Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, phẩm chất cây bưởi diễn trồng tại hà tây

Luận văn, thạc sỹ, tiến sĩ, cao học, kinh tế, nông nghiệp

Bộ giáo dục và đào tạo Trường đại học nông nghiệp I



NGUYễN thị lan anh

Nghiên cứu Một số biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, phẩm chất cây bưởi diễn trồng tại hà tây

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và ch−a từng đ−ợc sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đ7 đ−ợc cảm ơn và các thông tin chích dẫn trong luận văn đều đ7 đ−ợc chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả

Nguyễn Thị Lan Anh

Xin chân thành cảm ơn các cán bộ Bộ môn Cây ăn quả Viện nghiên cứu Rau - Hoa - Quả đ7 nhiệt tình giúp đỡ tôi trong thời gian thực hiện đề tài

Tôi xin cảm ơn bạn bè, gia đình và người thân đ7 động viên, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận văn

Tác giả

Nguyễn Thị Lan Anh

Mục Lục

Lời cam đoan …….……… i

Lời cảm ơn ……… ii

Mục lục ……… iii

Danh mục các bảng …… ……… vi

Danh mục các hình ……… viii

Danh mục chữ viết tắt ……… ix

1 Mở đầu 0

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục đích, yêu cầu 3

1.2.1 Mục đích 3

1.2.2 Yêu cầu 3

1.3 ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3

1.3.1.ý nghĩa khoa học 3

1.3.2 ý nghĩa thực tiễn 3

1.4 Đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu 4

2 Tổng quan tài liệu 5

2.1 Cơ sở khoa học của đề tài 5

2.2 Nguồn gốc và phân loại cây bưởi 7

2.2.1 Nguồn gốc 7

2.2.2 Phân loại 8

2.3 Tình hình sản xuất bưởi trên thế giới và ở Việt Nam 10

2.3.1 Tình hình sản xuất bưởi trên thế giới 10

2.3.2.Tình hình sản xuất bưởi ở Việt Nam 14

2.4 Một số kết quả nghiên cứu về cây bưởi trên thế giới và ở Việt Nam 22

2.4.1 Nghiên cứu và chọn tạo giống 22

2.4.2 Nghiên cứu về đặc tính sinh vật học và yêu cầu ngoại cảnh của bưởi 27

2.4.3 Nghiên cứu về kỹ thuật bón phân 30

2.4.4 Nghiên cứu về một số biện pháp kỹ thuật khác 38 _Toc178137364

3 vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu 44

3.1 Vật liệu nghiên cứu 44

3.2 Nội dung nghiên cứu 44

3.2.1 Điều tra, đánh giá tổng quan về điều kiện tự nhiên, kinh tế x7 hội, tình hình sản xuất cây ăn quả nói chung và của cây bưởi nói riêng ở huyện Chương Mỹ và Đan Phượng Hà Tây 44

3.2.2 Các giải pháp kỹ thuật nhằm tăng năng suất, phẩm chất cây bưởi Diễn 45

3.3 Phương pháp nghiên cứu 47

3.3.1 Điều tra, đánh giá tổng quan về điều kiện tự nhiên, kinh tế x7 hội, tình hình sản xuất cây ăn quả nói chung, cây bưởi nói riêng của huyện Chương Mỹ và Đan Phượng Hà Tây 47

3.3.2 Bố trí thí nghiệm 47

3.3.3 Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi 48

4 Kết quả nghiên cứu và thảo luận 51

4.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế – x7 hội và tình hình sản xuất cây ăn quả của hai huyện Chương Mỹ và Đan Phượng 51

4.1.1 Điều kiện tự nhiên 51

4.1.2 Kinh tế x7 hội 57

4.1.3 Tình hình sản xuất cây ăn quả 58

4.2 ảnh hưởng của kỹ thuật bao quả đến sinh trưởng và tình hình sâu bệnh hại trên quả bưởi Diễn 71

4.2.1 ảnh hưởng của kỹ thuật bao quả đến tình hình sâu bệnh hại và màu sắc vỏ quả 71

4.2.2 ảnh hưởng của biện pháp bao quả đến chất lượng quả 73

4.3 ảnh hưởng của GA3 đến động thái đậu quả và sinh trưởng quả của bưởi Diễn 74

4.3.1 ảnh hưởng của GA3 đến động thái đậu quả của bưởi Diễn 74

4.3.2 ảnh hưởng của GA3 đến động thái tăng trưởng kích thước quả của bưởi Diễn 76

4.4 ảnh hưởng của một số chế phẩm đến động thái đậu quả và sinh

trưởng quả của bưởi Diễn 77

4.4.1 ảnh hưởng của một số chế phẩm đến động thái đậu quả của bưởi Diễn 77

4.4.2 ảnh hưởng của các chế phẩm đến động thái tăng trưởng kích thước quả của bưởi Diễn 80

4.5 ảnh hưởng của biện pháp khoanh vỏ đến động thái đậu quả và sinh trưởng quả của bưởi Diễn 82

4.5.1 ảnh hưởng của biện pháp khoanh vỏ đến khả năng giữ quả 82

4.5.2 ảnh hưởng của biện pháp khoanh vỏ đến tăng trưởng kích thước quả 83

5 Kết luận và đề nghị 85

5.1 Kết luận 85

5.2 Đề nghị 85

tài liệu tham khảo 87 Phụ lục

Bảng 4.13 ảnh hưởng của bao quả đến mẫu m7 quả tại huyện Chương Mỹ

Bảng 4.14 ảnh hưởng của biện pháp bao quả đến tỷ lệ sâu bệnh hại trên

Bảng 4.15 ảnh hưởng của bao quả đến chất lượng quả……… 74 Bảng 4.16 ảnh hưởng của GA3 tới tỷ lệ đậu quả (%)……… 75 Bảng 4.17 ảnh hưởng của GA3 đến đông thái tăng trưởng kích thước

Bảng 4.22 ảnh hưởng của biện pháp khoanh vỏ đến khả năng giữ quả (%) 82 Bảng 4.23 ảnh hưởng của biện pháp khoanh vỏ đến tăng trưởng kích

Danh mục các hình

Hình 4.1 ảnh hưởng của các chế phẩm đến tỷ lệ đậu quả ở Chương Mỹ… 79 Hình 4.2 ảnh hưởng của biện pháp khoanh vỏ đến khả năng giữ quả… 83

Danh môc c¸c ch÷ viÕt t¾t

2,4 D : 2,4 Dichlophenoxy axetic axit

α- NAA : α- Naphtyl Axetic axit

các giống Bưởi ngon nổi tiếng ở nước ta có thể kể đến là: Bưởi Đoan Hùng (Phú Thọ), bưởi Phúc Trạch (Hà Tĩnh), bưởi Thanh Trà (Huế), bưởi Năm Roi (Vĩnh Long, Cần Thơ, Sóc Trăng), bưởi da Xanh (Bến Tre, Tiền Giang), bưởi Diễn (Từ Liêm - Hà Nội)…Trong đó, Cây bưởi Diễn có nguồn gốc từ Đoan Hùng – Phú Thọ, hiện được trồng nhiều ở x7 Phú diễn - Từ Liêm

- Hà Nội là một trong số những cây ăn quả nổi tiếng của miền Bắc nói chung, khu vực Đồng Bằng sông Hồng nói riêng Đây là giống bưởi ngon, chín vào

đúng dịp tết nguyên đán nên giá bán cao, được thị trường ưa chuộng Trước năm 1995 diện tích trồng rất hạn chế, từ năm 1996 trở lại đây do hiệu quả kinh tế cao, giá bán bưởi trên thị trường trung bình từ 12.000-15.000

đồng/quả, đưa thu nhập 1ha bưởi Diễn có độ tuổi trung bình 8-10 tuổi từ

300-350 triệu đồng/ha nên diện tích bưởi Diễn gần đây được các địa phương rất trú

trọng, phát triển và mở rộng Mặt khác trong nhóm cây ăn quả có múi, bưởi là cây sinh trưởng khoẻ, dễ trồng, ít bị bệnh, tuổi thọ cao, phù hợp với trình độ canh tác của người nông dân [6]

Hà Tây là tỉnh được biết đến với những làng nghề thủ công truyền thống, những ngôi chùa cổ kính linh thiêng, là cửa ngõ của thủ đô Hà Nội… và hiện nay Hà Tây còn được người dân nhiều nơi biết đến với quả bưởi Diễn Người trồng bưởi Diễn ở các huyện Đan Phượng, Chương Mỹ, Hoài Đức, Quốc Oai, Phúc Thọ…Hà Tây tự hào vì không chỉ cung ứng cho người tiêu dùng sản phẩm quả có chất lượng mà việc trồng bưởi còn mang lại cho người dân nơi

đây một nguồn thu nhập cao, tương đối ổn định Số hộ gia đình có thu nhập từ

50 triệu đồng tiền bán quả/vụ tại các huyện trồng bưởi trọng điểm có hàng trăm hộ, số hộ có thu từ 80 triệu đồng trở lên có hàng trục hộ Có thể nói bưởi Diễn là cây có hiệu quả cao tại đất Hà Tây [6]

Tuy nhiên, việc thâm canh và mở rộng diện tích bưởi Diễn trên địa bàn tỉnh Hà Tây còn gặp một số khó khăn trong các vấn đề về kỹ thuật làm giảm chất lượng sản phẩm như: Mẫu m7 quả chưa thật đẹp, độ đồng đều của quả chưa thật cao, trọng lượng trung bình quả còn thấp, số lượng hạt/quả còn nhiều… Nguyên nhân của hiện tượng này một mặt do điều kiện sinh thái, mặt khác do sự thiếu hiểu biết của người nông dân về tiến các bộ kỹ thuật mới, trong sản xuất còn làm theo kinh nghiệm và thói quen là chính Vì vậy để sản xuất bưởi Diễn tại Hà Tây có hiệu quả cần nhanh chóng áp dụng các tiến bộ

kỹ thuật tiên tiến, đồng bộ trên cơ sở điều tra đánh giá đúng thực trạng sản xuất của người nông dân trồng bưởi ở các huyện trọng điểm từ đó đưa ra được những giải pháp phù hợp

Xuất phát từ những vấn đề trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

“Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, phẩm chất cây bưởi Diễn trồng tại Hà Tây”

1.2 Mục đích, yêu cầu

1.2.1 Mục đích

- Xác định một số giải pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, phẩm chất quả bưởi Diễn theo định hướng sản xuất hàng hoá, hội nhập quốc tế Trên cơ sở nghiên cứu này xây dựng được quy trình trồng cây bưởi Diễn phù hợp

đối với các vùng trồng bưởi ở nước ta

1.3 ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

1.3.2 ý nghĩa thực tiễn

Đưa ra những đề xuất phát triển cây ăn quả nói chung, cây bưởi Diễn nói riêng trồng tại Hà Tây Có những biện pháp kỹ thuật phù hợp để tăng năng

suất, chất lượng, mẫu m7 quả bưởi Diễn, tăng thu nhập cho người nông dân…Và đặc biệt là ngày nay khi chất lượng sản phẩm và an toàn thực phẩm

đ7 và đang là mối quan tâm hàng đầu của toàn x7 hội, toàn nhân loại Việc gia nhập WTO là thách thức và cũng là thời cơ cho sản phẩm rau quả Việt Nam tham gia vào thị trường trong nước, khu vực và trên thế giới

1.4 Đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu

- Đối tượng: Đề tài tiến hành nghiên cứu trên giống bưởi Diễn 7 – 8 tuổi, nhân giống bằng phương pháp chiết

- Phạm vi nghiên cứu: Các x7 trồng bưởi thuộc 2 huyện Chương Mỹ và

Đan Phượng - Hà Tây

- Thời gian nghiên cứu: Đề tài được thực hiện từ tháng 4 năm 2006 đến tháng 8 năm 2007

2 Tổng quan tài liệu

2.1 Cơ sở khoa học của đề tài

Trong sản xuất nông nghiệp, để tăng năng suất và chất lượng sản phẩm hàng hoá, ngoài yếu tố giống thì các biện pháp kỹ thuật đóng vai trò cực kỳ quan trọng đến năng suất, phẩm chất và hiệu quả kinh tế Ngày nay khi khoa học kỹ thuật phát triển các biện pháp kỹ thuật cũng như tập quán canh tác lạc hậu dần được thay thế bởi các biện pháp tiên tiến có nhiều ưu việt hơn, hoàn thiện hơn nhằm tăng sản lượng cây trồng

- Các loại cây ăn quả như: Xoài, chuối, bưởi, cam, ổi giai đoạn từ khi

đậu quả đến quả chín thường bị một số loại sâu, bệnh phá hại như: Ruồi đục quả, bệnh thán thư, đốm nâu, rệp, nhện trắng, nhện đỏ, nấm bệnh làm cho quả bị thối, rụng, nám dẫn đến giảm năng suất, chất lượng Hơn nữa sự sinh trưởng và phát triển của quả còn chịu nhiều tác động của các yếu tố thời tiết như: ánh nắng gay gắt của mùa hè, mưa, gió, b7o làm cho quả có thể bị rụng, bị nám, nứt Chính vì vậy việc sử dụng túi bao trái cho những cây ăn quả có giá trị kinh tế cao nói chung, bưởi Diễn nói riêng là vô cùng cần thiết

điều này đồng nghĩa với việc trái cây không bị tác động bởi các loại sâu bệnh hại và yếu tố thời tiết từ đó giúp cho trái cây to, sáng, đẹp, cao cấp và bán

được giá cao Riêng với bưởi bao trái sẽ giúp cho quả bưởi không bị nổi u, xì

mủ [39]

- Việc cung cấp dinh dưỡng có vai trò rất quan trọng tới sinh trưởng của cây Ngoài việc hút chất dinh dưỡng bằng rễ là chủ yếu, cây trồng có thể lấy một phần dinh dưỡng qua lá thông qua khí khổng và tầng cutin mà đặc biệt là qua các tế bào khí khổng [21] Hơn nữa mùa hoa nở cây huy động rất nhiều dinh dưỡng, sau khi tàn hoa là lúc cây đang khủng hoảng về mặt dinh dưỡng bởi vậy cần bổ sung kịp thời Việc cung cấp dinh dưỡng cho cây qua rễ lúc

này là không phù hợp vì lúc này ở dưới đất bộ rễ hoạt động còn yếu (do bị ức chế hoa nở rộ) cho nên nếu có bón phân vào đất rễ cũng chưa có điều kiện hấp thu Chính vì vậy việc sử dụng các chế phẩm phân bón lá cho cây bưởi cũng như các cây ăn quả khác lúc này là một việc làm hợp lý, nhằm bổ sung kịp thời dinh dưỡng cho cây, giảm bớt hiện tượng rụng hoa, rụng quả đồng thời xúc tiến quá trình quả lớn, đẹp m7 quả Phương pháp này đ7 được thực hiện nhiều năm trên nhiều loại cây như: Lúa, hoa màu, cây công nghiệp, cây ăn quả, cây rau, hoa – cây cảnh [8]

- GA3 và α - NAA (Auxin) là chất kích thích sinh trưởng, có ảnh hưởng

đến quá trình đậu quả và tạo quả không hạt GA3 còn có tác dụng kích thích sinh trưởng phát triển của thân hoa (trụ dưới hoa) Theo Hoàng Minh Tấn và Nguyễn Quang Thạch (2000) [20]: Có một sự tương quan rất chặt chẽ giữa hàm lượng Auxin trong quả với sự rụng của chúng Khi hàm lượng Auxin trong quả giảm xuống thì tầng rời xuất hiện Trong trường hợp các quả còn non, nếu số lượng quả càng nhiều, lượng auxin trong chúng không đủ để duy trì sự sinh trưởng bình trường của quả và do đó nếu gặp điều kiện bất thuận như thiếu nước, thiếu dinh dưỡng thì tầng rời cũng dễ xuất hiện Các tác giả trên đ7 kết luận rằng: Sự đậu quả phụ thuộc rất nhiều vào các điều kiện nội tại

và ngoại cảnh Hàm lượng Auxin và các chất kích thích sinh trưởng thấp là nguyên nhân dẫn đến sự rụng sau khi hoa nở Để tăng cường quá trình đậu quả, người ta bổ sung Auxin và Gibberellin cho hoa và quả non Auxin và Gibberellin sẽ là nguồn bổ sung thêm cho nguồn phytohormon có trong phôi hạt vốn không đủ Chính vì thế mà sự sinh trưởng của cây được tăng cường và quả không rụng ngay được Vì vậy việc sử dụng GA3 và α - NAA trong việc làm tăng tỷ lệ đậu quả trên cây trồng nói chung, cây bưởi Diễn nói riêng là cần thiết

- Biện pháp khoanh vỏ thân, cành cây được áp dụng rộng r7i đối với những cây còn trẻ tuổi, sinh trưởng mạnh nhưng chậm ra hoa kết quả nhằm

ngăn cản dòng nhựa luyện chủ yếu là chất hydrat cacbon (chất đường bột) chuyển xuống bộ rễ, tạo điều kiện hình thành mầm hoa Việc khoanh vỏ cành hay thân cây vào thời điểm khi hoa nở rộ đến khi bắt đầu tàn có tác dụng tăng khả năng đậu quả và phình quả [8]

2.2 Nguồn gốc và phân loại cây bưởi

2.2.1 Nguồn gốc

Trên thế giới cây cam quýt có lịch sử trồng trọt lâu đời nhất Về nguồn gốc, nhiều ý kiến cho rằng cây cam quýt phần lớn có nguồn gốc ở miền Nam châu á, trải dài từ ấn Độ qua d7y núi Hymalaya, Trung Quốc xuống vùng quần đảo Philippine, Malaysia, miền Nam Indonesia hoặc kéo đến lục địa úc Tỉnh Vân Nam Trung Quốc có thể là nơi khởi nguyên của nhiều loài cam quýt bởi vì tại đây còn tìm thấy nhiều loài cam quýt hoang dại [31]

Ngoài bưởi người ta còn tìm thấy bưởi chùm:

Bưởi chùm (Citrus paradishi macf), có thể là kết quả từ một hạt, một mầm bưởi đột biến hay cũng có thể là cây lai giữa bưởi đơn (Citrus grandis)

và cam ngọt, xuất hiện sớm nhất ở vùng Barbadas miền Tây ấn Độ năm 1809 với cái tên là trái cấm (Forbidden fruit) và được trồng đầu tiên ở Florida (Mỹ) sau đó bưởi chùm trở thành một trong những sản phẩm quả chất lượng cao ở châu Mỹ

Bưởi đơn (Citrus grandis), là loại cây được trồng nhiều ở châu á Theo Chawlit Niyomdham (1992) [44] cho rằng: Bưởi có nguồn gốc ở Malaysia, sau đó lan ra Indonesia, Trung Quốc, phía nam nước Nhật, phía Tây ấn Độ,

Địa Trung Hải và nước Mỹ Tuy vậy bưởi là loại cây ăn quả trồng rất nhiều ở các nước phương Đông Nhiều giống bưởi ngon nổi tiếng được tìm thấy ở Thái Lan Decondolle cũng cho rằng bưởi có nguồn gốc ở phía đông Malaysia, kể cả các đảo Fiji và Friendly Theo Bretschneider, bưởi có nguồn gốc từ Java ấn

Độ Janata cho rằng bưởi được thu thập từ những cây hoang dại ở Garohills, từ vùng nguyên sản này bưởi được chuyển đến phía đông của vùng trồng cây có múi ở Yongtze và phía nam đại dương theo đường Salween hoặc đường Songka [47]

Giucovski cho rằng để có tài liệu chắc chắn về nguồn gốc cây bưởi cần nghiên cứu các thực vật họ Rutaceae và nhất là họ phụ Aurantioidea ở các vùng núi Hymalaya miền Tây Trung Quốc và các vùng núi thuộc bán đảo

Đông Dương Ông cũng cho rằng nguồn gốc của cây bưởi có thể là quần đảo Laxongd [10] Một số tác giả Trung Quốc cho rằng: Cây bưởi hiện trồng ở Trung Quốc có thể được du nhập, song sự du nhập phải từ trên 2000 năm [10] Theo Vũ Công Hậu (1996) [12] thì cây bưởi có nguồn gốc từ Trung Quốc, ấn

Độ Tôn Thất Trình (1995) [27] cũng cho rằng cây bưởi có nguồn gốc từ ấn

Độ

Cũng có ý kiến cho rằng: Các giống bưởi ( Citrus grandis) được coi là có nguồn gốc ở Malaysia, ấn Độ Một thuyền trưởng người ấn Độ có tên là Shaddock đ7 mang giống bưởi này tới trồng tại vùng biển Caribê Sau đó theo gót các thuỷ thủ bưởi được đưa đến Palestin vào năm 900 sau công nguyên và

ở châu Âu và tên Shaddock cũng đ7 trở thành tên gọi cho loại bưởi này [46] Như vậy nguồn gốc của cây bưởi đến nay vẫn chưa được thống nhất Bưởi

có thể có nguồn gốc từ Trung Quốc, ấn Độ, Malaysia Hiện nay bưởi được trồng nhiều ở phía nam Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia, Philipines, ấn Độ, Việt Nam

hệ thống phân loại của Swingle (1915, 1948, 1957) như sau: Họ phụ Aurantoideae được chia thành hai tộc chính là Clauseneae và Citreae Tộc Citreae được chia thành 3 tộc phụ, trong đó tộc phụ thứ 2 Citrineae bao gồm phần lớn các loài và giống cam quýt nhà trồng hiện nay Citrineae được chia thành 3 nhóm A, B, C trong đó nhóm C được chia thành 6 chi phụ (subgenus): Fortunella; Eremocitrus; Poncirus, Clymenia, Microcitrus và Citrus [31] Theo các tài liệu [8], [10], [36], [51], [53] đều thống nhất phân loại cây bưởi như sau:

Bưởi thuộc họ Rutaceae

Họ phụ: Aurantioi deae

Chi: Citrus

Chi phụ: EuCitrus

Loài: Citrus maxima (grandis)

Theo sơ đồ phân loại của Swingle năm 1948, bưởi và bưởi chùm là hai loài khác nhau trong cùng một chi Citrus, tuy vậy bưởi và bưởi chùm có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Có nhiều giống bưởi khi trông vào bề ngoài có nhiều đặc điểm giống bưởi chùm [31]

Theo Gajput và Siharibabu (1985) [45], bưởi và bưởi chùm có những đặc

(grape fruit) Năm 1830, Macfadyen đ7 phân bưởi chùm thành một loài mới, lấy tên là Citrus paradis Macf

2.3 Tình hình sản xuất bưởi trên thế giới và ở Việt Nam 2.3.1 Tình hình sản xuất bưởi trên thế giới

Các vùng trồng họ cam quýt nổi tiếng thế giới hiện nay chủ yếu nằm ở những vùng khí hậu khá ôn hoà thuộc vùng á nhiệt đới hoặc vùng khí hậu Ôn

đới ven biển chịu ảnh hưởng nhiều của khí hậu Đại dương Các nước trồng họ cam quýt nổi tiếng hiện nay thuộc các khu vực sau: Địa Trung Hải và châu Âu (Tây Ban Nha); Vùng Bắc Mỹ (Hoa Kỳ, Mexico); Vùng Nam Mỹ (Brazil, Venezuela); Các hòn đảo châu Mỹ (Cuba, Jamaica, cộng hoà Dominica); Châu á (chủ yếu là Trung Quốc và Nhật Bản) Ngoài ra còn có vùng trồng cam ở Bắc Phi và châu úc

Theo ước tính của FAO (1991) đến năm 2000 tổng sản lượng cam quýt trên thế giới sẽ vào khoảng 85 triệu tấn và phần tiêu thụ khoảng 79,3 triệu tấn Tiêu thụ bưởi sẽ tăng lên ở các nước đang phát triển và giảm ở các nước phát triển Cam vẫn là thứ quả tiêu thụ nhiều nhất, chiếm 73% quả có múi, tiếp đến

là quýt 11%, chanh 8,5% và bưởi chùm 7,5% Quýt và bưởi chùm tiêu thụ chủ yếu ở các nước phát triển [12]

Theo thống kê của Fao (1998) [46], các nước nhập khẩu cam quýt nhiều nhất là: Nhật Bản (225 nghìn tấn), Pháp (149 nghìn tấn), Đức (95 nghìn tấn), Anh (45 nghìn tấn) Các nước xuất khẩu nhiều nhất là Mỹ (469 nghìn tấn), Israel (421 nghìn tấn), Cuba (90 nghìn tấn) Cũng theo dự đoán của Fao, trong tương lai bưởi sẽ có tốc độ tăng mạnh nhất về sản lượng trong nhóm cây

có múi

Tổng diện tích, năng suất và sản lượng cây có múi trên toàn thế giới theo thống kê của FAO năm 2006 được thể hiện trong bảng 2.1

Bảng 2.1 Tổng diện tích, năng suất, sản lượng cây có múi và cây Bưởi

trên toàn thế giới

(ha)

Năng suất (tấn/ha)

Sản lượng (tấn)

2001

Trong đó Bưởi

7.201.786 259.002

14,4788 19,5701

104.273.191 5.068.704

2002

Trong đó Bưởi

7.298.577 260.146

14,5570 18,5464

106.245.530 4.824.775

2003

Trong đó Bưởi

7.582.818 258.946

14,0526 17,7250

106.557.953 4.596.815

2004

Trong đó Bưởi

7.601.206 260.952

14,5896 17,9545

110.898.698 4.685.271

2005

Trong đó Bưởi

7.603.431 260.830

13,866l4 13,9776

105.432.578 3.645.770 Nguồn: FAOSTAT(2006)(www.fao.org.com) Qua bảng 2.1 chúng ta thấy diện tích trồng cây có múi trên thế giới không ngừng tăng lên, tuy nhiên số diện tích trồng tăng hàng năm là không

đáng kể Năm 2003, tổng diện tích cây có múi tăng mạnh (tăng 281.241ha) sau đó số diện tích trồng tăng thêm tương đối ổn định qua các năm về sau Năm 2003 là năm có sự tăng mạnh về diện tích trồng nhưng năng suất lại có

sự giảm sút từ 14,5570 tấn/ha năm 2002 xuống còn 14,0526 tấn/ha (giảm 5,044tấn/ha), song các năm 2004 và 2005 thì năng suất toàn thế giới lại có sự tăng trở lại Tình trạng giảm năng suất và sản lượng là do nhiều nguyên nhân nhưng nguyên nhân chính vẫn là do ở các vùng sản xuất cây có múi chính của

thế giới (Trung Quốc, Mỹ, Brazil…) bị thiên tai (b7o lũ, sương giá, b7o tuyết) tàn phá nghiêm trọng

Nhìn chung, trên thế giới bưởi ít được trồng hơn so với các loại cây có múi khác (cho đến năm 2005 thì diện tích trồng bưởi trên thế giới chỉ chiếm khoảng 3,43% so với tổng diện tích cây có múi) Chính vì vậy, sản lượng bưởi thấp hơn sản lượng cam - chanh - quýt (đến năm 2005 sản lượng bưởi chỉ chiếm 3,46%

so với tổng sản lượng cây có múi) Trong khi đó, năng suất của bưởi lại chiếm 100,80% so với năng suất cây có múi Điều này có thể hiểu là do kích thước và trọng lượng bưởi lớn hơn nhiều so với cam – chanh – quýt

Do nhu cầu của thị trường và đặc điểm có phổ thích nghi rộng mà hiện nay bưởi nói chung được trồng nhiều ở các nước trên thế giới Theo số liệu thống kê của FAO thì năm 2005 nước có diện tích trồng bưởi lớn nhất là Trung Quốc (với 55.000ha chiếm 21%), tiếp theo là Mỹ (50.000ha chiếm 19,17%), Cu ba (18.000ha chiếm 6,90%), Nam Phi (15.000ha), Mêxicô (13.000ha), Thái lan (12.000ha), Argentina (12000ha)… Nước đứng đầu về sản lượng bưởi là Mỹ (với 914.440 tấn chiếm 25,10%), sau dó là Trung Quốc (443.000tấn chiếm 12,15%), Mexico (257.711 tấn), Cuba ( 226.000 tấn)…

Trung Quốc được biết đến là nước có diện tích trồng bưởi lớn nhất thế giới Tại Trung Quốc bưởi được trồng nhiều ở các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Tứ Xuyên, Hồ Nam, Chiết Giang, Phúc Kiến và Đài Loan… Theo một số tài liệu cho rằng: Các loại cây ăn quả có múi ở Trung Quốc phát triển mạnh hơn so với các loại cây ăn quả khác Một số giống bưởi nổi tiếng của Trung Quốc được biết đến như bưởi Sa Điền, Văn Đán, bưởi ngọt Quân Khê…Do

được Bộ nông nghiệp Trung Quốc công nhận là hàng nông nghiệp chất lượng cao và cấp huy chương vàng nên diện tích bưởi Sa Điền không ngừng tăng lên Năm 2005, sản lượng cây có múi ở Trung Quốc giảm là do nhiệt độ lạnh và có b7o ở Triết Giang, băng giá ở Hồ Nam gây ra Đây là hai tỉnh được biết đến là nơi sản xuất cây có múi lớn nhất Trung Quốc

Tại ấn Độ, bưởi và bưởi chùm được trồng trên quy mô thương mại ở một số vùng Bưởi chùm là loại quả dùng ăn sáng phổ biến ở nhiều nước Những vùng khô hạn như Punjab là nơi lý tưởng với bưởi chùm Bưởi có thể chịu được lượng mưa lớn và phát triển tốt ở vùng Konkan Các giống bưởi chùm phổ biến ở ấn Độ gồm Dunkan, Marsh và Foster (theo Fao, 2006)

Cũng theo số liệu thống kê của FAO (2006), năm 2005, Thái Lan trồng 12.000ha bưởi và bưởi chùm, đạt sản lượng 22.000 tấn ở Thái Lan, bưởi được trồng ở các tỉnh miền Trung, một phần ở miền Bắc và miền Đông

Sản xuất bưởi chùm ở Mỹ chiếm tới 90% sản lượng bưởi chùm trên toàn thế giới Bưởi chùm đ7 trở thành một trong các hàng hoá thương mại của Mỹ trong nhiều năm với các giống khác nhau như giống ruột trắng, giống ruột hồng…Năm 2005, Mỹ sản xuất 50.000ha bưởi là bưởi chùm, đồng thời đạt sản lượng đứng đầu thế giới với 914.440 tấn (theo FAO, 2006)

Philippines cũng là nước sản xuất nhiều bưởi, trong các loại cây có múi thì bưởi chiếm 33%, quýt chiếm 44%, cam 11% Năm 2005, diện tích trồng bưởi và bưởi chùm của Philippines là 5000 ha, đạt sản lượng 40.000 tấn

* Về tiêu thụ: Khoảng hơn 1/8 dân số ở Nga coi quả có múi là loại quả

ưa thích, trong đó cam và quýt phổ biến nhất và bưởi được xem là loại quả quý Trong năm 2004, Nga nhập 40 nghìn tấn bưởi, tăng nhiều so với năm

2001 (nhập 22 nghìn tấn) và là nước nhập khẩu bưởi đứng thứ 3 trên thế giới

Từ tháng 1 đến tháng 10 năm 2005, Nga đ7 nhập hơn 30 nghìn tấn bưởi Các nước cung cấp bưởi cho Nga chủ yếu là: Ixraen, Thổ Nhĩ Kỳ, Nam Phi, Argentina

Nhật Bản được coi là nước đứng đầu thế giới về nhập khẩu bưởi, đây thực sự là thị trường rộng lớn và ổn định cho nhiều nước xuất khẩu bưởi Trong năm 2004 – 2005, bang Florida (Mỹ) đ7 xuất sang Nhật Bản 80.851 tấn, vào vụ bưởi 2005/2006 có khả năng bang Florida sẽ xuất sang Nhật với

mức 102000 - 119000 tấn Ngoài ra, Nam Phi cũng là nước xuất khẩu bưởi với khối lượng khá lớn sang Nhật Năm 2004 – 2005, Nam Phi xuất sang Nhật

96720 tấn

2.3.2.Tình hình sản xuất bưởi ở Việt Nam

Việt Nam nằm trải dài trên 15 vĩ độ, khí hậu chuyển tiếp từ á nhiệt đới sang Nhiệt đới gió mùa ẩm đ7 tạo nên sự đa dạng về sinh thái, rất thuận lợi cho việc phát triển nghề trồng cây ăn quả nói chung, cây trong họ cam quýt nói riêng Các cây trong họ cam quýt đ7 được trồng ở nước ta từ lâu đời nay Chúng được xem như là một trong những loại cây ăn quả quý, được trồng trong những vườn nhỏ, gần nhà từ rất xa xưa

Trong những năm 60 của thế kỷ 20, diện tích trồng các cây có múi có bước phát triển vượt bậc so với trước đây Những nông trường chuyên canh cam quýt ra đời ở miền Bắc như: Sông Lô, Cao Phong, Sông Bôi, Thanh Hà, Vân Du, Đông Hiếu, Sông Con…với diện tích khoảng 3000 ha

Từ năm 1975 trở lại đây, ở miền Bắc diện tích và sản lượng cam quýt có

xu hướng giảm đi, những diện tích được trồng vào thời kỳ 1960-1965 thì hầu hết đ7 già cỗi và bị sâu bệnh hại nặng

Theo Tổng cục Thống kê, đến năm 1990, cả nước có 19.062 ha cam quýt với sản lượng 119.238 tấn, trong đó chỉ có 3 tỉnh trồng hơn 1.000 ha là Thanh Hoá, Nghệ An, Bến Tre, 2 tỉnh trồng hơn 2.000 ha là Tiền Giang và Hậu Giang Năng suất cam quýt ở 2 tỉnh phía bắc chỉ đạt 20-25 tạ/ha, trong khi 3 tỉnh phía Nam đạt 47-153 tạ/ha

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê năm 1995, sản lượng cam quýt của vùng

đồng bằng song Cửu Long là 124.548 tấn (chiếm 76,04%) sản lượng cả nước Theo tổng cục thống kê, năm 1999 cả nước sản xuất được 3,4 triệu tấn quả chiếm 6,4% giá trị sản lượng nông nghiệp và khoảng 8,4% sản lượng ngành trồng trọt Năm 2000, cả nước có khoảng 44,5 vạn (ha), tập trung nhiều

nhất là vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long (chiếm 44% tổng diện tích và 63,3% tổng sản lượng) Năm 2002, tổng diện tích trồng cây ăn quả cả nước đạt 677,5 nghìn ha

Theo Báo Kinh Tế nông thôn [38], năm 2005 diện tích cây ăn quả ổn

định ở mức 570000ha, sản lượng đạt 2,98 triệu tấn, chủ yếu là để tiêu dùng trong nước và một phần để xuất khẩu Cũng trong năm 2005, xuất khẩu rau quả tăng 31% so với 2004

Theo Trần Thế Tục và cộng sự [31], trồng cam, quýt, chanh, bưởi chóng thu quả và l7i suất cao hơn nhiều loại cây ăn quả khác

Theo các tác giả Trần Thế Tục, Vũ Mạnh Hải, Đỗ Đình Ca (1995) [32] nước ta có ba vùng trồng cây có múi củ yếu là:

- Vùng đồng bằng song Cửu Long

Các tỉnh Tiền Giang, Bến Tre, Đông Tháp, Vĩnh Long, Trà Vinh, Cần Thơ, Sóc Trăng và An Giang (chiếm 88% diện tích toàn vùng) có vị trí địa lý

từ 9o15’ đến 10o30’ vĩ độ Bắc và 105o đến 106o45’ độ kinh Đông, địa hình rất bằng phẳng, có độ cao 3 – 5 m so với mặt biển Các yếu tố khí hậu, nhiệt độ,

ẩm độ, lượng mưa và ánh sáng vùng này rất phù hợp với việc phát triển cây có múi Lịch sử trồng cây họ cam quýt ở đồng bằng sông Cửu Long có từ lâu đời nên người dân ở đây rất có kinh nghiệm trồng trọt, chăm sóc các loại cây ăn quả nói chung, cây có múi nói riêng Cây trong họ cam quýt được trồng chủ yếu ở các vùng đất phù sa ven sông hoặc trên các cù lao lớn nhỏ của sông Tiền, sông Hậu có nước ngọt quanh năm ở đây có tập đoàn cam quýt rất phong phú như cam Chanh, cam Sành, cam Giấy, bưởi, quýt, quất Các giống

được ưa chuộng và trồng nhiều hiện nay là: Cam Sành, cam Mật, bưởi Năm Roi, bưởi Long Tuyền

Theo số liệu thống kê năm 1999 diện tích cây có múi ở đồng bằng sông Cửu Long là 41.267 ha bằng 61,16% diện tích cây ăn quả có múi cả nước Sản

lượng đạt 286.636 tấn chiếm 75,6% sản lượng cam quýt cả nước Năng suất bình quân tương đối cao, với cam đạt 10,5 tấn/ha, chanh 8,8 tấn/ha, quýt 8,7 tấn/ha, bưởi đạt 7,4 tấn/ha Đặc biệt ở các huyện thâm canh cao năng suất cam

có thể đạt tới 23,7 tấn /ha, quýt đạt 24,2 tấn/ha, bưởi 17,7 tấn/ha L7i thuần trên 1 ha cam là 82,4 triệu tấn/ha, quýt 54,6 triệu/ha, bưởi 21 triệu/ha

Theo Thông Tấn X7 Việt Nam (11/07/2006), tổng diện tích cây ăn quả

đặc sản theo dự kiến của Đồng Bằng Sông Cửu Long là 79350 ha, năng suất bình quân đạt 12,5 tấn/ha

- Vùng bắc trung bộ

Bao gồm các tỉnh Thanh Hoá, Nghệ an, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế Theo số liệu thống kê năm 1999 diện tích cây có múi toàn vùng là 7.743 ha với sản lượng 22.661 tấn Trong vùng này có hai vùng

đặc sản của cây bưởi đó là bưởi Thanh Trà của Huế, bưởi Phúc Trạch của Hương Khê Với tính ưu việt của mình, diện tích bưởi Phúc trạch ngày càng

được mở rộng Theo số liệu thống kê huyện Hương Khê tính đến tháng 9 năm

2000 toàn huyện có 1.178,4 ha bưởi, trong đó có trên 463 ha đang trong thời

kỳ thu hoạch với sản lượng là 2784,7 tấn Ngoài hai giống bưởi nổi tiếng kể trên, vùng này còn có rất nhiều giống bưởi khác như bưởi đỏ của Huế, bưởi

đường Hương Sơn…

- Vùng trung du và miền núi phía Bắc

Gồm các tỉnh: Tuyên Quang, Yên Bái, Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Phú Thọ, Thái Nguyên Cây có múi ở vùng này được trồng ở những vùng đất ven sông, suối như: Sông Hồng, sông Lô, sông Gâm, sông Chẩy Hiện chỉ còn một số vùng tương đối tập trung là Bắc Sơn, Bắc Quang (Đỗ

Đình Ca, 1995) [3], riêng với cây bưởi ở vùng này có 474 ha chiếm 17,5% tổng diện tích cây có múi với giống bưởi Đoan Hùng ngon nổi tiếng (Nguyễn

Đình Tuệ 1996) [33] Theo Lê Văn Lập (2000) [16] huyện Đoan Hùng có 275

ha bưởi với sản lượng đạt từ 20 đến 30 tấn/ ha

Bảng 2.2 Diện tích cam, chanh, quýt, bưởi các vùng trong nước (ha)

NămG83

Nguồn: Trang web Bộ Nông Nghiệp, 2006 (www.mard.gov.vn)

Bảng 2.3 Năng suất trung bình của cam, chanh, quýt, bưởi

phân theo địa phương (tạ/ha) Năm

Nguồn: Trang web Bộ Nông Nghiệp, 2006 (www.mard.gov.vn)

Qua bảng 2.2 và bảng 2.3 ta nhận thấy: Nhìn chung diện tích và năng suất cây có múi có xu hướng tăng nhanh từ năm 2001- 2005 Trừ một số địa

phương như khu vực ĐBSH, do mức độ đô thị hóa nhanh dẫn đến diện tích giảm mạnh (từ 6000 ha năm 2001 chỉ còn 5325 ha năm 2003) Khu vực Nam Trung Bộ năng suất giảm mạnh kể từ năm 2001 đến năm 2005 Năm 2001 năng suất đạt 95,6 (tạ/ha) đến 2005 chỉ còn 37,1 (tạ/ha), hạn hán và b7o lụt là nguyên nhân chính dẫn đến năng suất vùng này giảm nhanh

Bảng 2.4 Sản lượng trung bình của cam, chanh, quýt, bưởi

phân theo địa phương (tạ/ha) Năm

b Một số đặc điểm chính của các giống bưởi đặc sản

Do có điều kiện thời tiết, khí hậu thuận lợi nên tập đoàn các giống bưởi ở nước ta rất phong phú, đa dạng, phân bố ở nhiều vùng sinh thái khác nhau Theo những tài liệu điều tra về bưởi, ở nước ta có những giống bưởi đặc sản như: Bưởi Đoan Hùng (Phú Thọ), bưởi Phúc Trạch (Hà Tĩnh), bưởi Thanh Trà (Huế), bưởi Năm Roi (Vĩnh Long, Cần Thơ, Sóc Trăng), bưởi Da Xanh (Bến Tre, Tiền Giang), bưởi Diễn (Từ Liêm, Hà Nội)

- Bưởi Phú Diễn: Là giống bưởi ngọt có nguồn gốc từ Đoan Hùng – Phú Thọ hiện được trồng nhiều ở x7 Phú Diễn huyện Từ Liêm – Hà Nội và một số huyện thuộc tỉnh Hà Tây Cây sinh trưởng khoẻ, phân cành nhiều, góc phân cành nhỏ, tán cây hình bán cầu, lá hình ovan, xanh nhạt, ra hoa trong khoảng tháng 2 đến tháng 3 hàng năm, thu hoạch vào cuối tháng 11 đến tháng 12 Quả có hình cầu, khi chín có màu vàng tươi, tép màu vàng nhạt, vị ngọt không

đắng, trọng lượng trung bình từ 800 - 1200 g/quả, tỷ lệ phần ăn được là 55 - 65%, số hạt trung bình trên quả là 95,2 hạt, độ Brix 10 - 13%

- Bưởi Đoan Hùng: Thuộc nhóm đơn phôi (Citrus grandis Osbeck) vì vậy sau một thời gian dài nhân giống bằng hạt đ7 phân ly thành các dòng khác nhau Các dòng này hiện được coi là giống và được đặt tên theo địa danh hoặc theo tên người có công chọn lọc và duy trì giống Có 3 dòng được coi là bưởi

đặc sản của Đoan Hùng, đó là bưởi Khả Lĩnh, bưởi Sửu và bưởi Kinh [14] Bưởi Khả Lĩnh: Có nguồn gốc ở thôn Khả Lĩnh x7 Đại Minh (nay thuộc tỉnh Yên Bái) vì vậy có tên là Khả Lĩnh Đây là giống bưởi ngon của vùng này Hiện nay bưởi Khả Lĩnh được trồng phổ biến nhất, có mặt ở 21/28 x7 trong huyện, nhưng tập trung chủ yếu ở vùng thượng huyện Tỷ lệ diện tích bưởi Khả Lĩnh chiếm 60 – 70% tổng diện tích trồng bưởi của các x7 này Bưởi Sửu: Là giống có diện tích đứng sau bưởi Khả Lĩnh, được trồng ở tất các x7, nhưng tập trung ở vùng đất phù sa ven sông Nguồn gốc của giống này là

do một l7o nông tên là Tộc Sửu sống tại x7 Chí Đám chọn lọc và nhân ra cách

đây 200 năm Cây sinh trưởng khỏe, phân cành nhiều, góc phân cành lớn, tán cây hình bán nguyệt, lá hình ovan, xanh đậm, ra hoa trong khoảng tháng 2 đến tháng

3 hàng năm, thu hoạch vào tháng 10 đến tháng 11 Quả có hình cầu, khi chín có màu xanh nâu, tép mầu xanh vàng, vị ngọt hơi đắng, trọng lượng quả trung bình

đạt sấp sỉ 1200g, tỷ lệ phần ăn được là 48,76%, số hạt trên quả là 154 hạt

Bưởi Kinh: Giống này được bà Tiến Kinh làng Chí Đám, x7 Chí Đám chọn lọc và trồng cách đây khoảng 150 năm nên được gọi là bưởi Kinh Giống

này trước đây được ưa chuộng, bán được giá nên nông dân trong vùng trồng rất nhiều Hiện nay bưởi Kinh đ7 bị thoái hoá nên diện tích bị thu hẹp còn 29,7 ha trồng ở 14 x7 vùng ven sông và một phần vùng thượng huyện Cây sinh tưởng trung bình, phân cành ít, góc phân cành nhỏ, tán cây hình trứng nhọn, lá hình ovan, xanh đậm, ra hoa trong khoảng tháng 3 đến tháng 4 hàng năm, thu hoạch vào tháng 9 đến tháng 10 Quả có hình cầu, khi chín có mầu xanh nâu, tép màu xanh vàng, vị ngọt hơi đắng, trọng lượng quả trung bình đạt sấp sỉ 900g, tỷ lệ phần ăn được là 50,64%, 122 hạt trên quả

- Bưởi Phúc Trạch: Là giống bưởi đặc sản của tỉnh Hà Tĩnh nói chung

và huyện Hương Khê nói riêng, được trồng tập trung tại các x7 Phúc Trạch, Hương Trạch, Hương Đô của huyện Hương Khê Cây sinh trưởng trung bình, phân cành nhiều, góc phân cành lớn, tán cây hình bán nguyệt, lá hình ovan, xanh nhạt, ra hoa khoảng tháng 1 đến tháng 2 hàng năm, thu hoạch vào tháng

8 đến tháng 9 Quả có hình cầu, khi chín có màu vàng rơm, tép màu hồng nhạt, vị ngọt thanh, không đắng trọng lượng quả trung bình đạt sấp sỉ 900g, tỷ

lệ phần ăn được là 47,87%, số hạt trung bình trên quả là 85,5 hạt

- Bưởi Đường Hương Sơn: Là giống bưởi ngọt được trồng ở huyện Hương Sơn – Hà Tĩnh, tập trung chủ yếu ở các x7 dọc sông Ngàn Phố Cây sinh trưởng yếu, phân cành ít, góc phân cành nhỏ, tán cây hình trứng nhọn, lá hình ovan, xanh nhạt, ra hoa trong khoảng tháng 1 đến tháng 2 hàng năm Thu hoạch vào tháng 7 đến tháng 8 Quả có hình quả Lê, núm to, khi chín có màu vàng xanh, tép màu vàng nhạt, vị ngọt hơi đắng, trọng lượng quả trung bình đạt sấp sỉ 600g, tỷ lệ phần ăn được là 42,93%, số hạt trung bình trên quả là 64 hạt

- Bưởi Thanh Trà: Là giống bưởi đặc sản của Thừa Tiên Huế, có tiếng

từ lâu đời, được trồng dọc theo sông Hương, tập trung chủ yếu vào các x7 Hương Cần, Phù ốc, Hương Hồ (huyện Hương Trà), x7 Thuỷ Bằng (huyện Hương Thuỷ), x7 Thuỷ Biền (thành phố Huế) Cây sinh trưởng trung bình, phân cành ít, góc phân cành nhỏ, tán cây hình quạt, lá hình trứng ngược, xanh

nhạt, ra hoa trong khoảng tháng 2 đến tháng 3 hàng năm, thu hoạch vào tháng

8 đến tháng 9 Quả có hình quả lê, khi chín có màu vàng tươi, tép màu trắng trong, vị ngọt thanh, trọng lượng quả trung bình đạt sấp sỉ 900g, tỷ lệ phần ăn

được là 47,34%, số hạt trên quả là 96,6 hạt

- Bưởi Đường Lá Cam: Được trồng nhiều ở các x7 Tân Bình, Vĩnh Cửu Thành Phố Biên Hoà tỉnh Đồng Nai và tỉnh Bình Dương Cây sinh trưởng rất khoẻ, phân cành nhiều, góc phân cành lớn, tán cây hình bán nguyệt, lá hình bầu dục, xanh đậm, ra hoa trong khoảng tháng 3 đến tháng 4 hàng năm, thu hoạch vào tháng 12 đến tháng 1 hàng năm Quả có hình quả lê thấp, nặng trung bình: 0,8 – 1,4 kg/ trái, vỏ nhẵn khi chín có màu xanh vàng, tép màu vàng nhạt, bó chặt và dễ tách khỏi múi, vị ngọt thanh không đắng (độ brix: 9,5 – 12%), mùi thơm, hạt nhiều (>30 hạt/ quả), tỷ lệ phần ăn được là 58,8%

- Bưởi Năm Roi: Được trồng cách đây trên 60 năm do đột biến của một

số giống trồng bằng hạt ở huyện Bình Minh tỉnh Vĩnh Long Cây sinh trưởng khoẻ, phân cành trung bình, góc phân cành nhỏ, tán cây hình trụ, lá hình ovan, xanh tươi, ra hoa trong khoảng tháng 3 đến tháng 4 hàng năm, thu hoạch vào tháng 11 đến tháng 12 Quả có hình quả lê, nặng trung bình 0,9 – 1,45 kg/ trái, khi chín có màu vàng tươi, tép màu vàng nhạt, vị ngọt chua (độ brix: 9 – 11%), mùi thơm, ít đến không hạt (0 – 10 hạt/ trái), tỷ lệ phần ăn được là 54,1%

- Bưởi da Xanh (Bến Tre, Tiền Giang): Là giống bưởi mới, đ7 được giải trong hội thi trái ngon và được đánh giá rất cao Quả lúc nào cũng có màu xanh, chỉ khi chín thì hơi ngả sang màu vàng Ruột bưởi luôn có màu hồng đỏ, múi rất dễ tách và ăn giòn, ngọt, không chua (độ brix: 9,5 – 12%), mùi thơm,

ít hạt (5 – 30 hạt/ trái), tỷ lệ thịt/ trái là > 50% Trái bưởi Da xanh rất ít bị lầm lẫn với các loại bưởi khác, nhưng cây giống thì rất khó phân biệt và chỉ khi nào có hai cây để gần nhau mới so sánh được

Nhìn chung ở nước ta diện tích trồng bưởi ít hơn so với các loại khác

trong nhóm cây có múi Hiện chỉ có một vài vùng tập trung như: Hương Sơn – Huế, Hương Khê - Hà Tĩnh, Đoan Hùng – Phú Thọ, Từ Liêm – Hà Nội, một

số huyện thuộc tỉnh Hà Tây và một số vùng thuộc đồng bằng sông Cửu Long Còn lại phần lớn bưởi được trồng rải rác trong các vườn của người dân với khoảng trên một trăm giống khác nhau [22] Bưởi không trở thành hàng hoá thương mại như các nước trên thế giới, chủ yếu dùng để tiêu thụ nội địa trong những vùng hạn hẹp nhất định ở nước ta mới chỉ có bưởi Năm Roi và bưởi

Da Xanh là đ7 được xuất khẩu sang thị trường các nước Châu Âu, Mỹ, Nhật Bản

2.4 Một số kết quả nghiên cứu về cây bưởi trên thế giới

Năm 1990, J Saunt [49] đ7 tóm tắt xu hướng phát triển cây có múi trên thế giới Theo tác giả, sử dụng nhiều biện pháp nhằm tạo ra nhiều giống mới

là hướng chính để phát triển ngành sản xuất cây có múi Một số giống chủ yếu

đ7 được tác giả mô tả, tác giả cũng đề cập đến các giống bưởi có triển vọng phát triển tốt ở các nước như: ở Thái Lan có 3 giống, Trung Quốc có 3 giống, Indonesia có 5 giống

Lai tạo là một trong các biện pháp tạo giống mới có hiệu quả Mỗi giống

có một vài ưu nhược điểm của nó, khi đưa vào lai có thể tạo ra giống mới có

nhiều đặc điểm ưu việt hơn Các giống bưởi May pumelo và Yellow pumelo là

2 giống được tạo ra từ lai trại nghiên cứu cây ăn quả Okitstu Branch Cả 2 giống đều sinh trưởng khoẻ, chống chịu lạnh tốt, hàm lượng chất khô tổng số cao và đều chống chịu bệnh loét (Xanthomonas Citrit) tốt [59] Bưởi Hayaki

được lai tạo từ bưởi Mato và Hirado tại trại nghiên cứu cây ăn quả Kuchinotsu Branch, cây sinh trưởng khoẻ, quả to, chất lượng tốt, chống chịu với bệnh vẩy vỏ Ngoài việc tạo ra những giống có năng suất và phẩm chất tốt, các nhà nghiên cứu còn tạo ra những giống có khả năng chống lại những điều kiện bất thuận của ngoại cảnh ở Liên Xô, các nhà khoa học đ7 tạo ra những giống có khả năng chống sương giá tốt Giống bưởi Glriphski và giống bưởi chùm Yubibeinyi là giống được tạo ra từ lai khác loài có khả năng chống chịu tốt với điều kiện sương giá [47]

Thành tựu 30 năm nghiên cứu giống cây ăn quả ở Trung Quốc được W.C Zhang (1982) [58] báo cáo trong các công trình nghiên cứu điều tra về cây dại và bán hoang dại, các nghiên cứu sinh hoá sinh lý đối với việc chọn giống Nhiều loài cây hoang dại cũng như hơn 1000 giống lai tự nhiên đ7 được khám phá và thu thập từ các tỉnh Vân Nam, Tứ Xuyên Tất cả các vật liệu này

được thu thập làm quỹ gen Theo Z.G.Chen [60], ở Trung Quốc bằng nuôi cấy hạt phấn người ta đ7 tạo ra 6 giống cam, quýt, trong đó có giống Sunkan là giống lai giữa bưởi và quýt

ở Thái Lan đ7 có 51 giống bưởi được khảo sát và mô tả các đặc điểm

về hình thái học và đặc điểm quả Hầu hết các giống đều được tập trung ở các tỉnh phía Nam [50] Khi nghiên cứu trên các giống bưởi của Thái Lan, tác giả Suwanapong Thonglew (1991) [55] cho rằng: Tỷ lệ đậu quả khi để các giống

tự thụ phấn đạt rất thấp, nhưng khi giao phấn các giống thì tỷ lệ đậu quả tăng lên từ 9%– 24%

Tại Trung tâm nghiên cứu Cây trồng Quốc tế Davao - Philippines các nhà nghiên cứu đ7 tiến hành nghiên cứu một số giống bưởi đại diện và đ7

chọn được 4 giống có năng suất cao, phẩm chất tốt Trong đó có 3 giống bưởi

có tép màu hồng là Delarcuzink, Magalanes và Amoymantan Một số giống

có tép màu trắng ví dụ như: Sianese So sánh 18 giống bưởi ở vùng núi Puerto rico, Cedeno – Madonavo và cộng sự (1990) [43] đ7 chọn ra được các giống

có năng suất cao là Drypink, Reiking, Thongdee White và Green favorite Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy điều kiện khí hậu của vùng núi Puerto rico rất phù hợp cho phát triển các giống bưởi

Ngoài việc sử dụng các phương pháp lai để tạo ra giống mới, các nhà khoa học còn dùng bưởi để cải tiến gốc ghép theo ý muốn ở ấn Độ đ7 sử dụng bưởi chùm lai với P Trifoliata để tạo ra giống gốc ghép sinh trưởng khoẻ, chịu được ấu trùng hại rễ hơn các giống gốc ghép khác [48]

Đỗ Việt Anh (1979) [1] đ7 nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng và năng suất của một số giống bưởi như: Bưởi Đoan Hùng, bưởi Đường Hương Sơn, bưởi Thanh Trà Trong đó bưởi Đoan Hùng và bưởi Hương Sơn có năng suất và chất lượng tốt nhất

Theo Vũ Công Hậu (1996) [12] bưởi là cây nhiệt đới hoá tốt nhất Nước

ta có rất nhiều giống bưởi Bưởi Đoan Hùng nhiều nước, hương vị thơm ngon, bảo quản được 4 - 5 tháng nhưng nhiều hạt, thịt nát, ít róc vỏ Bưởi Phúc Trạch

có nhiều ưu điểm hơn Bưởi Năm Roi trái to, đẹp m7, dễ bóc múi và vỏ, hương

vị thơm ngon, ít hạt Bưởi Tân Triều (Biên Hoà) và bưởi Hồng ở Tiền Giang, bưởi Thanh Trà ở miền Trung

Trịnh Xuân Vũ (1995) [35] đ7 điều tra được 20 giống bưởi ở các tỉnh phía Nam, trong đó nổi tiếng nhất là bưởi Năm Roi, bưởi Thanh Trà, bưởi ổi, bưởi Đường Núm, bưởi Đường Cam

Theo Phạm Thị Chữ (1996) [7], qua 3 năm tuyển chọn giống bưởi Phúc Trạch (1993 – 1995) đ7 chọn được 3 dòng tiêu chuẩn là M4, M1 và M5, đặc biệt là M4 với các đặc điểm sau (đối với cây 20 năm tuổi): sinh trưởng tốt; năng suất: 253 quả/ cây; tỷ lệ phần ăn được: 54,5%; hàm lượng Vitamin C: 53,56 mg/100g; đường: 9,38%

Nguyễn Đình Tuệ (1996) [33] đ7 điều tra, thu thập và nghiên cứu các đặc

điểm sinh trưởng, phát triển của 13 giống quýt, 3 giống cam, 5 giống bưởi và

Đào Thanh Vân (1997) [34] khi điều tra các giống bưởi Đoan Hùng Phú Thọ và Yên Bái đ7 có nhận định bước đầu như sau: Hai giống bưởi Chí Đám

và Khả Lĩnh (Bằng Luân) có năng suất cao và chất lượng tốt Bưởi Khả Lĩnh tuy có số quả/ cây ít hơn nhưng trọng lượng quả lớn hơn nên năng suất trung bình trên cây xấp xỉ với bưởi Chí Đám Chất lượng bưởi Chí Đám ngon hơn bưởi Khả Lĩnh

Trong quá trình tuyển chọn các giống bưởi ở một số tỉnh Nam Bộ, Phạm Ngọc Liễu, Nguyễn Ngọc Thi (1999) [17] đ7 có kết luận: Từ 1995 – 1998 đ7 xác định được 67 giống bưởi được trồng trong vườn thuộc các tỉnh Nam bộ, 54 giống đ7 được thu thập và lưu giữ tại nhà lưới của Viện nghiên cứu Cây ăn quả Miền Nam Các cá thể bưởi Năm Roi (BNR03, BNR05) cá thể bưởi đường lá Cam (BC12), cá thể bưởi Da Xanh (BDX30) và cá thể bưởi đường Bến Tre (BĐ340 có thể dùng làm cây mẹ để nhân giống cho nhu cầu trồng bưởi hiện nay

Trần Thế Tục (1997) [32] đ7 tiến hành nghiên cứu 8 giống bưởi (bưởi

Đoan Hùng, bưởi Ngọt Như Quỳnh, Pumello (ĐHNNI), bưởi Đường Yên Phong, Phú Thọ 1,2,3 ) Tác giả đ7 đưa ra đặc điểm hình thái, cấu tạo, tỷ lệ từng phần trong quả, và thành phần hóa học trong nước ép

Kết quả bình tuyển của các tỉnh phía Nam cho thấy: Tính đến tháng 6/1998 đ7 có 67 giống được điều tra và ghi nhận, đ7 có 54 giống được lưu giữ tại Viện nghiên cứu Cây ăn quả Miền Nam

Theo kết quả điều tra và khảo sát tập đoàn giống bưởi tại Biên Hòa (Đồng Nai) do trung tâm nghiên cứu cây ăn quả miền Đông Nam Bộ thực hiện năm 2003 đ7 ghi nhận được 25 giống bưởi Trong đó có 14 giống trồng phổ biến, nhiều nhất là bưởi Đường Lá Cam, bưởi Thanh Trà, bưởi Đường Da Láng [27] Theo Phạm Thị Hương (2006) [14], bưởi Đoan Hùng gồm 3 giống

được trồng chủ yếu là bưởi Sửu, bưởi Kinh và bưởi Khả Lĩnh Bưởi Sửu và bưởi Khả Lĩnh có các chỉ tiêu vượt trội về năng suất, phẩm vị và đặc điểm cấu tạo quả vì vậy có thể tiến hành tuyển chọn cây đầu dòng để nhân giống và phổ biến sản xuất

ở nước ta hiện nay, bưởi được nhân giống chủ yếu bằng phương pháp Chiết và phương pháp Ghép Cây sinh trưởng, phát triển mạnh trong những năm đầu, những nhiệm kỳ kinh tế ngắn nhưng dễ nhiễm nhiều loại sâu bệnh: Tristerza, bệnh Greening, sâu đục thân, đục cành, sâu vẽ bùa Ngoài ra cam

quýt ghép trên gốc bưởi còn bị hiện tượng chân voi do mất cân đối về sinh trưởng giữa gốc ghép và cành ghép

Vì vậy trong những năm gần đây, do khoa học kỹ thuật phát triển người

ta đ7 áp dụng công nghệ sinh học vào việc nhân giống cây trồng nói chung, cây bưởi nói riêng để giải quyết bệnh lây nhiễm Phương pháp này có nhiều

ưu điểm như: Đảm bảo tạo ra những cây trồng khoẻ mạnh, không bị nhiễm các loại sâu, bệnh, hệ số nhân giống cao, giữ nguyên được tính trạng của cây mẹ…

2.4.2 Nghiên cứu về đặc tính sinh vật học và yêu cầu ngoại cảnh của bưởi 2.4.2.1 Nghiên cứu về đặc tính sinh vật học

Theo Trần Đăng Thổ (1993) [23], bưởi là một loại cây ăn quả thân gỗ sống lâu năm, lá xanh quanh năm, thân cây cao, tán cây có dạng tròn tự nhiên, hình tròn dẹt hoặc hình nón Cành thường to, khỏe, dầy thưa tuỳ từng giống Hoa, lá, quả, hạt đều to hơn so với cam quýt Cành lá phát triển mạnh, lá, cành, quả khi còn non thường phủ một lớp lông tơ mỏng

* Thân, cành: Thân gỗ, độ cao phân cành tuỳ từng giống cũng như hình thức nhân giống Cành thưa, dầy tuỳ giống, kỹ thuật chăm sóc Trong một năm thường có bốn đợt cành non sau: Cành mùa xuân, Cành mùa hạ, Cành mùa thu, Cành mùa đông

* Đặc điểm của lá: Lá bưởi thuộc loại lá đơn, cuống dài, phiến lá tương

đối to Theo Lý Gia Cầu (1993) [4] lá bưởi có tuổi thọ từ 17 đến 24 tháng Số lượng lá trên cây có ý nghĩa quyết định đến năng suất, sản lượng bưởi Tuỳ theo mỗi giống mà tỷ lệ này có khác nhau

* Hoa và đặc điểm thụ phấn, thụ tinh của bưởi: Hoa bưởi là loại hoa

tự chùm hoặc tự bông, hoa có khi mang lá hoặc không, tuy nhiên số hoa tự không mang lá nhiều hơn Nụ hoa bưởi thường to hơn so với hoa của cam quýt Tràng hoa có từ 3 đến 5 cánh tách biệt, cánh hoa cũng có từ 3 đến 6 cánh, dầy có màu trắng Nhị đực có từ 22 – 47 cái, nhụy cái có một do các bộ

phận đầu nhụy, vòi nhụy và bầu nhụy cấu tạo thành, đầu nhụy thường to, cao hơn so với bao phấn Với cấu tạo này thì bưởi được coi là cây thụ phấn, khai hoa dễ dàng Khả năng ra hoa của bưởi là rất cao, nhưng tỷ lệ đậu quả lại thấp (1 -2%) Thời điểm ra hoa của từng giống khác nhau là khác nhau, nó cũng phụ thuộc vào thời tiết của từng năm [4]

Theo kết quả nghiên cứu của S.Susanto (1990) [54] thì nhiệt độ cao trong mùa đông làm hoa ra sớm hơn Trong những chùm hoa, số lượng lá có tương quan với tỷ lệ đậu quả, nhiệt độ càng cao trong quá trình phát triển quả thì quả càng to, vỏ dầy, lõi quả rỗng, hàm lượng chất khô và axit giảm

R.K.Karaya (1998) [52] đ7 nghiên cứu trên 6 giống bưởi và 4 giồng bưởi chùm cho rằng: Mỗi giống bưởi khác nhau có một xu thế đậu quả khác nhau, một số giống chỉ có thể đậu quả khi có sự thụ phấn chéo (bưởi Pyriform và bưởi chùm Yubileinyi), có giống có khả năng tự thụ phấn Cũng nghiên cứu về tỷ lệ

đậu quả của các giống bưởi khác nhau, tác giả Hoàng Bích Liễu – Trạm nghiên cứu Cây ăn quả Quảng Đông, Trung Quốc chứng minh rằng: Khi cho bưởi Sa

Điền giao phấn với bưởi chua thì tỷ lệ đậu quả nâng từ 1,99% lên 25%

Nghiên cứu sự đậu quả ở bưởi của Thái Lan cũng cho thấy: Tỷ lệ đậu quả khi tự thụ phấn rất thấp (từ 0 đến 2,8%) nhưng khi giao phấn giữa các giống thì tỷ lệ đậu quả tăng từ 9% đến 24% [55]

* Quả và tập tính kết quả: Quả bưởi thuộc loại hình quả cam, do bầu phát dục mà thành Vách ngoài của bầu phát dục thành vỏ ngoài của quả, vách giữa thành lớp cùi bưởi, vách trong của bưởi gọi là tâm thất phát dục thành các múi với nước dịch và hạt bên trong Cây bưởi từ khi ra hoa đến đậu quả phải qua ba giai đoạn:

+ Giai đoạn 1: Rụng nụ

+ Giai đoạn 2: Rụng hoa

+ Gai đoạn 3: Rụng quả sinh lý

Từ năm 1989 – 1990, Trần Đăng Thổ và Lý Gia Cầu [23] đ7 tiến hành quan sát sơ bộ quy luật rụng hoa, quả của bưởi Sa Điền ghép trên gốc bưởi chua có tuổi từ 9 – 10 tuổi Theo các tác giả thì số nụ rụng chiếm 21,6% tổng

số hoa, số hoa rụng chiếm 78,6% tổng số hoa Thời gian rụng hoa tương đối ngắn, tập trung trong giai đoạn từ khi nở đến 13 ngày sau Giai đoạn rụng quả sinh lý kéo tương đối dài Thời kỳ rụng quả sinh lý lần thứ nhất bắt đầu từ 10 -

14 ngày sau khi hoa nở rộ ở thời kỳ này, quả rụng mang theo cuống, đường kính cắt ngang của quả nhỏ hơn 1 cm Thời gian tuy ngắn song ở thời kỳ này

số quả rụng lại rất lớn, ước tính 72% tổng số quả non rụng Rụng quả sinh lý lần 2 bắt đầu sau rụng quả lần thứ nhất đến 60 ngày sau khi hoa nở rộ Quả rụng lần này không mang theo cuống Tỷ lệ rụng ước tính đạt 16,9% tổng số quả rụng

Từ nghiên cứu trên cho thấy: 81% số quả non rụng lúc đường kính chưa

đạt 1 cm Vì vậy, các tác giả cho rằng để giữ quả thì vấn đề then chốt là tác

động vào giai đoạn rụng quả sinh lý lần thứ nhất ở giai đoạn này cần chú ý

đến thời gian xuất hiện cũng như số lượng của cành mùa hạ vì chúng là yếu tố cạnh tranh dinh dưỡng có thể dẫn đến rụng quả

Đối với cây trẻ, đại đa số quả tập kết dưới tán cây và ở bên trong tán trên các cành xuân Khi cây lớn dần, vị trí này dần được chuyển lên phía trên

và ra ngoài tán Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong kỹ thuật cắt tỉa cho cây bưởi

2.4.2.2 Yêu cầu ngoại cảnh và dinh dưỡng

Bưởi là cây ăn quả có tính thích ứng rộng, phân bố rộng r7i, thích ứng với khí hậu nóng ẩm ở vùng Nhiệt đới

- Nhiệt độ: Bưởi ưa nhiệt độ bình quân từ 14,7 đến 240C Tổng tích ôn năm 4.800 đến 8.8000C ở những vùng có tích ôn thấp hàm lượng axit trong bưởi sẽ cao, ăn có vị chua Tuy vậy bưởi cũng có thể chịu rét trong thời gian ngắn

- Đất trồng: Đất phải có tầng canh tác dầy ít nhất là 0,6m, thành phần cơ giới nhẹ hoặc trung bình Đất tơi xốp, thông thoáng, thoát nước tốt, pH từ 5,5 - 7, có hàm lượng hữu cơ cao > 3%, không bị nhiễm mặn, mực nước ngầm thấp dưới 0,8m Nhiệt độ 20 - 300C là phù hợp nhất

- Nước: Cây bưởi cần nhiều nước, nhất là trong thời kỳ ra hoa và kết quả Nhưng cũng sợ ngập úng Lượng mưa bình quân 1000 đến 2000 mm Nếu gặp hạn trong thời kỳ tích luỹ đường sẽ ảnh hưởng rất lớn đến kích thước cũng như phẩm chất quả

- ánh sáng: Cường độ ánh sáng thích hợp là 10.000-15.000 lux (tương

đương cường độ sáng lúc 8 giờ hoặc nắng buổi chiều lúc 16 giờ) Mùa hè cường độ ánh sáng lên đến 100.000 lux, điều này dễ làm trái bưởi bị nám nắng, ảnh hưởng đến phẩm chất và giá trị thương phẩm của trái bưởi Vì vậy, Khi thành lập vườn trồng bưởi nên bố trí mật độ trồng và khoảng cách trồng hợp lý để hạn chế trái bị nám nắng

2.4.3 Nghiên cứu về kỹ thuật bón phân

2.4.3.1 Vai trò của các yếu tố dinh dưỡng

+ Đạm là nguyên tố không thể thiếu được trong quá trình sinh trưởng của cây và có vai trò quyết định đến năng suất, phẩm chất quả Số lá trên cành

có liên quan trực tiếp đến trọng lượng quả và hình thành năng suất Nhiều nghiên cứu cho thấy 1 quả bưởi chùm cần 60 lá [23], [31]

cây hút nhiều đạm dẫn đến quả lớn, vỏ dày và phẩm chất quả kém, quả lên m7 chậm, màu sắc quả đậm hơn, hàm lượng vitamin C giảm Nếu thiếu

đạm thì lá mất diệp lục, bị ngả vàng, cành quả nhỏ, mảnh và bị rụng lá, chết khô, quả nhỏ, vỏ mỏng như giấy và năng suất giảm nhiều [23]

+ Phân lân rất tốt cho quá trình phân hoá mầm hoa Thiếu lân cành lá sinh trưởng kém, rụng nhiều, rễ không phát triển được Phân lân có ảnh hưởng

đến phẩm chất quả như làm giảm lượng axit trong quả, cho tỷ lệ đường/axit