Luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người êđê ở các tỉnh tây nguyên việt nam TT

Nhiệm vụ: i Điểm luận tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến Luận án; ii Phân tích cơ sở lý luận về luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật; iii Phân tích,

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

MÃ SỐ: 62 38 01 01

HÀ NỘI - 2018

CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Minh Đoan

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án

cấp Học viện họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ phút, ngày tháng năm 2018

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia

và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Luật tục có nguồn gốc từ phong tục, tập quán, là một dạng quy phạm xã hội

để điều chỉnh hành vi của con người và khi được nhà nước thừa nhận thì được

gọi là tập quán pháp Trong lịch sử, luật tục ra đời từ trước khi có nhà nước, có

pháp luật và tồn tại cùng pháp luật cho đến ngày nay Hiện nay, có rất nhiều quốc gia thừa nhận luật tục (phong tục, tập quán) là nguồn của pháp luật Và trong xu thế xã hội ngày càng văn minh, vấn đề đa dạng nguồn pháp luật, đa dạng các phương thức giải quyết các mối quan hệ xã hội càng được đề cao Do

đó, luật tục sẽ tiếp tục phát huy vai trò quan trọng trong đời sống xã hội

Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, nên rất đa dạng và phong phú về phong tục, tập quán Trong lịch sử, các hương ước làng xã, các phong tục, tập quán và luật tục đã đóng vai trò quan trọng trong việc bổ sung, thậm chí thay thế pháp luật, góp phần duy trì sự ổn định của xã hội Hiện nay, chúng ta đang đẩy mạnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, vấn đề xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/05/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến 2010, định hướng đến

2020 nêu quan điểm phải " kết hợp hài hoà bản sắc văn hoá, truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tính hiện đại của hệ thống pháp luật"; một trong những giải

pháp được Nghị quyết đề ra là nghiên cứu về khả năng khai thác, sử dụng tập

quán , góp phần bổ sung và hoàn thiện pháp luật Bên cạnh đó, Hiến pháp

nước ta khẳng định: "Nhà nước, xã hội chăm lo xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc "; "Các dân tộc có quyền phát huy phong tục, tập quán, truyền thống và văn hóa tốt đẹp của mình" Những quan điểm, Hiến định đó đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về nghiên cứu truyền thống văn hóa, phong tục, tập quán và luật tục các dân tộc ở nước ta Tây Nguyên là vùng đất phía tây của Nam Trung bộ, gồm 5 tỉnh là Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng; có 12 dân tộc tại chỗ cư trú

từ lâu đời; mỗi dân tộc tại chỗ đều có luật tục riêng, trong đó có những luật tục khá nổi tiếng, như luật tục Êđê, luật tục M’nông, luật tục Gia Rai, luật tục Stiêng, luật tục Ba Na, luật tục Mạ Dân tộc Êđê hiện nay có 330.000 người,

xếp thứ 11 về dân số trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam và đứng thứ hai trong số các dân tộc tại chỗ ở Tây Nguyên (chỉ sau dân tộc Gia Rai), cư trú chủ yếu và tập trung tại tỉnh Đắk Lắk (gần 300.000 người), một bộ phận (khoảng hơn 30.000 người) cư trú tại vùng giáp ranh thuộc các tỉnh Đắk Nông, Gia Lai

và Phú Yên Nhiều nghiên cứu cho thấy, là sản phẩm tinh thần được đúc kết qua quá trình lâu đời của cộng đồng người khá đông đảo, luật tục Êđê được coi

là điển hình tương đối của các tộc người tại chỗ ở Tây Nguyên

Từ nhận thức trên đây, chúng tôi chọn đề tài "Luật tục và ảnh hưởng của

luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam" để nghiên cứu và làm luận án tiến sĩ luật học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích: Nhằm xây dựng và hoàn thiện các giải pháp để phát huy

những ảnh hưởng tích cực, hạn chế những ảnh hưởng không tích cực của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên

2.2 Nhiệm vụ: (i) Điểm luận tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến

Luận án; (ii) Phân tích cơ sở lý luận về luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật; (iii) Phân tích, đánh giá thực trạng luật tục và ảnh hưởng của chúng đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê; (iv) Đề xuất quan điểm và giải pháp phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng không tích cực của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Luật tục của dân tộc Êđê trong xã hội truyền

thống và hiện nay; sự ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê hiện nay (tích cực và không tích cực)

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận về nhà

nước và pháp luật, vai trò của luật tục trong quản lý xã hội; nghiên cứu luật tục của người Êđê và những vấn đề nhằm phát huy vai trò tích cực của luật tục đối với thực hiện pháp luật ở các lĩnh vực quan hệ xã hội chủ yếu (duy trì trật tự cộng đồng, hôn nhân và gia đình, dân sự, hành chính, hình sự, bảo vệ tài nguyên

- môi trường ); nghiên cứu tại những địa bàn cư trú lâu đời và tập trung của cộng đồng người Êđê ở 5 tỉnh Tây Nguyên hiện nay (chủ yếu ở tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Đắk Nông, vì hiện nay có đến 92% số người Êđê cư trú ở hai tỉnh này)

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận: Luận án nghiên cứu trên cơ sở lý luận Mác - Lênin, tư

tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước

và pháp luật; các học thuyết, quan điểm có liên quan khác, đặc biệt là về nhà nước pháp quyền, về tập quán pháp và về cơ chế tự quản của cộng đồng

4.2 Phương pháp nghiên cứu: Luận án dựa trên phương pháp luận Mác -

Lênin và các phương pháp như: (i) Thống kê, tổng hợp và phân tích tài liệu - để thu thập và đánh giá các nguồn tài liệu (ii) Điền dã dân tộc học - để nghiên cứu thực địa (iii) Điều tra xã hội học - được thực hiện qua bảng hỏi; số liệu định

lượng được xử lý bằng công cụ phần mềm hỗ trợ SPSS for Windows; các thông

tin định tính được kết hợp cùng số liệu định lượng (iv) Tham khảo chuyên gia

- trao đổi trực tiếp với những người có nhiều trải nghiệm liên quan

5 Những kết quả nghiên cứu mới của Luận án

Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu có hệ thống, chuyên sâu cả lý luận

và thực tiễn về quan hệ giữa pháp luật với luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên

Luận án làm rõ thêm những vấn đề về luật tục Êđê hiện nay; chỉ ra những yếu tố, nội dung, phạm vi ảnh hưởng tích cực và không tích cực của luật tục đến thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên

Luận án đưa ra những giải pháp thiết thực, hiệu quả nhằm phát huy những ảnh hưởng tích cực và hạn chế những ảnh hưởng không tích cực của luật tục đến thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

6.1 Ý nghĩa về mặt lý luận: Luận án góp phần chỉ rõ những đặc điểm cơ

bản của luật tục, luật tục Êđê và vị trí, vai trò của nó trong xã hội; nhận diện mối quan hệ giữa pháp luật với luật tục; đưa ra cách nhìn đầy đủ về truyền thống, thói quen ứng xử của người dân tộc Êđê và dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên; làm phong phú thêm lý luận về quan hệ giữa pháp luật với các quy phạm xã hội khác; bổ sung cơ sở lý luận về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số ở nước ta

6.2 Ý nghĩa về mặt thực tiễn: Luận án đánh giá thực trạng, rút ra những giá

trị tích cực, những mặt hạn chế của luật tục Êđê trong quản lý xã hội trên địa

bàn nghiên cứu; đưa ra những giải pháp khả thi làm cơ sở để phát huy những luật tục phù hợp, loại bỏ những luật tục lạc hậu, nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật; làm tài liệu nghiên cứu, tham khảo trong giảng dạy, tập huấn cho cán

bộ, xây dựng chính sách dân tộc, quản lý xã hội, đưa pháp luật vào cuộc sống trong cộng đồng dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên hiện nay và những năm tới

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục công trình đã công bố của tác giả,

Tài liệu tham khảo và Phụ lục, kết cấu luận án gồm 4 chương, 9 tiết

Trên thế giới, luật tục đã được nhiều người nghiên cứu, tiêu biểu có các

công trình: African Law and Legal Theory của Woodman, Gordon R và A O Obilade ; Asian indigenous law in Interaction with Received law của Masaji Chiba; Luật tục bộ lạc ở Đông Bắc Ấn Độ của Shinbani Roy và S H M Rizvi;

Đất đai công cộng và luật tục của Minoti Charcravarty-Kaul; ADAT Law in modern Indonesia của M B Hooker; Một số luật tục và luật cổ ở Đông Nam Á

của Vũ Quang Thiện và Tô Nguyễn (người Việt Nam); Family law and

Customary Law in Asia: A contemporary Legal Perspective của David C

Buxbaum; The Nature of Customary Law - Legal, Historical and Philosophical

Perspectives của Amanda Perreau - Saussine và James B Murphy

Ở Việt Nam, luật tục cũng sớm được những người nước ngoài quan tâm: Từ năm 1913, Leopold Sabatier đã để công sưu tầm và đến năm 1927 cho công bố

cuốn luật tục Êđê (Hdruôm hră klei duê klei bhiăn đưm); Theophile Gerber (1951), Coutumier Stieng, ghi chép luật tục Stiêng; Jacques Dournes (1951),

Nri: Recueil des Coutumes Srê du Haut-Donnai, ghi chép luật tục của người Srê

và người Mạ; Paul Guilleminet (1952), Coutumier de la tribu Bahnar, des

Sedang et des Gia Rai de la Province de Kontum Selon la Coutume appliquée

dans les tribunnax, dẫn ra những luật tục tương ứng mà thực dân Pháp sử dụng;

Jean Boulbet (1957), Quelques aspects du coutumier (N’ri) des Cau Mae, nói

về luật tục Mạ; Pierre Bernard Lafont (1963), Tơ lơi djuat: coutumier de la

tribu Gia Rai, ghi chép luật tục của dân tộc Gia Rai; Insun Yu, Luật và xã hội Việt Nam thế kỷ XVII - XVIII; Jean Boulbet, Xứ người Mạ lãnh thổ của thần linh; G Condominas, Chúng tôi ăn Rừng đá - Thần Gôo, về luật tục người

M’nông; Anne de Hautecloque - Howe, Người Êđê một xã hội mẫu quyền

Các nhà nghiên cứu trong nước cũng sớm quan tâm đến luật tục Cuốn sách

Đại cương về các dân tộc Êđê, M’nông ở Đaklak (1982) của Bế Viết Đẳng và

cộng sự có viết về luật tục của hai dân tộc này Tiếp theo đó có: Ngô Đức Thịnh

với Luật tục Êđê - tập quán pháp (1996), Luật tục M’nông - tập quán pháp (1998), Tìm hiểu luật tục các tộc người ở Việt Nam (2003), Tìm hiểu luật tục

các tộc người ở Nam Tây Nguyên (2004), Luật tục trong đời sống các tộc người

ở Việt Nam (2010); Phan Đăng Nhật với Luật tục Gia Rai (1999), Luật tục với đời sống (2007); Krajan Plin với Luật tục người K’ho Lạch (2010); v.v

1.1.2 Những công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong các dân tộc ở Việt Nam

Ở Tây Nguyên và Trung bộ: Khởi đầu tại tỉnh Đắk Lắk có Hội thảo về Mối quan hệ giữa luật tục, hương ước và pháp luật hiện hành do Viện Nghiên cứu

khoa học pháp lý tổ chức (1996); Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Quốc

gia tổ chức Hội thảo quốc tế về Luật tục và phát triển nông thôn hiện nay ở Việt

Nam tại tỉnh Đắk Lắk (1999) và Hội thảo "Luật tục - Hương ước và những vấn

đề phát triển kinh tế - xã hội buôn làng các dân tộc Tây Nguyên" tại tỉnh Gia Lai

(2001); Trường Đại học Đà Lạt và Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp tổ chức Hội

thảo "Luật tục với thi hành pháp luật" (2005) Ngoài ra: Trương Bi và cộng sự (2007, 2009), có các cuốn sách Vận dụng luật tục M’nông, luật tục Êđê vào việc

xây dựng gia đình, buôn, thôn văn hóa; Trương Tiến Hưng (2009), Vi Văn Sơn

(2015), Nguyễn Thị Vân Anh (2017) có các Luận án tiến sĩ về luật tục trong quản lý cộng đồng người Chăm ở Ninh Thuận, người Thái ở Bắc Trung Bộ, ảnh

hưởng của luật tục đến thực hiện pháp luật hôn nhân và gia đình ở Tây Nguyên

Ở khu vực phía Bắc: Năm 1997, Đề tài cấp Bộ của Bùi Xuân Trường và

cộng sự đã nghiên cứu về luật tục của dân tộc Thái và dân tộc H’mông ở Tây

Bắc Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý tổ chức Hội thảo tại Lào Cai về mối

quan hệ giữa luật tục của các dân tộc ở miền núi phía Bắc và pháp luật (1999);

Hội thảo vai trò và ảnh hưởng của hương ước, quy ước trong việc bảo vệ môi

trường - Thực trạng và giải pháp tại tỉnh Thái Bình (2004) Trung tâm Tư vấn

quản lý bền vững tài nguyên và Phát triển văn hóa cộng đồng Đông Nam Á (CIRUM) có đề tài nghiên cứu luật tục trong cộng đồng người Dao ở tỉnh Lào Cai và người Thái ở tỉnh Điện Biên (2011) Dương Tuấn Nghĩa (2017), có Luận

án Tiến sĩ nghiên cứu về tri thức dân gian và luật tục trong khai thác, bảo vệ tài nguyên rừng của người Hà Nhì Đen, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai

1.1.3 Những công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng dân tộc Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên

Gần đây, có một loạt đề tài cấp Nhà nước thuộc Chương trình Tây Nguyên 3

- Mã số: KHCN-TN3/11-15 (2015) đề cập về vai trò và sự ảnh hưởng của luật tục đối với quản lý xã hội trong cộng đồng các dân tộc thiểu số và dân tộc Êđê

(Đề tài TN3/X03 "Hệ thống chính trị ở cơ sở phục vụ phát triển bền vững Tây

Nguyên"; Đề tài TN3/X04 "Vai trò của văn hoá và lối sống trong phát triển bền vững Tây Nguyên"; Đề tài TN3/X05 "Quan hệ tộc người và chiến lược xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc trong phát triển bền vững Tây Nguyên"; Đề tài

TN3/X07 "Vấn đề phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở Tây Nguyên";

Đề tài TN3/X09 "Xây dựng luận cứ khoa học cho việc bổ sung và đổi mới hệ

thống thể chế phát triển bền vững Tây Nguyên"; Đề tài TN3/X10 "Vấn đề nông nghiệp, nông dân và nông thôn trong phát triển bền vững Tây Nguyên"; Đề tài

TN3/X18 "Vai trò của một số nhóm xã hội của các dân tộc tại chỗ trong phát

triển bền vững Tây Nguyên"; Đề tài TN3/X20 "Các giá trị phát triển cơ bản của vùng Tây Nguyên và xác định các quan điểm, định hướng, giải pháp phát triển bền vững Tây Nguyên"; Đề tài TN3/X21 "Vai trò của một số định chế xã hội phi chính thức đối với sự phát triển bền vững Tây Nguyên" )

Như đã đề cập, luật tục Êđê được Leopold Sabatier nghiên cứu và công bố

vào năm 1927 Năm 1996, Ngô Đức Thịnh và cộng sự đã soạn thành cuốn Luật

tục Êđê - tập quán pháp Trương Bi và cộng sự có cuốn sách Luật tục Êđê về bảo vệ rừng, đất đai, nguồn nước (2006) và cuốn sách Vận dụng luật tục Êđê vào việc xây dựng gia đình, buôn, thôn văn hoá (2007) Đề cập đến già làng -

một chủ thể quan trọng trong thực hành luật tục Êđê, có: Tây Nguyên - nét độc

đáo của văn hoá truyền thống các dân tộc (2008) của Nguyễn Minh Thắng và

Nguyễn Thị Thanh, Già làng Tây Nguyên (2007) của Linh Nga Niê Kđăm, Vai

trò của già làng trong đời sống xã hội hiện nay ở huyện Krông Nô, tỉnh Đăk Nông (2008) của Đào Huy Quyền Gần đây, Trương Thị Hiền (2017) có cuốn Luật tục Ê Đê, một nền tư pháp hòa giải: Những giá trị xã hội và sự biến đổi

Tại các hội thảo khoa học đề cập tại tiết 1.1.2 và gần đây, đã có hơn 30 báo cáo tham luận có liên quan đến luật tục Êđê và sự ảnh hưởng đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng dân tộc Êđê Ngoài ra, Trương Thị Hiền (2015) có Luận án tiến sĩ nhận diện sự tồn tại của luật tục Êđê và mối quan hệ với luật pháp trong bối cảnh hiện nay; Lê Đình Hoan (2006), Nguyễn Thị Tĩnh (2006)

đã có các Luận văn thạc sĩ về mối quan hệ của luật tục Êđê với pháp luật v.v

1.2 ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, NHỮNG VẤN ĐỀ LUẬN ÁN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.2.1 Những vấn đề đã được nghiên cứu và mức độ nghiên cứu

Tổng quan tình hình nghiên cứu cho thấy, luật tục ở nước ta và luật tục Êđê

đã được nghiên cứu nhiều ở lĩnh vực văn hóa dân gian, dân tộc học và xã hội học Dưới tiếp cận luật học, đã được nghiên cứu ở các khía cạnh: Sưu tầm và văn bản hóa; vai trò của luật tục trong quản lý xã hội; quan hệ giữa luật tục và luật pháp Các nghiên cứu đã cho thấy những giá trị của luật tục góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật và quản lý cộng đồng Tuy vậy, các nghiên cứu cũng chưa cho thấy hết các giá trị và vai trò của luật tục trong đời sống xã hội của các buôn làng dân tộc thiểu số ở nước ta và dân tộc Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên, nhất là trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay Bên cạnh đó, còn thiếu những công trình nghiên cứu có hệ thống, tiếp cận ở giác độ luật học về sự ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng, nhất là đối với luật tục các dân tộc thiểu số tại chỗ

và dân tộc Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Do vậy, yêu cầu đặt ra hiện nay là cần

có những nghiên cứu tiếp tục, nhằm bổ sung cho những vấn đề còn thiếu này

1.2.2 Những vấn đề Luận án tiếp tục nghiên cứu

Những nội dung trên đây cho thấy, việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn luật tục ở nước ta nhằm góp phần tăng cường hiệu quả quản lý xã hội trong cộng

đồng tộc người là cần thiết trong điều kiện hiện nay và cả trong thời gian tới Điều đó cũng phù hợp quan điểm, giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam được xác định trong Nghị quyết số 48-NQ/TW của Bộ Chính trị và nội dung khẳng định trong Hiến pháp nước ta được nêu tại phần Mở đầu

Với ý nghĩa đó, Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề đã được nêu ra

về mục đích, nhiệm vụ, đối tượng, phạm vi nghiên cứu trên đây Và do vậy,

việc nghiên cứu luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật

trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam, dưới tiếp cận luật

học vẫn là hướng nghiên cứu tương đối mới, có tính thực tế, bổ khuyết cho các nghiên cứu trước; đồng thời đáp ứng yêu cầu cấp thiết cả lý luận và thực tiễn về việc kết hợp luật tục với pháp luật trong quản lý xã hội và không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật ở nước ta hiện nay

Chương 2

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LUẬT TỤC

VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA LUẬT TỤC ĐỐI VỚI THỰC HIỆN PHÁP LUẬT

2.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, NỘI DUNG, VAI TRÒ CỦA LUẬT TỤC TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

2.1.1 Khái niệm và đặc điểm của luật tục

Hiện nay, còn có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm luật tục Qua nghiên cứu, khảo sát luật tục của nhiều dân tộc khác nhau, chúng tôi đưa ra khái

niệm: Luật tục là tổng hợp các quy tắc xử sự chung, chứa đựng các quy chuẩn

về đạo đức, luân lý, các phong tục, tập quán, lễ nghi tôn giáo, cách ứng xử trong cộng đồng; do nhiều thế hệ kế tục xây dựng nên và lưu truyền cho tới ngày nay, thể hiện ý chí chung của cộng đồng tộc người; để điều chỉnh các quan hệ xã hội nhằm điều hoà và bảo vệ xã hội của cộng đồng tộc người; được bảo đảm thực hiện bằng quyền uy của cả cộng đồng và sự tự giác của mỗi thành viên trong cộng đồng tộc người, và khi được nhà nước thừa nhận thì luật tục còn được bảo đảm thực hiện bằng pháp luật

Từ khái niệm trên đây, luật tục có các đặc điểm đó là: Thứ nhất, là hình thức

phát triển cao của phong tục tập quán, là sản phẩm của cả cộng đồng và được chọn lọc, lưu truyền qua nhiều thế hệ, được các thành viên trong cộng đồng

thừa nhận và thực hiện; Thứ hai, có phạm vi điều chỉnh rộng, chứa đựng cả luật

nội dung và luật tố tụng, là tiêu chí cho xử sự của các thành viên trong cộng

đồng trên tất cả các lĩnh vực đạo đức, luân lý và tình cảm ; Thứ ba, chứa đựng

các quy tắc xử sự chung trong phạm vi cộng đồng và có tính "bắt buộc" thực hiện thông qua sự tự giác, tự nguyện của mỗi thành viên cộng đồng , vừa chứa đựng những yếu tố tiến bộ, vừa tồn tại những yếu tố lạc hậu so với xã hội

2.1.2 Nội dung của luật tục

Việt Nam với 54 dân tộc, mỗi dân tộc có luật tục riêng, thể hiện sắc thái riêng, nên nội dung luật tục có tính đa dạng rất cao Tuy vậy, xét tổng thể, các luật tục đều có điểm chung là một mặt nó mang những yếu tố của luật pháp (quy định những điều nên làm, được làm, không được làm; các hành vi bị xem là vi phạm và chế tài xử lý…), mặt khác, luật tục mang tính chất của tục lệ, phong tục (những quy ước, những điều răn dạy, những điều khuyên nhủ mang tính đạo đức, hướng dẫn hành vi cho mỗi cá nhân, tạo dư luận xã hội để điều chỉnh các hành vi của con người trong cộng đồng, nhằm đảm bảo sự ổn định của cộng đồng Và nếu bỏ qua những yếu tố thuộc bản sắc riêng của mỗi tộc người, thì nội dung

chung nhất của luật tục thể hiện ở những phạm vi, lĩnh vực chủ yếu đó là: Thứ

nhất, quy định về hệ thống tổ chức và quản lý cộng đồng; Thứ hai, quy định về

trật tự và an ninh của cộng đồng; Thứ ba, quy định về phong tục tập quán (tục lệ); Thứ tư, quy định về quan hệ nam nữ, hôn nhân và gia đình; Thứ năm, quy định về sở hữu và thừa kế tài sản; Thứ sáu, quy định về bảo vệ và sử dụng hợp lý tài nguyên môi trường; Thứ bảy, quy định về "tội lỗi" và các "hình phạt"; Thứ

tám, quy định về việc "xử kiện"

2.1.3 Vai trò của luật tục trong đời sống xã hội

Thứ nhất, luật tục là công cụ quan trọng để điều chỉnh các quan hệ xã hội

phát sinh trong đời sống xã hội Hiện nay, luật tục vẫn có vai trò to lớn ở nhiều nơi trên thế giới và ở Việt Nam, bởi lẽ, trong các buôn làng và nhất là trong các dân tộc thiểu số ở nước ta hiện nay, việc quản lý cộng đồng vẫn còn chủ yếu dựa trên luật tục và thiết chế tự quản Về cơ bản, nội dung luật tục các dân tộc đều thể hiện tính nhân văn, tinh thần đoàn kết, vì cộng đồng cao; cách thức điều chỉnh quan hệ xã hội thể hiện tính dân chủ cộng đồng, chế tài xử phạt chủ yếu nhằm giáo dục, răn đe; vai trò của già làng vẫn rất được cộng đồng coi trọng Kết quả nhiều công trình nghiên cứu cho thấy đa số người dân đánh giá cao vai

trò của luật tục, của thiết chế tự quản buôn làng truyền thống và mong muốn được duy trì những luật tục và thiết chế tự quản truyền thống đó

Thứ hai, luật tục góp phần làm đa dạng nguồn pháp luật và phương thức giải

quyết các mối quan hệ trong đời sống xã hội Trong lịch sử và cả trong xu thế

xã hội ngày càng văn minh, quyền con người, quyền tự quyết của quốc gia, dân tộc càng được tôn trọng, thì vấn đề đa dạng nguồn pháp luật, đa dạng các phương thức giải quyết các mối quan hệ xã hội, đặc biệt là các phương thức hòa giải, tự quản, tự cam kết và tự thực hiện những điều đã cam kết càng được đề cao Đóng góp vào các quá trình và sự đa dạng đó, cùng với pháp luật và các yếu tố xã hội khác, luật tục đã, đang và sẽ tiếp tục có vai trò không hề nhỏ

2.2 PHÁP LUẬT VÀ QUAN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT VỚI LUẬT TỤC

2.2.1 Khái quát về pháp luật

Đến nay, có nhiều quan niệm khác nhau về pháp luật Theo quan điểm Mác -

Lênin thì: Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung do nhà nước ban hành

hoặc thừa nhận và bảo đảm thực hiện, kể cả bằng biện pháp cưỡng chế, thể hiện

ý chí của nhà nước, là công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội vì sự tồn tại và phát triển của cả xã hội, đồng thời vì lợi ích, mục đích của giai cấp thống trị

Pháp luật có đặc điểm: Là những quy tắc xử sự chung; do các cơ quan nhà nước ban hành; được đảm bảo thực hiện bằng nhà nước; thể hiện ý chí nhà nước; thể hiện dưới những hình thức nhất định; là công cụ điều chỉnh quan hệ

xã hội; vì sự tồn tại và phát triển của xã hội và vì lợi ích của giai cấp thống trị Pháp luật hình thành từ ba loại nguồn chủ yếu: Tập quán pháp, tiền lệ pháp

và văn bản quy phạm pháp luật Mỗi loại nguồn có những ưu điểm, hạn chế riêng; ở mỗi nước, có thể sử dụng chỉ một loại hoặc đồng thời nhiều loại nguồn pháp luật Tuy có vai trò là công cụ hàng đầu điều chỉnh các quan hệ xã hội, song pháp luật chỉ có thể phát huy được tối đa hiệu lực của mình khi kết hợp với các công cụ điều chỉnh khác như: Luật tục, đạo đức, tôn giáo, tập quán…

2.2.2 Mối quan hệ giữa pháp luật với luật tục

Là công cụ cùng điều chỉnh quan hệ xã hội, luật tục và pháp luật có quan hệ biện chứng với nhau, có sự tác động lẫn nhau, cái này ảnh hưởng đến cái kia và ngược lại Trong quan hệ đó, pháp luật giữ vai trò quyết định luật tục và luật tục

có sự tác động trở lại pháp luật Những tác động của pháp luật đối với luật tục:

(1) Pháp luật thừa nhận, củng cố, bảo vệ và định hướng phát huy những quy định tiến bộ của luật tục; (2) Pháp luật có thể loại trừ những quy định lạc hậu của luật tục; (3) Pháp luật ngăn chặn việc hình thành những luật tục trái với pháp luật, trái với tiến bộ xã hội; bảo đảm hình thành những luật tục tiến bộ

mới Những tác động của luật tục đối với pháp luật: (1) Luật tục, trong những

phạm vi, lĩnh vực nhất định có khả năng thay thế pháp luật; (2) Luật tục có vai trò bổ sung cho pháp luật trong những điều kiện nhất định; (3) Luật tục có tác dụng hỗ trợ cho pháp luật trong nhiều lĩnh vực

Có thể nói, pháp luật và luật tục có mối quan hệ gắn bó mật thiết, tác động qua lại lẫn nhau, khi phù hợp với nhau, chúng khẳng định, bổ sung cho nhau, tạo nên sự điều chỉnh mạnh mẽ nhất đối với các quan hệ xã hội, đặc biệt là trong các cộng đồng dân tộc thiểu số; khi mâu thuẫn nhau, luật tục kìm hãm pháp luật hoặc pháp luật phủ định luật tục Đây là mối quan hệ có tính tất yếu, tương hỗ và có nhiều yếu tố tích cực, cần được phát huy

2.3 THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA LUẬT TỤC ĐỐI VỚI THỰC HIỆN PHÁP LUẬT

2.3.1 Khái quát về thực hiện pháp luật

Thực hiện pháp luật là giai đoạn không thể thiếu trong cơ chế điều chỉnh của

pháp luật, sau giai đoạn xây dựng pháp luật Có thể hiểu khái quát: Thực hiện

pháp luật là hành vi thực tế, hợp pháp, có mục đích của các chủ thể pháp luật nhằm hiện thực hóa các quy định của pháp luật, làm cho chúng đi vào cuộc sống Cũng có thể nói, thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động tiếp nối sau

khi ban hành pháp luật cho đến khi pháp luật phát huy hiệu lực trên thực tế

Quá trình thực hiện pháp luật gồm nhiều hoạt động đan xen, nối tiếp nhau,

từ những hoạt dộng chuẩn bị điều kiện cần thiết để đưa pháp luật vào thực hiện trong xã hội cho đến những hoạt động thực hiện pháp luật trên thực tế và cả việc tổ chức theo dõi, kiểm tra, đánh giá việc thực hiện Tất cả những nội dung của quá trình đó, được tiến hành thông qua các hình thức cơ bản của thực hiện

pháp luật là tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật và áp

dụng pháp luật, nên việc đánh giá sự ảnh hưởng của các yếu tố xã hội đến thực

hiện pháp luật, cũng chính là đánh giá sự ảnh hưởng của chúng đến các hình thức cơ bản của thực hiện pháp luật này