Sự điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản và tác động của nó tới sự phát triển xã hội

MỞ ĐÂU Chủ nghĩa tư bản là chế độ một bọn ít người bóc lột và thốngtrị đại đa số nhân dân.Cách đây vài trǎm nǎm, các nước phương Tây bắt đầu có máy móc, có công nghệ và có chế độ tư bản.Dưới chế độ ấy, bọn tư bản chiếm các tư liệu sản xuất (như nhà máy, nguyên liệu…) làm của riêng. Nhưng tự họ không lao động, mà thuê công nhân sản xuất để bóc lột công nhân.Công nhân phải bán sức lao động mới có ǎn. Ngoài sức lao động, họ không có máy móc và nguyên liệu gì cả. Trong thời đại ngày nay, chủ nghĩa tư bản nói chung, chủ nghĩa đế quốc nói riêng luôn tìm cách thích nghi trước sự biến đổi nhanh chóng, phức tạp của các mối quan hệ kinh tế, chính trị quốc tế, nhưng bản chất của chúng vẫn không thay đổi. Bởi vậy, trong quá trình mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế, chúng ta phải đề cao cảnh giác, chủ động chống lại âm mưu diễn biến hòa bình, ra sức phát huy nội lực và giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa. Để tìm hiểu về những thay đổi của chủ nghĩa tư bản hiện nay, tác giả lựa chọn đề tài “Sự điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản và tác động của nó tới sự phát triển xã hội” làm tiểu luận kết thúc môn học.

TIỂU LUẬN CHÍNH TRỊ HỌC PHÁT TRIỂN

SỰ ĐIỀU CHỈNH CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN VÀ TÁC ĐỘNG CỦA

NÓ TỚI SỰ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI

MỞ ĐÂU

Chủ nghĩa tư bản là chế độ một bọn ít người bóc lột và thốngtrị đại đa

số nhân dân.Cách đây vài trǎm nǎm, các nước phương Tây bắt đầu có máymóc, có công nghệ và có chế độ tư bản.Dưới chế độ ấy, bọn tư bản chiếm các

tư liệu sản xuất (như nhà máy, nguyên liệu…) làm của riêng Nhưng tự họkhông lao động, mà thuê công nhân sản xuất để bóc lột công nhân.Công nhânphải bán sức lao động mới có ǎn Ngoài sức lao động, họ không có máy móc

và nguyên liệu gì cả

Trong thời đại ngày nay, chủ nghĩa tư bản nói chung, chủ nghĩa đếquốc nói riêng luôn tìm cách thích nghi trước sự biến đổi nhanh chóng, phứctạp của các mối quan hệ kinh tế, chính trị quốc tế, nhưng bản chất của chúngvẫn không thay đổi Bởi vậy, trong quá trình mở cửa, hội nhập kinh tế quốc

tế, chúng ta phải đề cao cảnh giác, chủ động chống lại âm mưu "diễn biến hòabình", ra sức phát huy nội lực và giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa

Để tìm hiểu về những thay đổi của chủ nghĩa tư bản hiện nay, tác giả

lựa chọn đề tài “Sự điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản và tác động của nó tới sự phát triển xã hội” làm tiểu luận kết thúc môn học.

NỘI DUNG

1 Khái quát về chủ nghĩa tư bản

Chủ nghĩa tư bản ra đời cách đây hơn 500 năm và có bốn lần thay đổilớn Vào giữa thế kỷ thứ XVIII, cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật lần thứnhất nổ ra, chủ nghĩa tư bản nông nghiệp và thương nghiệp chuyển thành chủnghĩa tư bản công nghiệp và tự do cạnh tranh Cuối thế kỷ thứ XIX, cuộc cáchmạng khoa học - kỹ thuật lần thứ hai xuất hiện, chủ nghĩa tư bản tự do cạnhtranh chuyển thành chủ nghĩa tư bản độc quyền Từ sau cuộc khủng hoảngkinh tế thế giới vào những năm 30 của thế kỷ XX và rõ nhất là sau chiến tranhthế giới thứ hai, chủ nghĩa tư bản độc quyền chuyển thành chủ nghĩa tư bảnđộc quyền nhà nước Bắt đầu từ những năm 80 của thế kỷ XX, sự phát triểnmạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ đã dẫn đến toàn cầu hóakinh tế và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước chuyển thành chủ nghĩa tưbản độc quyền xuyên quốc gia

Cùng với sự phát triển của các công ty độc quyền xuyên quốc gia vàtoàn cầu hóa nền kinh tế thế giới, chủ nghĩa tư bản tổ chức ra Quỹ tiền tệ quốc

tế, Ngân hàng thế giới và các thỏa thuận về thuế quan Do nhu cầu điều chỉnhquan hệ thương mại nên ngay từ năm 1948, các nước tư bản đã tổ chức raHiệp định chung về thuế quan (GATT) Sau đó, do tiến trình khu vực hóađược xúc tiến mạnh mẽ nên đã dẫn đến sự ra đời của Cộng đồng kinh tế châu

Âu (EEC), Khu vực tự do Bắc Mỹ và Diễn đàn kinh tế khu vực châu Á - TháiBình Dương (APEC)

Tiếp đó, nền kinh tế toàn cầu ngày càng phát triển nhanh và sự ra đờicủa kinh tế tri thức đã làm nảy sinh nhiều mối quan hệ kinh tế thế giới, buộcchủ nghĩa tư bản độc quyền xuyên quốc gia phải mở rộng GATT Bởi thế,năm 1994, WTO ra đời

Trong nền kinh tế toàn cầu hóa, các công ty độc quyền xuyên quốc gia

là lực lượng thao túng thị trường thế giới Hiện nay, khoảng 200 công tyxuyên quốc gia đang chiếm 1/3 GDP của thế giới, thâu tóm 70% vốn đầu tưtrực tiếp nước ngoài (FDI), 2/3 mậu dịch quốc tế và trên 70% chuyển nhượng

kỹ thuật của thế giới

Thực tế trên đây chỉ ra hai thuộc tính cơ bản của toàn cầu hóa kinh

tế Một mặt, nó thể hiện tính tiên tiến của lực lượng sản xuất tư bản chủ

nghĩa: thúc đẩy sự phân công lao động và hợp tác quốc tế để phát triển nềnsản xuất xã hội, thúc đẩy sự phụ thuộc lẫn nhau giữa nền kinh tế các

nước Mặt khác, nó thể hiện bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền xuyên

quốc gia: luôn luôn tìm cách mở rộng tư bản ra bên ngoài để tăng cường bóclột và truyền bá các quan điểm, giá trị của phương thức sản xuất tư bản chủnghĩa

Rõ ràng, sự phát triển của khoa học, công nghệ đã dẫn đến toàn cầuhóa nền kinh tế thế giới Nói một cách cụ thể, nó đã buộc chủ nghĩa tư bảnđộc quyền xuyên quốc gia phải thích nghi bằng cách tổ chức ra các thị trườngkhu vực, thị trường thế giới, các quỹ tiền tệ quốc tế, ngân hàng thế giới đểgiải quyết các mối quan hệ kinh tế và nhất là để thao túng thị trường thế giới

Sự ra đời của những tổ chức này có đưa lại thời cơ phát triển kinh tế cho cácnước kém phát triển, nhưng mục đích chính của nó là để tạo ra môi trườngthuận lợi cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, hay nói cách khác, để chủnghĩa tư bản chi phối nền kinh tế thế giới Đó cũng chính là bản chất của thịtrường thế giới

Chủ nghĩa tư bản độc quyền tìm cách thích nghi để vừa thao túng thịtrường thế giới, vừa thực hiện âm mưu gây ảnh hưởng về chính trị đối với cácnước Nếu trước đây, hình thức xâm lược của chủ nghĩa đế quốc là chủ nghĩathực dân kiểu cũ, thì sau chiến tranh thế giới thứ hai, do tương quan lực lượng

thay đổi và mất thế chủ động lịch sử, nên hình thức xâm lược của nó là chủnghĩa thực dân kiểu mới, thực hiện xâm lược, thôn tính thông qua bàn tayngười bản xứ, dưới chiêu bài "độc lập", "quốc gia" giả hiệu.

Trước đây, hình thức xâm lược của chủ nghĩa đế quốc là chiến tranh.Sau này, do phong trào chống chiến tranh phát triển mạnh mẽ, hơn nữa, nếutiến hành chiến tranh thì sẽ tốn kém, dễ bị các nước tư bản khác vượt qua, nênchủ nghĩa đế quốc chuyển sang dùng sức mạnh về tiền vốn, công nghệ tiêntiến, kinh nghiệm quản lý và thị trường làm công cụ, cùng với các thủ đoạnchính trị, ngoại giao, văn hóa, tư tưởng để thực hiện "diễn biến hòa bình",

"giành thắng lợi không cần chiến tranh" hay còn được gọi là "một thứ chiếntranh không có khói súng" Nếu trong thời kỳ "chiến tranh lạnh", chiến lượccủa chủ nghĩa đế quốc là "ngăn chặn", dẫn đến sự xuất hiện của chủ nghĩa cơhội trong giới lãnh đạo Đảng Cộng sản ở một số nước xã hội chủ nghĩa, thìngày nay chúng tiến hành chiến lược "vượt trên ngăn chặn", tấn công thẳngvào hệ thống chính trị của các nước xã hội chủ nghĩa bằng âm mưu "diễn biếnhòa bình"

Trong mấy chục năm qua, Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đã phải đốiphó với các âm mưu "diễn biến hòa bình" của các thế lực thù địch Cái cốt lõicủa "diễn biến hòa bình" là tạo ra lực lượng tại chỗ để tiến hành cuộc thay đổichế độ Để làm được điều đó, chúng tìm cách thay đổi ý thức xã hội của quầnchúng nhân dân, trước hết là ý thức chính trị Chúng tiến công vào nền tảng tưtưởng của Đảng ta là chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh vàxuyên tạc con đường cách mạng xã hội chủ nghĩa mà Đảng và nhân dân ta đãlựa chọn

Các phương tiện thông tin đại chúng như sách báo, đài phát thanh, đàitruyền hình, mạng In-tơ-nét được chúng sử dụng một cách tối đa vào cuộctiến công xuyên tạc đó Đồng thời, chúng sử dụng các vấn đề "tự do", "dân

chủ", "nhân quyền" và tôn giáo, dân tộc để kích động ly khai chế độ màchúng ta xây dựng Chúng vu cáo "Cộng sản cấm đạo" và tìm cách phát triểntôn giáo ở các vùng dân tộc ít người, làm hậu thuẫn cho những phần tử xấutrong tôn giáo tập hợp lực lượng để chống lại Đảng và Nhà nước ta Chúngphái một số phần tử là Việt kiều trở về các vùng dân tộc ít người lôi kéo đồngbào chạy ra nước ngoài để gây tình hình bất ổn định về chính trị Luận điểm

"Nhà nước Đề-ga" do chúng tung ra là một âm mưu cực kỳ nguy hiểm

Bên cạnh đó, chúng lợi dụng chính sách mở cửa, giao lưu văn hóa củachúng ta để gieo rắc những quan điểm, giá trị phương Tây, phát triển văn hóa

xa rời chuẩn mực thẩm mỹ, lối sống, đạo đức truyền thống, hồi phục đồiphong, hủ tục, mê tín dị đoan, làm băng hoại bản sắc văn hóa của dân tộc.Chúng ca ngợi các giá trị "tự do, "dân chủ" tư sản, đề cao chủ nghĩa thựcdụng, chủ nghĩa cá nhân cực đoan chạy theo đồng tiền bằng mọi giá, lối sống

sa đọa, ăn chơi hưởng lạc, hoàn toàn xa lạ với đạo đức của con người xã hộichủ nghĩa Chúng tìm cách tha hóa thế hệ trẻ bằng văn hóa Mỹ và văn hóaphương Tây, tạo ra một thế hệ mất gốc, phủ nhận các giá trị truyền thống củadân tộc để phục vụ cho mưu đồ của chúng

Ngoài ra, các thế lực thù địch còn sử dụng sức mạnh kinh tế như tiềnvốn, công nghệ tiên tiến, kinh nghiệm quản lý và thị trường để phục vụ chomưu đồ "diễn biến hòa bình" Trong số các nhà tư bản nước ngoài đầu tư vàosản xuất, kinh doanh ở nước ta, hầu hết là vì lợi nhuận, nhưng cũng có kẻngoài lợi nhuận còn có mưu đồ xóa bỏ con đường cách mạng xã hội chủ nghĩacủa chúng ta

Kẻ thù của chủ nghĩa xã hội rất triệt để trong âm mưu chống phá chủnghĩa xã hội Nhìn lại những năm tháng vừa qua, chúng ta thấy, sau khi chủnghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, chúng đã sử dụng các cuộc cách

mạng "màu sắc" để lôi kéo các nước Đông Âu vào vòng tay của chúng và tìmcách làm tan rã khối SNG.

Thực tiễn nói trên cho thấy, ngày nay sự nghiệp xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc đòi hỏi chúng ta phải kiên quyết chống lại âm mưu "diễn biến hòabình", chống lại mưu đồ xóa bỏ con đường cách mạng xã hội chủ nghĩa màĐảng và nhân dân ta đã lựa chọn Đồng thời, chúng ta phải biết ngăn ngừa vàsẵn sàng đánh bại mọi cuộc chiến tranh mà các thế lực thù địch có thể gây ra.Đảng và nhân dân ta rất yêu chuộng hòa bình và quyết tâm đấu tranh cho mộtnền hòa bình bền vững để xây dựng đất nước, nhưng hòa bình hay chiếntranh, điều đó không chỉ phụ thuộc vào ý muốn của Đảng và nhân dân ta màcòn phụ thuộc vào âm mưu của các thế lực thù địch

Nhìn lại thế giới trong mấy thập kỷ qua, chúng ta thấy nổi lên các sựkiện sau: Chiến tranh Gờ-rê-na-đa (năm 1983), sử dụng không quân oanh tạcLi-bi (năm 1986), chiến tranh xâm lược Pa-na-ma (năm 1989), chiến tranhchống I-rắc ở vùng Vịnh (năm 1991), chiến tranh áp-ga-ni-xtan và chiến tranhxâm lược I-rắc Các sự kiện đó đã chứng minh bản chất xâm lược, thôn tínhcủa chủ nghĩa đế quốc hiện đại Nói cách khác, trong thời đại ngày nay, bảnchất của chủ nghĩa đế quốc không hề thay đổi mà chỉ có sự thích nghi củachúng trước những biến đổi của tình hình

Trước xu thế hòa bình, hợp tác và phát triển, chủ nghĩa đế quốc cũng

"hưởng ứng" hòa bình, ký kết "hợp tác", nhưng mục đích cuối cùng của chúng

là để tiếp tục tồn tại, phát triển và thống trị thế giới Mối quan tâm sống còncủa chúng nằm trong lợi ích của chủ nghĩa tư bản độc quyền Chúng chỉ muốntiếp tục sống với tư cách là giai cấp thống trị và bóc lột Chỉ có điều, do tìnhthế ngày nay đã khác trước nên chúng chọn hình thức, biện pháp thôn tính, nôdịch cho phù hợp hơn

Trong thời đại ngày nay, chiến tranh vẫn là sự kế tục của chính trịbằng con đường bạo lực; xu hướng phát triển của chủ nghĩa đế quốc vẫn là xuhướng bạo lực và sức mạnh quân sự vẫn là chỗ dựa để nó đạt tới vị trí siêucường trên thế giới Việc răn đe, gây sức ép quân sự và tính chất phiêu lưuquân sự trong giải quyết vấn đề khu vực của chủ nghĩa đế quốc vẫn tiếp tụctăng lên Đó cũng là bản chất của chúng trong tình hình mới mà những ngườicách mạng phải thấy rõ để không lơ là cảnh giác khi mở cửa và hội nhập kinh

tế quốc tế Tuy nhiên, phải thấy rằng, âm mưu của chủ nghĩa đế quốc xuấtphát từ bản chất của chúng, nhưng âm mưu đó có thực hiện được hay không,điều đó không chỉ phụ thuộc vào chúng mà còn phụ thuộc vào đường lối, sáchlược của Đảng ta, sự đối phó của nhân dân ta và phong trào đấu tranh của loàingười tiến bộ Chúng ta tin tưởng rằng, với đường lối, sách lược đúng đắn củaĐảng và sự nỗ lực phấn đấu của toàn dân, chúng ta nhất định đối phó có hiệuquả với các âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch

2.Sự điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản

2.1.Khái quát chung

Sau 1945, chủ nghĩa tư bản hiện đại bước sang một giai đoạn pháttriển mới với những đặc trưng kinh tế mới Bước phát triển mới này đượcbiểu hiện ở cả lực lượng sản xuất lẫn quan hệ sản xuất và điều do cách mạngKHKT mang lại Có thể khái quát ở 4 đặc điểm sau:

1 Sự chuyển biến quá độ quá độ từ cơ sở vật chất, kĩ thuật truyềnthống sang nền kinh tế tri thức

Cơ sở vật chất-vật thể như đất đai, nhà máy, thiết bị… không đóng vaitrò quan trọng trong lĩnh vực kinh tế như trước đây mà con người (chất xám)

có ý nghĩa quyết định đến sự phát triển kinh tế

Các hoạt động kinh tế đều được “số hóa” và được vận hành trên cácsiêu xa lộ thông tin, các mạng lưới máy tính bao trùm khắp thế giới Thông tin

sẽ đóng vai trò quyết định nhất và vai trò như là “bản vị của mọi hoạt độngkinh tế” và bằng trí tuệ của con người.

Sự thay thế từng bước các tư liệu sản xuất truyền thống do cách mạngkhoa học kĩ thuật lần thứ nhất mang lại bằng các thiết bị tự động hóa như máy

tự động trong quá trình hoạt động, máy công cụ điều khiển bằng số, ngườimáy (đặc biệt là Robot) Hiện nay trên thế giới có khoảng 500.000 người máycông nghiệp và tập trung hầu hết ở các nước tư bản phát triển

Thay đổi đối tượng lao động Các tư liệu sản xuất ngày càng đa dạng,phong phú Nếu trước đây đối tượng lao động là đất đai, máy móc…thì ngàynay, thông qua hệ thống máy tính tự động, trình độ hiểu biết và trình độ tríthức của con người

Năng xuất lao động tăng lên nhanh chóng, khối lượng của cải khổng

lồ có chất lượng cao Nếu như giai đoạn từ năm 1700 – 1970, sản lượng côngnghiệp thế giới tăng 1.730 lần thì chỉ riêng năm 1970 đến thập kỉ 80 sảnlượng công nghiệp thế giới tăng gấp đôi (tức là 3.041,6 lần so với năm 1700).Chỉ riêng trong hai thập kỉ 60, 70 của thế kỷ XX, loài người đã sản xuất đượcmột khối lượng của cải vật chất công nghiệp bằng gần 270 năm trước đó [6:11] Chính khoa học – công nghệ đã góp phần quan trọng vào việc tăngtrưởng kinh tế và trong đó có 3/5 là do năng xuất lao động Chính năng suấtlao động tăng, chủ nghĩa tư bản dùng giá trị thặng dư để đầu tư cho phúc lợi

xã hội, chế độ lương bổng cho người lao động cao…

Như vậy, chính cơ sở vật chất kỷ thuật trên cơ sở của kinh tế tri thức

là kết quả của sự phát triển cả về trình độ và tính chất của lực lượng sản xuấtlại mâu thuẫn với quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa tạo nên những tiền đề vậtchất của một xã hội mới

2 Sự biến đổi trong đội ngũ người lao động

Do sự phát triển cách mạng khoa học kĩ thuật, nhu cầu cạnh tranh caonên chủ nghĩa tư bản chú trọng đầu tư hàng hóa sức lao động Chính điều này

đã tạo bước nhảy vọt về lực lượng sản xuất

Người lao động (công nhân) có trình độ văn hóa, chuyên môn nghiệp

vụ rất cao Ở các nước tư bản phát triển lao động sáng tạo chiếm 50% trongnền sản xuất Lao động có trình độ đại học là những lao động có kĩ năng vàtrình độ nghiệp vụ cao, là những lao động có sáng tạo giúp phát triển kinh tế

- Cuối cùng là do trình độ khoa học kĩ thuật phát triển đã trở thành lựclượng sản xuất trực tiếp, năng xuất lao động tăng lên không ngừng Chính vìthế, chủ nghĩa tư bản có nguồn của cải để đàu tư cho con người.

Tuy nhiên cần khẳng định rằng sự quan tâm đến điều kiện tái sản xuấtlao động của chủ nghĩa tư bản không có nghĩa là “chủ nghĩa tư bản đã hoàntoàn với bộ mặt con người” như một số người lầm tưởng mà như phân tích ởtrên như là thể hiện tính hai mặt của chủ nghĩa tư bản

Như vậy, có thể nói trong điều kiện thời đại ngay nay, chủ nghĩa tưbản độc quyền nhà nước đã tăng cường điều tiết quá trình phân phối và phânphối lại Vì vậy, mặc dù về cơ bản người lao động vẫn chỉ nhận được phần V,còn nhà tư bản hưởng m, song do quá trình điều tiết của nhà nước một phầnnhỏ m cũng thuộc về người lao động dưới hình thức quỹ phúc lợi xã hội vàđược hưởng thụ thông qua việc tiêu dùng các giá trị sử dụng của công trình doquỹ phúc lợi xã hội mang lại

3 Đa dạng hóa và quốc tế hóa các hình thức sỡ hữu

Hình thức sở hữu trong chủ nghĩa tư bản hiện đại rất đa dạng:

Trong doanh nghiệp cổ phần có nhiều chủ sở hữu tư liệu sản xuất gópvốn cổ phần để hưởng lợi tức cổ phần thì: sở hữu của nhà tư bản là chủ yếu,

sở hữu của lao động không đáng kể và được nhà tư bản sử dụng như công cụtrong quản lý để tu hút sự quan tâm của người lao động vào quá trình sảnxuất Ở Mỹ, toàn bộ cổ phần mà người lao động có được chỉ chiếm khoảng1% toàn bộ giá trị cổ phiếu

Vậy, chủ nghĩa tư bản đã làm một cuộc các mạng trong sở hữu haykhông? Câu trả lời là không, bởi vì sở hữu không chỉ giới hạn về sở hữu tưliệu sản xuất (tức sở hữu hiện vật) mà còn có những sở hữu khác nhue vốn tự

có, vốn cổ phần, vốn vay ngân hàng Mặt khác, công nhân có tham gia cổphần nhưng còn rất hạn chế, thực chất sở hữu có quyền lực khi sử dụng sở

hữu đó để quyết định xu hướng phát triển của công ty, xí nghiệp…đó nhưngtrong thực tế, người công nhân vẫn là người làm thuê, không thực hiện đượcquyền của mình.

Việc sử dụng và vận hành vốn trong công ty có sự thay đổi Kinhdoanh tư bản tách rời tư bản chức năng (người điều hành) Lao động quản lý

đã trở thành một nghề, giám đốc thực hiện chức năng quản lý thông qua hợpđồng làm thuê

Cùng với quá trình đó còn xuất hiện nhiều hình thức sỡ hữu khác như

sở hữu trí tuệ, sở hữu công trình khoa học, bằng phát minh sáng chế, sở hữuthông tin Các hình thức này, nhất là sở hữu thông tin, đã ngày càng trở nênquan trọng của nền kinh tế và mang tính quyết định đối với sự tăng trưởngkinh tế tư bản chủ nghĩa Bởi vì chính trí tuệ là nguồn gốc của việc sản sinh racủa cải xã hội

Một biểu hiện nữa của sỡ hữu là hình thức sở hưuz độc quyền vẫn còntồn tại nhưng không còn độc quyền thuần túy mà là dạng hỗn hợp và dướihình thức sỡ hữu các công ty xuyên quốc gia, sở hữu chủ nghĩa độc quyền nhànước, sỡ hữu tư bản tài chính

Như vậy, sự biến đổi các hình thức sỡ hữu trong quan hệ sản xuất tưbản chủ nghĩa là một đặc trưng cơ ản của chủ nghĩa tư bản hiện đại Sở hữunhư một đôi đũa thần quyết định sự thành đạt của nhà tư bản

4 Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước và cơ chế điều tiết của nềnkinh tế của chủ nghĩa tư bản hiện đại

Về chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sản phẩm của sự pát triểnhợp logic của độc quyền trong điều kiện tích tụ và tập trung sản xuất cao độ,

là sự dung hợp giữa nhà nước tư sản và các tổ chức độc quyền, hình thành

một cơ cấu thống nhất, hoạt động theo một cơ chế nhất định nhằm bảo vệ sựtồn tại và lợi ích của giai cấp tư bản, trước hết là các tổ chức độc quyền.

Sự kết hợp giữa sức mạnh nhà nước và các tổ chức độc quyền biểuhiện ở các mặt như nhân sự, sở hữu và đặc biệt là sự điều tiết nền kinh tế bằngviệc tổ chức bộ máy, sử dụng các công cụ điều tiết dựa trên những lý thuyếtkinh tế nhất định

Về sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư bản độc quyền

- Nguyên nhân xuất hiện điều tiết

Thứ nhất, đối phó với các cuộc khủng hoảng, những biến động kinhtế-xã hội trong và ngoài nước Cụ thể là khôi phục kinh tế sau khủng hoảng,chạy đua, chuyển hướng hoạt động kinh tế sang phục vụ mục tiêu quốcphòng, giải quyết những khó khăn, mâu thuẫn nảy sinh như khủng hoảng, thấtnghiệp, những khuyết tật kinh tế

Thứ hai, do sự phát triển nhanh chóng của lực lượng sản xuất trongbối cảnh cuộc cách mạng khoa học và công nghệ rất phát triển vì vậy nhànước phải có điều tiết, định hướng sự phát triển, tránh những cuộc khủnghoảng

Thứ ba, nhà nước cần đầu tư cho nghiên cứu, bố trí kết cấu nền kinh

tế, xã hội để đáp ứng cho sự phát triển nền kinh tế, tránh những tụt hậu

Mục tiêu điều tiết

Nhằm khắc phục những khuyết tật của nền kinh tế thị trường của chủnghĩa tư bản hiện đại, định hướng cho sự phát triển kinh tế, xã hội, thúc đẩytăng trưởng kinh tế, đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển lâu dài của chủ nghĩa

tư bản

Cơ sở lý luận của sự điều tiết

Vận dụng lý thuyết của J.M.Keynes Đặc điểm trong lý thuyết của ông

là khẳng định vai trò điều tiết của nhà nước, xây dựng mô hình điều chỉnhthông qua chính sách tài chính-tiền tệ theo hướng “trọng cầu”; nguồn nhânlực, các hình thức sỡ hữu và hoạt động điều hành quan hệ sản xuất

Việc vận dụng cơ sở lý luận của Keynes cũng như các lý thuyết sau

đó đã giúp cho nhà nước đua ra cơ chế điều tiết hợp lý Điều này biểu hiện ởcác mặt sau:

Thứ nhất, tổ chức bộ máy điều tiết gồm cơ quan lập pháp, tư pháp vàhành pháp và đại biểu các tập đoàn tư bản (nhân sự) lớn

Thứ hai, công cụ điều tiết gồm công cụ hành chính, pháp luật, chínhsách, các đòn bẩy kinh tế nhằm thực hiện mục tiêu chiến lược được hoạchđịnh

Thứ ba, cơ chế điều tiết là sự kết hợp giữa các cơ chế độc quyền vàcạn tranh

Như vậy, trong sự điều tiết của chủ nghĩa tư bản hiện đại, cơ chế điềutiết của tư nhân kết hợp ba cơ chế trên đã hợp thành hệ thống điều hành Nhànước duy trì tổ chức, chế độ có kế hoạch, giá cả, yếu tố cung cầu trong nhữngkhông gian nhất định có sự tác động của nhà nước, cơ chế cạnh tranh của thịtrường Trạng thái vô chính phủ của sản xuất tuy vẫn tồn tại nhưng khôngphải lúc nào cũng bộc lộ ra những mặt sản xuất điều đó làm cho lực lượng sảnxuất xã hội vẫn tiếp tục phát triển

2.2.Biểu hiện cụ thể

Ngày nay, hệ thống kinh tế thế giới tư bản chủ nghĩa đã có nhiều biếnđổi sâu sắc trong hệ thống của nó so với giai đoạn độc quyền Những biếnđổi đó, có thể khái quát như sau:

Một là, sự phát triển không đều giữa các bộ phận cấu thành hệ thống

Dưới tác động của qui luật phát triển không đều, nền kinh tế các nước

tư bản trong hệ thồn kinh tế thế giới tư bản chủ nghĩa đã phát triển với nhịp

độ và phương hướng khác nhau, dẫn đến trình độ phát triển không đồng đều

Mỹ: Là một nước tư bản đứng đầu thế giới những cũng gặp nhiều khókhăn, khủng hoảng như tốc độ tăng trưởng không ổn định giữa các năm (1980

là 4,4%, 1990 là 1%, năm 1996 là 3,4%, năm 2000 là 2,2% ); Lạm phát tăngkèm theo giảm phát (nă 1981-1990 trung bình là 4,5%, năm 1996 là 1,9%, năm 1998 là 1%, năm 2000 là 2%)

Nhật: Từ những năm 70 thế kỉ XX trở đi, Nhật bước vào giai đoạn

“thần kì”, tốc độ tăng trưởng hàng năm tăng 13% Tuy nhiên, cũng khôngtránh những chao đảo do cơ chế quản lý, những vấn đề nội bộ và tác động củacuộc khủng hoảng trong những năm 90 như GDP bình quân từ năm 1981-

1990 là 4%, năm 1991 là 3,8%, năm 1993 là 0,3%, năm 1996 là 5%; Tỷ lệlạm phát trung bình năm 1981-1990 là 1,9%, năm 1991 là 2,7%, năm 1996 là1,4%, năm 1999 là 0,5%

Tây Âu: có nhiều bước phát triển mới, nhất là việc nhất thể hóa đểhình thành EU đã mang lại một sức mạnh bền vững cho các nước này Tuynhiên, EU cũng đứng trước những thách thức không nhỏ như thất nghiệp, mâuthuẫn nội bộ, mô hình nhà nước, nợ…

Các nước đang phát triển: có sự phân hóa mạnh, một số nước tăngtrưởng nhanh, đã bước vào những nước công nghiệp phát triển, song về tổngthể các nước đang phát triển vẫn trong tình trạng lạc hậu, vẫn tụt hậu so vớicác nước tư bản phát triển

Do sự phát triển không đồng đều giữa các bộ phận cấu thành nền kinh

tế thế giới tư bản chủ nghĩa đã dẫn đến sự hình thành các trung tâm kinh tếthế giới

Các công ty xuyên quốc gia-sản phẩm của quá trình tích tụ và tậptrung tư bản sản xuất trong điều kiện quốc tế hóa Hiện nay trên thế giới cókhoowngr trên 60.000 công ty xuyên quốc gia với khoảng hơn 500.000 chinhánh ở nước ngoài (trong đó có khoảng 500 công ty hàng đầu trong côngnghiệp, 500 công ty trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, 500 công ty trong lĩnhvực dịch vụ)

Hai là, vị trí, vai trò của các nước trong việc giải quyết những vấn đềkinh tế thế giới vừa hợp tác, vừa cạnh tranh rất quyết liệt

- Về cạnh tranh:

Sự phát triển không điều giữa các bộ phận cấu thành nền kinh tế, làmcho cạnh tranh hết sức gay gắt, có xu hướng ngày càng tăng cùng với sự phátriển không đều đó

Cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất, đặc biệt là quá trìnhquốc tế hóa sâu rộng trở thành quá trình toàn cầu hóa đã tạo ra tiền đề và điềukiện khách quan để các bộ phận cầu thành của nền kinh tế thế giới hợp tác vớinhau theo những mức độ khác nhau và chính sự hợ tác trong cạnh tranh tạonên một động thái mới của sự phát triển

Cạnh tranh quốc tế được biểu hiện dưới nhiều hình thức đa dạng,phong phú và bao trùm toàn bộ quá trình tái sản xuất giữa các chủ thể khácnhau của nền kinh tế thị trường thế giới như giữa các quốc gia, giữa cácdoanh nghiệp…của các quốc gia khác nhau

Trong lĩnh vực lưu thông hàng hóa hữu hình thì hướng vào chất lượng

và giá cả, còn hàng hóa vô hình, đặc biệt là sản phẩm chất xám…thì sự cạnhtranh lại hướng vào chiến lược dài hạn, biện pháp đầu tư, lợi ích vật chất…

Công cụ cạnh tranh: được sử dụng một cách đa dạng và linh hoạt: