Vai trò của phụ nữ dân tộc sán dìu trong phát triển kinh tế hộ gia đình vùng đông bắc việt nam (nghiên cứu trường hợp tỉnh thái nguyên) TT

trong những năm qua, chúng ta thấy nhu cầu thực sự cấp thiết của việc nghiên cứu về vai trò của phụ nữ trong quá trình tham gia phát triển kinh tế hộ gia đình nhằm xóa đói giảm nghèo nha

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

-

NGUYỄN ĐỖ HƯƠNG GIANG

VAI TRÕ CỦA PHỤ NỮ DÂN TỘC SÁN DÌU TRONG PHÁT TRIỂN

KINH TẾ HỘ GIA ĐÌNH VÙNG ĐÔNG BẮC VIỆT NAM

(Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thái Nguyên)

Chuyên ngành: Xã hội học

Mã số: 9.31.03.01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

HÀ NỘI - 2018

Công trình đƣợc hoàn thành tại HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS TÔ DUY HỢP

Phản biện 1: GS.TS Hoàng Bá Thịnh

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Văn Minh

Phản biện 3: PGS.TS Nguyễn Chí Dũng

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại: Học viện Khoa học xã hội

Vào hồi… giờ……phút, ngày…tháng… năm

Có thể tìm hiểu luận án tại thƣ viện:

- Thư viện Quốc gia

- Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Vai trò quan trọng của nguồn nhân lực là phụ nữ trong việc phát triển kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số và miền núi là không thể phủ nhận Việc tăng cường sự tham gia của phụ nữ, thúc đẩy tiềm năng kinh tế của phụ nữ trong bối cảnh thế giới đang thay đổi là mục tiêu hướng tới vì sự tiến bộ về kinh tế - xã hội của phụ nữ và bình đẳng giới của khu

vực, và toàn cầu Chiến lược phát triển nguồn nhân lực Việt Nam giai đoạn 2011-2020

của Đảng và Nhà nước ta đã chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho vùng dân tộc thiểu số và miền núi Phụ nữ có vai trò, đóng góp quan trọng trong phát triển kinh tế cũng như góp phần đưa ra cách tiếp cận bình đẳng về kinh tế, lao động, việc làm cho cả phụ nữ và nam giới ở Việt Nam hiện nay

Hiện nay, phụ nữ Việt Nam góp một phần rất lớn vào quá trình phát triển của đất nước, thể hiện ở số lao động nữ nông thôn chiếm tỉ lệ cao 76.5% trong lực lượng lao động, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất nông – lâm – thủy sản Họ đóng vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển nông nghiệp, nông thôn hiện nay Trong nhóm lao động gia đình, lao động nữ vẫn chiếm vai trò chủ đạo (chiếm 66.6%) Tỷ trọng lao động tự làm và lao động gia đình chiếm tới 56.0%, cao gần gấp rưỡi so với tỷ trọng người làm công ăn lương Nhờ kết quả của các nghiên cứu xã hội học, kinh tế học, chính trị học, văn hóa học, nhân học trong những năm qua, chúng ta thấy nhu cầu thực sự cấp thiết của việc nghiên cứu về vai trò của phụ nữ trong quá trình tham gia phát triển kinh tế hộ gia đình nhằm xóa đói giảm nghèo nhanh và bền vững ở nông thôn Việt Nam hiện nay, đặc biệt là nhóm phụ nữ dân tộc thiểu số Qua đó, Xã hội học đã cung cấp luận cứ khoa học cho những nhà lãnh đạo, quản lý, nhất là nam giới thấy rõ được ý nghĩa sự tham gia của phụ nữ vào phát triển kinh tế gia đình nói riêng

và sự phát triển cộng đồng xã hội nói chung

Hiện nay, dân tộc Sán Dìu ở Việt Nam có 167.659 người, chiếm tỷ lệ 0.17% dân số toàn quốc Thái Nguyên là tỉnh có đông người Sán Dìu nhất ở nước ta (30.06%) Năm 2015, với 50.599 người (3,92%) họ đứng ở vị trí thứ 4 trong các dân tộc của tỉnh và có mặt ở tất cả các huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Thái Nguyên

Việc nghiên cứu về thực trạng vai trò của phụ nữ dân tộc Sán Dìu cho thấy sự tác động của các yếu tố chủ quan và khách quan đến vị trí, vai trò của họ trong gia đình và ngoài xã hội; xác định khả năng của người phụ nữ nói chung và phụ nữ dân tộc Sán Dìu ở địa phương nói riêng trong phát triển kinh tế và hoạt động xã hội

Đề tài nghiên cứu “Vai trò của phụ nữ dân tộc Sán Dìu trong phát triển kinh tế

hộ gia đình vùng Đông Bắc Việt Nam (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thái Nguyên)”

hướng tới đề xuất một số quan điểm, định hướng và giải pháp chung cho vùng Đông

Bắc nói riêng, các vùng dân tộc thiểu số trên phạm vi cả nước nói chung Nâng cao vai trò của phụ nữ dân tộc thiểu số trong phát triển kinh tế hộ gia đình vì mục tiêu xóa đói giảm nghèo nhanh và bền vững của các vùng dân tộc thiểu số, tạo điều kiện thuận lợi để các dân tộc thiểu số sớm hội nhập vào tiến trình phát triển chung của cả nước đang đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa

2 Mục đích và nhiệm nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

+ Mục đích chung: Đề tài nhằm tìm hiểu làm sáng tỏ vai trò của Phụ nữ dân tộc Sán Dìu trong quá trình phát triển kinh tế hộ gia đình nông thôn tỉnh Thái Nguyên thông qua quá trình phân công lao động gia đình, trong mối liên hệ với quyền quyết định của phụ nữ Sán Dìu trong phát triển kinh tế hộ gia đình hiện nay

+ Mục đích cụ thể:

(1)- Đánh giá thực trạng vai trò của Phụ nữ Sán Dìu ở tỉnh Thái Nguyên trong quá trình phát triển kinh tế hộ gia đình thông qua sự phân công lao động của nam giới và nữ giới trong sản xuất, quyền quyết định phát triển kinh tế hộ gia đình của phụ nữ dân tộc Sán Dìu tại Tỉnh Thái Nguyên

(2)- Làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến vai trò của phụ nữ dân tộc Sán Dìu ở tỉnh Thái Nguyên trong quá trình phát triển kinh tế hộ gia đình

(3)- Đề xuất các giải pháp cơ bản, khả thi về mặt lý luận – khoa học, khả dụng về mặt thực tiễn – đời sống để tăng cường vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế hộ gia đình trong giai đoạn hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, đề tài tập trung thực hiện những

nhiệm vụ chủ yếu sau đây:

2.2.1 Làm rõ một số khái niệm then chốt như: “vai trò”, “phụ nữ”, “dân tộc thiểu số”, “dân tộc Sán Dìu”, “kinh tế hộ”, “gia đình”, “vùng Đông Bắc”, “Thái Nguyên” 2.2.2 Tổng quan tài liệu có liên quan đến đề tài luận án, qua đó làm rõ lý do

nghiên cứu đề tài này, những thành tựu có thể kế thừa và những điểm cần bổ sung

2.2.3 Lựa chọn cách tiếp cận và các quan điểm lý thuyết thích hợp với chủ

đề/vấn đề nghiên cứu Đặt ra các câu hỏi nghiên cứu và các giả thuyết nghiên cứu phù hợp Xây dựng khung phân tích, sơ đồ tương quan giữa các biến số Xây dựng công cụ khảo sát, điều tra XHH chọn mẫu tại địa phương

2.2.4 Tiến hành khảo sát điều tra xã hội học tại 3 huyện Đồng Hỷ, Phổ Yên,

Phú Lương thuộc tỉnh Thái Nguyên nhằm thu thập thông tin sơ cấp về thực trạng vai trò của phụ nữ dân tộc Sán Dìu trong phát triển kinh tế hộ gia đình Làm rõ những yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia và khả năng đóng góp của phụ nữ dân tộc Sán Dìu tỉnh Thái Nguyên trong quá trình tham gia phát triển kinh tế hộ gia đình

2.2.5 Xây dựng luận cứ khoa học xã hội học cho các quan điểm định hướng và

giải pháp cơ bản nhằm huy phát huy vai trò, tăng cường nguồn lực tại chỗ - người phụ nữ dân tộc Sán Dìu để góp phần phát triển kinh tế hộ gia đình

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu của luận án là Vai trò phụ nữ dân tộc Sán Dìu trong

phát triển kinh tế hộ gia đình dưới góc độ xã hội học

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Phạm vi nội dung nghiên cứu: Vai trò sản xuất, tái sản xuất và quyền quyết định cùng các yếu tố ảnh hưởng đến phụ nữ Sán Dìu trong phát triển kinh tế hộ gia đình qua trường hợp tỉnh Thái Nguyên

Phạm vi khách thể nghiên cứu: Lao động đại diện hộ gia đình người Sán Dìu tại một số xã thuộc huyện Đồng Hỷ, Phổ Yên và Phú Lương tỉnh Thái Nguyên; cán bộ quản lý xã, huyện và ban ngành tỉnh Thái Nguyên Địa bàn khảo sát, điều tra xã hội học chọn mẫu là các xã Hóa Trung và Nam Hòa huyện Đồng Hỷ, Phúc Thuận huyện Phổ Yên; Sơn Cẩm huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên trong khoảng thời gian từ

năm 2013 đến năm 2017

4 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu của luận án

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

1/ Thực trạng vai trò của phụ nữ dân tộc Sán Dìu tham gia phát triển kinh tế hộ gia đình tại tỉnh Thái Nguyên đang diễn ra như thế nào?

2/ Những yếu tố nào tác động đến vai trò của phụ nữ dân tộc Sán Dìu trong phát triển kinh tế hộ gia đình nhằm xóa đói giảm nghèo nhanh và bền vững?

3/ Giải pháp nào để phát huy và nâng cao vai trò của lao động nữ nói chung và lao động nữ dân tộc Sán Dìu nói riêng trong phát triển kinh tế hộ gia đình để xóa đói giảm nghèo nhanh và bền vững ở tỉnh Thái Nguyên hiện nay?

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

- Phụ nữ dân tộc Sán Dìu là người chịu trách nhiệm chính trong các hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp cũng như công việc nội trợ, nuôi dạy và chăm sóc con cái Tuy nhiên họ lại là người không có quyền kiểm soát kinh tế và quyết định phương án sản xuất

- kinh doanh, đầu tư, tích luỹ trong các công việc gia đình cũng như sản xuất

- Yếu tố phong tục tập quán và chính sách dân tộc cùng vị thế xã hội của người phụ

nữ dân tộc thiểu số có tác động trực tiếp đến vai trò của họ trong phát triển kinh tế hộ gia đình Các quy định khắt khe của chế độ phụ hệ đã hạn chế sự tham gia hoạt động của phụ

nữ Sán Dìu trong gia đình cũng như trong cộng đồng Phụ nữ Sán Dìu rất khó tham gia vào việc xã hội, vì đó là những vị trí dành riêng cho nam giới

- Cần thay đổi nhận thức về vai trò của phụ nữ, khuôn mẫu hành vi của họ, đồng thời điều chỉnh chính sách và đổi mới thể chế xã hội thì mới thực sự nâng cao vai trò của họ trong phát triển kinh tế hộ gia đình nhằm bảo đảm sinh kế và phát triển bền vững

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

5.1 Phương pháp luận nghiên cứu

Sau khi xác định vấn đề và mục đích nghiên cứu, tác giả đã xây dựng cơ sở lý thuyết, giả thuyết nghiên cứu và thiết kế khung nghiên cứu

Sử dụng cách tiếp cận tổng –tích hợp các Lý thuyết xã hội – nhân văn tổng quát như Thuyết thực chứng, Thuyết diễn giả, Thuyết phê phán; các Lý thuyết khoa học xã hội – nhân văn tổng quát như Thuyết chức năng và cấu trúc, Thuyết hành động và tương tác, Thuyết xung đột và biến đổi Sử dụng Lý thuyết chuyên biệt như Thuyết vị thế - vai trò, Thuyết nữ quyền để xem xét vai trò của Phụ nữ trong phát triển kinh tế

hộ gia đình hiện nay đang đóng vai trò như thế nào trong tiến trình phát triển kinh tế của đất nước nói chung và mỗi nhóm cá nhân nói riêng, cách thức thể hiện vai trò giữa Phụ nữ và Đàn ông dân tộc Sán Dìu có điểm gì đặc biệt Ngoài ra, còn sử dụng

Lý thuyết phát triển nông bền vững để xem xét sự ảnh hưởng của kinh tế hộ gia đình dân tộc thiểu số đến quá trình phát triển nông thôn trong giai đoạn hiện nay Luận án

sử dụng phương pháp kết hợp hài hòa giữa các Phương pháp định tính và Phương pháp định lượng trong tổng quan tài liệu, nghiên cứu khảo sát điều tra chọn mẫu, tổng hợp kết quả nghiên cứu để mô tả, tổng hợp, phân tích, so sánh để củng cố tính thực tiễn của

Lý thuyết và tính phong phú của các Lý thuyết trong thực tiễn xã hội

5.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể

Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp

Đã thu thập và phân tích tài liệu sẵn có như các văn bản chính sách, các nghiên cứu trên các tạp chí khoa học, sách và các công trình nghiên cứu khoa học về vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế hộ gia đình, phụ nữ dân tộc thiểu số

Sử dụng số liệu thống kê về tình hình đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội, cũng như các vấn đề liên quan luận giải về thực trạng vai trò, những thuận lợi khó khăn, những nhân tố tác động đến quá trình tham gia phát triển kinh tế hộ gia đình của phụ

nữ Sán Dìu ở Thái Nguyên

Phương pháp phỏng vấn bằng bảng hỏi

Phương pháp phỏng vấn bằng bảng hỏi được thực hiện bằng quy trình chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống, phỏng vấn 480 lao động đại diên hộ gia đình bao gồm cả lao động nam và lao động nữ trong độ tuổi lao động để đo lường các sự kiện xã hội

Phương pháp phỏng vấn sâu, phỏng vấn chuyên gia lãnh đạo quản lý

Tác giả luận án đã phỏng vấn sâu 20 người lao động, 4 cán bộ quản lý xã, 4 cán

bộ địa phương; lãnh đạo nhà quản lý của các sở ban ngành có liên quan

Phương pháp xử lí thông tin

Thông tin định lượng được xử lí bằng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS 16.0

6 Đóng góp mới của luận án

Trên cơ sở khái quát những kết quả từ các nghiên cứu đã có, từ hệ thống khái niệm, các phạm trù và các lý thuyết xã hội học, luận án đã hình thành được khung lý thuyết phù hợp, giúp định hướng, tiếp cận và giải quyết một cách hiệu quả nhiều vấn

đề liên quan đến vai trò của phụ nữ Sán Dìu trong quá trình hội nhập và hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế bền vững của tỉnh Thái Nguyên

Phụ nữ dân tộc thiểu số đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế hộ gia đình, họ đã bước đầu thay đổi nhận thức, thay đổi khuôn mẫu hành vi và có mục tiêu phát triển rõ ràng Khác với các nghiên cứu trước đây, với đề tài này tôi mong muốn

đóng góp thêm vào các công trình nghiên cứu khoa học cụ thể về vấn đề phụ nữ trong

mưu sinh và phát triển (WILAD), rộng hơn là giới với sinh kế và phát triển (GWLAD)

ở Việt Nam dưới góc nhìn xã hội học, vì sinh kế bền vững không chỉ là điều kiện tiên

quyết của phát triển mà còn là mục tiêu trước tiên của các dự án, chương trình phát triển; nói khác đi, như chúng ta thấy xoá đói giảm nghèo là mục tiêu đầu tiên của mọi chương trình, dự án phát triển kinh tế - xã hội nói chung, phát triển kinh tế hộ gia đình ở nông thôn nói riêng

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học và thực tiễn giúp các nhà quản lý, các nhà hoạch định chính sách, nhà giáo dục và đào tạo kịp thời điều chỉnh chính sách và đổi mới thể chế xã hội để thực sự nâng cao vai trò của phụ nữ dân tộc thiểu số trong phát triển kinh

tế hộ gia đình nhằm bảo đảm sinh kế và phát triển bền vững Nghiên cứu sẽ giúp cho bản thân người phụ nữ cũng như những người quan tâm hiểu rõ hơn về vai trò của phụ nữ dân tộc thiểu số trong hoạt động phát triển sản xuất kinh tế hộ gia đình ở nông thôn vùng Đông Bắc hiện nay nói chung và trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên nói riêng Luận án không những góp phần quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu mà còn phát huy vai trò tư vấn, là tài liệu

tham khảo cho cán bộ lãnh đạo địa phương trong xây dựng, hoạch định chính sách liên quan đến phát triển kinh tế hộ gia đình, đặc biệt là nhóm hộ gia đình dân tộc thiểu số Nghiên cứu

sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích với các cấp, ngành tại địa bàn nghiên cứu Đồng thời luận án cũng là tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy xã hội học giới, xã hội học kinh tế,

xã hội học nông thôn, nghiên cứu về phụ nữ khi vận dụng vào đề tài vai trò của phụ nữ dân tộc thiểu số trong phát triển kinh tế hộ gia đình ở nông thôn hiện nay

8 Cơ cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án được kết cấu thành 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tài liệu liên quan đến đề tài luận án

Chương 2: Cơ sở lý luận và khung phân tích của đề tài

Chương 3: Vai trò của phụ nữ Sán Dìu trong phát triển kinh tế hộ gia đình ở tỉnh Thái Nguyên

Chương 4: Các yếu tố ảnh hưởng đến Vai trò của phụ nữ Sán Dìu trong phát triển kinh tế hộ gia đình ở Thái Nguyên hiện nay

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 Các công trình nghiên cứu về phụ nữ và vấn đề giới

Kể từ năm 2007 đến nay khá nhiều nghiên cứu dưới góc độ giới đã được thực hiện và công bố để phục vụ cho việc hoạch định, và thực thi chính sách như: 1)- Đánh giá việc thực hiện Công ước về Phân biệt đối xử trong việc làm, nghề nghiệp và trả công bình đẳng giữa lao động nam và lao động nữ cho công việc có giá trị ngang nhau; 2)- Chính sách, pháp luật lao động nhìn dưới góc độ bình đẳng giới; 3)- Nghiên cứu về tác động kinh tế - xã hội của việc gia nhập WTO đến phụ nữ nông thôn Việt Nam; 4)- Tuổi nghỉ hưu của lao động nữ ở Việt Nam: Bình đẳng giới trong chính sách bảo hiểm xã hội; 5)- Giới và biến đổi khí hậu; 6)- Bạo lực gia đình; 7)- Điều tra gia đình Việt Nam …Đặc biệt, năm 2010 là năm bản lề xây dựng các Chiến lược, Kế hoạch phát triển cho giai đoạn mới của mỗi Bộ ngành, địa phương, vì vậy, hầu hết các Bộ, Ngành, Địa phương đều đã tổ chức các nghiên cứu đánh giá thực trạng cũng như việc thực hiện các chính sách chuyên ngành, trong đó có xem xét dưới góc độ giới Các nghiên cứu này sẽ là cơ sở cho việc xây dựng và ban hành các chiến lược,

kế hoạch phát triển cho giai đoạn mới của mỗi Bộ, Ngành, Địa phương

Các Trung tâm nghiên cứu và đào tạo về giới tiếp tục hoạt động, đã và đang tập trung nghiên cứu về vai trò của nam và nữ trong sản xuất; vai trò và địa vị của phụ nữ

trong gia đình; sự biến đổi vai trò giới dưới tác động của sự phát triển kinh tế - xã hội; quá trình đô thị hoá và chuyển dịch lao động từ khu vực nông thôn đến đô thị; bạo lực trong gia đình; buôn bán phụ nữ; cơ sở lý luận và thực tiễn của công tác trợ giúp pháp lý cho phụ nữ Một số kết quả nghiên cứu nói trên đã được sử dụng trong quá trình xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến phụ

nữ và bình đẳng giới

Đây chính là cơ sở quan trọng để đề tài xác định được rõ ràng quyền bình đẳng nam nữ là nền tảng quan trọng ảnh hưởng đến quá trình thực hiện vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế hộ gia đình, huy động và kiểm soát các nguồn lực cho phát triển bền vững

1.2 Nghiên cứu về phân công lao động trong gia đình giữa hai giới

Các nghiên cứu về Phân công lao động theo giới trong gia đình bao gồm chủ đề:

Sự biến đổi của xã hội theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa góp phần tạo cơ hội việc làm cho phụ nữ và sự tham gia của họ vào lực lượng lao động xã hội Từ đó, đóng góp của phụ nữ vào thu nhập gia đình tăng lên, góp phần tăng sự tham gia của người chồng vào các công việc gia đình Cách thức chủ yếu là đo lường về quyền quyết định cuối cùng trong một số lĩnh vực như sản xuất/kinh doanh; mua bán/xây sửa nhà đất; chi tiêu hàng ngày; mua sắm đồ đạc đắt tiền; tổ chức giỗ tết; v.v Phân công lao động cho nữ giới ở nông thôn tập trung chủ yếu là công việc nội trợ, một loại hình gần như kết quả có thể đoán trước, sản xuất, kinh doanh gia đình, giao tiếp,

v.v ít được đề cập đến hoặc chỉ được phân tích một cách riêng rẽ

Thực tế này đã đặt ra một số câu hỏi nghiên cứu như mô hình phân chia công việc nhà thực sự có vai trò như thế nào trong bối cảnh xã hội đang chuyển đổi một cách nhanh chóng như hiện nay ở Việt Nam? Quan niệm của nam giới và phụ nữ về việc nhà như thế nào? Công việc nhà có giá trị kinh tế như thế nào? Làm cách nào để lượng hóa được công việc nhà và sự đóng góp của nó vào nền kinh tế quốc gia? Để trả lời những câu hỏi này đòi hỏi có một nghiên cứu toàn diện về công việc nhà Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần nâng cao nhận thức của

xã hội về loại công việc này và sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách xây dựng những chính sách phù hợp quan tâm tới điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và đào tạo giải quyết những nhu cầu của người lao động và công bằng/bình đẳng giới Cần phân tích sâu hơn logic xã hội ẩn đằng sau sự phân công lao động theo giới trong gia đình ở Việt Nam và tìm ra những điều hợp lý hay bất hợp lý của sự phân công lao động hiện tại để chỉ ra vì sao khuôn mẫu ra quyết định hay sự phân công lao động

theo giới trong gia đình có thể tồn tại lâu dài như vậy?

1.3 Nghiên cứu về tương quan giới trong tiếp cận và kiểm soát các nguồn lực trong xã hội

1.3.1 Giới trong tiếp cận và kiểm soát đất đai

Theo phân tích của Ngân hàng thế giới, vấn đề đất đai đáng lo ngại nhất là sự thay đổi về quyền sở hữu và sử dụng đất từ quản lý dựa trên cộng đồng sang quản lý theo cơ chế thị trường Nguồn tài nguyên vốn được cộng đồng quản lý và chia sẻ nay

đã chuyển sang sở hữu cá thể có thể chuyển nhượng mua bán tạo ra sự khác biệt trong sở hữu và sử dụng đất Đây cũng là lý do tạo ra khoảng cách giàu – nghèo ngày càng tăng trong các cộng đồng dân tộc thiểu số [Ngân hàng thế Giới, (2000)]

Luật Đất đai sửa đổi năm 2013 đã khắc phục, giải quyết được những tồn tại, hạn chế phát sinh trong quá trình thi hành Luật trước đây và đảm bảo quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất hoặc quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất là tài sản chung của vợ và chồng thì phải ghi cả họ, tên vợ và họ, tên chồng vào Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản gắn liền với đất

1.3.2 Giới trong tiếp cận các nguồn lực khác (đào tạo nghề, khuyến nông, chăm sóc sức khỏe)

Phụ nữ chỉ chiếm 33% số người tham gia đào tạo giai đoạn 2001 - 2005 Riêng trong số lao động nông thôn, chỉ có 30% lao động nam và 25% lao động nữ từng được đào tạo nghề (Kabeer và cộng sự, 2005)

Phụ nữ thiếu cơ hội được chăm sóc sức khỏe thể chất cũng như tinh thần Các công trình cho thấy phụ nữ là người chăm sóc chính cho các thành viên gia đình bị bệnh, trong khi việc quyết định có đi khám chữa bệnh hay không thì tiếng nói có trọng lượng hơn lại ở phía người chồng Hơn nữa, đến lượt mình, người phụ nữ trong gia đình chưa được chăm sóc một cách đầy đủ so với nam giới Bên cạnh đó, ở trong cùng một nhóm mức sống thì tỷ lệ gia đình không có nữ tham gia bảo hiểm y tế luôn luôn cao hơn tỷ lệ gia đình không có nam tham gia bảo hiểm y tế (Trần Thị Vân Anh, Nguyễn Hữu Minh 2008)

1.4 Nghiên cứu về sự thay đổi địa vị và vai trò của người phụ nữ trong gia đình

Lối suy nghĩ rập khuôn và quan niệm sai lầm cho rằng dân tộc thiểu số là lạc hậu và bảo thủ đã chi phối nhiều đến các chính sách phát triển và khiến cho chính những người dân tộc thiểu số trở nên thiếu tự tin Mặc dù Nhà nước không có những báo cáo chính thức về vấn đề này, nhưng các nhà phân tích phi chính phủ đã có những đánh giá và đưa ra kết luận: Nhiều văn kiện chương trình/dự án đã có chung nhận định rằng, các dân tộc thiểu số, trong đó có cả các tộc người đang sinh sống ở miền núi phía Bắc, đều còn trong tình trạng “lạc hậu”, “dân trí thấp”, “phương cách sản xuất cổ hủ, lỗi thời”; và muốn cho người dân tộc thiểu số có thể phát triển được, cần có các chính sách can thiệp trực tiếp, đưa các yếu tố được coi là tiến bộ từ bên

ngoài vào để khắc phục tình trạng đó

Các rào cản văn hóa được hình thành bởi nhiều nguyên nhân, nhưng quan trọng

nhất là cách nhìn rập khuôn, một chiều và những nhận định mang tính áp đặt

1.5 Nghiên cứu về dân tộc Sán Dìu

Các công trình nghiên cứu về người Sán Dìu đã phản ánh một bước tiến lớn trong lịch sử nghiên cứu về văn hóa của người Sán Dìu nói chung; bước đầu hình thành những kết quả nghiên cứu về tộc người Sán Dìu cả nước nói chung và người Sán Dìu ở từng địa phương nói riêng Tuy nhiên, vấn đề tìm hiểu người Sán Dìu ở Thái Nguyên nói chung và đi sâu nghiên cứu những yếu tố tác động, ảnh hưởng đến vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế hộ gia đình còn nhiều khoảng trống

Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu các vấn đề có liên quan đến đề tài

Các đề tài nghiên cứu đã thực hiện của các nhà nghiên cứu đã đưa ra bức tranh khái quát về vấn đề giới và gia đình ở Việt nam trong những năm gần đây cũng như làm sáng tỏ hơn vai trò phụ nữ ngày nay phải đảm nhận đó là vai trò sản xuất, vai trò tái sản xuất và vai trò hoạt động cộng đồng Ở các gia đình nông thôn Việt Nam, hầu hết các công việc đều do phụ nữ thực hiện nhưng đàn ông mới được công nhận là người đảm nhiệm vai trò chính Những định kiến về giới, sự khác biệt sinh học, phong tục tập quán cũ… đã ngăn cản phụ nữ thể hiện vai trò và quyền quyết định trong gia đình, quyền tiếp cận với các nguồn lực và lựa chọn các phương án phát triển kinh tế hộ gia đình phù hợp và hiệu quả Thêm nữa, các kết quả nghiên cứu đi trước cũng đã gợi mở một số định hướng cho nghiên cứu tiếp theo, cho rằng việc nâng cao trình độ học vấn và chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp là hai trong những yếu tố quan

trọng nhằm thay đổi vai trò của phụ nữ trong gia đình và cộng đồng

Việc xác định các giải pháp nâng cao vai trò của phụ nữ dân tộc Sán Dìu trong phát triển kinh tế hộ gia đình nhằm thay đổi nhận thức, thay đổi khuôn mẫu hành vi trên cơ sở phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội cũng như các lợi thế về sinh thái và tự nhiên của tỉnh Thái Nguyên hướng tới điều chỉnh chính sách và đổi mới thể chế của tỉnh vẫn chưa được dựa trên những luận cứ khoa học nhất là đặt trong bối cảnh gia tăng hội nhập kinh tế -

xã hội còn nhiều vấn đề đặt ra cả về mặt lý luận và thực tiễn đòi hỏi cần có sự tiếp tục nghiên cứu một cách nghiêm túc, kỹ lưỡng; từ đó đưa ra hướng giải quyết thấu đáo

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHUNG PHÂN TÍCH CỦA ĐỀ TÀI

2.1 Các khái niệm cơ bản trong luận án

2.1.1 Vai trò

Theo từ điển xã hội học Oxford: Vai trò là một khái niệm then chốt trong lý thuyết xã hội

học Nó nhấn mạnh những kỳ vọng xã hội gắn với những “vị thế hay vị trí nhất định trong xã hội

và nó phân tích sự vận hành của những kỳ vọng ấy”

“Vai trò giới quy định những cách thức khác nhau mà nam và nữ được chờ đợi là cần hành động theo và quy định những nhiệm vụ khác nhau mà họ được trông đợi phảm đảm đương

Vai trò giới thể hiện qua những công việc và hoạt động cụ thể mà nữ giới và nam giới đang làm trong thực tế Vai trò giới bao gồm các loại hình: Vai trò sản xuất,

vai trò tái sản xuất và vai trò cộng đồng Vai trò giới có thể thay đổi và thay đổi

nhanh hay chậm tùy theo đặc điểm, yêu cầu công việc; công cụ sản xuất, mức độ phát triển kinh tế và khoa học công nghệ; tiến bộ trong việc xóa bỏ định kiến giới trong xã hội Các vai trò này cần có sự chia sẻ và bình đẳng, chí ít là công bằng giữa hai giới

2.1.2 Dân tộc

Dân tộc (nation) là cộng đồng người cùng chung sống trong một vùng lãnh thổ nhất định, có một nhà nước độc lập, có chủ quyền quốc gia, có ngôn ngữ (chữ viết, tiếng nói) chung, có bản sắc văn hóa và sinh hoạt kinh tế Dân tộc (quốc gia) Việt

Nam bao gồm tất cả các dân tộc (tộc người) cùng sinh sống trên đất nước Việt Nam

có quốc tịch Việt Nam, không phân biệt nguồn gốc

Nghị định 05/2011/NĐ-CP của Chính phủ về công tác dân tộc đưa ra khái niệm tại

Khoản 2- Điều 4: “Dân tộc thiểu số” là những dân tộc có số dân ít hơn so với dân tộc đa số trên phạm vi lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Khoản 3- Điều 4: “Dân

tộc đa số” là dân tộc có số dân chiếm trên 50% tổng dân số của cả nước, theo điều tra

dân số quốc gia Khoản 4 - Điều 4: “Vùng dân tộc thiểu số” là địa bàn có đông các

dân tộc thiểu số cùng sinh sống ổn định thành cộng đồng trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

2.1.3 Hộ gia đình

Theo Chương 1, Điều 3, Khoản 2, Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2014:

“Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau theo Luật này” Từ điển bách khoa Việt Nam (Tập 2) định nghĩa hộ gia đình như sau: Hộ là

đơn vị quản lý dân số của Việt Nam, bao gồm những người có quan hệ gia đình cùng ở chung một nhà được cơ quan quản lý cấp cho một quyển sổ hộ khẩu ghi rõ họ tên, ngày sinh, nghề nghiệp của từng người Hộ gia đình gồm những người có cùng quan hệ gia

đình như ông bà, bố mẹ, vợ, chồng, con cái, anh chị, em ruột và những người được chủ

hộ (đứng đầu hộ) đồng ý cho nhập vào cùng ở chung một nhà

Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2001-2010 của Việt Nam xác định kinh tế

hộ gia đình là một đơn vị sản xuất cơ sở, cần thiết cho quá trình chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế vĩ mô, nhằm huy động mọi nguồn lực tiến hành sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

2.1.4 Vùng Đông Bắc

Vùng Đông Bắc là vùng lãnh thổ ở hướng Bắc vùng đồng bằng sông Hồng, Việt Nam Gọi là Đông Bắc để phân biệt với vùng Tây Bắc, còn thực chất nó ở vào phía Bắc và Đông Bắc của Hà Nội, rộng hơn vùng Việt Bắc Thái Nguyên - là trung tâm chính trị - kinh tế của khu Việt Bắc nói riêng, của vùng trung du miền núi Đông Bắc nói chung, là cửa ngõ giao lưu kinh tế xã hội giữa vùng trung du miền núi với vùng đồng bằng Bắc Bộ; phía Bắc tiếp giáp với tỉnh Bắc Kạn, phía Tây giáp với các tỉnh Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, phía Đông giáp với các tỉnh Lạng Sơn, Bắc Giang và phía Nam tiếp giáp với thủ đô Hà Nội (cách 80 km); diện tích tự nhiên 3.562,82 km²

2.2 Các lý thuyết đƣợc sử dụng trong luận án

Để xây dựng khung phân tích và trả lời cho các câu hỏi nghiên cứu, tác giả đã sử

dụng cách tiếp cận tổng –tích hợp các Lý thuyết xã hội – nhân văn tổng quát như

Thuyết thực chứng, Thuyết diễn giải, Thuyết phê phán; các Lý thuyết khoa học xã hội

– nhân văn tổng quát như Thuyết chức năng và cấu trúc, Thuyết hành động và tương

tác, Thuyết xung đột và biến đổi Sử dụng các Lý thuyết chuyên biệt như Thuyết vị thế - vai trò, Thuyết nữ quyền để xem xét vai trò của Phụ nữ trong phát triển kinh tế

hộ gia đình hiện nay đang đóng vai trò như thế nào trong tiến trình phát triển kinh tế của đất nước nói chung và mỗi nhóm cá nhân nói riêng, cách thức thể hiện vai trò giữa Phụ nữ và Đàn ông dân tộc Sán Dìu có điểm gì đặc biệt Ngoài ra, còn sử dụng

Lý thuyết phát triển nông bền vững để xem xét sự ảnh hưởng của kinh tế hộ gia đình

dân tộc thiểu số đến quá trình phát triển nông thôn trong giai đoạn hiện nay Luận án

sử dụng phương thức kết hợp hài hòa giữa các Phương pháp định tính và Phương pháp

định lượng trong tổng quan tài liệu, nghiên cứu khảo sát điều tra chọn mẫu, tổng hợp kết

quả nghiên cứu để mô tả, tổng hợp, phân tích, so sánh để củng cố tính thực tiễn của

Lý thuyết và tính phong phú của các Lý thuyết trong thực tiễn xã hội