CÁC CHỦNG VI NẤM Candida spp. PHÂN LẬP TỪ ĐƯỜNG HÔ HẤP VÀ ĐƯỜNG TIẾT NIỆU CỦA CÁC BỆNH NHÂN NHẬP VIỆN TẠI BỆNH VIỆN BỆNH NHIỆT ĐỚI TP.HCM

Khi gặp điều kiện thuận lợi như cơ địa phụ nữ có thai, tiểu đường, béo phì, suy dinh dưỡng, hoặc sử dụng các loại kháng sinh, tình trạng suy giảm miễn dịch nhất là do HIV/AIDS thì vi nấ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHOA CÔNG NGHỆ SINH HỌC

******************

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

CÁC CHỦNG VI NẤM Candida spp PHÂN LẬP TỪ ĐƯỜNG HÔ HẤP

VÀ ĐƯỜNG TIẾT NIỆU CỦA CÁC BỆNH NHÂN NHẬP VIỆN

TẠI BỆNH VIỆN BỆNH NHIỆT ĐỚI TP.HCM

Ngành học : CÔNG NGHỆ SINH HỌC Sinh viên thực hiện : HỒ QUANG THẮNG Niên khóa : 2005 – 2009

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHOA CÔNG NGHỆ SINH HỌC

******************

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

CÁC CHỦNG VI NẤM Candida spp PHÂN LẬP TỪ ĐƯỜNG HÔ HẤP

VÀ ĐƯỜNG TIẾT NIỆU CỦA CÁC BỆNH NHÂN NHẬP VIỆN

TẠI BỆNH VIỆN BỆNH NHIỆT ĐỚI TP.HCM

LỜI CẢM ƠN

Đây là thời điểm đánh dấu kết thúc cho một chặng đường học tập xuyên suốt 4

năm qua tại bậc Đại học đồng thời mở ra một chặng đường mới nhiều thách thức phía

trước Để có thể vượt qua những khó khăn ấy bên cạnh nỗ lực không ngừng của bản

thân em xin được tri ân những người đã hết lòng giúp đỡ mình tại những thời khắc

quyết định quan trọng

Xin được cảm ơn Bố Mẹ đã sinh thành dưỡng dục Con suốt những năm tháng

qua với tình yêu thương và sự ủng hộ Con theo đuổi ngành học và công việc mà Con

đam mê

Cảm ơn thầy cô Bộ môn Công Nghệ Sinh Học Đại học Nông Lâm

TP.HCM - những người suốt 4 năm liền đã hết sức dạy dỗ truyền đạt cho em những

kiến thức cơ bản làm nền tảng cho việc học và làm việc sau này

Em xin gửi lời cảm ơn thầy Nguyễn Văn Vĩnh Châu - BS.Trưởng khoa xét

nghiệm Bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới TP.HCM đã tạo điều kiện và giúp đỡ em rất nhiều

trong thời gian thực tập ở khoa

Em xin gửi lời cảm ơn đến BS.Trần Phủ Mạnh Siêu đã tận tâm hướng dẫn và

truyền thụ cho em những kiến thức cả lý thuyết lẫn về kỹ thuật thực hành

Em xin cảm ơn các anh chị khoa xét nghiệm Bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới

TP.HCM đã tận tình giúp đỡ và chỉ bảo cho em nhiều kinh nghiệm trong thời gian thực

tập vừa qua

TÓM TẮT

Bệnh nhiễm vi nấm Candida spp rất phổ biến ở các nước vùng nhiệt đới, có khí

hậu nóng ẩm quanh năm, nhất là ở các cộng đồng dân cư thiếu thốn điều kiện vệ sinh

môi trường Chủng Candida spp là vi nấm nội-hoại sinh ở người Khi gặp điều kiện

thuận lợi như cơ địa phụ nữ có thai, tiểu đường, béo phì, suy dinh dưỡng, hoặc sử dụng

các loại kháng sinh, tình trạng suy giảm miễn dịch nhất là do HIV/AIDS thì vi nấm sẽ

chuyển từ trạng thái hoại sinh thành gây bệnh

 Mục đích nghiên cứu đề tài này là tìm hiểu tình hình nhiễm nấm Candida spp

gây ra ở những bệnh nhân nhập viện tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP Hồ Chí Minh

và các chủng vi nấm Candida spp gây bệnh, tìm hiểu độ nhạy cảm với thuốc kháng

nấm bằng kháng nấm đồ bằng các phương pháp thực hiện là định danh các chủng vi

nấm Candida spp phân lập được từ các bệnh phẩm máu, dịch rửa phế quản, nước tiểu,

phết họng, phết da; tính tỷ lệ dương tính với nấm Candida spp trên từng loại bệnh

phẩm; thực hiện kỹ thuật kháng nấm đồ trên các chủng vi nấm phân lập được để tìm

hiểu độ nhạy cảm với các thuốc kháng nấm đang sử dụng hiện nay

 Kết quả nghiên cứu cho thấy: (1) Bệnh nhiễm nấm vùng họng các bệnh nhân

HIV/AIDS chiếm tỷ lệ cao (66,67%), các bệnh nhân không nhiễm HIV/AIDS chiếm

tỷ lệ thấp (25,33%) Chủng vi nấm thường gặp là Candida albicans (75%); (2) Bệnh

nhiễm nấm đường tiểu các bệnh nhân đang sử dụng kháng sinh, đặt ống sonde tiểu và

bệnh nhân tiểu đường chiếm tỷ cao Chủng thường gặp là Candida albicans và

Candida tropicalis chiếm tỷ lệ tương đương nhau (47, 83%) (3) Bệnh nhiễm nấm phổi

các bệnh nhân lớn tuổi đặt nội khí quản, đặt ống thở, người nghiện thuốc lá chiếm tỷ lệ

cao Và chủng vi nấm thường gặp là Candida albicans (80%)

SUMMARY

 Candidiasis are commonly found in tropical countries where the climate is hot

and humid throughout the year Especially, that kind of diseases is spread among the

poor sanitation communities Candida spp are both endosymbiont and exosymbiont

fungus in human host In the endosymbiont state, Candida spp normal flora in the

balance with other bacteria, therefore they can keep the bio-balance However, the

fungus are able to activate into a pathogen in some special hosts such as pregnant

women or those who are suffering from malnutrition, diabetes, antibiotic use, corticoid

therapy and immunocompromised condition

 This study is aimed to identify the prevalence of Candidiasis in inpatients

admitted to Hospital of Tropital Diseases in Ho Chi Minh City as well as the pathogen

species causing the disease and to find the sensitivity with antifungal drugs The

content and method of this study is to identify the the prevalence of Candida spp

isolated from blood, BAL, bronchial washings, urine, skin scraps and throat swab

specimens, to identify Candida species isolated on each kind of specimens, to identify

the sensitivity with common antifungal drugs

 Research results show: (1) The throat fungal infection patients with HIV / AIDS

accounts for high percentage (66.67%), patients not infected with HIV / AIDS

accounts for a low rate (25.33%) Common fungal strain is Candida albicans (75%)

(2) Tract fungal infections patients using antibiotics, put tubes sonde profile and

patients with diabetes account for higher rates Common strains of Candida albicans

and Candida tropicalis accounted equivalent rate (47, 83%) (3) Fungal lung disease

patients older set internal airway, breathing tube placed, smokers account for high

rates And a common fungal strains Candida albicans (80%)

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN iii

TÓM TẮT .iv

SUMMARY v

DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT ix

DANH SÁCH CÁC BẢNG x

DANH SÁCH CÁC HÌNH xi

Chương 1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.3 Nội dung nghiên cứu 2

Chương 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

2.1 Giới thiệu vi nấm 3

2.1.1 Định nghĩa vi nấm 3

2.1.2 Phân loại vi nấm 3

2.1.3 Sự sinh sản của vi nấm 4

2.1.3.1 Sinh sản hữu tính 4

2.1.3.2 Sinh sản vô tính 4

2.2 Tổng quan về vi nấm gây bệnh 5

2.2.1 Vi nấm ngoài da 5

2.2.2 Vi nấm nội tạng 5

2.2.3 Định nghĩa nấm cơ hội 6

2.2.4 Nhiễm trùng cơ hội ở người nhiễm HIV/AIDS 6

2.3 Tổng quan về vi nấm Candida spp .6

2.3.1 Đặc điểm sinh vật học của vi nấm Candida spp 6

2.3.2 Phân bố địa lý 9

2.3.3 Tính chất gây bệnh của vi nấm Candida spp 10

2.3.4 Các bệnh nhiễm nấm Candida spp thường gặp 10

2.3.5 Những đối tượng dễ nhiễm nấm Candida spp .11

2.3.6 Tình hình nhiễm nấm Candida spp trong các nghiên cứu gần đây 12

2.4 Đặc điểm các loại thuốc điều trị bệnh nấm hiện nay 12

2.4.1 Amphotericin B (Fungizone) 12

2.4.2 Ketoconazole (Nizoral) 12

2.4.3 Nystatin 13

2.4.4 Fluconazole 13

2.4.5 5-Fluorocytosine 13

2.4.6 Clotrimazole 13

Chương 3 VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 14

3.1 Vật liệu 14

3.1.1 API 20C AUX 14

3.1.2 Môi trường Sabouraud 16

3.1.3 Môi trường Chrom agar 16

3.1.4 Môi trường thạch bột ngô ( corn meal agar) 17

3.1.5 Chai cấy máu 17

3.1.6 Tăm bông vô trùng 17

3.1.7 Thuốc nhuộm giemsa 18

3.1.8 KOH 10% 19

3.1.9 Mực tàu (india ink) 19

3.1.10 Thuốc nhuộm Lacto Phenol Cotton Blue (LPCB) 19

3.1.11 Đĩa kháng nấm và môi trường đặt đĩa kháng nấm 20

3.2 Phương pháp 20

3.2.1 Phương pháp nghiên cứu 20

3.2.1.1 Thiết kế nghiên cứu 20

3.2.1.2 Cỡ mẫu nghiên cứu 20

3.2.1.3 Tiêu chuẩn chọn mẫu 20

3.2.2 Y đức trong nghiên cứu 20

3.2.3 Kỹ thuật nghiên cứu 21

3.2.3.1 Soi tươi bệnh phẩm 21

3.2.3.2 Cấy bệnh phẩm 22

3.2.3.3 Định danh vi nấm 23

Chương 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 26

4.1 Kết quả nghiên cứu 26

4.1.1 Tỷ lệ bệnh nhân nhiễm nấm Candida spp theo từng loại bệnh phẩm 26

4.1.1.1 Vi nấm phân lập qua phết họng, phết lưỡi 26

4.1.1.2 Vi nấm phân lập qua nước tiểu 27

4.1.1.3 Vi nấm phân lập qua đàm, dịch rửa phế quản 28

4.1.2 Tỷ lệ nhiễm từng loại vi nấm Candida spp theo từng loại bệnh phẩm 29

4.1.2.1 Vi nấm phân lập qua phết họng, phết lưỡi 29

4.1.2.2 Vi nấm phân lập qua nước tiểu 30

4.1.2.3 Vi nấm phân lập qua đàm, dịch rửa phế quản 30

4.1.3 Kết quả kháng nấm đồ theo từng loại bệnh phẩm 31

4.1.3.1 Vi nấm phân lập qua phết họng, phết lưỡi 31

4.1.3.2 Vi nấm phân lập qua nước tiểu 32

4.1.3.3 Vi nấm phân lập qua đàm, dịch rửa phế quản 33

4.2 Thảo luận 33

4.2.1 Tình hình nhiễm vi nấm vùng họng 33

4.2.2 Tình hình nhiễm vi nấm trong nước tiểu 35

4.2.3 Tình hình nhiễm vi nấm trong đàm, dịch rửa phế quản 36

4.2.4 Kết quả kháng nấm đồ theo từng loại bệnh phẩm 37

4.2.4.1 Vi nấm phân lập qua phết họng, phết lưỡi 37

4.2.4.2 Vi nấm phân lập qua nước tiểu 37

4.2.4.3 Vi nấm phân lập qua đàm, dịch rửa phế quản 37

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 39

5.1 Kết luận 39

5.2 Đề nghị 39

TÀI LIỆU THAM KHẢO 40

HIV Human Immunodeficiency Virus

LPCB Lacto Phenol Cotton Blue

OIs Opportunistic Infections

TP.HCM Thành Phố Hồ Chí Minh

WHO World Health Organization

DANH SÁCH CÁC BẢNG

TRANG

Bảng 4.1 Tỷ lệ dương tính với vi nấm qua cấy phết họng, lưỡi 26

Bảng 4.2 Phân loại bệnh nhân qua cấy phết họng, lưỡi 26

Bảng 4.3 Tỷ lệ dương tính với vi nấm qua cấy nước tiểu 27

Bảng 4.4 Phân loại bệnh nhân qua cấy nước tiểu 27

Bảng 4.5 Tỷ lệ dương tính với vi nấm qua cấy đàm 28

Bảng 4.6 Phân loại bệnh nhân qua cấy đàm 28

Bảng 4.7 Tỷ lệ các tác nhân vi nấm qua cấy phết họng, lưỡi 29

Bảng 4.8 Tỷ lệ các tác nhân vi nấm qua cấy nước tiểu 30

Bảng 4.9 Tỷ lệ các tác nhân vi nấm qua cấy đàm 30

Bảng 4.10 Tỷ lệ nhạy, kháng nấm C.albicans qua phết họng, lưỡi 31

Bảng 4.11 Tỷ lệ nhạy, kháng nấm C.tropicalis qua phết họng, lưỡi 32

Bảng 4.12 Tỷ lệ nhạy, kháng nấm C.albicans qua cấy nước tiểu 32

Bảng 4.13 Tỷ lệ nhạy, kháng nấm C.tropicalis qua cấy nước tiểu 32

Bảng 4.14 Tỷ lệ nhạy, kháng nấm C.albicans qua cấy đàm 33

Bảng 4.15 Tỷ lệ nhạy, kháng nấm C.tropicalis qua cấy đàm 33

DANH SÁCH CÁC HÌNH TRANG Hình 2.1 Nấm Candida spp nhuộm gram soi dưới kính hiển vi 7

Hình 2.2 Candida albicans sinh ống mầm trong huyết thanh ngựa 7

Hình 2.3 Candida spp với dạng hạt men và sợi tơ nấm 8

Hình 2.4 Candida albicans sinh bào tử bao dày (chlamydospore) .8

Hình 2.5 Khuẩn lạc Candida spp trên môi trường Sabouraud 9

Hình 2.6 Bệnh nhân bị bệnh nấm miệng 11

Hình 2.7 Bệnh nhân bị bệnh nấm móng 11

Hình 3.8 Bộ API 20C AUX 14

Hình 3.9 Quá trình làm API xác định tên loài nấm men chưa xác định 15

Hình 3.10 Các chủng Candida spp trên môi trường thạch Chrom agar 16

Hình 3.11 Chai cấy máu 17

Hình 3.12 Tăm bông vô trùng .18

Hình 3.13 Sơ đồ thực hiện định danh các loài nấm sợi 24

Hình 3.14 Sơ đồ thực hiện định danh các loài nấm hạt men 25

Biểu đồ 4.1 Tỷ lệ bệnh phẩm dương tính qua cấy phết họng, lưỡi 27

Biểu đồ 4.2 Tỷ lệ bệnh phẩm dương tính cấy nước tiểu 28

Biểu đồ 4.3 Tỷ lệ bệnh phẩm dương tính qua cấy đàm 29

Biểu đồ 4.4 Tỷ lệ các tác nhân vi nấm qua cấy phết họng, lưỡi 29

Biểu đồ 4.5 Tỷ lệ các tác nhân vi nấm qua cấy nước tiểu 30

Biểu đồ 4.6 Tỷ lệ các tác nhân vi nấm qua cấy đàm 31

Chương 1

MỞ ĐẦU

1.1 Đặt vấn đề

 Bệnh nhiễm vi nấm rất phổ biến ở các nước vùng nhiệt đới, có khí hậu nóng ẩm

quanh năm, nhất là ở các cộng đồng dân cư thiếu thốn điều kiện vệ sinh môi trường

 Tại Việt Nam, những năm gần đây tỷ lệ nhiễm nấm thông thường do vệ sinh

kém đã giảm nhiều, tuy nhiên do sự xuất hiện của đại dịch HIV/AIDS, bệnh nhiễm

nấm cơ hội lại bùng phát ở tất cả các thể bệnh Trường hợp nhiễm HIV/AIDS đầu tiên

được phát hiện ở thành phố Hồ Chí Minh năm 1990 Từ đó đến nay, số lượng bệnh

nhân nhiễm HIV/AIDS vẫn gia tăng liên tục Tính trung bình mỗi ngày ở Việt Nam có

thêm hơn 100 người bị nhiễm HIV Chỉ tính riêng trong năm 2005, ước tính đã có

37.000 người bị nhiễm HIV Số người đang bị nhiễm HIV năm 2006 là 280.000 người,

gấp 2 lần con số của năm 2000 là 122.000 người.Đây chính là nguyên nhân làm cho

bệnh nhiễm nấm cơ hội ngày càng gia tăng ở nước ta

Candida spp là vi nấm nội-hoại sinh ở người Ở dạng hoại sinh, chúng giữ một

thế cân bằng với các vi khuẩn cùng sống với nó, tạo thành trạng thái cân bằng vi sinh

của cơ thể Trong một số điều kiện nhất định, thuận lợi như phụ nữ có thai, tiểu đường,

béo phì, suy dinh dưỡng, hoặc sử dụng các loại kháng sinh, corticoid, đặc biệt là tình

trạng suy giảm miễn dịch thì vi nấm sẽ chuyển từ trạng thái hoại sinh thành gây bệnh

Ðặc trưng của trạng thái gây bệnh là số lượng vi nấm tăng lên rất nhiều, có sự thành

lập các sợi tơ nấm giả, vi nấm len lỏi giữa các tế bào ký chủ và xâm nhập sâu hơn

 Bệnh có thể ở niêm mạc như miệng, thực quản, ruột, âm đạo, hậu môn; ở da,

móng, ở các cơ quan nội tạng như tim, phổi, đường tiết niệu, xâm nhập vào máu gây

nhiễm nấm máu Ở những bệnh nhân HIV/AIDS, nhiễm Candida spp ở da và niêm

mạc thường gặp với sang thương ở miệng (đẹn) và thực quản Từ miệng, vi nấm sẽ

phát tán đi khắp cơ thể, gây thể bệnh lan toả thứ phát Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi

muốn tìm hiểu tình trạng nhiễm vi nấm Candida spp ở đường hô hấp và đường tiết

niệu ở các bệnh nhân nhập viện tại bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới TP Hồ Chí Minh

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

Xác định tỉ lệ mắc bệnh do vi nấm Candida spp gây ra ở những bệnh nhân

nhập viện tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Tp Hồ Chí Minh

Xác định các chủng vi nấm Candida spp gây bệnh

Tìm hiểu độ nhạy cảm với thuốc kháng nấm bằng kháng nấm đồ

1.3 Nội dung nghiên cứu

 Định danh các chủng vi nấm Candida spp phân lập được từ các bệnh phẩm

máu, dịch rửa phế quản, nước tiểu, phết họng, phết lưỡi

 Tính tỷ lệ dương tính với nấm Candida spp trên từng loại bệnh phẩm

 Thực hiện kỹ thuật kháng nấm đồ trên các chủng vi nấm phân lập được để tìm

hiểu độ nhạy cảm với các thuốc kháng nấm đang sử dụng hiện nay

Chương 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 Giới thiệu vi nấm

2.1.1 Định nghĩa vi nấm

Vi nấm là loại vi sinh vật hiếu khí, không chứa chất diệp lục, có nhân thật, sinh

sản hữu tính và vô tính Chúng thường có cấu trúc dạng hạt men, dạng sợi, phân

nhánh, có màng tế bào (Đỗ Thị Nhuận, 1973)

2.1.2 Phân loại vi nấm

Có tới 100.000 loài vi nấm khác nhau, hầu hết sống trong đất Chúng rất đa

dạng về hình thái, kích thước, kiểu sinh sản và các hình thức lan truyền Vi nấm phát

triển dưới hình dạng sợi tơ nấm (nấm sợi) hoặc dạng hạt men

a Sợi tơ nấm:

Sợi tơ nấm là một ống rất nhỏ, dài, mảnh, trông giống như rễ cây, thường có

đường kính từ 5-10µm Dưới kính hiển vi sợi tơ nấm có thể có vách ngăn ngang hay

thông suốt tức là không có vách ngăn Khi thấy tơ nấm mọc thành đám ta gọi đó là

“thể tơ nấm” Thể tơ nấm của một vi nấm mọc trên môi trường dinh dưỡng cho ra các

khúm nấm Các sợi tơ nấm mọc được ở hầu hết mọi nơi trên trái đất, xâm chiếm chất

hữu cơ để lấy chất dinh dưỡng

b Nấm hạt men:

Nấm hạt men là tế bào vi nấm hình cầu hay trái xoan, thường có đường kính từ

5-10µm Nấm hạt men lớn hơn vi trùng nhưng nhỏ hơn hồng cầu của người

Một tế bào nấm hạt men bao gồm có nhân, thành tế bào và tất cả những cấu trúc

khác cần thiết cho hoạt động sống Khi cấy nấm hạt men trên môi trường thí nghiệm,

nấm hạt men sẽ tạo ra những khúm rất giống khúm vi trùng Các khúm hạt men thường

phẳng, tròn, có thể có màu sắc, có thể bóng hay đục mờ và không bao giờ lớn như

khúm nấm sợi

Nhiều vi nấm chỉ có dạng hạt men mà không bao giờ sinh dạng sợi tơ nấm Một

số ít vi nấm khác (một số vi nấm gây bệnh ở người) vừa mọc dưới dạng hạt men khi ủ

ở 350C vừa có dạng sợi tơ nấm khi ủ ở nhiệt độ 250C

2.1.3 Sự sinh sản của vi nấm

2.1.3.1 Sinh sản hữu tính

a Vi nấm hạt men: sinh sản hữu tính do sự phối hợp của hai tế bào hạt men để

thành lập túi (ascus) và các bào tử túi (ascospores)

b Vi nấm sợi tơ:

Ở nấm Tảo: đưa đến sự thành lập các bào tử tiếp hợp (zygospore)

Ở nấm Túi: đưa đến sự thành lập thể quả (ascocarp), túi và bào tử túi

Ở nấm Đảm: đầu tiên là thành lập tế bào đảm (basidium); nhân và tế bào chất đi

theo các ống nhỏ phình to ra tạo thành bào tử đảm (basidiospores)

2.1.3.2 Sinh sản vô tính

a Vi nấm hạt men: Sinh sản bằng cách nảy búp của tế bào mẹ, khi búp lớn xấp xỉ

tế bào mẹ thì cả hai tách ra

b Vi nấm sợi tơ:

 Sinh bào tử từ sợi tơ nấm chìm: sợi tơ nấm đứt ra thành những bào tử đốt

(arthrospores) Khi môi trường hết chất bổ dưỡng, một số ngăn sẽ gom các chất dự trữ,

vách phồng to và dầy lên thành bào tử bao dầy (chlamydospore) Trong khi sợi tơ nấm

chết đi, bào tử bao dầy vẫn tiếp tục sống, chờ khi gặp môi trường mới sẽ mọc lên thành

khúm nấm mới

 Sinh bào tử từ bào đài: Bào đài là một nhánh của các sợi tơ nấm nhô lên không

khí đặc biệt giữ trách nhiệm sinh bào tử Sinh bào tử ở đây rất đa dạng, người ta

thường dựa vào đó để định danh vi nấm (Trần Xuân Mai và ctv, 2005)

2.2 Tổng quan về vi nấm gây bệnh

2.2.1 Vi nấm ngoài da

a Tính chất sinh lý:

 Các vi nấm ngoài da tuy ký sinh ở những mô kêratin hóa nhưng vẫn có thể mọc

được ở những môi trường không có loại protein cứng này (scleroprotein), ví dụ môi

trường khoai đường, môi trường cơm, môi trường Sabouraud

 Khi cấy phân lập vi nấm ngoài da từ bệnh phẩm, người ta thường cho thêm

kháng sinh vào môi trường Sabouraud để ức chế sự phát triển của vi trùng

b Hình thể:

Các vi nấm ngoài da là vi nấm sợi tơ nên gồm các sợi tơ nấm có vách ngăn,

phần lớn sinh bào tử đính nhỏ (microconidia) và bào tử đính lớn (macroconidia)

Ngoài ra, còn có một số cơ cấu khác như:

Sợi tơ nấm hình vợt (racquet hyphae)

Sợi tơ nấm hình lược (pectinate hyphae)

Sợi tơ nấm xoắn (spiral)

Sợi tơ nấm hình sừng nai (favic chandelier)

Thể cục (nodular organs)

2.2.2 Vi nấm nội tạng

Bệnh vi nấm nội tạng bao gồm những bệnh không phải do vi nấm ngoài da,

không phải bệnh vi nấm ngoại biên Mầm bệnh có thể khu trú, có thể xâm nhập sâu,

2.2.3 Định nghĩa nấm cơ hội

Nấm cơ hội được định nghĩa là những loài nấm mà dưới điều kiện bình thường

chúng không gây bệnh Chúng chỉ gây bệnh ở những người có hệ miễn dịch yếu như

trẻ sơ sinh, người già, phụ nữ có thai, bệnh nhân sau phẫu thuật,… hay suy giảm hệ

miễn dịch như bệnh nhân HIV/AIDS (Lê Thanh Chiến, 1998)

Nhiễm trùng cơ hội (Opportunistis Infections – Ois) là những nhiễm trùng do vi

sinh vật gây ra ở những người suy giảm miễn dịch (miễn dịch suy yếu–

Immunodeficiency hoặc bị ức chế miễn dịch – Immunosuppression) Chúng cần có

một cơ hội như:

Suy dinh dưỡng

Nhiễm trùng dai dẳng

Các yếu tố gây ức chế miễn dịch trong ghép phủ tạng

Hóa trị trong ung thư

Nhiễm HIV/AIDS

Dị tật bẩm sinh về gen

2.2.4 Nhiễm trùng cơ hội ở người nhiễm HIV/AIDS

Trường hợp nhiễm HIV/AIDS đầu tiên được phát hiện ở thành phố Hồ Chí

Minh năm 1990 Từ đó đến nay, dịch AIDS vẫn không ngừng phát triển ở Việt Nam

Từ năm 1993 – 1996, trung bình mỗi năm tăng 1000 ca, và trong 2 năm từ 1997-1998,

mỗi năm tăng thêm 2.500-3.000 ca (Lê Thanh Chiến,1998)

Ngày càng nhiều các trường hợp nấm cơ hội được biết đến Có nhiều loại vi

nấm cơ hội, chủ yếu hay gặp là: Candida spp., Cryptococcus neoformans, Aspergillus

spp., Penicillium marneffei

2.3 Tổng quan về vi nấm Candida spp

2.3.1 Đặc điểm sinh vật học của vi nấm Candida spp

Tồn tại ở trạng thái đơn bào, hay gặp là hình tròn, hình trái xoan., đường kính từ

3-5µm, kích thước gấp 10 lần vi khuẩn Sợi tơ nấm không màu sắc, có nhiều vách ngăn

rộng từ 3-5µm

Sinh sản vô tính theo kiểu nảy chồi

Khả năng thích nghi với môi trường đường cao

Tồn tại trong thiên nhiên, trong các môi trường chứa đường như hoa quả, rau

dưa, mật mía…

Có nhiều chủng Candida spp., trong đó Candida spp gây bệnh như:

Candida albicans, Candida glabrata, Candida tropicalis, Candida krusei, Candida

parapsilosis, v.v

Hình 2.1 Nấm Candida spp nhuộm gram soi dưới

kính hiển vi quang học (x40) (Phòng vi nấm bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới thành phố Hồ Chí Minh)

Hình 2.2 Candida albicans sinh ống mầm trong huyết

thanh ngựa (x40) (Phòng vi nấm bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới thành phố Hồ Chí Minh)

Hình 2.3 Candida spp trong mô tế bào với dạng hạt men và

sợi tơ nấm (x100)

Hình 2.4 Candida albicans sinh bào tử bao dày (chlamydospore)

khi nuôi cấy trong thạch bột ngô (corn meal agar) (Phòng vi nấm

bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới thành phố Hồ Chí Minh)

Hình 2.5 Khuẩn lạc Candida spp trên môi trường Sabouraud

(Phòng vi nấm bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới thành phố Hồ Chí Minh)

Có khoảng 80-90% các chủng phân lập được trong âm đạo là Candida albicans,

Candida glabrata, Candida tropicalis, Candida krusei, Candida parapsilosis về mặt

lâm sàng gây bệnh giống như Candida albicans nhưng thường đề kháng với điều trị

(Đỗ Thị Nhuận, 1973)

2.3.2 Phân bố địa lý

Được mô tả lần đầu tiên vào năm 1842 bởi Gruby trong hội thảo khoa học về

nấm của Pháp nói về nguyên nhân gây bệnh tưa lưỡi ở trẻ nhỏ Năm 1853 Robin đặt

tên cho loài nấm này là Oidium albicans và 70 năm sau Berkhout phân loại chúng

thuộc họ Candida

Chủng nấm Candida albicans và một số loài nấm Candida spp khác là các loại

nấm cư trú bình thường trên cơ thể người Có thể phân lập được Candida albicans từ

đường tiêu hóa, âm đạo và miệng của những người khỏe mạnh Vì vậy bệnh nấm

Candida spp là bệnh phổ biến duy nhất do loại nấm thường xuyên cư trú trên cơ thể

người gây ra

Ngoài ra bệnh này không liên quan tới nơi cư trú, có nghĩa là mầm bệnh có ở

khắp mọi nơi không phân biệt bất kỳ vi trí địa lý hoặc biên giới quốc gia nào

2.3.3 Tính chất gây bệnh của vi nấm Candida spp

Bình thường có thể tìm thấy Candida spp ký sinh trong họng, đường tiêu hoá,

âm đạo, da mà không gây bệnh, chúng sống cộng sinh và cân bằng trong hệ vi sinh

bình thường (vi hệ)

Sự phát triển và gây bệnh của chúng chịu sự kiềm chế của các vi khuẩn sống

trong vi hệ Chúng trở nên gây bệnh khi điều kiện thuận lợi, giảm sức đề kháng (do

nhiều nguyên nhân), mất cân bằng trong vi hệ và do một số yếu tố thuận lợi khác

Các điều kiện thuận lợi cho Candida spp gây bệnh:

Yếu tố sinh lý: khi người phụ nữ có thai, sự gia tăng các hormone đưa đến sự

biến đổi môi trường âm đạo (tích trữ glycogen trong tế bào biểu bì), cộng thêm với sự

suy giảm miễn dịch khiến vi nấm có điều kiện phát triển hơn

Yếu tố bệnh lý: bệnh tiểu đường làm gia tăng đường trong máu và các dịch sinh

học, bệnh béo phì, suy dinh dưỡng làm giảm sức đề kháng

Yếu tố nghề nghiệp: các nghề thường xuyên tiếp xúc với nước như những người

bán nước uống, bán trái cây, bán cá, làm bếp trong các nhà hàng ăn uống,…dễ đưa đến

viêm da, viêm móng và quanh móng do Candida spp

Yếu tố thuốc men: kháng sinh phổ rộng dùng liều cao và thời gian lâu sẽ diệt

các vi khuẩn sống chung với vi nấm, do đó phá vỡ thế cân bằng sinh thái tại chỗ Dùng

corticoides nhiều sẽ làm giảm miễn dịch qua trung gian tế bào hay sử dụng thuốc ức

chế miễn dịch dùng trong điều trị ung thư hoặc ghép cơ quan

2.3.4 Các bệnh nhiễm nấm Candida spp thường gặp

 Bệnh nấm miệng: Thường là tổn thương lành tính, xảy ra trong một vài tuần đầu

của trẻ sơ sinh Biểu hiện lâm sàng xuất hiện khi sức đề kháng của cơ thể kém Bệnh

niêm mạc miệng có đặc điểm là tạo ra các mảng màu trắng trên lưỡi, đây chính là nơi

nấm cư trú Bệnh này thường gặp ở trẻ em sơ sinh, trẻ bị rối loạn tiêu hóa, người suy

kiệt, người già yếu, người lạm dụng chất kháng sinh và 90% người bị bệnh AIDS

 Bệnh nấm âm đạo – âm hộ: Thường gặp ở những phụ nữ tiếp xúc với nước bẩn

hoặc sử dụng viên đặt âm đạo kháng sinh kéo dài, bệnh nhân đái tháo đường, phụ nữ

có thai và những người thường sử dụng thuốc tránh thai Vi nấm chủ yếu gây bệnh là

Candida albicans, đôi khi có thể là Candida tropicalis, Candida krusei, v.v

 Bệnh nấm móng: Bệnh mang tính chất nghề nghiệp, bệnh nhân thường là những

người hay nhúng tay, chân vào nước, nhất là các loại nước có đường hay tinh bột (bán

nước uống, bán rau, bán trái cây,….) Móng dần dần trở nên đục, bề mặt nâu nhạt và

lồi lõm Móng bị hỏng là vì sự chuyển hóa sinh móng bị xáo trộn Vi nấm gây bệnh

chủ yếu là Candida albicans, đôi khi Candida tropicalis, Candida gulliermondii,

Candida zeylanoides,…

 Bệnh nấm Candida nội tạng: bệnh ít gặp, các loài nấm Candida có thể gây bệnh ở

phổi hay viêm nội tâm mạc hay lan tỏa rộng rãi khắp các cơ quan cơ thể, thậm chí cả

màng não Bệnh thường gặp ở những người suy giảm miễn dịch Những thể bệnh nấm

Candida này thường dẫn tới tử vong (Trần Xuân Mai và ctv, 2005)

Hình 2.7 Bệnh nhân bị bệnh nấm móng

(Logical Images,2007) Hình 2.6 Bệnh nhân bị bệnh nấm miệng (Logical Images,2007)

2.3.5 Những đối tượng dễ nhiễm nấm Candida spp

Bệnh nhân tiểu đường, người nhiễm HIV

Những người thường xuyên mang răng giả

Người dùng lâu ngày các kháng sinh phổ rộng hoặc dùng các hoóc môn tuyến

thượng thận với liều cao

Những phụ nữ sử dụng nhiều thuốc ngừa thai

Phụ nữ có thai 3 tháng cuối bị nấm âm hộ, âm đạo

Bệnh nhân phải đặt ống luồn tĩnh mạch lâu ngày, giảm bạch cầu trung tính;

người mắc bệnh máu ác tính và trẻ sơ sinh thiếu cân Người phải đặt ống thông bàng

quang hoặc bể thận lâu ngày cũng dễ bị nhiễm nấm Candida đường tiết niệu

2.3.6 Tình hình nhiễm nấm Candida spp trong các nghiên cứu gần đây

Tại Thái Lan, theo tài liệu từ ĐH HarWard, CDC Mỹ và chương trình GAP đã

đưa ra kết quả nghiên cứu cho thấy tỉ lệ nhiễm nấm Candida ở thực quản là 3% - 6%

Tại Việt Nam tình hình bệnh nấm Candida spp như sau:

Theo Nguyễn Thị Thanh Sương và cộng sự tại bệnh viện Trung Ương Huế năm

2007, nghiên cứu trên 100 bệnh nhân suy giảm miễn dịch mắc phải cho thấy tỷ lệ

nhiễm nấm Candida spp là 42%

Tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới TP.HCM năm 2000, Nguyễn Hữu Chí và cộng

sự nghiên cứu trên 100 bệnh nhân, cho thấy tỷ lệ nhiễm nấm Candida spp miệng là

69% Theo tổng kết của Trần Phủ Mạnh Siêu (2003-2005), nhiễm nấm Candida spp

họng năm 2003 là 42/47 ca (89,36%), năm 2004 là 73/90 ca (81%), 8 tháng đầu năm

2005 là 50/58 ca (86,2%)

Theo Trần Minh Thông và cộng sự tại Khoa Giải Phẫu Bệnh, Bệnh Viện Chợ

Rẫy TP.HCM từ tháng 4/1999 đến tháng 10/2001: thống kê tỷ lệ nhiễm nấm Candida

Là thuốc chống nấm thuộc nhóm polyen Nó làm thành tế bào nấm không dãn ra

được, làm suy yếu chức năng của màng tế bào dẫn đến thoát thành phần tế bào có

trọng lượng phần tử thấp ra khỏi tế bào, kết quả là tế bào nấm sẽ chết

Làm tăng hiệu quả của 5-fluorocytosin (5-FC) do làm tăng khả năng hấp thụ của

5-FC qua màng tế bào nấm đã bị suy yếu

2.4.2 Ketoconazole (Nizoral)

Là thuốc diệt nấm phổ rộng Có tác dụng trong bệnh nấm bề mặt, nấm da, bệnh

nấm nội tạng Dùng tại chỗ hay đường uống

Ketoconazole thuộc nhóm azol, có tác dụng ức chế quá trình sinh tổng hợp

ergosterol, là thành phần cấu tạo chính màng tế bào nấm Thiếu ergosterol, màng tế

bào sẽ bị suy yếu, giảm độ hoạt hóa của enzyme liên quan tới màng tế bào và sự tổng

hợp chất kitin (chất cần thiết để sinh tổng hợp thành tế bào nấm)

2.4.3 Nystatin

Là thuốc diệt nấm chỉ dùng điều trị tại chỗ Là loại thuốc kháng nấm nhóm

polyen giống amphotericin B Vì vậy, nó cũng tác động cản trở quá trình tổng hợp

ergosterol của màng tế bào nấm

Chỉ định các loài nấm Candida spp phát triển mạnh trong hệ tiêu hóa, thực

quản, ở da, bộ phận sinh dục

Không dùng cho điều trị nấm nội tạng do: thuốc không tan trong nước, không

hấp thụ vào mô tế bào, độ độc cao khi dùng ngoài đường tiêu hóa

2.4.4 Fluconazole

Là một loại thuốc kháng nấm phổ rộng mới hơn nữa trong nhóm triazol dưới

dạng viên uống và dạng dung dịch dùng đường tĩnh mạch Rất hiệu quả trong điều trị

nấm men gây bệnh ở niêm mạc và nội tạng, đặc biệt đối với tưa miệng, bệnh nấm

Candida spp thực quản và bệnh viêm màng não do Cryptococcus neoformans

2.4.5 5-Fluorocytosine

Là chất kìm nấm, có thể thấm sâu vào tất cả các dịch lỏng trong cơ thể, dùng

đường tiêu hóa

Thường dùng kèm với amphotericin B đường tĩnh mạch để tăng tác dụng trong

việc điều trị viêm màng não do Cryptococcus neoformans

5-Fluorocytosine ngăn cản sinh tổng hợp acid nucleic, xâm nhập vào tế bào qua

phần nội bào, lấy từ trong tế bào khối chất AND tổng hợp để tạo thành ARN làm ngăn

cản việc tổng hợp protein

2.4.6 Clotrimazole

Có tác dụng kìm nấm ở nồng độ 10 µg/ml và diệt nấm ở nồng độ cao

Có hiệu quả với lớp nấm da (Dermatophytes), nấm men, nấm sợi, nấm gây

bệnh thể lưỡng tính và loài Trichomonas ở nồng độ rất cao

Dùng tại chỗ dưới dạng dung dịch 1% hoặc kem bôi

Là thuốc thuộc nhóm azol, ức chế quá trình sinh tổng hợp ergosterol

Chương 3 VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Vật liệu

3.1.1 API 20C AUX

Hình 3.8 Bộ API 20C AUX

Nhà sản xuất: BioMérieux

Tên sản phẩm: API 20C AUX

Nguyên tắc: bộ sản phẩm API 20C AUX bao gồm 20 giếng chứa các chất khử

đặc trưng cho 19 phản ứng đồng hoá Những giếng đó chứa các loại đường ở dạng bán

rắn, nấm men sẽ phát triển trên đó nếu chúng có thể tận dụng được nguồn cacbon

Phản ứng có thể đọc được bằng cách đối chứng với ô chứng (ô cuối cùng) Kết quả đọc

Thực hiện theo sơ đồ dưới:

Hình 3.9 Quá trình làm API xác định tên loài nấm men