Nghiên cứu khả năng sinh trưởng và phát triển của một số giống lan hồ điệp nhập nội và đề xuất biện pháp kỹ thuật nâng cao năng suất hoa lan hồ điệp trồng chậu

Luận văn, thạc sỹ, tiến sĩ, cao học, kinh tế, nông nghiệp

Bộ giáo dục và đào tạo trường đại học nông nghiệp I

Người hướng dẫn khoa học: pgs.ts hoàng ngọc thuận

Hà Nội, 2007

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và ch−a hề đ−ợc sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đ0 đ−ợc cám ơn và các thông tin trích dẫn đ0 đ−ợc chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Khuất Thị Ngọc

Tôi xin gửi lời cảm ơn L0nh đạo Trường Đại học Nông nghiệp I Hà Nội, Ban chủ nhiệm khoa Nông học, khoa sau Đại học, các Thầy Cô giáo trong bộ môn Rau - Hoa - Quả, khoa Nông học đ0 tạo mọi điều kiện và giúp

đỡ tôi về kiến thức và chuyên môn trong suốt 2 năm học tập và làm luận văn

Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và kính trọng tới PGS.TS Hoàng Ngọc Thuận, người đ0 tận tình chỉ bảo, hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này

Luận văn được thực hiện tại Trung tâm ứng dụng khoa học kỹ thuật và chuyển giao công nghệ - Sở Khoa học công nghệ - Thành phố Hải Phòng Tại

đây tôi đ0 nhận được sự giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi của TS Đoàn Hữu Thanh - Giám đốc Trung tâm và tập thể cán bộ Trung tâm trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu Tôi xin chân thành cảm ơn những sự giúp đỡ quý báu

đó

Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến Cha, Mẹ, các anh, các chị, chồng và con đ0 tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Một lần nữa, tôi xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả luận văn

Môc lôc

2.1 Giíi thiÖu chung vÒ c©y hoa lan - lan Hå §iÖp 4 2.2 T×nh h×nh s¶n xuÊt hoa lan trong vµ ngoµi n−íc 262.3 T×nh h×nh nghiªn cøu c©y hoa lan trªn thÕ giíi vµ ë ViÖt Nam 31

3 VËt liÖu, néi dung vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu 35

4.1 §iÒu tra t×nh h×nh nu«i trång lan Hå §iÖp t¹i Thµnh phè H¶i

4.1.1 §iÒu kiÖn tù nhiªn, kinh tÕ – x0 héi cña thµnh phè H¶i Phßng 40

4.2 Nghiªn cøu kh¶ n¨ng sinh tr−ëng vµ ph¸t triÓn nh»m n©ng cao

4.2.1 Thí nghiệm 1: Nghiên cứu ảnh hưởng của các loại giá thể đến

sinh trưởng và phát triển của lan Hồ Điệp ở vườn sản xuất 574.2.2 Thí nghiệm 2 : Nghiên cứu ảnh hưởng của các loại phân bón lá

đến sinh trưởng và phát triển của lan Hồ Điệp ở vườn sản xuất 64 4.2.3 Thí nghiệm 3: Nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ bón phân

Pomior nồng độ 0,3% đến sinh trưởng và phát triển của lan Hồ

4.2.4 Thí nghiệm 4: Nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ bón phân vi sinh

Bảo Đắc đến sinh trưởng, phát triển lan Hồ Điệp ở vườn sản xuất 79 4.3 Theo dõi diễn biến thành phần sâu bệnh hại 86

Danh mục bảng

4.3 Một số giống lan Hồ Điệp được nuôi trồng phổ biến ở Hải Phòng 504.4 Một số đặc điểm nông sinh học của một số giống lan Hồ Điệp

4.5 Một số đặc điểm chất lượng hoa của một số giống lan Hồ Điệp

4.6 Tình hình áp dụng một số biện pháp kỹ thuật tiên tiến trong sản

4.7 ảnh hưởng của giá thể đến sinh trưởng của lan Hồ Điệp 574.8 ảnh hưởng của một số loại giá thể tới động thái tăng trưởng rễ

4.15 ảnh hưởng của chế độ bón phân Pomior đến sinh trưởng của

4.16 ảnh hưởng của chế độ bón phân pomior đến chất lượng hoa

4.17 ảnh hưởng của chế độ bón phân vi sinh Bảo Đắc đến sinh

4.18 ảnh hưởng của chế độ bón phân vi sinh Bảo Đắc tới động thái

Danh mục hình

4.2 ảnh hưởng của giá thể đến sinh trưởng của lan Hồ Điệp 584.3 ảnh hưởng của giá thể đến tăng trưởng rễ lan Hồ Điệp 61 4.4 ảnh hưởng của giá thể tới động thái tăng trưởng lá lan Hồ Điệp 634.5 ảnh hưởng của một số loại phân bón lá đến sinh trưởng của lan

4.13 ảnh hưởng của chế độ bón phân vi sinh Bảo Đắc tới động thái

4.14 ảnh hưởng của chế độ bón phân vi sinh Bảo Đắc tới động thái

C¸c ch÷ viÕt t¾t trong luËn v¨n

CCT C.cao

§èi chøng

§−êng kÝnh

§−êng kÝnh th©n Phalaenopsis Trung b×nh

Tù nhiªn

1 Mở đầu

1.1 Đặt vấn đề

Trong thế giới các loài hoa, hoa lan là một trong những loài hoa đẹp nhất Hoa lan được coi là loài hoa tinh khiết, hoa vương giả cao sang, vua của các loài hoa [14] Hoa lan không chỉ là một loài hoa có vẻ đẹp rực rỡ về màu sắc, mà còn đẹp cả về hình dáng, đường nét của cánh hoa tao nh0, đến những hình dạng thân, lá cành duyên dáng, ít có hoa nào sánh nổi Hơn nữa, hoa lan

là một loài hoa đẹp có giá trị kinh tế, văn hóa cao và được rất nhiều người ưa chuộng Chính vì thế, hoa lan không chỉ chiếm ưu thế trong đời sống tinh thần của con người mà chúng còn trở thành một mặt hàng mang lại nguồn thu lớn

Cùng với sự phát triển nhanh chóng của kinh tế, x0 hội, nhu cầu sử dụng hoa nói chung và hoa lan nói riêng ở Việt Nam cũng tăng nhanh Hoa không chỉ dùng trong những dịp lễ tết mà nhu cầu về hoa trong cuộc sống thường ngày của người dân cũng rất lớn Bên cạnh yêu cầu về số lượng thì chất lượng hoa cũng đòi hỏi ngày càng cao Hoa lan trên thị trường Việt Nam hiện nay chủ yếu là được nhập về từ Đài Loan, Thái Lan, Trung Quốc… Điều đó cho thấy, sản xuất hoa lan ở Việt Nam chưa đáp ứng hết được nhu cầu của thị trường Cụ thể là: chủng loại hoa chưa đa dạng, kỹ thuật trồng hoa còn yếu nên năng suất và chất lượng chưa cao

Lan Hồ Điệp (Phalaenopsis) là một trong những loại lan được trồng phổ biến trên thế giới Hồ Điệp, được mệnh danh là hoàng hậu của các loài phong lan Đây là loài lan có hoa to, thời gian ra hoa kéo dài 2 - 3 tháng, hình dáng

đẹp, màu sắc phong phú, hoa rất bền, cho hoa quanh năm Mấy năm gần đây, thị trường hoa lan Hồ Điệp có sức tiêu thụ lớn hơn bất kỳ một loại hoa nào khác và được bán với giá cao nhưng cũng không đáp ứng được nhu cầu của thị trường Mặt khác, trong quá trình nuôi trồng thử nghiệm, lan Hồ Điệp có khả

năng thích nghi cao với điều kiện khí hậu Miền Bắc nước ta, có khả năng phát triển trên quy mô công nghiệp và cho hiệu quả kinh tế cao [31] Tuy nhiên, thực

tế sản xuất lan Hồ Điệp ở Việt Nam nói chung và Thành phố Hải Phòng nói riêng còn gặp nhiều khó khăn do thiếu giống tốt, kỹ thuật chưa đồng bộ, cơ sở vật chất nghèo nàn, quy trình kỹ thuật chưa đầy đủ Hơn nữa, các địa điểm sản xuất hoa còn manh mún, lẻ tẻ, số lượng và chất lượng hoa chưa đáp ứng được nhu cầu thị hiếu của người tiêu dùng

Xuất phát từ yêu cầu thực tế, khách quan trên cũng như góp phần phát triển ngành nuôi trồng lan, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển của một số giống lan Hồ Điệp nhập nội và đề xuất biện pháp kỹ thuật nâng cao năng suất hoa lan Hồ Điệp trồng chậu"

1.2 Mục đích, yêu cầu

1.2.1 Mục đích

Trên cơ sở điều tra và sơ bộ đánh giá được thực trạng sản xuất hoa lan

Hồ Điệp ở Hải Phòng, tìm ra những nguyên nhân còn hạn chế, từ đó nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật hữu hiệu nhằm nâng cao năng suất hoa, đáp ứng nhu cầu đòi hỏi ngày càng cao của thị trường

1.2.2 Yêu cầu

- Bước đầu đánh giá tình hình sản xuất hoa lan Hồ Điệp ở Thành phố Hải Phòng

- Xác định loại giá thể phù hợp với sinh trưởng phát triển của lan Hồ Điệp

- Xác định loại phân bón lá nâng cao năng suất chất lượng hoa lan Hồ

Điệp

- Xác định thời gian bón phân vi sinh Bảo Đắc thích hợp cho sinh trưởng, phát triển của lan Hồ Điệp

1.3 ý nghĩa khoa học và thực tiễn

1.3.1 ý nghĩa khoa học

- Kết quả điều tra của đề tài góp phần đánh giá đ−ợc thực trạng sản xuất hoa lan ở Hải Phòng, đồng thời phát hiện đ−ợc những thuận lợi và khó khăn của sản xuất hoa lan, từ đó đề ra các biện pháp khắc phục, góp phần vào sự phát triển sản xuất hoa lan Hồ Điệp nói riêng và hoa lan, hoa nói chung ở Hải Phòng

- Việc xác định loại giá thể, phân bón phù hợp là cơ sở xây dựng quy trình kỹ thuật trồng lan Hồ Điệp theo quy mô công nghiệp ở Hải Phòng

- Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần bổ xung thêm những tài liệu khoa học phục vụ cho công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học về cây lan 1.3.2 ý nghĩa thực tiễn

Toàn bộ kết quả nghiên cứu đ−ợc vận dụng vào thực tiễn trồng lan Hồ

Điệp, phục vụ thiết thực cho ngành sản xuất hoa lan ở Hải Phòng nói riêng và miền Bắc Việt Nam nói chung

2 Tổng quan nghiên cứu

2.1 Giới thiệu chung về cây hoa lan - lan Hồ Điệp

2.1.1 Nguồn gốc lịch sử, phân loại, vị trí phân bố

2.1.1.1 Nguồn gốc lịch sử

Hoa lan (Orchidaceae) là một trong đỉnh cao của sự tiến hóa của các loài cây có hoa Hoa lan được con người biết đến từ rất sớm Theo Bretchneider: Từ

đời vua Thần Nông - Trung Quốc (2800 trước Công nguyên) trong một tài liệu

về cây thuốc còn ghi lại hai loài lan được làm thuốc trị bệnh Tiếp đến đời nhà Tần (255 - 206 trước Công nguyên), đời nhà Tống - Trung Quốc (906 - 279), cây hoa lan vẫn được coi là vị thuốc để chữa bệnh Đến đời nhà Minh - Trung Quốc (1278 - 1368) cây hoa lan mới được biết đến, họa thành tranh và tranh hoa lan là loại tranh nghệ thuật quý để trang trí nội thất thời bấy giờ [14]

Tuy nhiên, lịch sử nghiên cứu về cây hoa lan phải nói đến Theoparastus (370 - 285 trước Công nguyên) là cha đẻ ngành học về lan và ông cũng là người

đầu tiên dùng danh từ Orchis trong tác phẩm “Nghiên cứu về thực vật” để chỉ một loài lan Lobelius (1539 - 1616) trong nghiên cứu về thực vật của mình đ0 nêu những nhận xét về cây cỏ và xếp thành các họ đơn giản trong đó có họ lan Sau đó Robut Bron (1773 - 1858) là người đầu tiên phân biệt rõ ràng giữa họ lan

và các họ khác [13] Theo Trần Hợp (1990), người đặt nền tảng hiện đại cho môn học về lan là John Lindley (1799 - 1865) Năm 1836, ông đ0 công bố sắp xếp các tông họ lan và tên của họ lan do ông đưa ra được dùng cho đến ngày nay [12]

Ngày nay, các loài lan đ0 xếp thành một họ trong hệ thống phân loại chung gọi là Orchidaceae, lan vùng đ0 xác định được khoảng 750 giống và hơn

25000 loại và có hơn 30000 loại lan lai Mọi kỹ thuật nhân giống và nuôi trồng

đ0 đạt đến độ hoàn thiện Nghề nuôi trồng hoa lan đ0 trở thành một bộ phận chủ

ở Việt Nam, hoa lan được biết đến từ những bông hoa đẹp, từ những vị thuốc chữa bệnh được lưu truyền trong dân gian Hoa lan là một loài hoa quý,

đối với người Việt Nam, hoa lan tượng trưng cho sự trong sạch, thanh cao, số người hiểu biết về lan tuy còn ít ỏi và những người chơi hoa lan trước đây chủ yếu là những người giàu có, những Nho sĩ, những cụ già nhàn rỗi người đ0

có nghiên cứu khảo sát về lan ở thời kỳ đầu ở Việt Nam phải nói đến nhà truyền giáo Bồ Đào Nha Joanisde Loureiro Ông đến Nam kỳ vào năm 1743

và đ0 mô tả cây lan Việt Nam trong cuốn “Flora de cochin chinesis” (1789) Chỉ sau khi người Pháp đến Việt Nam thì mới có những công trình được nghiên cứu đáng kể là Gagnedepain và Guillaumin, các tác giả đ0 mô tả 101 giống gồm 750 loài lan cho cả 3 nước Đông Dương trong bộ “Thực vật Đông Dương chí” do H.Lecomte chủ biên, xuất bản từ những năm 1932 - 1934 Năm 1972, Phạm Hoàng Hộ trong bộ “Cây cỏ Việt Nam” (quyển II) đ0 mô tả kèm hình vẽ 289 loài lan gặp ở Nam Việt Nam Sau năm 1975, các nhà khảo cứu Việt Nam, Liên Xô, Tiệp Khắc bắt đầu tìm kiếm và nghiên cứu về những giống lan tại Việt Nam Năm 1992, Giáo sư Gunnar Seidenfaden (Đan Mạch)

đ0 phát hành cuốn “Hoa lan tại Đông Dương” gồm 200 giống và 2000 loài trong đó có khoảng 136 giống và 720 loài của Việt Nam Năm 1992 theo Phạm Hoàng Hộ, ở Việt Nam có tới 755 loài lan [10] Gần đây Leonid Averyanov (người Nga) và Nguyễn Tiến Hiệp, Phan Kế Lộc, Dương Đức Huyền đ0 lần lượt công bố trên tờ nguyệt san Orchids của Hội hoa lan Hoa Kỳ những khám phá mới về 4 loại lan ở Việt Nam chưa được biết đến Đó là Phaphiopledilum helenae, Renamthera citrina, Phaphiopedilum hiepii và Vanda bidupensis [22]

Lan Hồ Điệp (Phalaenopsis) được phát hiện đầu tiên năm 1750, đến năm 1852 được dùng từ Blume để định danh Đến nay, đ0 phát hiện được hơn

70 loài, đa số mọc ở các vùng nóng ẩm của châu á [31]

2.1.1.2 Phân loại

Theo các tác giả: Nguyễn Tiến Bân [3], Trần Hợp [12], Nguyễn Văn Chương, Trịnh Văn Thịnh [5], Koopowitz, - H [46], cây hoa lan Orchidaceae thuộc họ phong lan Orchidaceae, bộ lan Orchidales, lớp một lá mầm Monocotyledone Họ lan Orchidaceae ở trong lớp đơn tử diệp, thuộc ngành ngọc lan, thực vật hạt kín Mangoliophyta, phân lớp hành Lilidae Họ Lan là họ có số lượng loài lớn đứng thứ hai sau họ Cúc, khoảng 15.000 - 35.000 loài phân bố từ 680 vĩ Bắc đến 560 vĩ Nam, nghĩa

là từ gần cực Bắc như Thụy Điển, Alaska xuống tận các đảo cuối cùng cực Nam ở Australia Tuy nhiên, phân bố chính của họ này là ở các vĩ độ nhiệt đới, đặc biệt là châu Mỹ và Đông Nam á Ngay ở vùng nhiệt đới,

họ Lan cũng phân bố rộng khắp từ vùng đầm lầy sát Hồ Biển qua các đồi núi thấp lên cả đồi núi cao Mặc dù đa số các loài lan chỉ mọc ở độ cao dưới 2.000 m so với mặt biển, song có ít loài sống được cả ở độ cao 5.000

m ở Colombia có một số loài phong lan sống ở núi quanh năm tuyết phủ

Đến nay loài người biết được 750 chi và khoảng 25.000 loài nhỏ Qua kết quả chọn lọc và lai tạo, các nhà chọn giống và trồng lan đ0 bổ sung thêm 75.000 loài lan mới, thường là những cây bụi sống trên mặt đất được gọi

là Địa lan hoặc bám vào thân, cành cây được gọi là Phong lan

Họ Lan (Orchidaceae) là họ lớn thứ hai trong ngành Hạt kín với khoảng 800 chi và 30.000 loài phân bố khắp nơi trên trái đất nhưng phong phú nhất là ở các rừng ẩm nhiệt đới Đông Nam á và Châu Mỹ [26] Theo nghiên cứu mới nhất, các nhà khoa học đ0 chia họ lan thành 6 họ phụ:

1 Apostasioideae

2 Cypripedioideae

3 Neottioideae

4 Orchidioideae

5 Epidendroideae

6 Vandoideae

Cả 6 họ phụ này đều phổ biến rộng r0i trên trái đất

Họ Lan của Việt Nam cũng rất phong phú, theo thống kê sơ bộ gần

đây, có khoảng 140 chi và 730 loài

Lan Hồ Điệp thuộc chi Phalaenopsis, có tên từ chữ Hy Lạp Phalaina –

có nghĩa là “bướm” và opsis – có nghĩa là “giống” Đa số các loài của chi này

có hoa giống như con bướm Chi Phalaenopsis có hơn 70 loài Các giống đang trồng hiện nay, đại đa số đều được lai tạo từ các loài này [31]

Hiện nay, có nhiều chi lan khác được lai với Phalaenopsis và lai ngay trong cùng chi tạo ra 40.000 loài lai [36] Chi lan Hồ Điệp có thể chia ra thành 5 nhóm, trong đó có 2 nhóm quan trọng là:

- Nhóm Euphalaenopsis: chúng có đặc điểm nổi bật là cánh hoa dài và rộng hơn lá đài Cánh môi rộng và có 2 phụ bộ riêng biệt ở phía trước Bộ lá thường có màu xanh lục đậm ở mặt trên và đỏ sẫm ở mặt dưới, hoa nhiều, mảnh mai Một số loài tiêu biểu: Phalaenopsis amabilis, P philippinensis, P.schilleriana…

- Nhóm Stauroglottis: Lá đài và cánh hoa cùng một cỡ, cánh môi hẹp, không có phụ bộ ở phía trước Bộ lá có màu xanh lục nhạt ở cả mặt trên và mặt dưới lá Hoa nhỏ hơn, cánh dày hơn, thường có màu hoa văn Một vài loài tiêu biểu như: P amboinensis, P gigantea, P lindenii…

Theo Phạm Hoàng Hộ (2000), Việt Nam có 7 loài Phalaenopsis: P.amabilis, P.cornucervi, P.lobbi, P.gibbosa, P.mannii Reichb.f, P.petelotii Mans.f, P.fuscata Reichb.f [11]

Gần đây, theo Nguyễn Quang Thạch và cộng sự (2005) [31], Lan Hồ

Điệp có màu sắc phong phú, nếu căn cứ vào màu sắc hoa để phân loại có thể chia ra thành các giống:

- Giống hoa màu đỏ

Nếu căn cứ vào kích thước hoa thì có thể chia ra thành:

- Giống Hồ Điệp hoa lớn: Đường kính hoa từ 10cm

- Giống Hồ Điệp hoa trung bình: Đường kính hoa từ 7,5 – 10 cm

- Giống Hồ Điệp hoa nhỏ: Đường kính hoa < 7,5 cm

2.1.1.2 Vị trí phân bố

Qua lịch sử biến đổi, cho đến ngày nay người ta đ0 biết họ lan đ0 có một số lượng loài rất lớn khoảng 15.000 - 35.000 loài phân bố chủ yếu ở 68o vĩ bắc đến 56o vĩ nam Tuy nhiên, phân bố chính của họ này là ở trên các vĩ độ nhiệt đới, đặc biệt là Châu Mỹ và Đông Nam á Ngay ở vùng nhiệt đới, họ lan cũng phân bố rộng khắp từ vùng đầm lầy, sát hồ, biển qua các đồi núi thấp đến các đồi núi cao Theo Briger (1971), vùng Bắc bán cầu có 75 chi và 900 loài, vùng Nam bán cầu có 40 chi và 500 loài, toàn Châu Âu có 120 loài, Bắc Mỹ

có 170 loài [14]

Họ Lan phân bố nhiều nhất ở vùng nhiệt đới với 250 chi và 680 loài Các chi đặc sản ở Châu Mỹ gồm: Cattleya (60 loài), Epiddenrrum (500 loài), Odontoglossum (200 loài) ở vùng ôn hòa, số lượng lan giảm xuống một cách rất nhanh chóng và rõ rệt Bắc bán cầu có 75 chi và 900 loài, Nam bán cầu có

khoảng 40 chi và 500 loài Khảo sát sơ bộ ở Việt Nam, chi Dendrobium có khoảng 89 loài, Paphiopedilum có 25 loài, Aerides có 5 loài, chi Cymbidium

có 20 loài, chi Phalaenopsis có 7- 8 loài [12]

Việt Nam nằm trong vùng có khí hậu và vị trí thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài lan Trong những năm qua, chúng ta đ0 nhân được khá nhiều loài tốt trong các giống lan nhiệt đới và xứ lạnh: Phalaenopsis (Hồ điệp), Cattleya, Dendrobium, Vanda, Miltonia, Odontoglossum, Epidendrum và Cymbidium Trong số các giống này, có nhiều loài rất đẹp và được thế giới ưa chuộng

2.1.2 Đặc điểm thực vật học

2.1.2.1 Rễ

Đa số rễ của các loài lan có lớp mô xốp bao quanh rễ thật Rễ của phong lan có lớp mô xốp màu trắng ngà với nhiều công dụng khác nhau: bảo vệ nguồn dẫn nước bên trong của rễ; hút nước và các muối khoáng bám trên mặt rễ và hấp thụ cả hơi nước trong không khí ẩm Chúng còn có khả năng bám chặt vào các vật mà chúng tiếp xúc Ruột rễ của các loài lan là một sợi rất chắc và khá dai như sợi cước, chính vì thế rễ lan bảo đảm được cho cây lan có thể bám trên ngọn cây cao, ở các sườn non chót vót không bị gió mạnh cuốn đi

Nhìn chung, họ lan bao gồm các loại cây thân thảo, sống lâu năm, chúng sống ở đất, vách đá hoặc sống phụ, sống hoại Vì vậy, đặc điểm rễ lan

có sự khác biệt lớn giữa các giống loài Khi sống ở đất, chúng thường có dạng

củ lạc, rễ mập và xum xuê hoặc có chân rễ bò dài hay ngắn Tuy nhiên, nét

độc đáo nhất của họ lan là lối sống phụ bám (bì sinh), treo lơ lửng trên các thân cây gỗ khác Chúng phát triển các dạng thân rễ nạc, dài, ngắn, mập hay mảnh mai (tùy thuộc từng loài) đưa cơ thể bò đi xa hay chụm lại thành các bụi dày đặc Hệ rễ phát triển nhiều hay ít phụ thuộc vào hình dạng chung của cả cơ thể Rễ lan được bao bởi lớp mô xốp dày, bao gồm cả những tế bào chết

khả năng quang hợp Sự cộng sinh với nấm nội sinh vốn là đặc tính sống cơ bản của cả họ phong lan đặc biệt là trong giai đoạn nảy mầm [18] Theo Nguyễn Công Nghiệp (2004), ở lan đa thân, rễ thường được hình thành từ căn hành[21] Theo Việt Chương, Nguyễn Việt Thái (2002) thì ở một số loài lan nhỏ bé, rễ chúng bện thành nùi Rễ lan hồ điệp (Phalaenopsis) khi bò trên các mặt phẳng (như thành chậu) thì trở nên dẹp đáng kể và chúng bám rất chặt [6]

Hệ rễ của lan Hồ Điệp không phân chia thành rễ chính, rễ phụ, rễ nhánh, lông hút rõ ràng Rễ lan Hồ Điệp thường có dạng hình tròn, to mập, có nhánh hoặc không phân nhánh Rễ thường có màu trắng, đầu rễ có màu xanh, màu vàng trắng hoặc màu đỏ tối Rễ của lan Hồ Điệp thường mọc lan ra ngoài chậu, buông lơ lửng ra trong không khí, có lợi cho việc hút oxy và nước Có những nghiên cứu cho thấy rễ của lan Hồ Điệp cũng có khả năng quang hợp [31] 2.1.2.2 Thân

Cây lan sống ở những nơi hoang d0, ở các địa điểm rất khác nhau với các điều kiện môi trường cũng rất khác nhau như ở các sườn núi cao giá lạnh, trên cây cao gió thốc hoặc ẩm ướt tối tăm ven suối trong rừng rậm nên cấu trúc loài lan phải đa dạng để thích nghi

Lan 2 nhóm thân chính là đơn thân và đa thân Thân lan có thể ngắn hay kéo dài, đôi khi phân nhánh, mang lá hay không mang lá [6], [18] ở nhóm đa thân thì đặc cây vừa có thân vừa có giả hành Giả hành là nơi dự trữ chất dinh dưỡng và nước để nuôi cây Đây được đánh giá là bộ phận rất cần thiết cho sự sinh trưởng và phát triển của lan đa thân Giả hành có nhiều hình dạng tùy từng loài lan như dạng hình thoi thấy ở loài Cattleya labiata , dạng hình trụ thấy ở loài Cattleya guttata còn dạng hình tháp giống như Cymbidium Cấu tạo giả hành gồm nhiều mô mềm chứa đầy dịch nhầy, phía ngoài có lớp biểu bì với vách tế bào dày, nhẵn bóng, bảo vệ để tránh sự mất nước khi gặp điều kiện bất lợi

Theo Nguyễn Quang Thạch và cộng sự (2005), lan Hồ Điệp thuộc loại lan đơn thân Thân của chúng rất ngắn, không có giả hành, cũng không có thời

kỳ ngủ nghỉ rõ rệt Chúng sinh trưởng rất chậm, thân chính trong môi trường thuận lợi hàng năm lại mọc ra các lá mới Lá mọc khít nhau nên không có lóng Lá sau mọc cao hơn lá trước theo phương thẳng đứng, xếp thành hai hàng xen kẽ với nhau Cùng với sự sinh trưởng của cây, các lá già dưới gốc dần dần héo và rụng đi Vì cây lan Hồ Điệp rất khó ra chồi nhánh nên không dùng phương pháp tách cây để nhân giống Chỉ khi thân chính bị g0y, hỏng do một nguyên nhân nào đó thì chồi nách mới mọc dài ra, phát triển thành thân mới Thân của cây lan Hồ Điệp, ngoài tác dụng giữ cho cây đứng thẳng còn có chức năng tích trữ chất dinh dưỡng và nước cho cây [31]

2.1.2.3 Lá

Lá của họ lan có hình dáng và kích thước rất khác nhau Có loài lan lá rụng vào mùa khô hanh để giảm bớt sự thoát hơi nước Đa số lá của các loài lan đều bền vững nhiều năm liền Người ta thường đếm số lá trên ngọn lan Đai Châu để xác định tuổi vì mỗi năm trung bình cây lan chỉ mọc thêm được một

đến hai lá

Hầu hết các loài lan đều là cây tự dưỡng do đó nó phát triển đầy đủ hệ thống Lá mềm mại, duyên dáng và hấp dẫn Lá mọc đơn độc hoặc xếp dày đặc ở gốc, hay xếp cách đều đặn trên thân, trên củ giả Hình dạng lá thay đổi rất nhiều,

từ loại lá mọng nước, nạc, dài, hình kim, hình trụ dài, tiết diện dài hay có r0nh đến loại lá hình phiến mỏng, dài, màu xanh bóng đậm hay nhạt tùy theo vị trí sống của cây, đặc biệt rất hiếm loại lá hình tròn thuôn dài thành bẹ ôm lấy thân [16]

Lá của Lan Hồ Điệp to dày, đầy đặn, lá mọc đối xứng, ôm lấy thân cây

Số lá trên cây thường không nhiều, 1 cây trưởng thành thường có từ 4 lá trở lên Trong nách lá có 2 chồi phụ, chồi phụ trên to hơn là chồi hoa sơ cấp, bên dưới là chồi dinh dưỡng sơ cấp

Màu sắc của lá lan Hồ Điệp gồm 3 loại:

Lan Hồ Điệp là loại thực vật CAM, lá của chúng chỉ có khí khổng ở mặt dưới lá để thích nghi với điều kiện sinh thái nguyên sinh Khí khổng mở ra vào ban đêm để thu nhận CO2, tạo ra axit Malic dự trữ trong cơ thể Ban ngày,

CO2 được giải phóng, tham gia vào quá trình quang hợp Do khí khổng của lan

Hồ Điệp không mở vào ban ngày nên cây không bị thoát hơi nước Bởi vậy, lan Hồ Điệp là loài chịu hạn khá tốt dù không có giả hành và cây thường chết

do tưới quá nhiều nước hơn là vì thiếu nước [31]

2.1.2.4 Hoa

Cấu tạo hoa lan cực kỳ phong phú và hấp dẫn Ta có thể gặp nhiều loài

mà mỗi mùa chỉ có một đóa hoa nở hoặc có nhiều cụm hoa mà mỗi cụm chỉ

đơm 1 bông Tuy nhiên, đa số các loài lan đều nở rộ nhiều hoa, tập hợp lại thành chùm phân bố ở đỉnh thân hay nách lá Hoa lan có cấu trúc cơ bản là hoa mẫu ba, kiểu hoa đặc trưng của hoa lớp một lá mầm nhưng đ0 biến đổi rất nhiều để hoa có đối xứng qua một mặt phẳng Hoa lan thuộc hoa lưỡng tính, rất hiếm gặp loài đơn tính, bao hoa có dạng cánh xếp thành hai vòng Hoa lan

có ba cánh đài, thường có cùng màu sắc và kích thước Tuy nhiên, các loài lan khác nhau, cánh đài có hình dạng biến đổi rất khác nhau Dạng hình tròn như các giống Vanda, Ascocentrum, nhọn như Cattleya, xoắn như các loài thuộc giống Laelia Nằm kề bên trong và xen kẽ với ba cánh đài là hai cánh hoa,

thường cũng giống nhau về hình dạng, kích thước và màu sắc Cánh còn lại nằm ở phía trên hay phía dưới của hoa, thường có màu sắc và hình dạng đặc biệt khác hẳn hai cánh kia gọi là cánh môi hay cánh lưỡi Chính cánh môi quyết định phần lớn giá trị thẩm mỹ của hoa lan [18]

Trụ hoa là bộ phần sinh dục của hoa, bao gồm cả cơ quan sinh dục đực

và cái nên được gọi là trục - hợp - nhụy Phần cái mang no0n hình lồi, bề mặt dính chất nhầy Phần đực mang phấn khối, phấn của hoa lan không tách ra thành từng hạt nhỏ mà kết tụ lại thành những đám đặc có ít hay nhiều sáp Số lượng phấn khối là 2, 4, 6, 8 có dạng cong hay thuôn lưỡi liềm Hoa phong lan

có bầu hạ, thuôn dài kéo theo xuống Sự vặn xoắn toàn bộ hoa trong quá trình phát triển là đặc điểm của bầu Hoa thường bị vặn xoắn 1800 sao cho cánh môi khi hoa bắt đầu nở hướng ra bên ngoài, thuận lợi cho côn trùng đậu Hiếm khi hoa vặn 3600 như ở Malaxia, Paludosa hoặc không vặn gì do cuống hoa rủ xuống như loài Stanhopea Như thế khi hoa nở, cánh môi hướng lên trên, thích nghi với loại côn trùng ưa lộn đầu xuống dưới khi chui vào hoa Bầu hoa có 3

ô gọi là 3 tâm bì Trong bầu chứa vô số các hạt nhỏ li ti gọi là tiểu no0n nằm trên 3 đường, dọc theo chiều dài của 3 mép tâm bì Sau khi thụ phấn, thụ tinh, các tiểu no0n sẽ biến đổi và phát triển thành hạt trong khi đó bầu no0n sẽ phát triển thành quả Hoa lan Hồ điệp có màu sắc phong phú, hình dạng, kích thước biến động lớn, số lượng hoa dao động từ 3 - 30 hoa Đa số là không có hương thơm, không có khả năng tự thụ phấn mà phải nhờ côn trùng hoặc được thụ phấn nhân tạo để đậu quả

Cành hoa của lan Hồ Điệp thường mọc ra từ nách lá Thông thường,

đếm theo thứ tự từ trên xuống thì cành hoa bắt đầu mọc ra từ lá thứ 3 hoặc thứ

4 Các cành hoa có thể phân nhánh hoặc không phân nhánh tuỳ theo giống Lan hoa to thường ít phân nhánh còn lan hoa nhỏ phân nhánh rất rõ Cành hoa

15oC và bị bấm ngọn có thể nảy thành chồi hoa, nhưng nếu nhiệt độ cao quá

28oC thì chỉ có thể nảy thành chồi nách [31]

Hoa lan nói chung gồm 7 bộ phận: 3 lá đài, 3 cánh hoa và 1 trụ mang hoa Môi là một cánh hoa biến thái ở mức độ cao chứ không phải là một cấu trúc riêng ở lan Hồ Điệp, lá đài và cánh hoa gần giống như nhau, đôi khi cánh hoa lớn hơn nhưng nổi bật là cánh môi, môi gắn vào chân của trụ Hai khối phấn tròn hay hình trứng, vĩ phấn kéo dài, rộng ở phần trên và hẹp ở phần dưới, gót dẹp

2.1.2.5 Quả và hạt

Quả lan: Quả lan thuộc loại quả nang, nở ra theo 3 - 6 đường nứt dọc

Có dạng từ quả cải dài đến dạng hình trụ ngắn, phình ở giữa Khi chín, quả nở

ra và mảnh vỏ còn dính lại với nhau ở phía đỉnh và phía gốc ở một số loài khi quả chín nứt theo 1 - 2 khía dọc, thậm chí không nứt ra mà hạt chỉ ra khỏi vỏ khi vỏ này bị mục nát [3]

Hạt lan: hạt lan rất nhiều, nhỏ li ti (Họ lan còn gọi là họ vi tử) Hạt chỉ cấu tạo bởi một khối chưa phân hóa, trên một mạng lưới nhỏ, xốp chứa đầy không khí, sau 2-18 tháng hạt mới chín Phần lớn hạt thường chết vì khó gặp nấm cộng sinh cần thiết để nảy mầm do đó hạt nhiều, nhẹ có thể bay theo gió bay phát tán rất rộng nhưng hạt nảy mầm thành cây rất hiếm Chỉ trong những khu rừng già ẩm ướt vùng nhiệt đới mới đủ điều kiện cho hạt lan nảy mầm

Các nhà khoa học đ0 nghiên cứu về các loài nấm cộng sinh giúp cho hạt lan có đủ chất dinh dưỡng để trở thành cây con Người ta đ0 nghiên cứu và phân lập ra các loài nấm hữu ích và thích hợp với từng loài lan Các nhà khoa học cũng phân tích được các chất dinh dưỡng mà các loài nấm tiết ra và pha chế được các dung dịch tương tự

Trên cơ sở các công trình khoa học này, người ta xây dựng được 3 quy trình gieo hạt lan:

- Phương pháp gieo hạt bằng nấm cộng sinh (phương pháp cổ điển)

Nhân giống vô tính khoa học là phương pháp nuôi cấy mô áp dụng phương pháp này có thể tạo ra hàng vạn cây lan con đồng nhất chỉ từ một khối mô rất nhỏ bé Chỉ có các phòng thí nghiệm khá hiện đại mới thực hiện tốt

được phương pháp nuôi cấy mô

Hiện nay đ0 có rất nhiều Trung tâm khoa học đ0 dùng phương pháp nuôi cấy mô hoặc gieo hạt để sản xuất lan giống công nghiệp Ví dụ: Viện sinh học Nông nghiệp, Viện di truyền, Trung tâm sinh học thực nghiệm, Viện

để gieo các hạt lan

Hoa lan Hồ Điệp chỉ tạo quả qua thụ phấn nhân tạo hoặc thụ phấn nhờ côn trùng Vỏ quả có hình que, phát triển chậm, phải qua 4 tháng mới chín và tách vỏ Số lượng hạt trong mỗi quả là khác nhau do sự khác nhau về cây bố

mẹ đem thụ phấn Hạt của chúng rất nhỏ, có dạng bột, không có phôi nhũ nên trong điều kiện tự nhiên rất khó tự nảy mầm thành cây con Hạt thường phải gieo cấy trong môi trường vô trùng thích hợp mới có thể thu được cây con với

số lượng lớn [31]

2.1.3 Yêu cầu đối với các điều kiện sinh thái của cây lan Hồ Điệp

2.1.3.1 Nhiệt độ

Nhiệt độ là nhân tố có tính chất quyết định đến sự phân bố, sinh trưởng, phát triển của các loài lan trên thế giới Nhiệt độ ở giàn lan tuỳ theo khí hậu ở từng vùng trên trái đất Vùng nhiệt đới, như ở TP HCM, nóng ẩm quanh năm; vùng ôn đới thì mát nạnh, vùng trung gian giữa 2 vùng thì vừa mát vừa nóng như ở Trung Mỹ ở độ cao vùng núi non như Đà Lạt thì có thể trồng được lan

xứ lạnh và cả lan xứ nóng Mỗi vùng thiên nhiên đều được phú cho một hệ thực vật, trong đó có các loài phong lan

Về nuôi trồng, ở vùng quá nóng như xích đạo thì không phù hợp với phong lan Với vùng ẩm có 2 mùa mưa nắng rõ rệt như TP HCM thì nên trồng các loài lan xứ nóng như ở Nam Mỹ ở Đà Lạt - Lâm Đồng, khí hậu mát mẻ nên trồng lan xứ lạnh nhập từ Pháp, Mỹ Nếu đem lan xứ lạnh trồng ở TP HCM, lan vẫn phát triển tốt, nhưng không ra hoa, vì không có đủ thời gian lạnh trong năm Cũng có loại lan trồng xứ lạnh, xứ nóng đều được và rất dễ ra hoa

Vì vậy, khi mua lan về trồng phải biết cây lan có xuất xứ từ đâu, muốn biết lan có xuất xứ từ đâu thì ta phải xem chữ cái đầu của tên lan Thí dụ lan cattleya xứ nóng có chữ:

Lan Hồ Điệp có nguồn gốc từ miền nhiệt đới nên nhiệt độ thích hợp cho

sự sinh trưởng, phát triển của chúng tương đối cao Nhiệt độ tối thích vào ban

đêm cần vào khoảng 23oC Theo Nguyễn Công Nghiệp (2004), nhiệt độ tối thiểu của ngày và đêm là các giới hạn quan trọng của lan Hồ Điệp Nếu nhiệt

độ nhà trồng thấp hơn 15oC, rễ cây ngừng hút chất dinh dưỡng, quá trình sinh trưởng ngừng lại, thậm chí bị lạnh hại, làm rụng nụ hoa hoặc khiến cho cánh hoa xuất hiện các đốm nhỏ [21]

Nhiệt độ còn ảnh hưởng đến sự ra hoa của lan Lan Hồ Điệp chỉ ra hoa khi nhiệt độ ban đêm giảm xuống dưới 21oC Giai đoạn xuân hóa đòi hỏi phải

có sự cách biệt khá cao về sự chênh lệch nhiệt độ ngày đêm Nhiệt độ ban ngày là 25oC và ban đêm là 16 – 18oC, kéo dài từ 3 – 5 tuần rất có lợi cho sự phân hoá hoa của lan Hồ Điệp [31]

2.1.3.2 ánh sáng

Sự phát triển của cây tăng theo tỷ lệ với cường độ ánh sáng và thời gian chiếu sáng đến mức độ nhất định và khi vượt mức độ đó nó sẽ ngừng tăng trưởng Vì thế, một trong những nguyên tắc cơ bản của việc chăm sóc lan là làm thế nào để cho cây lan được nhiều ánh sáng nhưng không gây hại đến cây

Nó yêu cầu có ánh nắng mặt trời nhưng lại không thể để phơi ngoài nắng gắt, phải có độ râm nhất định Cần thiết phải làm giàn che nắng cho cây, tùy thuộc vào từng loài mà có chế độ che nắng cho thích hợp

ánh sáng cung cấp năng lượng cho cây thông qua quá trình quang hợp

ánh sáng còn ảnh hưởng đến quá trình hình thành hoa và nở hoa Lan Hồ Điệp

là loài chịu sáng nhưng không chịu nắng, chúng kỵ ánh sáng chiếu thẳng trực tiếp, nên tuỳ thuộc vào tuổi cây mà có sự điều chỉnh ánh sáng trồng cho thích hợp Nhu cầu ánh sáng thay đổi theo độ tuổi của cây:

- Cây con: 10.000 – 12.000 lux

- Cây nhỡ: 12.000 – 20.000 lux

- Cây trưởng thành sắp ra hoa: 20.000 – 30.000 lux

Trong điều kiện trồng nhà lưới, mùa hè và thu cần che đi 75 – 80% ánh sáng; mùa đông, xuân thì ánh sáng yếu hơn chỉ cần che 45 – 50% ánh sáng là

đủ [31]

Theo Nguyễn Công Nghiệp (2004)[21], ở Việt Nam, cây lan Hồ Điệp

được trồng với 12 giờ chiếu sáng trong ngày, trong đó khoảng 1 – 2 giờ cây nhận được ánh sáng trực tiếp, cây sẽ phát triển tốt ít trường hợp cây Hồ Điệp

bị chết vì nắng, trừ trường hợp cây lan bị phơi nắng trực tiếp suốt quang kỳ 12 giờ chiếu sáng, cây sẽ bị những vết bỏng do cháy lá và đây là cửa ngõ cho sự xâm nhập của nấm bệnh và virut Tốt nhất là tạo cho lan Hồ Điệp một ánh sáng gần như khuếch tán

2.1.3.3 Độ ẩm

Độ ẩm là một trong những yếu tố ảnh hưởng rất lớn đến sự sinh trưởng

và phát triển của các loài lan Đa số các loài lan ưa ẩm, việc chọn địa điểm thích hợp cho vườn lan sẽ giúp cho cây lan sinh trưởng và phát triển tốt, đồng thời giảm được rất nhiều công chăm sóc Khi trồng lan chúng ta cần lưu ý 3 loại độ ẩm sau:

- Độ ẩm của vùng: là ẩm độ của một vùng sinh thái nhất định, do điều kiện địa lý, địa hình nói chung quy định Ví dụ: ẩm độ của vùng có kênh rạch, sông suối cao hơn ẩm độ ở vùng trống, nhiều gió ẩm độ ở vùng đồi trọc thấp hơn ẩm độ của vùng trồng cây ăn quả, rừng…

- Độ ẩm của vườn: là độ ẩm của chính vườn lan, độ ẩm này có thể cải tạo được theo ý muốn như đào ao, xây bể, trồng cây, làm giàn, tưới nước…

- Độ ẩm trong chậu: là độ ẩm cục bộ do cấu tạo của giá thể, thể tích chậu,

số lần tưới quy định ẩm độ này phụ thuộc vào kỹ thuật của người trồng lan

Phan Thúc Huân (2005) cho rằng: đối với cây lan, độ ẩm không khí của vườn và độ ẩm trong chậu phải thích hợp thì cây mới phát triển tốt Thông thường

độ ẩm thích hợp với cây lan là 70- 80% Tuy nhiên mỗi loài lan đều có một độ

ẩm tối thiểu, đó là độ ẩm nơi xuất xứ của loài đó Vì vậy khi trồng lan phải nắm xuất xứ, phả hệ của nó thì sự quyết định nuôi trồng hay không và biện pháp chăm sóc tạo độ ẩm phù hợp với những yêu cầu sinh thái lịch sử và quá trình phát triển của các thể thì cây mới sinh trưởng phát triển tốt, ra hoa, đáp ứng yêu cầu của người nuôi trồng [14]

Độ ẩm tối thiểu cần thiết cho lan Hồ Điệp sinh trưởng và phát triển tốt

là 60% Do vậy, lan Hồ Điệp phát triển khá thuận lợi trong điều kiện khí hậu của Việt Nam vì đây là độ ẩm của những ngày thấp nhất trong mùa khô

2.1.3.4 Độ thông thoáng

Ưa thoáng, sợ gió đó là một đặc điểm khi nói về hoa lan Không khí cũng là một món ăn của cây lan Khi trồng ở các thành phố thì các giàn lan thiếu gió vì bị các nhà cao tầng che khuất trừ các giàn lan ở trên sân thượng Lượng không khí di chuyển làm mát cây lan, không có gió sẽ làm cho giàn lan bị hầm hơi, làm nóng cây lan Cho nên giàn lan nào thiếu gió thì cây lan

đó không tốt, nhưng giàn lan nào có nhiều gió quá làm thoát nhiều hơi nước, cây lan cũng không tốt Trường hợp này phải che bớt gió Điều này cũng giải thích được là tại sao khi sống trong rừng không bao giờ chúng ta tìm thấy

được lan sống ở dưới thấp (trừ địa lan ở xứ lạnh) Lan thường sống cheo leo trên các vách đá, hoặc bám chót vót trên các ngọn cây cao Độ thoáng gió là một trong những đặc tính quan trọng về sinh thái của cây lan

So với các loài lan khác, sự thông gió ở lan Hồ Điệp là tối cần thiết Sự thông gió càng lớn, cây càng ít bệnh vì nó giúp cây mau khô sau khi tưới Tuy nhiên, một sự thông gió quá mạnh dễ làm cho cây mất nước Tuỳ vào nơi trồng, tốc độ gió mà chọn cấu tạo giá thể cho hợp lý Nếu tốc độ gió lớn, giá thể phải bít kín để giảm lượng nước bốc hơi, còn nếu vườn lan không thoáng khí thì giá thể phải thật thoáng vì nếu không giá thể sẽ là ổ xuất phát các mầm

2.1.4 Các điều kiện cơ bản trồng lan

2.1.4.1 Giá thể và chậu

Giá thể là khái niệm dùng để chỉ tất cả các vật chất bao quanh bộ rễ của cây trồng Việc sử dụng các giá thể phù hợp có ý nghĩa đặc biệt đối với cây trồng nhất là cây ở giai đoạn vườn ươm Tác giả Nguyễn Quang Thạch và cộng

sự cho rằng: giá thể trồng lan Hồ Điệp phải khá tơi xốp và thoáng khí, đồng thời phải có khả năng giữ nước Các giá thể được sử dụng phổ biến hiện nay gồm: than hoa, gạch nung, xơ dừa, dớn (rêu biển), vỏ cây, mút xốp, … Đối với cây lan non nên trồng trực tiếp vào dớn hoặc lót một lớp dớn ở dưới rễ Với những giá thể khác nhau cũng phải có cách trồng và chăm sóc khác nhau, đặc biệt là chế độ tưới nước, với những giá thể kém giữ nước thì phải tưới nước thường xuyên hơn Đối với việc dùng giá thể dớn cần lưu ý: cần phải xử lý tiệt trùng trước và rửa đi rửa lại 3-4 lần Giai đoạn cây non của lan Hồ Điệp kéo dài, do vậy nếu dùng dớn làm giá thể ươm cây con thì phải lựa chon loại dớn chất lượng đặc biệt tốt Loại dớn nếu không qua khử trùng ở nhiệt độ cao thì dớn vẫn có màu xanh và thành các đoạn ngắn, dễ bị thối mốc dẫn đến thối rễ lan, cây non sinh trưởng kém, các loại sâu bệnh hại có cơ hội và là môi trường tốt để phát triển , làm chết cây non [31]

Chậu trồng lan có thể bằng đất nung hoặc chậu nhựa Chậu nhựa hay

được dùng hơn cả vì rẻ tiền, bền, khả năng giữ nước tốt hơn chậu đất nung Chậu đất nung thấm nước, mau khô và thoáng khí nên cần tưới thường xuyên hơn Căn cứ vào kích thước của cây mà chọn chậu cho thích hợp Thông thường, những cây lan con được trồng chung vào một chậu, sau vài tháng thì chuyển sang chậu lớn hơn, sau 1- 2 lần chuyển chậu thì giữ nguyên cho đến khi ra hoa

Yêu cầu đối với chậu trồng hoa lan Hồ Điệp là chậu không sâu, chậu nhỏ màu trắng và trong suốt để có lợi cho hệ rễ của lan phát triển và quang

thời gian 2 năm, nên thay chậu cho cây Hồ Điệp trưởng thành và 6 tháng với cây non Trước khi thay chậu, cần ngâm cả chậu lan vào nước có pha thuốc phòng rêu trong vài phút để rễ tróc ra khỏi thành chậu Thời điểm thay chậu thường là vào cuối mùa xuân sang mùa hè hoặc sau mùa hoa

2.1.4.2 Chế độ tưới

Nước rất cần cho sự sống của cây lan, nhất là lúc nó đang ở giai đoạn phát triển dinh dưỡng Thiếu nước, lan sẽ khô héo dần và chết nhưng thừa nước lại làm cho chúng dễ bị thối nhũn và chết Đối với lan con, nguyên tắc phải giữ

ẩm nhưng không quá ướt [18] Khi tưới nước cho lan, cần quan tâm đến lượng nước tưới và chất lượng nước tưới Theo Goh, - CJ (1984), thì Hồ Điệp, lan hài cần 2 ngày tưới 1 lần, lan kiếm cần 3 ngày tưới 1 lần Tuy nhiên tác giả cũng cho rằng cần phải xem xét đến thời tiết khi tưới và nhất là chất trồng và chậu trồng [40]

Hồ Điệp là loài lan đơn thân, không có giả hành nên lượng nước dự trữ không nhiều như các loài lan khác Diện tích bốc hơi của lan Hồ Điệp lớn do bản lá lớn và không có mùa nghỉ nên cần cung cấp một lượng nước đầy đủ và thường xuyên trong suốt năm Tuy nhiên, mỗi mùa khác nhau thì lượng nước tưới cũng khác nhau

- Mùa xuân, độ ẩm không khí cao nên cách 3 - 7 ngày tưới nước 1 lần

- Mùa hè, thu, nhiệt độ không khí cao, lượng nước bốc hơi mạnh nên 1- 2 ngày tưới đẫm nước 1 lần Thông thường, vào mùa hè nóng bức nên tưới vào lúc sáng sớm và sau 18h00 để tránh cây lan con bị nóng phỏng, mùa đông rét lạnh nên tưới vào buổi trưa để tránh cây lan con bị lạnh Và cũng có nhiều chủ vườn lan lại cho rằng: nên tưới vào buổi sáng tránh tưới sau 15h00 Nếu tưới sau 15h00 nước đọng lại ở các kẽ lá, ngọn cây qua đêm sẽ gây bệnh thối nhũn

- Mùa đông, nhiệt độ và ẩm độ không khí thấp, nên tưới nước cho cây vào lúc sau 10h00 và trước 15h00 để đảm bảo những điều kiện nhất định về

ẩm độ, đồng thời tránh cho lá tích nước, bị lạnh hại vào ban đêm

Lúc tưới nước phải nắm được những nguyên tắc sau: Giá thể giữ ở mức lúc khô, lúc ướt Nếu thấy giá thể khô thì tưới nước, phải tưới ướt đẫm Lan Hồ

Điệp là kiểu lan có rễ buông trong không khí, nên độ thông thoáng của hệ sẽ

có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình sinh trưởng và phát triển của cây Khi dùng dớn làm giá thể trồng, nếu nước đọng trong dớn lâu ngày thì nước sẽ lấp đầy các khe trống, không khí ở các lỗ trống trong giá thể bị nước đẩy đi hết

mà không khí bên ngoài cũng không vào được dẫn đến cây bị thiếu oxy, làm rễ không thể hô hấp được bình thường, các quá trình sinh lý giảm, rễ cây không thể hút nước và chất dinh dưỡng Đồng thời do giá thể không đủ oxy nên những vi sinh vật háo khí có chức năng phân hủy chất hữu cơ không thể hoạt

động được bình thường, ảnh hưởng đến chất lượng muối khoáng cung cấp, làm cho các vi sinh vật yếm khí sinh sôi nảy nở, tăng độ chua của giá thể, tạo ra một số axit như: HSO4- ; NH4+ khiến cho rễ bị đầu độc Trong quá trình trồng lan Hồ Điệp hay gặp phải hiện tượng giá thể bị chua có mùi hôi thối, chính là giá thể bị quá ướt lâu ngày tạo thành [31]

Theo Vũ Thị Phượng (2005), nước dùng để tưới lan nên là nước sạch, không bị nhiễm bẩn, độ pH là 5,2 - 6,5 (vì đa số hoa lan sinh trưởng trên loại vật liệu trồng có tính axít nhẹ) Nguồn nước thường dùng là:

- Nước mưa là nguồn nước lý tưởng để tưới lan vì có độ pH = 6 - 7 Tuy nhiên, ngày nay nước mưa chỉ tốt ở những vùng không bị ô nhiễm môi trường, còn ở những vùng công nghiệp, nước mưa có chứa nhiều axit, hóa chất gây

ảnh hưởng không tốt đến sinh trưởng, phát triển của cây lan Do nước mưa có nhiều ưu điểm nên các vườn lan thường trữ nước mưa nhưng lưu ý đồ chứa nước, cũng như mặt bằng trên đó nước mưa chảy xuống

- Nước máy sau khi lắng trong một ngày hoặc xử lý sơ bộ có thể dùng

để tưới lan

- Nước sông suối: rất tốt cho lan nhưng lưu ý độ phèn, độ măn, độ phù sa

- Nước giếng: cần loại bỏ những kim loại nặng như Mg, Mn, Fe

Việc tưới nước bằng cách nhúng từng chậu vào thùng nước hay bể nước

có lợi là giá thể thấm đều và môi trường trong chậu được rửa sạch nhưng nguy hiểm là bệnh dễ lây lan từ cây này sang cây khác và cũng hay bị tổn thương ở

đầu rễ, cách làm này chỉ thích hợp cho số lượng cây lan ít mà thôi [22]

2.1.4.3 Bón phân

Cũng như các loại cây trồng khác, phân bón đóng vai trò quan trọng đối với đời sống của cây lan Nhiều người cho rằng, cây hoa lan trong thiên nhiên mọc hoang dại được tận hưởng nguồn nước, nguồn dinh dưỡng từ nước mưa,

vỏ lá mục, dương xỉ, ở các hộc cây, khe núi Vì thế, khi mang cây lan về trồng, các nguồn nước, muối khoáng bị cắt đứt nên việc bón phân bổ sung và

đảm bảo chính xác các nhu cầu dinh dưỡng cho lan, giúp cây lan lớn nhanh và khỏe mạnh Theo các tác giả Soebijanto và cộng sự (1987), Supaporn - Porprasit (1992), dinh dưỡng cho lan hết sức quan trọng, nó không đòi hỏi số lượng lớn nhưng phải đầy đủ các thành phần dinh dưỡng Nhu cầu dinh dưỡng của cây tùy thuộc vào thời kỳ sinh trưởng và phát triển của chúng Ngày nay, lan đều được trồng trong các nhà kính, nhà lưới, việc tổng hợp tự nhiên là rất hạn chế, phải căn cứ theo chủng loại lan, thời kỳ sinh trưởng, lượng phân cần dùng và các thành phần nguyên tố của phân để tiến hành bón phân [46], [47]

Rễ là cơ quan chính giúp lan hấp thụ nước và muối khoáng Ngoài ra, lá

và thậm chí là thân cũng có khả năng này Khi tưới phân ở dạng dung dịch, dung dịch ấy bám vào rễ, lá và giá thể Các chất tan dù ở dạng phân tử hay ion

sẽ xuyên qua màng tế bào chất để vào bên trong nguyên sinh của tế bào Cho nên phân phun vào lá sẽ xâm nhập liên tục vào bên trong tế bào Ngược lại, tưới phân không lâu đ0 thấy chúng khô đọng lại các vệt trắng ở ngoài lá thì chỉ

ít phân được hấp thụ vào lá Vấn đề được đặt ra là tưới làm sao cho ướt toàn bộ

cây mà vẫn tiết kiệm phân bón, người ta làm như sau: trước khi tưới phân nên tưới qua 1 lượt nước để giúp cây hấp thu phân bón được dễ dàng hơn Thường tưới phân và dinh dưỡng vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát, tuyệt đối tránh tưới vào buổi trưa Phân tưới cho lan nên ở dạng dung dịch Tuỳ thuộc vào điều kiện khí hậu, giá thể, tình trạng cây, nồng độ phân… mà khoảng cách giữa các lần tưới phân cần điều chỉnh cho hợp lý

Theo Nguyễn Hạc Thúy (2001), hiện nay, trên thị trường Việt Nam có khoảng trên 40 loại phân bón lá khác nhau, trong đó phần lớn là phân bón vô cơ ngoại nhập hoặc sản xuất theo quy trình nước ngoài như Growmore (Mỹ), Yogen (Nhật), Agricomik (Thái Lan) Chính vì có những chủng loại như vậy, cho nên bón phân gì, bón như thế nào để có lợi cho sự sinh trưởng, phát triển của cây và đạt hiệu quả kinh tế cao là một bài toán khó [35]

Hiện nay, phân bón cho lan thường dùng là loại phân bón qua lá và có 2 loại lớn đó là phân vô cơ và phân hữu cơ

- Phân vô cơ:

Đối với cây lan từ trong ống nghiệm tới khi ra hoa, mỗi thời kỳ phát triển cần có một chế độ dinh dưỡng khác nhau Theo tư vấn của Viện Di truyền Nông nghiệp, lan rất cần bón phân nhưng không chịu được nồng độ dinh dưỡng cao, vì vậy bón phân cho lan phải thực hiện thường xuyên và tốt nhất là phun phân qua lá Nồng độ và liều lượng phân tùy thuộc tuổi và thời kỳ phát triển của cây lan Đối với lan dưới 6 tháng tuổi phun phân NPK loại 30:15:10 nồng độ 0,5g/l; 7 ngày/1 lần Đối với lan 6 - 12 tháng, phun phân NPK loại 30:15:10 nồng độ 2g/l; 7 ngày/1 lần Đối v ới lan 12 - 18 tháng phun phân NPK loại 10:30:20 nồng độ 3g/l; phun 7 ngày một lần Khi vòi hoa xuất hiện, phun phân NPK loại 15:20:25 nồng độ 2g/l sẽ cho kết quả tốt nhất

Với lan Hồ Điệp, dùng phân bón vô cơ là tốt nhất Thời kỳ sinh trưởng sinh dưỡng của lan Hồ Điệp cần bón N,P,K với tỷ lệ cao (30 – 10 - 10 hoặc tỷ

lệ 20 – 10 - 20) Còn thời kỳ sinh trưởng sinh sản cần bón ít phân N tăng phân P,K (tỷ lệ 10 – 30 - 20) Trước khi xử lý thúc ra hoa, phun thêm KH2PO4 có lợi cho việc hình thành và phát triển của chồi hoa, làm cho cành hoa to mập, nên bón phân dưới dạng dung dịch là chủ yếu, nồng độ 0,05 - 0,1%, cách 7 - 10 ngày phun 1 lần

- Phân hữu cơ:

Gồm có phân xác vỏ (bánh dầu, vỏ đậu phộng, vỏ hạt cải, xác hạt trà ), bột xương, nước tiểu, phân trâu, phân ngựa, phân gia cầm, vật phế thải khi làm cá, nước vo gạo Đây cũng loại phân rất tốt cho lan Phân hữu cơ dễ chế biến, nguyên liệu dồi dào nhưng thành phần không rõ rệt Những loại phân bón hữu cơ này không thể dùng để bón trực tiếp, thông thường phải ủ hoai mục, không

có mùi hôi thối rồi mới sử dụng

Ngoài hai loại phân trên, gần đây phân phức hữu cơ là loại phân bón lá

đ0 được cho các loại hoa và cho kết quả tốt Theo Hoàng Ngọc Thuận (2005) chế phẩm Pomior đ0 được Bộ NN&PTNT công nhận là một tiến bộ cấp nhà nước theo quyết định số 1046 QĐ/BNN - KHCN ngày 11/5/2005 Kết quả phun phân bón lá Pomior với nồng độ 0,4%; 5 ngày/1 lần đ0 làm tăng năng suất và chất lượng hoa Cúc đồng tiền rất rõ rệt, tỷ lệ hoa loại I đạt 31,2% Phân bón lá Pomior cũng làm tăng năng suất và chất lượng hoa hồng, hoa cúc một cách rõ rệt [33] 2.1.4.4 Các thiết bị trồng

Sự thông thoáng khí của vườn trồng lan có quan hệ rất mật thiết đến sinh trưởng và phát triển của lan, đặc biệt là trong những mùa có nhiệt độ và

độ ẩm cao thì việc thông thoáng khí của vườn trồng có vai trò quan trọng trong việc giảm nhẹ tỷ lệ sâu bệnh hại lan Để đáp ứng các điều kiện cần thiết trong việc trồng lan, hiện nay người ta đ0 tạo ra nhiều loại nhà kính có khả năng

điều hòa nhiệt độ và ẩm độ nhưng còn hạn chế vì quá đắt đỏ Các thiết bị dùng

để trồng là nhà kính, nhà lưới ở các nước tiên tiến, người ta trồng lan trong

nhà kính có hệ thống điều chỉnh ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm ngay cả chế độ chăm sóc cũng đều tự động cho nên cây sinh trưởng và phát triển rất tốt ở Việt Nam, việc trồng lan trong nhà kính với những trang thiết bị hiện đại còn rất hạn chế Ngoài thực tế, để trồng lan, người ta có thể sử dụng nhà trồng có khung bằng sắt, lợp tấm PVC và bốn xung quanh có thể sử dụng lưới che Dưới tấm lợp, người ta sử dụng các tấm lưới để điều chỉnh cường độ ánh sáng cho phù hợp với nhu cầu của cây lan đang trồng [31]

2.1.4.5 Phòng trừ sâu bệnh

Sâu bệnh là một vấn đề lớn và nan giải trong quá trình sản xuất, nhân giống và nuôi trồng hoa lan Vì vậy, để tránh những thiệt hại không đáng có, việc phòng trừ sâu bệnh ngay từ đầu là hết sức cần thiết

Lan Hồ Điệp thường gặp các bệnh sau:

- Bệnh do nấm như: bệnh thối đen, bệnh thán thư, bệnh phấn trắng, bệnh

2.2 Tình hình sản xuất hoa lan trong và ngoài nước

2.2.1 Tình hình sản xuất hoa lan trên thế giới

Hiện nay tình hình sản xuất hoa trên thế giới đang phát triển một cách mạnh mẽ và đ0 trở thành một ngành thương mại có lợi nhuận cao Sản xuất hoa

Diện tích trồng hoa trên thế giới ngày được mở rộng và không ngừng tăng lên

Hiện nay, Thái Lan là nước đứng đầu thế giới về xuất khẩu hoa lan, đạt

110 triệu USD trong năm 2003 Thái Lan có 18 phòng nuôi cấy mô hoa lan thương mại, hoạt động ở Băng Cốc và các vùng phụ cận [15] Hàng năm, Thái Lan sản xuất 31,6 triệu cây con, trong đó Dendrobium chiếm 80%, Mokara 5% còn lại là các loại hoa khác

Nhờ khả năng thực hiện công nghệ mới trong nuôi cấy mô và lai tạo, với giá lao động thấp, khí hậu tốt, giao thông tốt, cho phép Thái Lan sản xuất lan quanh năm và xuất đi 50 nước trên thế giới Năm 1993, Thái Lan cung cấp 70,7% cho thị trường Anh, 81,4% cho Hà Lan về lan cắt cành, 64 triệu cành cho ý, 5 triệu cành cho Nhật [37]

Đài Loan có khí hậu ấm áp, mưa nhiều gần giống với khí hậu Việt Nam nên có thể sản xuất hoa tươi quanh năm Đài Loan chú trọng đầu tư nhiều vào nuôi trồng, sản xuất Phalaenopsis và chọn tạo nhiều giống mới Hiện nay, đ0 tạo ra được một số giống lan quý có khả năng cắt cành cao và trồng trong chậu

Singapore có nghề trồng hoa lan xuất khẩu trên quy mô lớn bắt đầu từ năm 1987 Nhà nước đ0 thấy rõ tiềm năng xuất khẩu loại hoa này trên thị trường thế giới nên đ0 mở rộng trang trại nuôi trồng hoa lan Năm 1992, Singapore xuất khẩu hơn 18 triệu USD Năm 1993, xuất 3,8 triệu cành đến Châu Âu và một lượng lớn đến thị trường Nhật [37] Chính phủ Singapore đặt

kế hoạch vào năm 2010 đạt 100 triệu USD xuất khẩu hoa lan

Cùng với sự quan tâm của chính phủ và sự phát triển nhanh chóng của nghề trồng hoa Đến nay, Malaysia đ0 có đủ khả năng cạnh tranh với thế giới

và chiếm thị phần đáng kể ở Châu á Công nghiệp lan cắt cành tăng khoảng 7 triệu USD năm 1988 và 20 triệu USD năm 1994, thị trường xuất khẩu chủ yếu

là Singapore, Nhật, úc, Đài Loan, Hồng Kông và Hàn Quốc [37] Để phục vụ việc xuất khẩu hoa, ấn Độ đ0 đưa tiến bộ kỹ thuật cấy mô vào nghề trồng hoa lan nhằm sản xuất mỗi năm 10 triệu cây lan các loại Mặt khác, ấn Độ được

xem là một nước có nhiều giống lan nguyên thuỷ với khoảng 140 giống và

1300 loài Dù trước đây bị khai thác triệt để, nhưng tới nay, Nhà nước ấn Độ

đ0 hình thành các khu bảo tồn, bảo vệ các loài lan quý để phục vụ cho ngành trồng lan thương mại

Tại Hà Lan đ0 đầu tư 20 triệu USD vào ấn Độ để lắp đặt các thiết bị, máy móc phục vụ cho sản xuất hoa lan xuất khẩu Mỗi năm, ấn Độ sản xuất

được 10 triệu cây hoa lan Tính đến năm 2003, kim ngạch xuất khẩu hoa phong lan của Hà Lan đạt 1,8 tỷ USD Hoa phong lan ở Hà Lan được trồng trong nhà kính với tổng diện tích là 3081,75 ha

Nhật Bản đ0 đầu tư 6,6 triệu USD cho Thái Lan để mở rộng cơ sở sản xuất với công suất 10 triệu cây hoa lan mỗi năm Hiện nay, Nhật cũng là khách hàng lớn nhất của Singapore với khả năng tiêu thụ 60% số cây lan của nước này [14]

2.2.2 Tình hình sản xuất hoa lan ở Việt Nam

Việt Nam với điều kiện khí hậu nóng ẩm rất thuận lợi cho việc phát triển ngành trồng hoa, cây cảnh trở thành một ngành công nghiệp Tuy nhiên,

do chưa được đầu tư thích đáng nên ngành trồng hoa nói chung và ngành trồng hoa lan nói riêng vẫn chưa phát triển đúng với tiềm năng của nó

Từ năm 1980, Việt Nam đ0 xuất khẩu lan sang Liên Xô, Tiệp Khắc Năm 1987, ở Thành Phố Hồ Chí Minh đ0 có các vườn lan quốc doanh và tư nhân cùng với sự ra đời của nhiều hội hoa lan, cây cảnh

ở Hà Nội, trong 10 năm gần đây, khi đời sống người dân Thủ đô được nâng cao, nhu cầu thưởng thức hoa lan tăng, nhiều khi cung không đủ cầu, phong trào nuôi trồng lan tự phát lan rộng cả đến các vùng phụ cận khiến các nhà khoa học phải vào cuộc, đi sâu nghiên cứu, sản xuất và kinh doanh hoa lan

Tại Viện sinh học nông nghiệp thuộc Trường Đại Học Nông Nghiệp I

Hà Nội, đ0 cho ra đời hàng vạn cây hoa lan có giá trị kinh tế như: Hồ Điệp (Phalaenopsis), Cát lan (Cattleya), Lan Thái (Dendrobium)… Ngoài ra, Viện còn cố vấn kỹ thuật, chuyển giao quy trình nuôi trồng ở các tỉnh như Hải Phòng, Bắc Giang, Lạng Sơn

Tại trung tâm kỹ thuật Rau – Hoa - Quả Hà Nội, 2 năm trở lại đây, phòng nuôi cấy mô hoạt động cho ra đời mỗi năm hàng vạn cây lan Hồ Điệp giống và hàng vạn cây giống lan khác, đặc biệt, đ0 thành công trong việc nhân giống lan hài và lan kiếm [22]

Tại trung tâm kỹ thuật Rau - Hoa - Quả Thường Tín Hà Tây, tiền thân là liên doanh hoa JAVECO được thành lập năm 1997, năm 2000, phía Nhật đ0 chuyển giao lại toàn bộ cơ sở vật chất kỹ thuật (phòng nuôi cấy mô hiện đại nhất miền Bắc, 2 nhà kính nuôi trồng lan, 30 nhà ống vinyl và một số thiết bị khác…) cùng với một số quy trình nuôi trồng hoa lan cho phía Việt Nam Hàng năm, trung tâm cũng sản xuất hàng vạn cây giống và xử lý cho ra hoa hàng nghìn cây Hồ Điệp [22]

Nhìn chung, sản xuất lan ở Việt Nam mới chỉ phát triển mạnh mẽ ở các tỉnh phía Nam, đặc biệt là ở Đà Lạt và thành phố Hồ Chí Minh

Thành phố Hồ Chí Minh với khí hậu ấm áp quanh năm, có một tiềm năng lớn về nuôi trồng và kinh doanh hoa lan Vào năm 1986, lần đầu tiên, một quy trình nhân giống, nuôi trồng lan Dendrobium cấy mô từ lan con đến

nở hoa đ0 được h0ng hàng không Sân bay Tân Sơn Nhất kết hợp với vườn lan T78 thử nghiệm thành công

Theo số liệu điều tra bước đầu, tính đến năm 1986, trong thành phố có khoảng 15 gia đình có vườn lan với số lượng từ 1.000 - 7.000 chậu Đến năm

1987, ở thành phố Hồ Chí Minh đ0 có vườn quốc doanh và tư nhân: vườn lan T78, vườn lan Hàng không dân dụng Mới đây, Thành phố Hồ Chí Minh dự kiến, giai đoạn 2005 - 2006, thực hiện đầu tư 20 ha nuôi trồng hoa lan và 20 ha

trồng cây kiểng [28]

Hiện nay, mỗi năm Đà Lạt sản xuất khoảng 200.000 đơn vị lan cắt cành Tháng 8/2004, Lâm Đồng đ0 thành lập Hiệp hội hoa lan với tên gọi giao dịch

là Dalat orchid Association với mục đích là tập hợp những người yêu mến và

có kinh nghiệm trồng lan tiến tới phát triển nhân rộng, sản xuất theo hướng hàng hoá Đặc biệt, phải kể đến trang trại RINSUN tại Gia Hiệp - Di Linh - Lâm Đồng đ0 đầu tư trang thiết bị hiện đại có thể tự tạo ra nguồn cây giống để sản xuất Sản phẩm đặc biệt ở đây là lan Hồ Điệp với 16 - 17 màu khác nhau Trang trại đ0 đầu tư 10.000 m2 diện tích nuôi trồng hiện đại, cung cấp 40.000 chậu lan Hồ Điệp mỗi năm Ngoài tiêu thụ trong nước, lan Hồ Điệp của trang trại còn xuất khẩu sang Mỹ, Nhật và các nước châu âu, Đông Nam á [22]

Hiện nay, Sở khoa học công nghệ và môi trường của tất cả các tỉnh, thành phố phía Bắc đều có phòng nuôi cấy mô tế bào, chức năng chính là để phục vụ cho nghiên cứu khoa học, một phần phục vụ sản xuất giống cung cấp cho thị trường, trong đó có sản phẩm là hoa lan (Ví dụ: Hải Phòng xây dựng khu nông nghiệp - công nghệ cao tại x0 Mỹ Đức, huyện An L0o)

Mặc dù, nước ta có điều kiện thuận lợi hơn cả Thái Lan với Miền Nam khí hậu gió mùa ổn định, nhưng giá trị xuất khẩu hoa lan của Việt Nam còn rất khiêm tốn, từ 1998 - 2003 chỉ đạt khoảng 90.000 - 150.000 USD/ năm [14]

Đối với thị trường hoa trong nước, sản lượng hoa phong lan cũng chưa đáp ứng

được nhu cầu của người tiêu dùng Các cơ sở sản xuất hoa lan chỉ đáp ứng

được 30 - 40% nhu cầu lan cắt cành

Nói chung, vấn đề sản xuất, kinh doanh, xuất khẩu hoa lan ở Việt Nam vẫn còn ở mức tiềm năng Trong khi đó, sức cạnh tranh thị trường trên thế giới

là rất lớn Những hoạt động, kinh doanh và xuất khẩu trong thời gian qua chỉ

có ý nghĩa khởi động, hứa hẹn một sự phát triển trong tương lai dựa trên những

điều kiện thuận lợi sẵn có cho sự phát triển ngành trồng lan

2.3 Tình hình nghiên cứu cây hoa lan trên thế giới và ở Việt Nam

2.3.1 Tình hình nghiên cứu cây hoa lan trên thế giới

Do giá trị kinh tế và giá trị thẩm mỹ của cây hoa lan cao nên rất nhiều nước trên thế giới đ0 đi sâu nghiên cứu về kỹ thuật nhân giống, cũng như chọn lọc và lai tạo giống mới [16]

Đối với cây hoa lan, sự thụ phấn trong tự nhiên là do côn trùng thực hiện Hiện nay, hoa lan có thể được thụ phấn nhân tạo bằng những phương pháp thủ công đơn giản Do hạt lan quá nhỏ và chỉ có 1 phôi chưa phân hoá nên không thể gieo hạt như các loại hạt khác Việc làm cho hạt lan nảy mầm là một vấn đề khó khăn trong thời kỳ đầu phát triển ngành lan

Đến năm 1844, Newman - một nhà vườn người Pháp mới làm cho hạt lan nảy mầm được bằng cách rắc hạt lên các cục đất quanh gốc cây lan to Năm 1904, Noel Bernard thực hiện phương pháp gieo hạt cộng sinh với nấm

để gây sự nảy mầm Nhưng đến khi phương pháp gieo hạt lan không cộng sinh với nấm được thực hiện thì ngành trồng lan thế giới mới thực sự có bước chuyển biến rõ rệt Năm 1909, Hans Burgff đ0 làm nảy mầm được hạt của Laelio cattleya trên môi trường dinh dưỡng gồm 0,33% đường saccarose, trong

điều kiện hoàn toàn bóng tối Năm 1922, Lewis Knudso, nhà khoa học người

Mỹ đ0 thành công trong việc gieo hạt ở môi trường thạch

Nhờ phương pháp nhân giống hữu tính, người ta đ0 lai tạo ra nhiều giống mới mang những đặc tính tốt của bố mẹ, có màu sắc độc đáo, hình dáng, kích thước phong phú…Tuy nhiên, nhược điểm của phương pháp nhân giống hữu tính là thời gian từ khi cây mọc đến khi ra hoa kéo dài, phải mất 3 - 4 năm, có giống 7 - 8 năm như Cattleya Mặt khác, đặc tính di truyền của con lai không ổn định nên phương pháp này chỉ được áp dụng trong chọn lọc và lai tạo giống mới