Phương pháp tiếp cận kiểm toán nội bộ trên cơ sở định hướng rủi ro tại các công ty tài chính Việt Nam

Do vậy, công tác kiểm toán nội bộ KTNB của các CTTC cần được tổ chức và thực hiện phù hợp để đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá các qui trình kiểm soát và quản lý rủi ro của các

Phương pháp tiếp cận kiểm toán nội bộ trên cơ sở định hướng rủi ro tại các công ty tài chính Việt Nam

ThS Lê Thị Thu Hà*

Công ty tài chính (CTTC) là một loại hình tổ chức tín dụng (TCTD) phi ngân hàng, là một trung gian tài chính trong hệ thống tài chính quốc gia Các CTTC Việt Nam xuất hiện từ nửa cuối những năm 1990, trên cơ sở sự

ra đời của các tổng công ty nhà nước Các CTTC Việt Nam được thành lập trong một số tổng công ty nhà nước với chức năng cơ bản là tìm kiếm và huy động các nguồn vốn cho các tổng công ty, tập đoàn thông qua nhiều hình thức khác nhau Ở Việt Nam, hiện nay, đã có 12 CTTC, và đều là các công ty trực thuộc các tập đoàn kinh tế Sự ra đời và hoạt động của các CTTC này đã đóng vai trò quan trọng trong việc huy động, quản lý và sử dụng các nguồn vốn của các tập đoàn kinh tế

Là loại hình doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực tài chính - tín dụng, hoạt động của các CTTC gắn liền với yếu tố rủi ro Các rủi ro chính

mà các CTTC thường gặp là rủi ro tín dụng, rủi ro lãi suất, rủi ro thanh khoản Để quản lý các rủi ro trên, các CTTC cần xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ hữu hiệu để giảm thiểu ảnh hưởng của các rủi ro này Do vậy, công tác kiểm toán nội bộ (KTNB) của các CTTC cần được tổ chức và thực hiện phù hợp để đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá các qui trình kiểm soát và quản lý rủi ro của các CTTC

Trong bài viết này, tác giả xin phân tích nội dung phương pháp tiếp cận trên cơ sở định hướng rủi ro - phương pháp tiếp cận đang được KTNB trên thế giới sử dụng rộng rãi hiện nay và việc vận dụng tại các CTTC Việt Nam

Phương pháp tiếp cận dựa trên định hướng rủi ro là phương pháp tiếp cận trong đó KTNB xuất phát từ việc xác định, đánh giá các rủi ro của tổ chức để xây dựng kế hoạch kiểm toán và lựa chọn các thủ tục kiểm toán nhằm đưa ra sự đảm bảo cho ban lãnh đạo về tính hiệu quả và tính hiệu lực của các qui trình quản lý rủi ro của tổ chức

Phương pháp tiếp cận theo định hướng rủi ro bắt đầu bằng việc xác định các mục tiêu của tổ chức, xem xét liệu các mục tiêu mà tổ chức đặt ra

có phù hợp hay không Sau đó xác định các rủi ro có thể cản trở tổ chức đạt được các mục tiêu của mình Dựa trên việc xác định các rủi ro này, KTNB thực hiện các thủ tục kiểm toán để đánh giá tính hiệu lực và tính hiệu quả

* Khoa Kế toán – kiểm toán, Học viện Ngân hàng

của các qui trình hoạt động trong việc quản lý các rủi ro có thể tác động vào việc đạt được các mục tiêu của tổ chức

Theo hướng dẫn của Viện Kiểm toán viên nội bộ - UK và Ireland (IIA), cách thức thực hiện đánh giá rủi ro của KTNB có thể khác nhau phụ thuộc vào mức độ phát triển của qui trình quản lý rủi ro hiện tại của tổ chức Tại các tổ chức đã xây dựng được những qui trình quản lý rủi ro đầy đủ, KTNB dựa vào các đánh giá rủi ro hiện có của tổ chức để xây dựng kế hoạch kiểm toán Còn nếu bản thân tổ chức chưa xây dựng được các qui trình quản lý rủi ro đầy đủ, KTNB có thể thực hiện các đánh giá của bản thân mình, với sự tham gia của ban quản lý đơn vị, để làm cơ sở xác định các thủ tục kiểm toán cần thiết Tại các tổ chức này, KTNB có thể thực hiện chức năng tư vấn cho tổ chức trong việc xây dựng qui trình quản lý rủi ro, bao gồm nhận dạng, đo lường và quản lý rủi ro phù hợp

Bộ phận KTNB cần phải xác định, phân tích, đánh giá những rủi ro và xây dựng hồ sơ rủi ro cho từng hoạt động Hồ sơ rủi ro bao gồm toàn bộ các rủi ro, tác động có thể có của các rủi ro đó đối với hoạt động của doanh nghiệp và khả năng xảy ra rủi ro Dựa trên đánh giá về tác động, khả năng xảy ra của các rủi ro, từng loại rủi ro được phân loại thành rủi ro cao, trung bình hoặc thấp

Kết quả đánh giá rủi ro sẽ là căn cứ để trưởng bộ phận KTNB lập kế hoạch kiểm toán hàng năm Các hoạt động sẽ được xếp hạng theo thứ tự rủi

ro từ cao đến thấp, trong đó, những hoạt động được coi là có rủi ro cao sẽ được ưu tiên tập trung nhiều nguồn lực, thời gian hơn để thực hiện kiểm toán, được kiểm toán trước và được kiểm toán thường xuyên hơn các hoạt động có rủi ro thấp Kế hoạch KTNB phải được xây dựng dựa trên kết quả đánh giá rủi ro, và phải được thay đổi, cập nhật, điều chỉnh phù hợp với các diễn biến, thay đổi trong hoạt động của các đơn vị và sự thay đổi của các rủi

ro đi kèm

Khi thực hiện đánh giá rủi ro, bộ phận KTNB có thể sử dụng các công

cụ như ma trận rủi ro, mô hình chấm điểm rủi ro cho các đối tượng kiểm toán để làm cơ sở lập kế hoạch kiểm toán

Khi đánh giá từng rủi ro đơn lẻ, KTNB thường đánh giá rủi ro theo hai tiêu chí: khả năng xảy ra và tác động của rủi ro đến hoạt động của đơn

vị Hai tiêu chí này có thể được xác định trên các mức độ khác nhau (cao, thấp, trung bình) hoặc trên thang điểm (ví dụ từ 1 - 5) cho mỗi tiêu chí

Có thể nhận thấy những ưu việt của phương pháp tiếp cận dựa trên cơ

sở đánh giá rủi ro theo những nội dung sau:

Thứ nhất: Kiểm toán viên nội bộ (KTVNB) chủ động trong việc nhận

diện, đánh giá rủi ro và thiết kế các thủ tục kiểm toán trên cơ sở đánh giá rủi

ro ngay từ khi bắt đầu cuộc kiểm toán Điều này giúp tăng cường vai trò của

KTNB với tư cách là một sự trợ giúp để tổ chức hoàn thành mục tiêu của mình trong việc đưa ra sự đảm bảo về tính hiệu quả và tính hiệu lực của các qui trình hoạt động, đặc biệt là trong môi trường kinh doanh nhiều biến động, các rủi ro ngày càng đa dạng và thể hiện trong nhiều hình thái khác nhau, các thủ tục kiểm soát có xu hướng lạc hậu theo thời gian

Thứ hai: Tăng tính hiệu quả của KTNB Bằng việc chấm điểm các rủi

ro và xác định tần suất kiểm toán trên cơ sở mức độ rủi ro giúp KTNB phân

bổ các nguồn lực KTNB một cách hiệu quả nhất Trọng tâm của hoạt động KTNB được đặt vào những lĩnh vực nhiều rủi ro nhất đối với tổ chức Không chỉ giúp tăng hiệu quả của KTNB, phương pháp tiếp cận này còn giúp tăng hiệu quả hoạt động của cả tổ chức, ở chỗ: Nó không chỉ giúp xác định các rủi ro chưa được kiểm soát đầy đủ, mà còn giúp xác định các rủi ro không đáng kể đã bị kiểm soát quá mức, gây lãng phí nguồn lực của tổ chức Thứ ba: Giúp tăng cường mối quan hệ giữa KTNB và các nhà quản lý Với cách tiếp cận này, KTNB và các nhà quản lý cùng xuất phát từ mục tiêu của

tổ chức, các mối đe dọa đối với việc đạt được mục tiêu, từ đó xác định cách thức kiểm soát các rủi ro Điều này giúp nâng cao ý nghĩa của hoạt động KTNB và cải thiện sự hợp tác giữa KTNB và các nhà quản lý

Từ những phân tích trên có thể thấy, phương pháp tiếp cận theo rủi ro

là một phương pháp tiếp cận ưu việt, giúp KTVNB nhận biết được các rủi ro

và xác định các lĩnh vực cần ưu tiên Phương pháp tiếp cận này đặc biệt phù hợp với các CTTC, là loại hình doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nhạy cảm, nhiều rủi ro

Vận dụng phương pháp tiếp cận kiểm toán trên cơ sở định hướng rủi ro

Thực tế hoạt động KTNB tại các CTTC Việt Nam hiện nay cho thấy, việc đánh giá rủi ro làm cơ sở thực hiện kiểm toán chưa được thực hiện một cách hệ thống Mặc dù trong qui chế KTNB của các CTTC đều nhấn mạnh phương pháp tiếp cận kiểm toán là dựa trên đánh giá rủi ro, tuy nhiên trong thực tế nội dung đánh giá rủi ro chưa được thể hiện cụ thể trong hồ sơ kiểm toán và kế hoạch kiểm toán, chưa có qui định hướng dẫn cụ thể, hoặc chỉ được thực hiện theo kinh nghiệm của KTV

Sau đây, tác giả xin trình bày nội dung của qui trình kiểm toán trên cơ

sở định hướng rủi ro mà KTNB tại các CTTC có thể thực hiện:

Một là, phân tích sự hợp lý của các mục tiêu Trước khi thực hiện các

thủ tục kiểm toán, KTNB cần thu thập thông tin về các mục tiêu của đơn vị được kiểm toán và phân tích sự hợp lý của các mục tiêu đó Các mục tiêu quyết định các hoạt động của một tổ chức Do đó, đây chính là những rủi ro lớn nhất vì nếu mục tiêu đưa ra không hợp lý sẽ ảnh hưởng đến hoạt động của tổ chức KTNB cần đánh giá sự phù hợp của các mục tiêu mà ban lãnh

đạo công ty và các phòng ban nghiệp vụ đề ra Tiêu chí chung để đánh giá các mục tiêu là:

- Các mục tiêu phải cụ thể và có thể đo lường bằng các con số;

- Các mục tiêu phải khả thi;

- Các mục tiêu phải phù hợp với bản chất, đặc điểm, nhiệm vụ của đơn vị và phải có giới hạn về thời gian thực hiện

Hai là, đánh giá rủi ro và xác định các thủ tục kiểm soát phù hợp

Rủi ro có thể được chia thành rủi ro cố hữu và rủi ro còn lại Rủi ro cố hữu là rủi ro có trước khi xem xét bất kỳ ảnh hưởng nào của các thủ tục kiểm soát nội bộ và các hành động giảm thiểu rủi ro khác Rủi ro còn lại là rủi ro còn tồn tại sau khi đã đánh giá ảnh hưởng của các thủ tục kiểm soát và các hành động giảm thiểu rủi ro

KTVNB cần xác định và đánh giá các rủi ro cố hữu trong các hoạt động, qui trình nghiệp vụ, từ đó xác định các thủ tục kiểm soát và các hành động giảm thiểu rủi ro nào là cần thiết để hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của các rủi ro đó Để có thể thực hiện việc này, yêu cầu đặt ra là KTVNB phải

có hiểu biết sâu sắc về các qui trình nghiệp vụ và về hệ thống kiểm soát nội

bộ chuẩn mực với các qui trình nghiệp vụ

Ba là, xác định các thủ tục kiểm soát nội bộ và các biện pháp giảm

thiểu rủi ro hiện đang được áp dụng tại đơn vị KTVNB có thể tìm hiểu qua việc phỏng vấn, xem xét các qui định hướng dẫn thực hiện nghiệp vụ, hay việc áp dụng thủ tục kiểm tra xuyên suốt (walk-through test) nhằm mục đích đánh giá độ tin cậy của các quy trình kế toán và kiểm toán nội bộ KTVNB cần ghi chép lại các hiểu biết của mình về qui trình nghiệp vụ hiện tại của đơn vị bằng các công cụ như lưu đồ, bảng tường thuật hay bảng câu hỏi về kiểm soát nội bộ

Bốn là, trên cơ sở so sánh giữa các thủ tục kiểm soát cần thiết xác

định ở bước thứ hai và các thủ tục kiểm soát hiện tại xác định ở bước thứ ba, KTVNB nhận biết những điểm thiếu, yếu trong qui trình quản lý rủi ro hiện tại của đơn vị được kiểm toán Những phát hiện này là cơ sở để KTVNB đưa

ra các kiến nghị, tư vấn để giúp đơn vị được kiểm toán hoàn thiện qui trình kiểm soát của mình

Năm là, đánh giá rủi ro còn lại sau khi đơn vị áp dụng các thủ tục

kiểm soát nhằm xác định các thủ tục kiểm toán phù hợp và qui mô của mẫu chọn Dựa trên cơ sở các thủ tục kiểm soát đã được thực hiện, KTVNB xác định các thủ tục kiểm toán Các thủ tục kiểm toán được thực hiện nhằm mục tiêu kiểm tra xem các qui trình nghiệp vụ của đơn vị có được tuân thủ trong thực tế hay không

Bảng 1 minh họa các rủi ro, thủ tục kiểm soát cần thiết và các thủ tục kiểm toán được thực hiện đối với qui trình nghiệp vụ tín dụng

Bảng 1 Minh họa thủ tục kiểm toán đối với nghiệp vụ tín dụng

thiết

Thủ tục kiểm toán

Cấp tín dụng cho khách

hàng có chất lượng tín

dụng kém

Các thủ tục phê duyệt khoản vay

Các thủ tục phê duyệt hạn mức

Hạn mức tín dụng được xem xét lại định kỳ

…

Lựa chọn một số hồ sơ vay vốn trong kỳ để kiểm tra xem khoản vay có được thẩm định

và phê duyệt đầy đủ bởi các cán bộ có thẩm quyền hay không

…

Danh mục cho vay không

phù hợp chiến lược rủi ro

của tổ chức

Báo cáo phân tích tổng danh mục cho vay được lập định kỳ, so sánh với các hạn mức qui định, phê duyệt bởi cán bộ có thẩm quyền

…

Kiểm tra nội dung một số báo cáo phân tích danh mục cho vay, so sánh với các hạn mức rủi ro do đơn vị qui định

…

Chất lượng của các khoản

vay không được theo dõi

liên tục

Báo cáo theo dõi, phân tích tài chính định kỳ các khoản vay

…

Kiểm tra một số hồ sơ vay vốn để xem cán bộ tín dụng

có thực hiện đầy đủ việc giám sát các khoản vay…

…

Theo IIA, phương pháp tiếp cận kiểm toán trên cơ sở định hướng rủi

ro chỉ có thể được thực hiện hiệu quả khi các công ty đã xây dựng được một

hồ sơ rủi ro đầy đủ Khi đó, KTNB có thể sử dụng các đánh giá rủi ro do bộ phận quản lý rủi ro xây dựng làm cơ sở cho hoạt động kiểm toán Tuy nhiên, hiện nay các qui trình quản lý rủi ro của các CTTC Việt Nam chưa được xây dựng đầy đủ Các công ty chưa thực hiện được việc xác định và xây dựng hồ

sơ cho từng loại rủi ro Vì vậy, trong thời gian tới, KTNB tại các CTTC có thể tự xác định và xây dựng các mô hình đánh giá rủi ro KTNB có thể tư vấn cho ban lãnh đạo các công ty trong việc xây dựng các hồ sơ rủi ro cho toàn bộ công ty Công việc này cần có sự tham gia của ban quản lý công ty

và lãnh đạo ở tất cả các phòng ban nghiệp vụ Hồ sơ rủi ro có thể được xây dựng thông qua việc tổ chức các buổi hội thảo, bảng câu hỏi về rủi ro Hồ

sơ rủi ro được xây dựng tương đối đầy đủ sẽ là cơ sở tốt để KTNB có thể hoàn thiện qui trình kiểm toán trên cơ sở định hướng rủi ro

Tài liệu tham khảo:

- David Griffiths (2006), Risk Based Internal Auditing – Three views

on implementation

- Phil Griffiths (2005), Risk-based Auditing, Gower E-book

- IIA (2004), Position statement: The Role of Internal Audit in Enterprise-wide Risk Management, www.iia.org.uk

- IIA (2003), Position statement: Risk Based Internal Auditing, www.iia.org.uk