mới (trong đó có cả những cái tốt và những cái xấu) Vì vậy, việc trở thành công dân mạng có thể làm thay đổi các hoạt động giao tiếp, một số quan niệm của họ về các giá trị trong cuộc sống hàng ngày qua cách họ tiếp cận và đối xử với các mối quan hệ
Có thể nói rằng trang mạng xã hội Facebook là một trang mạng được rất nhiều người sử dụng trên thế giới và trong những năm gần đây, trang mạng xã hội Facebook trở thành một hiện tượng xã hội điển hình, thể hiện nhu cầu giao tiếp xã hội và giải trí cao Nó tạo
ra mỗi người một cộng đồng xã hội bao gồm những người quen biết
và không quen biết, sự đa dạng về môi trường xã hội trên Facebook,
sự tự do trong việc trao đổi thông tin, tâm tư tình cảm hoặc ngay cả yếu tố công việc, kinh tế cũng được đưa vào Facebook để trao đổi Nhìn chung, Facebook dần trở thành một công cụ xã hội không thể thiếu đối với nhiều người, đặc biệt là thanh niên Song với bất kỳ một hiện tượng xã hội nào đều có tính hai mặt: tích cực và tiêu cực, vấn
đề đặt ra là chủ thể sử dụng công cụ Facebook này như thế nào thì tác động ngược trở lại của nó đối với con người, xã hội sẽ như vậy Bởi vậy, nghiên cứu về sự tham gia vào trang mạng xã hội và những tác động từ việc tham gia này trở thành vấn đề được quan tâm
Vậy câu hỏi là: Sau khi tham gia trang mạng xã hội nói chung và trang mạng xã hội Facebook nói riêng, lối sống của thanh
Trang 4niên có những thay đổi gì và thay đổi như thế nào? Xuất phát từ lí do
đó, tác giả lựa chọn đề tài: “Facebook: Sự tham gia vào không gian
số và ảnh hưởng của nó đến lối sống thanh niên hiện nay” để tiến
hành nghiên cứu xã hội học thực nghiệm Nhằm phân tích và nhìn thấy được hiện trạng sử dụng trang mạng xã hội Facebook của thanh niên hiện nay, những tác động của nó đối với lối sống thanh niên Từ
đó có cái nhìn khái quát nhất về vấn đề trong một cách tiếp cận mới, đánh giá và đưa ra được xu hướng sử dụng trang mạng xã hội Facebook của thanh niên trong những năm tiếp theo Đề tài có sự kết hợp kiến thức của xã hội học lối sống, khoa học công nghệ
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án
2.1 Mục đích nghiên cứu
Đề tài mong muốn tìm hiểu sự tham gia của thanh niên vào trang mạng xã hội Facebook Từ đó có sự phân tích những ảnh hưởng của sự tham gia vào trang mạng xã hội Facebook đến lối sống thanh niên và đưa ra một số định hướng về việc quản lý và sử dụng trang mạng xã hội một cách hiệu quả hơn nữa
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn để tiến hành nghiên cứu
sự tham gia của thanh niên vào trang mạng xã hội Facebook và ảnh hưởng của sự tham gia vào trang mạng xã hội Facebook đến lối sống thanh niên
Làm rõ các khái niệm liên quan: không gian số, sự tham gia, trang mạng xã hội, lối sống thanh niên, hoạt động học tập, hoạt động giải trí, định hướng giá trị
Khảo sát định lượng và định tính về sự tham gia của thanh niên vào trang mạng xã hội Facebook và phân tích các ảnh hưởng của
sự tham gia vào trang mạng xã hội Facebook đến lối sống thanh niên
Trang 5Đề xuất một số khuyến nghị về việc quản lý và sử dụng trang mạng xã hội một cách hiệu quả
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của Luận án
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Sự tham gia của thanh niên vào trang mạng xã hội Facebook
và ảnh hưởng của sự tham gia vào trang mạng xã hội Facebook đến lối sống thanh niên
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Quá trình điều tra khảo sát thu thập thông tin định tính, định lượng được thực hiện tại thành phố Hà Nội Thời gian bắt đầu nghiên cứu vấn đề từ năm 2014 đến năm 2017
4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của Luận án
4.1 Phương pháp luận
Từ quan điểm về mối quan hệ biện chứng giữa kiến trúc thượng tầng và cơ sở hạ tầng trong mỗi hình thái kinh tế - xã hội, tư tưởng của Marx về vai trò của ý thức trong đời sống xã hội, về mối liên hệ giữa truyền thông đại chúng và dư luận xã hội được lấy làm
cơ sở cho việc nghiên cứu sự tác động của truyền thông đại chúng và
dư luận xã hội Quan điểm lý thuyết xã hội học được dùng làm cơ sở nghiên cứu ở đây gồm: lý thuyết mạng lưới quan hệ xã hội, lý thuyết tương tác xã hội
3.2 Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp định tính Dữ liệu định lượng được thu thập từ việc điều tra bằng bảng hỏi trên người sử dụng trang mạng xã hội Dữ liệu định tính được lấy từ các phỏng vấn sâu và ý kiến của người sử dụng trang mạng xã hội Dữ liệu thu về được xử lý bằng phần mềm SPSS 11.5
và được mô hình hóa thông qua các phương trình hồi quy (cụ thể một
Trang 6số phương pháp: thống kê mô tả, kiểm định giả thuyết)
5 Đóng góp mới về khoa học của Luận án
Đề tài hướng đến nghiên cứu và phân tích vấn đề dưới góc
độ tiếp cận của Xã hội học để đánh giá những biến đổi và phát triển của lối sống ở một nhóm xã hội nhất định là thanh niên
Đề tài đi vào phân tích thực trạng và đánh giá những tác động theo cả hai chiều để thấy được một cách nhìn tổng quan nhất về lối sống thanh niên
Đề tài này với một góc độ nghiên cứu là lối sống của thanh niên (cụ thể hơn là đi vào các hoạt động học tập, hoạt động giải trí, hoạt động định hướng giá trị) trong tác động của yếu tố tham gia vào trang mạng xã hội Facebook
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận án
Từ kết quả nghiên cứu của luận án, chúng tôi muốn đưa ra những vấn đề đang xảy ra hiện nay trong lối sống thanh niên giúp cơ quan truyền thông đại chúng nắm bắt được những ảnh hưởng của các trang mạng xã hội tới công chúng thanh niên được nghiên cứu, cũng như những nhu cầu của tầng lớp xã hội này
Từ đó, tạo cơ sở khoa học để đề xuất giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả của các phương tiện truyền thông đại chúng tới công chúng thanh niên
7 Kết cấu của Luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận; danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, Luận án gồm 4 chương với 13 tiết
Trang 7Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
1.1 Nhóm nghiên cứu về sự tham gia của người sử dụng vào trang mạng xã hội Facebook
Các nghiên cứu của tác giả nước ngoài và tác giả trong nước đều chỉ ra cơ cấu xã hội của chủ thể trong không gian số thường là người trẻ tuổi, có học vấn cao, đa dạng nghề nghiệp Cụ thể trong các nghiên cứu của các tác giả nước ngoài, trong nước như sau:
Thứ nhất, đối tượng và độ tuổi tham gia rất trẻ Những
nghiên cứu của các nhà nghiên cứu trên thế giới chủ yếu tập trung vào nhóm đối tượng là thanh thiếu niên (học sinh và sinh viên) ở thế
hệ Y (Generation), hay còn gọi là Milennial Họ còn được gọi là thế
hệ mạng – nhóm thanh niên của thế hệ hiện tại, sinh ra trong giai đoạn đầu thập niên 1980 đến cuối thập niên 1990 - thời điểm công nghệ kỹ thuật số phát triển như máy tính, điện thoại di động, internet, máy nghe nhạc Mp3 và các công nghệ khác
Thứ hai, mục đích tham gia: Những nỗ lực của công nghệ
mạng xã hội và điện thoại di động đã cho phép thanh niên sử dụng mạng thỏa mãn nhu cầu rộng rãi trong việc kết bạn, trao đổi thông tin, giao tiếp, tìm kiếm giải trí, học tập với những địa chỉ liên lạc, khu vực trên toàn cầu và cho phép kết hợp hoạt động của email, tin nhắn,
tạo trang, nhật ký, album ảnh, tải nhạc, video
Mục đích tham gia của các cá nhân vì mục đích giáo dục: các
tính năng của công nghệ (không phải là bản thân công nghệ), cho phép
và hạn chế cách một người sử dụng công cụ đó Đồng thời, các nhân tố
xã hội như chuẩn mực, văn hóa, tập quán hành vi là những nhân tố cơ bản nhất ảnh hưởng đến cách sử dụng công nghệ của một người
Trang 8Mục đích tham gia của các cá nhân thông qua hoạt động mang tính giải trí: ở nội dung này thì quan điểm của các tác giả có sự
tương đồng với nhau khi thấy được mục đích tham gia của các cá nhân vào trang mạng xã hội có tính giải trí
Mục đích tham gia của các cá nhân theo hướng tiếp cận các mặt giá trị: ở nội dung này chỉ ra rằng, đối với thanh thiếu niên, số
lượng và tần suất tiếp xúc với bạn bè của một người trên Facebook hoặc các trang mạng tương tự liên quan đến lòng tự trọng của họ và
là một dấu hiệu xã hội quan trọng của nhu cầu được chấp nhận và đồng đẳng
1.2 Nhóm nghiên cứu về ảnh hưởng của trang mạng xã hội Facebook đến lối sống thanh niên
Thứ nhất, việc chỉ ra ảnh hưởng của trang mạng xã hội
Facebook đến hành vi của người sử dụng, thì cách tiếp cận của tác giả nước ngoài và trong nước có một chút khác biệt trong cách chỉ ra vấn đề Các tác giả nước ngoài tiếp cận vấn đề cụ thể theo hướng chỉ
ra những ảnh hưởng có tính tích cực hay những ảnh hưởng tiêu cực trang mạng xã hội Facebook đến người sử dụng Còn các tác giả trong nước tiếp cận theo hướng tổng hợp các vấn đề
Thứ hai, các công trình nghiên cứu của cả tác giả trong nước
và nước ngoài đều còn trên bình diện lí thuyết, bước đầu chưa có nhiều những công trình nghiên cứu cụ thể trên các đối tượng cụ thể với chuỗi hành vi cụ thể Đặc biệt, những lí giải về nhu cầu sử dụng, động cơ sử dụng, những ảnh hưởng của hành vi sử dụng Facebook đối với hoạt động cá nhân, với sự định hướng giá trị và thái độ cá nhân, với tâm trạng xã hội chưa được quan tâm Rõ ràng, đây là những thách thức mà Xã hội học cần quan tâm và giải quyết
Trang 91.3 Một số vấn đề cơ bản Luận án tập trung nghiên cứu
Căn cứ vào mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu, luận án tập trung làm rõ những vấn đề cơ bản sau:
Một là, làm rõ hơn các khái niệm: không gian số, sự tham gia
vào không gian số thông qua tần suất truy cập, thời lượng truy cập, hành vi truy cập, lối sống thanh niên
Hai là, tìm kiếm và trình bày các lý thuyết đủ để làm cơ sở
cho việc luận giải sự tác động, ảnh hưởng của việc tham gia vào không gian số đến lối sống của thanh niên
Ba là, đánh giá thực trạng của sự tham gia vào không gian số
và ảnh hưởng của nó đến lối sống thanh niên
Vấn đề trung tâm của luận án là làm rõ hơn nữa tác động của
sự tham gia vào không gian số và ảnh hưởng của nó đến lối sống thanh niên thông qua hoạt động học tập, giải trí, định hướng giá trị Trọng tâm mô tả, giải thích, tìm ra được những điểm mới trong mối quan hệ của việc tham gia vào không gian số và lối sống thanh niên, đồng thời chỉ ra được liệu sự tham gia vào không gian số là yếu tố có ảnh hưởng mạnh nhất làm thay đổi lối sống của thanh niên
Tiểu kết chương 1
Sau quá trình tổng quan các vấn đề nghiên cứu phục vụ cho Luận án, tác giả thấy:
Thứ nhất, có thể thấy rằng các nghiên cứu về truyền thông xã
hội, đặc biệt là về trang mạng xã hội của quốc tế cũng như trong nước đã đưa ra được cái nhìn khái quát về lịch sử ra đời cũng như tiện ích mà trang mạng xã hội đưa lại Và nội dung nghiên cứu hướng vào một số nội dung sau: quản lý danh tính, danh sách kết bạn; sự tin tưởng khi truy cập trang web; sự trình bày web; giám sát và mối quan tâm riêng tư Sự nghiên cứu của các học giả trên đã chỉ ra được
Trang 10các khía cạnh thúc đẩy sự tham gia của người sử dụng vào các trang mạng xã hội Tuy nhiên, trong tương lại các nhà nghiên cứu nên tập trung hơn nữa vào các sự kiện mang tính tạm thời liên quan đến sức khỏe tâm thần Đó là những trải nghiệm Internet dẫn tới các triệu chứng trầm cảm, hay các trầm cảm sẽ dẫn tới nguy cơ xảy ra các sự
cố trực tuyến tiêu cực sau đó
Thứ hai, về phương pháp, khả năng của các nhà nghiên cứu
mạng xã hội trong việc đưa ra các khẳng định về quan hệ nhân quả còn bị hạn chế vì thiếu các nghiên cứu thực nghiệm hoặc các nghiên cứu theo chiều dọc Mặc dù thực tế đang thay đổi nhanh chóng, các học giả vẫn có một sự hiểu biết hạn chế về vấn đề ai là người sử dụng
và không sử dụng các trang web này, lý do tại sao? Với mục đích gì? Những câu hỏi như vậy đòi hỏi phải nghiên cứu định lượng và định tính trên quy mô lớn
Thứ ba, có những rủi ro và lợi ích gắn liền với việc sử dụng
mạng xã hội bao gồm sự lan tỏa không giới hạn và sức khỏe Những
nỗ lực nghiên cứu hiện nay liên quan đến mạng xã hội trong lĩnh vực
y học, tâm lý học, khoa học máy tính cũng như khía cạnh hình sự - pháp luật là cần thiết Và những nghiên cứu này có sự kết hợp phân tích một trang mạng xã hội theo phương pháp Xã hội học Đây chính
là một điểm quan trọng để thúc đẩy nghiên cứu sinh nghiên cứu về vấn đề đã lựa chọn
Thứ tư, những nghiên cứu trên là những tài liệu tham khảo
cho Luận án, các nghiên cứu chỉ ra được mục đích sử dụng khi tham gia vào các trang mạng xã hội của sinh viên: giao tiếp, giải trí, học tập Tuy nhiên, các hướng nghiên cứu này chỉ mới đáp ứng được một phần việc chỉ ra sự tham gia của người sử dụng vào trong không gian
số Bởi sự tham gia vào không gian số cần phải chỉ rõ được tần suất
Trang 11tham gia, thời gian sử dụng Điều này chính là hướng mới, bổ sung thêm tư liệu của tác giả vào trong Luận án
Thứ năm, có rất nhiều những nghiên cứu về lối sống, lối sống
thanh niên của thời kỳ trước, tuy nhiên đến thời điểm hiện tại, thời kỳ mới của truyền thông đại chúng, truyền thông xã hội thì những nghiên cứu lại chưa có nhiều Do đó, những nghiên cứu này mang tính tham khảo và định hướng cho việc xác định lối sống thanh niên cho phù hợp với sự quan tâm của Luận án
Thứ sáu, cả trong bối cảnh thế giới và Việt Nam hiện nay thì
những nghiên cứu về Internet đều không còn là mới Có thể thấy các nhà nghiên cứu Việt Nam quan tâm nhiều hơn tới thực trạng việc sử dụng Internet và tác động của Internet đối với đời sống văn hóa mà còn ít quan tâm tới những trải nghiệm của những người trong cuộc liên quan tới quá trình kết nối mạng lưới xã hội và sự thể hiện bản sắc cuả họ trong các trang mạng xã hội Trong khi nhà nghiên cứu nước ngoài rất quan tâm tới những khía cạnh này thể hiện bằng những chủ đề nghiên cứu thú vị sâu sắc
Chương 2
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
2.1 Cơ sở lý luận
2.1.1 Hệ thống khái niệm
Khái niệm “sự tham gia”
Khái niệm “sự tham gia” chưa có định nghĩa thống nhất Theo hướng tiếp cận riêng của luận án: Sự tham gia chính là việc cá nhân có tài khoản trang mạng xã hội, có sự tương tác với các thành viên khác trong cộng đồng mạng, có tần suất truy cập, thời lượng truy cập, mối quan hệ bạn bè trên trang mạng xã hội của thanh niên
Trang 12Khái niệm “không gian số”
Không gian số - một hình thức mới của không gian công cộng Trong không gian số này hay còn gọi là không gian ảo, các chủ thể không đồng bộ và nhất thể với các biệt danh đại diện tham gia vào đó Theo hướng tiếp cận của luận án thì đại diện cho không gian
số chính là trang mạng xã hội Facebook Trang mạng xã hội Facebook trở thành cầu nối của một cá nhân vào một không gian khác, không gian ảo – thực, thực - ảo
Khái niệm “lối sống thanh niên”
Khái niệm “lối sống”
Có nhiều định nghĩa khác nhau về lối sống Bản chất lối sống chịu tác động của nhiều yếu tố tác động, trong đó quan trọng nhất là quá trình tiếp biến văn hóa thông qua hoạt động của các phương tiện truyền thông đại chúng nói chung, trang mạng xã hội nói riêng Nhằm khảo sát kỹ lưỡng về khái niệm này trong mối liên hệ với việc tham gia vào trang mạng xã hội Facebook, trong Luận án này chúng tôi tiếp nhận, vận dụng, thao tác hóa khái niệm một cách cụ thể hơn nữa từ phần khái niệm của Depaxin và nhóm tác giả Trần Kiều, Vũ Trọng Rỹ, Hà Nhật Thăng, Lưu Thu Thủy đó là: đưa khái niệm “lối sống” của thanh niên như một phức thể được cấu thành từ ba phương diện: hoạt động học tập, hoạt động giải trí và định hướng giá trị Các hoạt động học tập, hoạt động giải trí và định hướng giá trị của thanh niên được tiếp tục thao tác thành các chỉ báo cụ thể hơn để có thể đo lường được bằng các thang đo phù hợp
Khái niệm “thanh niên”
Dù tiếp cận ở góc độ nào thì “thanh niên” vẫn là một nhóm
xã hội – dân cư bao gồm tất cả những thành viên trong một xã hội cụ thể đang ở trong độ tuổi thanh niên
Trang 13Theo cách tiếp cận của đề tài, hướng nghiên cứu sẽ tập trung vào nhóm thanh niên từ 15-30 tuổi
Khái niệm “lối sống thanh niên”
Do có những quan niệm và cách tiếp cận khác nhau trong nghiên cứu về thanh niên và văn hóa thanh niên nên cách tiếp cận, nhận diện và phân tích về lối sống thanh niên cũng rất khác nhau Trong hướng nghiên cứu của Luận án, từ việc phân tích và có hướng tiếp cận riêng của Luận án về “lối sống” trên ba phương diện: hoạt động học tập, hoạt động giải trí, định hướng giá trị, đề tài tiếp tục tập trung phân tích „lối sống thanh niên” trên cả ba phương diện, và coi
đó như là một nội dung trong các hoạt động sống của thanh niên
2.1.2.Vận dụng lý thuyết
Lý thuyết mạng lưới quan hệ xã hội
Do đó, khi vận dụng lý thuyết mạng lưới xã hội để phân tích ảnh hưởng của trang mạng xã hội Facebook đến lối sống của thanh niên hay với mạng lưới quan hệ xã hội của thanh niên tức là xem xét
sự liên kết của người đang sử dụng Facebook với các quan hệ xã hội (gia đình, bạn bè, các nhóm xã hội khác) của họ có những biến chuyển, thay đổi không và thay đổi theo chiều hướng thân thiết hơn, thắt chặt hơn hay lỏng lẻo hơn, đời sống tình cảm của thanh niên phong phú hơn, tự do hơn hay bị bó hẹp hơn, các mối quan hệ được
mở rộng hơn hay hẹp đi, đồng thời tác động của mạng lưới xã hội thông qua Facebook đối với một số hoạt động của thanh niên trong
đó không chỉ có vấn đề trao đổi tình cảm, học vấn mà còn là mạng lưới xã hội cho các hoạt động khác như tìm kiếm cơ hội việc làm, cơ hội mở rộng quan hệ Phân tích và so sánh mối quan hệ hay mạng lưới xã hội của thanh niên trước và sau khi tham gia vào không gian
số, từ đó đi vào đánh giá tác động hai mặt của sự biến đổi thông qua