Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi của người dân sau khi thu hồi đất tại trung tâm điện lực tỉnh hậu giang

Các yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập của người dân sau khi thu hồi đất tại trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang từ kết quả hồi quy, bao gồm: đầu tư sản xuất kinh doanh, vi

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

-

TỐNG HOÀNG KHÔI

PH N TÍCH CÁC ẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ THA ĐỔI THU NHẬP CỦA NGƯỜI D N SAU KHI THU HỒI ĐẤT TẠI TRUNG T M ĐIỆN LỰC SÔNG HẬU TỈNH HẬU GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP Cần Thơ - Năm 2016

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

-

TỐNG HOÀNG KHÔI

PH N TÍCH CÁC ẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ THA ĐỔI THU NHẬP CỦA NGƯỜI D N SAU KHI THU HỒI ĐẤT TẠI TRUNG T M ĐIỆN LỰC SÔNG HẬU TỈNH HẬU GIANG

Chuyên ngành: QUẢN LÝ KINH TẾ

Mã số: 60.34.04.10

Người Hướng Dẫn Khoa Học PGS.TS ĐINH PHI HỔ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP Cần Thơ - Năm 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

TP Cần Thơ, năm 2016 Người thực hiện luận văn

TỐNG HOÀNG KHÔI

LỜI CẢM ƠN

Để thực hiện đề tài này tác giả đã nhận được sự hướng dẫn về mặt khoa học của PGS-TS Đinh Phi Hổ người đã giành thời gian quý báu để tận tình hướng dẫn tôi trong suốt thời gian thực hiện luận văn này, sự trợ giúp về tư liệu,

số liệu của các cơ quan, ban ngành huyện Châu Thành, tỉnh Hậu Giang và sự tham gia trả lời phỏng vấn của các hộ gia đình sau thu hồi đất tại Trung tâm điện lực Sông Hậu

Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS-TS Đinh Phi Hổ, các Thầy, Cô trường Đại học kinh tế thành phố Hồ Chí Minh đã tận tình hướng dẫn, giảng dạy, truyền đạt nhiều kiến thức quý báu cho bản thân tôi để thực hiện đề tài này

Xin chân thành cảm ơn các Cô, Chú, Anh, Chị bị thu hồi đất để xây dựng Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang ở thị trấn Mái Dầm, huyện Châu Thành, tỉnh Hậu Giang đã tạo điều kiện và hỗ trợ cho tôi rất nhiều trong quá trình khảo sát dữ liệu

để nghiên cứu luận văn này

Và cuối cùng tôi xin cảm ơn sự giúp đỡ, động viên về mặt tinh thần của tất cả những người thân trong gia đình, bạn bè và đồng nghiệp

Một lần nữa tôi xin được gửi lời tri ân đến toàn thể thầy cô, đồng nghiệp, bạn bè

và gia đình

mô tả thống kê và phương pháp hồi quy tương quan đều nhất quán về các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ dân sau khi thu hồi đất Các yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập của người dân sau khi thu hồi đất tại trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang từ kết quả hồi quy, bao gồm: đầu tư sản xuất kinh doanh, việc làm trong khu công nghiệp, số lao động trong hộ, trình độ học vấn của hộ, diện tích đất bồi thường, tỷ lệ phụ thuộc

MỤC LỤC

Trang TRANG PHỤ BÌA

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CÁM ƠN

TÓM TẮT

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC HÌNH

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1

1.1 Xác định vấn đề nghiên cứu 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.3 Câu hỏi nghiên cứu 2

1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

1.4.1 Đối tượng nghiên cứu 3

1.4.2 Phạm vi nghiên cứu 3

1.5 Phương pháp nghiên cứu 3

1.5.1 Phương pháp thu thập số liệu 3

1.5.2 Phương pháp thống kê mô tả 4

1.5.3 Phương pháp hồi quy tương quan 4

1.6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu 4

1.7 Cấu trúc của đề tài 5

CHƯƠNG 2 : TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ LÝ THU ẾT 6

2.1 Khái niệm 6

2.2 Lý thuyết liên quan 6

2.3 Các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan: 12

2.4 Khung phân tích: 17

2.5 Các giả thuyết nghiên cứu 18

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 21

3.1 Cách tiếp cận nghiên cứu 21

3.2 Phương pháp chọn mẫu 21

3.3 Dữ liệu thu nhập 22

3.4 Công cụ phân tích dữ liệu 22

3.4.1 Phương pháp thống kê mô tả 22

3.4.2 Phương pháp hồi quy tương quan 22

CHƯƠNG 4 : KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 28

4.1 Đánh giá tổng quan tình hình thu hồi đất 28

4.1.1 Tình hình thu hồi đất ở Việt Nam 28

4.1.2 Tình hình thu hồi đất ở tỉnh Hậu Giang 29

4.1.3 Tình hình sử dụng đất và thu hồi đất trên địa bàn huyện Châu Thành 30

4.2 Kết quả nghiên cứu 33

4.2.1 Thống kê mô tả các đặc điểm cơ bản của mẫu điều tra 33

4.2.1.1 Trình độ chuyên môn của chủ hộ 33

4.2.1.2 Điều kiện giáo dục và đào tạo nghề của hộ gia đình 34

4.2.1.3 Số nhân khẩu, lao động, và độ tuổi của hộ được khảo sát 35

4.2.1.4 Nguồn lực đất đai của hộ trước và sau thu hồi đất 36

4.2.1.5 Tiền đền bù 37

4.2.1.6 Cơ cấu cây trồng trước và sau thu hồi đất 38

4.2.1.7 Ảnh hưởng thu hồi đất đến thu nhập của hộ 38

4.2.1.8 Đánh giá những khó khăn của hộ dân khi thu hồi đất 40

4.2.2 Thống kê các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập 40

4.2.2.1 Quyết định đầu tư sản xuất kinh doanh 47

4.2.2.2 Trình độ học vấn của chủ hộ và thay đổi thu nhập 40

4.2.2.3 Tỷ lệ phụ thuộc và thay đổi thu nhập 41

4.2.2.4 Việc làm và thay đổi thu nhập 45

4.2.2.5 Số lao động và thay đổi thu nhập 41

4.2.2.6 Diện tích đất bị thu hồi và thay đổi thu nhập 46

4.3 Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến cải thiện thu nhập của hộ gia đình 47

CHƯƠNG 5 : KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH 57

5.1 Kết luận 57

5.2 Gợi ý chính sách 57

5.3 Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo 59 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 3.1 Kì vọng ảnh hưởng các yếu tố lên sự thay đổi thu nhập 25

Bảng 4.1 Diện tích các loại đất 30

Bảng 4.2 Diện tích thu hồi đất của huyện Châu Thành từ năm 2010-2015 31

Bảng 4.3 Khu, cụm công nghiệp trên địa bàn huyện Châu Thành 32

Bảng 4.4 Trình độ chuyên môn của chủ hộ 34

Bảng 4.5 Trình độ học vấn lao động của hộ 34

Bảng 4.6 Số nhân khẩu, lao động của hộ được khảo sát 35

Bảng 4.7 Độ tuổi của chủ hộ trong các mẫu khảo sát 36

Bảng 4.8 Tiền đền bù đất tính trên mỗi mét vuông 37

Bảng 4.9 Tiền đền bù đất trung bình của hộ 37

Bảng 4.10 Số tiền bồi thường đất của hộ 38

Bảng 4.11 Cơ cấu cây trồng trước và sau thu hồi đất 38

Bảng 4.12 Đánh giá về thu nhập của hộ sau khi bị thu hồi đất qua khảo sát 39

Bảng 4.13 Đánh giá về mức độ thu nhập của hộ bị thu hồi đất so với hộ dân trên địa bàn 40

Bảng 4.14 Trình độ học vấn của chủ hộ và thay đổi thu nhập 41

Bảng 4.15 Số lao động và thay đổi thu nhập 42

Bảng 4.16 Tỷ lệ phụ thuộc và thay đổi thu nhập 43

Bảng 4.17 Việc làm và thay đổi thu nhập 45

Bảng 4.18 Diện tích đất bị thu hồi và thay đổi thu nhập 46

Bảng 4.19 Cách thức sử dụng tiền bồi thường và thay đổi thu nhập 48

Bảng 4.20 Kết quả ước lượng mô hình Binary logistic 49

Bảng 4.21 Kết quả ước lượng mô hình Binary logistic 50

Bảng 4.22 Ước lượng xác suất cải thiện thu nhập theo tác động biên từng yếu tố 52

Bảng 4.23 Dự báo theo kịch bản các yếu tố tác động 54

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang

Hình 2.1: Khung phân tích sinh kế bền vững của DFID, 1999 8

Hình 2.2: Khung phân tích sinh kế bền vững 17

Hình 4.1: Khu, cụm công nghiệp trên địa bàn huyện Châu Thành 32

Hình 4.2: Trình độ chuyên môn của chủ hộ 34

Hình 4.3: Độ tuổi của chủ hộ trong các mẫu khảo sát 36

Hình 4.4: Đánh giá về thu nhập của hộ sau khi bị thu hồi đất qua khảo sát 39

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU

1.1 Xác định vấn đề nghiên cứu

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước là một trong những nhiệm vụ trọng tâm

mà mỗi quốc gia đều tập trung thực hiện Quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa tất yếu phải thu hồi đất nông nghiệp, điều này sẽ ảnh hưởng đến sinh kế, thu nhập của người dân Trong thời gian qua nước ta đã hình thành và phát triển nhiều khu, cụm công nghiệp, cùng với đó là việc thu hồi đất đã diễn ra mạnh mẽ, nhất là ở vùng nông thôn Những hộ nông dân bị thu hồi đất phải đương đầu với sự thay đổi nguồn lực để tạo ra sinh kế và thu nhập cuả mình Vấn đề thu nhập của người dân sau khi bị thu hồi đất nông nghiệp là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn cao, là vấn đề rất được các địa phương trong phạm vi cả nước quan tâm Đặc biệt, trong giai đoạn hiện nay, ở nước ta, diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi hàng năm khá lớn do quá trình đô thị hóa và phát triển

cơ sở hạ tầng, theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2009), mỗi năm có khoảng 73 nghìn ha đất nông nghiệp được thu hồi đã tác động đến đời sống của khoảng 2,5 triệu người và trung bình cứ 1 ha đất bị thu hồi, có 10 người bị mất việc Để phát triển các khu công nghiệp bền vững, phục vụ cho công nghiệp hóa cần quan tâm một cách đầy đủ đến sự thay đổi cuộc sống và thu nhập của người dân bị thu hồi đất

Không nằm ngoài những vấn đề chung đó, tỉnh Hậu Giang cũng đang trong quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa, việc thu hồi đất đã làm cho một bộ phận người dân có đất bị thu hồi gặp khó khăn trong cuộc sống do thay đổi công việc làm, thu nhập không ổn định

Tỉnh Hậu Giang được thành lập ngày 01/01/2004 trên cơ sở tách ra từ tỉnh Cần Thơ theo Nghị quyết số 22/2003/QH11 ngày 26 tháng 11 năm 2003 của Quốc hội khoá

XI Hậu Giang là tỉnh ở trung tâm đồng bằng sông Cửu Long Diện tích tự nhiên là 160.058,69 ha Địa giới hành chính tiếp giáp 5 tỉnh: thành phố Vị Thanh trung tâm tỉnh

lỵ cách thành phố Hồ Chí Minh 240 km về phía Tây Nam; phía Bắc giáp thành phố Cần Thơ; phía Nam giáp tỉnh Sóc Trăng; phía Đông giáp Sông Hậu và tỉnh Vĩnh Long; phía Tây giáp tỉnh Kiên Giang và tỉnh Bạc Liêu

Hậu Giang với xuất phát điểm là một tỉnh thuần nông, trong những năm qua cùng với cả nước, tỉnh tập trung đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội và đầu

tư phát triển các khu, cụm công nghiệp nên phải thu hồi đất với số lượng lớn Từ năm

2005 đến năm 2013, huyện Châu Thành đã sử dụng khoảng 647,8ha diện tích đất nông nghiệp để xây dựng các khu cụm công nghiệp, khu đô thị, khu dân cư và cơ sở hạ tầng, trong đó có dự án trung tâm điện lực Sông Hậu có tổng diện tích đất thu hồi để bồi thường là 135,098 ha chủ yếu là đất nông nghiệp, trong đó diện tích đất trồng cây lâu năm là 84,778 ha, đất trồng cây hàng năm 45,86 ha, và đất ở là 4,46 ha Với tổng số hộ

bị thu hồi đất là 734 hộ và tổng kinh phí bồi thường hỗ trợ tái định cư là 485,171 tỷ đồng Khi thu hồi đất, Nhà nước có chính sách bồi thường thiệt hại về đất, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và ổn định đời sống Thực tế, có những hộ có thu nhập cao hơn hoặc không đổi so với trước khi bị thu hồi đất, nhưng vẫn có một số hộ dân có thu nhập giảm sau khi bị thu hồi đất Do quá trình bồi hoàn chưa gắn với việc tư vấn, định hướng nghề nghiệp và chuyển đổi cơ cấu ngành nghề nên có nhiều hộ gia đình sử dụng

số tiền không hiệu quả Một câu hỏi đặt ra là “làm sao khi thu hồi đất phải đảm bảo cho người dân có cuộc sống và thu nhập thay đổi theo hướng tốt hơn hoặc bằng so với trước khi bị thu hồi đất?” Việc tìm hiểu về sự thay đổi thu nhập và các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của người dân bị thu hồi đất là một thách thức cho các nhà khoa học và hoạch định chính sách vì việc này sẽ cung cấp những luận cứ khoa học cho các chủ trương đền bù giải tỏa cho các hộ dân nằm trong vùng quy hoạch khu công

nghiệp Đó là lý do thôi thúc tôi thực hiện đề tài “ Phân tích các yếu tố ảnh hưởng

đến sự thay đổi thu nhập của người dân sau khi thu hồi đất tại trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang” làm luận văn của mình

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu này là khảo sát, đánh giá thu nhập của người dân và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập của người dân sau khi thu hồi đất tại Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang, qua đó làm cơ sở cho việc gợi ý

chính sách nâng cao thu nhập người dân bị thu hồi đất

1.3 Câu hỏi nghiên cứu

Tình hình thu nhập của người dân trước và sau khi thu hồi đất tại Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang?

Những yếu tố nào ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập của người dân sau khi thu hồi đất tại Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang?

Cần phải có những giải pháp gì để nâng cao thu nhập của người dân sau khi thu hồi đất trong thời gian tới?

1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

1.4.1 Đối tượng nghiên cứu

Lý thuyết và thực trạng thu hồi đất, các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của người dân trước và sau khi thu hồi đất xây dựng Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang Số hộ dân được nghiên cứu là 734 hộ bị thu hồi đất tại Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang

1.4.2 Phạm vi nghiên cứu

Nội dung: Tình hình thu nhập của người dân trước và sau khi thu hồi đất tại Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập của người dân sau khi thu hồi đất và đề xuất những giải pháp nâng cao thu nhập người dân bị thu hồi đất

Không gian: trong phạm vi các hộ dân có đất bị thu hồi để xây dựng Trung tâm điện lực Sông Hậu, thị trấn Mái Dầm, huyện Châu Thành, tỉnh Hậu Giang

Thời gian: dữ liệu thống kê từ giai đoạn 2010 đến 2015 và dữ liệu do tác giả

tiến hành thu thập trong năm 2016

1.5 Phương pháp nghiên cứu

1.5.1 Phương pháp thu thập số liệu

- Thu thập số liệu thứ cấp

Thu thập có chọn lọc các thông tin, dữ liệu sẵn có về quá trình thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất thuộc dự án Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang

Các tài liệu, số liệu thứ cấp về quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội, quy hoạch sử dụng đất của huyện, Niên giám thống kê, thông tin tổng quan của huyện Châu Thành, tỉnh Hậu Giang, và các trang web của cơ quan chức năng

- Thu thập số liệu sơ cấp

Số liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn hộ dân có đất bị thu hồi bằng bảng câu hỏi phỏng vấn sâu Nội dung bảng câu hỏi dựa trên các yếu tố ảnh hưởng của

khung sinh kế bền vững, các thông tin chung liên quan đến đặc điểm của hộ gia đình Bảng câu hỏi phỏng vấn được soạn sẵn trên phiếu điều tra

Phiếu điều tra được xây dựng gồm 3 phần, phần A thông tin chung, gồm thông tin cơ bản của hộ gia đình: tên, tuổi, giới tính, học vấn, chuyên môn, nghề nghiệp của chủ hộ, lao động trong hộ; số nhân khẩu, lao động; trình độ văn hóa, trình độ chuyên môn, nghề nghiệp về số lao động trong hộ Tình hình sử dụng đất: diện tích đất của gia đình trước và sau thu hồi, diện tích bị thu hồi, tổng số tiền đền bù và sử dụng tiền đền

bù vào mục đích nào

Phần B nguồn thu nhập, gồm thu nhập bình quân hàng năm của hộ gia đình; điều tra thông tin về thu nhập trước và sau thời điểm thu hồi đất; thu nhập so với các

hộ dân ở các địa phương khác

Phần C: khó khăn, kiến nghị; lấy ý kiến và đề xuất của hộ về chính sách thu hồi, bồi thường, hỗ trợ, giải quyết việc làm của nhà nước khi thu hồi đất

Phương pháp chọn mẫu trong nghiên cứu này thực hiện theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất

1.5.2 Phương pháp thống kê mô tả

Dùng phần mềm SPSS, Excel để xử lý thông tin sơ cấp được thu thập từ phiếu điều tra

Sử dụng phương pháp thống kê mô tả: từ các thông tin, số liệu thu thập được

mô tả khái quát chung tình hình hộ dân bị thu hồi đất thuộc Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang, sự thay đổi thu nhập của người dân trước và sau khi bị thu hồi đất thuộc dự án Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang

1.5.3 Phương pháp hồi quy tương quan

Mô hình hồi quy Binary logistic nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến xác suất cải thiện thu nhập của hộ gia đình nông dân sau khi bị thu hồi đất

Kết quả hồi quy Binary logistic cho biết hệ số của các biến mang dấu dương có nghĩa, nếu như các yếu tố khác không đổi, tăng thêm một đơn vị của yếu tố này sẽ làm tăng xác xuất của thu nhập tăng của hộ và ngược lại

1.6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

Việc thu hồi đất để xây dựng các khu, cụm công nghiệp hay các khu đô thị thì ở mỗi quốc gia đều phải thực hiện để góp phần đưa đất nước phát triển, thu hồi đất làm

sao để các hộ bị thu hồi có sinh kế, cuộc sống tốt hơn đã được nhiều tổ chức và các nhà khoa học nghiên cứu, và có thể nói các nghiên cứu đã tìm ra được các yếu tố ảnh hưởng đến thay đổi thu nhập của hộ dân sau khi bị thu hồi đất, đây là điều hết sức có ý nghĩa về mặt khoa học, bởi khi xác định được các yếu tố này thì chính quyền, các tổ chức có liên quan sẽ có định hướng, chính sách và tạo điều kiện thuận lợi để người dân sau khi thu hồi đất được ổn định và có cuộc sống tốt hơn Khi một dự án được triển khai thì con người sẽ bị ảnh hưởng, họ nên được tư vấn, được đền bù cho những mất mát của họ, được hỗ trợ xây nhà và những hoạt động cộng đồng khác Những vấn đề này có tầm quan trọng rất lớn nếu những người ảnh hưởng là người nghèo, khi mà không có khả năng xoay sở thì việc hỗ trợ là hết sức cần thiết

Do vậy, đề tài “ Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập của người dân sau khi thu hồi đất tại trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang” là đề tài có ý nghĩa thực tiễn cao trong tiến trình công nghiệp hóa hiện đại hóa của Việt Nam nói chung và ở tỉnh Hậu Giang nói riêng

1.7 Cấu trúc của đề tài

Đề tài được trình bày theo 5 chương:

Chương 1: Giới thiệu

Chương 2: Tổng quan tài liệu và cơ sở lý thuyết

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 5: Kết luận và gợi ý chính sách

CHƯƠNG 2 : TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ LÝ THU ẾT

2.1 Khái niệm

Theo Luật đất đai (2013), Nhà nước thu hồi đất là việc nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai Bồi thường về đất là việc nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi của người sử dụng đất Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất là việc nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi

để ổn định cuộc sống, sản xuất và phát triển

Tổng cục Thống kê (2010), thu nhập của hộ là toàn bộ số tiền và giá trị hiện vật quy thành tiền sau khi đã trừ chi phí sản xuất mà hộ và các thành viên của hộ nhận được trong một thời gian nhất định Nguồn thu nhập của hộ gia đình bao gồm thu nhập

từ trồng trọt, chăn nuôi (sau khi đã trừ chi phí); từ hoạt động phi nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản (sau khi đã trừ chi phí); từ tiền công, tiền lương; và các khoản thu khác (quà tặng lãi tiết kiệm, tiền cho thuê nhà, lương hưu, trợ cấp…)

2.2 Lý thuyết liên quan

Theo Ngân hang Thế giới (2004), Tái định cư là một hoạt động để bù đắp toàn

bộ những tổn thất kinh tế xã hội từ việc mất đất và những hạn chế khả năng tiếp cận dịch vụ, cùng với chính sách đền bù và những hỗ trợ thích hợp

Theo Ngân hàng phát triển Châu Á (2006), khi một dự án được triển khai đầu tư thì các hộ dân sẽ bị ảnh hưởng, họ nên được tư vấn, được đền bù cho những mất mát của họ, được hỗ trợ xây nhà và những hoạt động cộng đồng khác Những vấn đề này rất quan trọng nếu những hộ ảnh hưởng là người nghèo, khi họ không có khả năng xoay sở thì việc hỗ trợ là hết sức cần thiết

Việc thu hồi đất và tái định cư không những ảnh hưởng đến các hộ dân trong dự

án mà còn ảnh hưởng rất lớn về mặt kinh tế và xã hội của địa phương có dự án được đầu tư Các mối quan hệ cộng đồng dễ tan vỡ và bị tổn thương sau khi thu hồi đất và tái định cư Do đó, các chính sách thu hồi đất và tái định cư nếu được thực hiện tốt thì các hộ dân bị thu hồi đất sẽ sớm được ổn định cuộc sống và có nhiều cơ hội về điều kiện kinh tế phát triển tốt hơn

Việc xây dựng nhiều khu công nghiệp, khu đô thị mới, sẽ góp phần rất lớn vào việc phát triển kinh tế xã hội của địa phương, quốc gia, tuy nhiên cộng đồng dân cư bị thu hồi đất có thể bị ảnh hưởng lớn, do có những thay đổi lớn trong việc sử dụng đất

và nguồn lực tự nhiên của họ

Theo Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB), để tránh hoặc tối thiểu hóa những tổn thất khi thực hiện dự án thì việc thu hồi đất và tái định cư là không thể tránh khỏi, những kế hoạch này nên được lên kế hoạch và thực hiện như chương trình phát triển ADB chỉ ra rằng những người ảnh hưởng nên được hỗ trợ để họ cải thiện mức sống, hoặc ít nhất là phục hồi cuộc sống của họ, bằng cuộc sống cũ hoặc cao hơn trước khi

họ bị thu hồi đất và di chuyển (ADB, 1995)

Vấn đề phục hồi thu nhập cho những người bị thu hồi đất, theo Ngân hàng thế giới (2004) thì phục hồi thu nhập là một nội dung quan trọng của chính sách thu hồi đất, bởi khi bị thu hồi đất họ không còn nguồn lực đất đai, nên họ không còn phương tiện sản xuất, kinh doanh, kể cả việc làm và các nguồn thu nhập khác

Những người bị thu hồi đất có nhiều rũi ro dẫn đến cuộc sống khó khăn do họ mất đất, mất việc làm, mất nhà cửa, mất phương tiện sản xuất kinh doanh Do đó cần

có kế hoạch chi tiết để phục hồi thu nhập cho họ, đảm bảo cuộc sống của họ sau khi thu hồi đất được tốt hơn

Theo mô hình sinh kế bền vững (DFID, 1999), một chính sách về bồi thường,

hỗ trợ người dân bị thu hồi đất tạo được sinh kế bền vững khi nó tác động các tài sản sinh kế của người dân (con người, nhân lực, vật chất, tài chính và nguồn lực tự nhiên)

và kết hợp với thay đổi phương thức sinh kế (nông nghiệp và phi nông nghiệp) đảm bảo tăng thu nhập cho người dân sau khi hồi đất Vốn tự nhiên là tài nguyên thiên nhiên như khí hậu, đất đai, nguồn nước, tính đa dạng sinh học, hệ sinh thái, quyền tiếp cận và sử dụng tài nguyên tự nhiên Vốn tự nhiên đặc biệt quan trọng đối với những người có cuộc sống chủ yếu dựa vào tài nguyên (chăn nuôi, trồng trọt, đánh bắt cá, hái lượm trong rừng, khai thác khoáng sản…) Vốn vật chất bao gồm cơ sở hạ tầng kỹ thuật (giao thông , nhà xưởng, nước sạch vệ sinh môi trường, nhiên liệu, năng lượng, thông tin), tài sản sản xuất: công cụ sản xuất, máy móc thiết bị, tài sản tiêu dùng Vốn vật chất giúp đáp ứng cơ bản nhu cầu của con người, do vậy nó rất cần thiết để hỗ trợ sinh kế Vốn tài chính bao gồm tiền mặt, tiền gửi, vàng bạc đá quý, khả năng tiếp cận

tín dụng, tiền hưu, tiền trợ cấp chính phủ, tiền gửi của nhân dân Vốn tài chính là loại tài sản linh hoạt nhất trong 5 loại tài sản bởi nó có thể được chuyển đổi một cách dễ dàng thành các loại vốn khác Vốn con người là số lượng và chất lượng lao động, quy

mô nhân khẩu, giáo dục, học vấn, kiến thức, kỹ năng, tiềm năng lãnh đạo, tình trạng sức khỏe Đây là yếu tố được xem như là quan trọng nhất vì nó quyết định khả năng của một cá nhân, một hộ gia đình sử dụng và quản lý các nguồn vốn khác Vốn xã hội bao gồm vị trí xã hội, liên kết với các mạng xã hội, thành viên các nhóm cộng đồng, tổ chức, các mối quan hệ tin cậy, nhượng bộ, trao đổi Việc con người tham gia vào xã hội và sử dụng nguồn vốn này như thế nào cũng tác động không nhỏ đến quá trình tạo dựng sinh kế của họ Vốn xã hội tác động trực tiếp đến các loại vốn khác bằng cách cải thiện hiệu quả của quan hệ kinh tế, vốn xã hội có thể giúp tăng thu nhập của người dân

và tỷ lệ tiết kiệm, giúp cải thiện quản lý các nguồn lực chung và duy trì cơ sở hạ tầng dùng chung, mạng xã hội tạo điều kiện cho sự đổi mới, sự phát triển của kiến thức và chia sẽ các kiến thức đó

Nguồn: khung sinh kế bền vững của DFID, 1999

Hình 1.1: Khung phân tích sinh kế bền vững của DFID, 1999

- Bồi thường thiệt hại

- Chính sách đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp

- Doanh nghiệp nhận lao động vào làm việc

- Hỗ trợ về vốn, kỹ thuật

Kết quả sinh kế

- Thu nhập tăng

- Đời sống nâng cao

- Tính bền vững cao

- An ninh lương thực đảm bảo

- Sử dụng đất đai bền vững

Lựa chọn hoạt động

sinh kế

TÀI SẢN TẠO SINH KẾ

Con người

Tự nhiên

Xã hội

Tài chính Vật chất

Nhìn chung, các dự án phục vụ cho quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa ở nước ta đều có chính sách đền bù, hỗ trợ người dân sau khi bị thu hồi đất và di chuyển chỗ ở, các chính sách này ngày càng hỗ trợ cho người bị ảnh hưởng tốt hơn Tuy nhiên, trong thực tế khi triển khai các dự án, các chính sách có thể thực hiện một cách chưa đầy đủ, hoặc chính sách cũng chưa đủ tốt nên cuộc sống và thu nhập của người dân sau thu hồi đất vẫn còn nhiều khó khăn Do vậy, phục hồi thu nhập cho người dân bị thu hồi đất là vấn đề quan trọng, nên cần phải quan tâm, có kế hoạch chuẩn bị tốt trước khi triển khai dự án Phục hồi thu nhập nên được tham vấn của những người bị ảnh hưởng

để họ có bước chuẩn bị, chủ động phối hợp để thực hiện tốt các chính sách phục hồi nhằm đảm bảo rằng những người bị ảnh hưởng sớm thích nghi với điều kiện mới trong thời gian ngắn nhất, tạo điều kiện cho họ có thu nhập và cuộc sống tốt hơn trước khi thu hồi đất

Các nguyên tắc khi thu hồi đất

Bằng hoặc cao hơn mức sống trước khi có dự án là nguyên tắc chính của chương trình phục hồi thu nhập (ADB, 1995) Do đó cần phải xác định mối liên hệ giữa hoạt động thu hồi đất, di chuyển chỗ ở và tạo thu nhập Ngân hàng thế giới phát hiện rằng những hộ gia đình bị ảnh hưởng thu hồi đất với sự tiếp cận dễ dàng những nguồn lực sản xuất đầy đủ đã có khả năng tái tạo lại và đôi lúc cải thiện các hệ thống sản xuất hoặc sinh kế bị tổn thất

Luật đất đai sửa đổi (2003) quy định trong trường hợp không có đất sản xuất để đền bù, những người bị ảnh hưởng ngoài việc đền bù tiền, sẽ được trợ cấp cho ổn định cuộc sống, đào tạo để tìm việc làm và chuẩn bị cho công việc mới Nghị định 197/2004/NĐ-CP của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất, Nghị định số 84/2007/NĐ-CP của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại

về đất đai, Nghị định 69/2009/NĐ-CP quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chỉ ra một số dạng phục hồi thu nhập dưới hình thức bồi thường, trợ cấp, hỗ trợ, tạo việc làm, …

Về quy định thu hồi đất, Luật đất đai (2013) quy định tại điều 61 Thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, trong các trường hợp sau đây: Làm nơi đóng quân, trụ

sở làm việc; xây dựng căn cứ quân sự; xây dựng công trình phòng thủ quốc gia, trận địa và công trình đặc biệt về quốc phòng, an ninh; xây dựng ga, cảng quân sự; xây dựng công trình công nghiệp, khoa học và công nghệ, văn hóa, thể thao phục vụ trực tiếp cho quốc phòng, an ninh; xây dựng kho tàng của lực lượng vũ trang nhân dân; làm trường bắn, thao trường, bãi thử vũ khí, bãi hủy vũ khí; xây dựng cơ sở đào tạo, trung tâm huấn luyện, bệnh viện, nhà an dưỡng của lực lượng vũ trang nhân dân; xây dựng nhà công vụ của lực lượng vũ trang nhân dân; xây dựng cơ sở giam giữ, cơ sở giáo dục

do Bộ Quốc phòng, Bộ Công an quản lý Tại điều 62 Thu hồi đất để phát triển kinh tế

- xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng trong các trường hợp sau đây: Thực hiện các dự

án quan trọng quốc gia do Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư mà phải thu hồi đất; thực hiện các dự án do Thủ tướng Chính phủ chấp thuận, quyết định đầu tư mà phải thu hồi đất, bao gồm: Dự án xây dựng khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, khu kinh tế; khu đô thị mới, dự án đầu tư bằng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA); dự án xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương; trụ sở của tổ chức nước ngoài có chức năng ngoại giao; công trình di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh được xếp hạng, công viên, quảng trường, tượng đài, bia tưởng niệm, công trình sự nghiệp công cấp quốc gia; dự án xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật cấp quốc gia gồm giao thông, thủy lợi, cấp nước, thoát nước, điện lực, thông tin liên lạc; hệ thống dẫn, chứa xăng dầu, khí đốt; kho dự trữ quốc gia; công trình thu gom, xử lý chất thải

Thực hiện các dự án do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh chấp thuận mà phải thu hồi đất bao gồm: Dự án xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội; công trình di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh được xếp hạng, công viên, quảng trường, tượng đài, bia tưởng niệm, công trình sự nghiệp công cấp địa phương; dự án xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật của địa phương gồm giao thông, thủy lợi, cấp nước, thoát nước, điện lực, thông tin liên lạc, chiếu sáng đô thị; công trình thu gom, xử lý chất thải; dự án xây dựng công trình phục vụ sinh hoạt chung của cộng đồng dân cư; dự án tái định cư, nhà ở cho sinh viên, nhà ở xã hội, nhà ở công vụ; xây dựng công trình của cơ sở tôn giáo; khu văn hóa, thể thao, vui chơi giải trí phục vụ công cộng; chợ; nghĩa trang, nghĩa địa, nhà tang lễ, nhà hỏa táng; dự án xây dựng khu

đô thị mới, khu dân cư nông thôn mới; chỉnh trang đô thị, khu dân cư nông thôn; cụm

công nghiệp; khu sản xuất, chế biến nông sản, lâm sản, thủy sản, hải sản tập trung; dự

án phát triển rừng phòng hộ, rừng đặc dụng; dự án khai thác khoáng sản được cơ quan

có thẩm quyền cấp phép, trừ trường hợp khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, than bùn, khoáng sản tại các khu vực có khoáng sản phân tán, nhỏ lẻ và khai thác tận thu khoáng sản

Về nguyên tắc bồi thường về đất, Luật đất đai (2013) quy định, tại điều 74 Nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất: Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 75 của Luật này thì được bồi thường Việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật

Về hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất, Luật đất đai (2013) quy định, tại điều 83 Nguyên tắc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất: Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất ngoài việc được bồi thường theo quy định của Luật này còn được Nhà nước xem xét hỗ trợ; việc hỗ trợ phải bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai và đúng quy định của pháp luật Các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm: Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp; thu hồi đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải di chuyển chỗ ở; hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở; hỗ trợ khác

Về hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm cho hộ gia đình, cá nhân khi Nhà nước thu hồi đất, Luật đất đai (2013) quy định, tại điều 84 Hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp, khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp mà không

có đất nông nghiệp để bồi thường thì ngoài việc được bồi thường bằng tiền còn được

hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm Trường hợp người được hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm trong độ tuổi lao động có nhu cầu được

đào tạo nghề thì được nhận vào các cơ sở đào tạo nghề; được tư vấn hỗ trợ tìm kiếm việc làm, vay vốn tín dụng ưu đãi để phát triển sản xuất, kinh doanh

Đối với hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ mà nguồn thu nhập chính là từ hoạt động kinh doanh dịch vụ, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì được vay vốn tín dụng ưu đãi để phát triển sản xuất, kinh doanh; trường hợp người có đất thu hồi còn trong độ tuổi lao động thì được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm

Căn cứ vào kế hoạch sử dụng đất hàng năm của cấp huyện, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp huyện có trách nhiệm tổ chức lập và thực hiện phương

án đào tạo, chuyển đổi nghề, hỗ trợ tìm kiếm việc làm cho người có đất thu hồi là đất nông nghiệp, đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ Phương án đào tạo, chuyển đổi nghề,

hỗ trợ tìm kiếm việc làm được lập và phê duyệt đồng thời với phương án bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư

Trong quá trình lập phương án đào tạo, chuyển đổi nghề, hỗ trợ tìm kiếm việc làm, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp huyện phải tổ chức lấy ý kiến và

có trách nhiệm tiếp thu, giải trình ý kiến của người có đất thu hồi

Mặc dù, các quy định, chính sách này vẫn chưa là một chương trình phục hồi toàn diện Tuy nhiên, việc triển khai thực hiện các chính sách này trong thực tế thậm chí không được thực hiện ở quy mô đầy đủ Do vậy, sự tham vấn và tham gia của những người bị ảnh hưởng từ thu hồi đất và cộng đồng dân cư trong vùng thực hiện dự

án là điều quan trọng cho sự thành công của chương trình phục hồi thu nhập

2.3 Các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan:

Theo Scoones (1998), những yếu tố tác động đến thu nhâp của hộ gia đình bao gồm: vốn tự nhiên, vốn tài chính, vốn con người và vốn xã hội Vốn tự nhiên là đất đai, nước, không khí…là cơ sở cho tất cả các hoạt động kinh tế của con người Vốn tài chính bao gồm các khoản tiết kiệm và tín dụng, cho biết khả năng của một hộ gia đình trong việc tiết kiệm và tiếp cận tín dụng cho đầu tư vào các hoạt động tạo thu nhập Vốn con người mô tả các yếu tố như giáo dục, lực lượng lao động và giới tính Nguồn vốn này được khai thác sử dụng trong quá trình người lao động tham gia vào sản suất

và được phản ánh qua năng suất lao động và hiệu quả công việc của họ Vốn xã hội bao gồm phần lớn sự hợp tác xây dựng giữa con người với nhau: sự tin tưởng, sự hiểu

biết lẫn nhau và sự chia sẽ những giá trị đạo đức, phong cách kết nối những thành viên trong các tập đoàn, các cộng đồng lại với nhau

Có nhiều nghiên cứu về sự thay đổi thu nhập do thay đổi điều kiện sống, chẳng hạn như Ngân hàng Phát triển Châu Á (1995), để tránh hoặc tối thiểu quá những tổn thất khi thực hiện dự án thì việc thu hồi đất và tái định cư là không thể tránh khỏi, cần được lên kế hoạch và thực hiện như chương trình phát triển ADB chỉ ra rằng những người chịu ảnh hưởng nên được trợ giúp để họ cải thiện mức sống, hoặc ít nhất là phục hồi cuộc sống của họ về mức ngang bằng cuộc sống cũ hoặc cao hơn trước khi họ bị thu hồi đất và di chuyển Điều quan trọng là khi lấy đất người dân cần chú ý đến sinh

kế và thu nhập; Ngân hàng Thế giới (2004) cụ thể hơn bằng cách đưa ra sinh kế cho người dân bị thu hồi đất như tạo công ăn việc làm, cung cấp tín dụng và các giải pháp sinh kế khác Phục hồi thu nhập là một phần quan trọng của chính sách thu hồi đất khi những người bị ảnh hưởng mất đi cơ sở sản xuất, kinh doanh, việc làm hoặc các nguồn thu nhập khác Các phương án tạo thu nhập bao gồm: tín dụng trực tiếp đối với doanh nghiệp nhỏ và tự làm; xây dựng các kỹ thuật thông qua đào tạo; hỗ trợ trong việc tìm kiếm các cơ hội trong doanh nghiệp nhà nước và tư nhân và ưu tiên đối với những người bị ảnh hưởng trong việc tuyển chọn lao động liên quan đến dự án hoạt động Hiểu theo nghĩa rộng hơn, cần phục hồi không phải chỉ có thu nhập mà còn cả sinh kế bền vững cho những đối tượng bị tổn thương do thu hồi đất Sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống (DFID, 1999)

Theo nghiên cứu của Trần Hoàng Anh (2001) về các yếu tố tác động đến thu nhập của hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam thì có các yếu tố tác động đến thu nhập của

hộ như: số năm đến trường của các thành viên trong hộ; kích cỡ hộ; diện tích đất canh tác của hộ gia đình

Theo nghiên cứu của Cao Thị Thu Yến (2003) về tái định cư trong dự án thủy điện Sơn La, những hộ dân sau khi bị thu hồi đất và tái định cư thì thu nhập của tất cả các hộ dân giảm sau tái định cư

Theo nghiên cứu của Nguyễn Phúc Thọ (2006), sau tái định cư, các hộ dân bị di dời có nhiều thời gian rãnh hơn, hơn 50% quỹ thời gian làm việc, đặc biệt là lực lượng lao động trẻ (tuổi trung bình 26 tuổi)

Theo nghiên cứu của Julie Holt, Mads Jense (2006) về những vấn đề xã hội và môi trường của Dự án thủy điện Nam Theoum 2 (Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào) thì nguồn thu nhập chính của những hộ dân tái định cư là từ sản phẩm nông nghiệp, tuy nhiên thu nhập của họ bị suy giảm đáng kể và người dân vẫn thiếu lương thực trong năm đầu sau tái định cư

Theo nghiên cứu của Phạm Quang Tín (2007) về thực trạng việc làm của người lao động trong các hộ dân diện thu hồi đất tỉnh Quảng Nam thì chính sách hỗ trợ đền bù đối với người bị thu hồi đất chưa thỏa đáng nên đời sống của các hộ dân có rất nhiều thay đổi, nhiều

hộ rơi vào tình trạng đời sống khó khăn chiếm 56,82% trong tổng số hộ bị thu hồi đất sản xuất so với trước khi bị thu hồi đất sản xuất Ngoài ra số người lao động thất nghiệp sau thu hồi đất chiếm tỷ lệ 12,6% do đó ảnh hưởng đến thu nhập của người dân

Theo nghiên cứu của Lê Văn Thành và cộng sự (2008) về thực trạng đời sống kinh tế xã hội các hộ gia đình sau tái định cư ở Thành phố Hồ Chí Minh: vấn đề và giải pháp thì đa số hộ dân bị thu hồi đất có thu nhập thấp hơn lúc trước khi tái định cư

Theo nghiên cứu của Thái Thanh Phong (2009) thì tiền đền bù đất và đất tái định cư là tài sản quan trọng mà các hộ dân bị di dời đã sử dụng cho đầu tư phục hồi sinh kế Số tài sản này ảnh hưởng trực tiếp đến tổng mức thu nhập của hộ gia đình sau thu hồi đất Qua nghiên cứu, có một số yếu tố có mối quan hệ đồng biến với thu nhập của hộ gia đình như: Trình độ học vấn của chủ hộ; số lao động trong hộ Các yếu tố có mối quan hệ nghịch biến với thu nhập của hộ gia đình như: tỷ lệ số người phụ thuộc trong hộ gia đình; diện tích đất bị thu hồi

Theo nghiên cứu của Huỳnh Văn Chương và Ngô Hữu Hoạch (2010) về ảnh hưởng của việc chuyển đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp đến sinh kế người nông dân bị thu hồi đất tại Thành phố Hội an, tỉnh Quảng Nam Nghiên cứu cho thấy nhiều hộ dân tuy có thu nhập cao hơn sau khi chuyển đổi từ đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp để thực hiện quá trình đô thị hóa nhưng người dân không yên tâm do thu nhập không ổn định và cuộc sống tiềm ẩn những bất ổn kết quả nghiên cứu cũng cho thấy cần những giải pháp cụ thể hơn về tạo việc làm, tư vấn sử dụng nguồn vốn bồi thường, hỗ trợ đền bù, tái định cư từ phía Nhà nước để người dân bị thu hồi đất có sinh kế bền vững sau thu hồi đất

Theo nghiên cứu của Đinh Phi Hổ và Nguyễn Huỳnh Sơn Vũ (2011) dựa trên kết quả của việc phân tích khung sinh kế bền vững đưa ra nhận định các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của người dân: trình độ học vấn của chủ hộ, tuổi của chủ hộ, tỷ lệ phụ thuộc, quy mô lao động, diện tích đất bị thu hồi, mục đích sử dụng số tiền đền bù, lao động làm việc trong khu công nghiệp

Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Thuận An (2012) về đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất, giải phóng mặt bằng tới sinh kế của người dân tại dự án xây dựng khu đô thị mới quận Hải An, thành phố Hải Phòng Theo kết quả điều tra có tới 70,75% số hộ có thu nhập cao hơn so với trước khi thu hồi đất Nguồn thu nhập của những hộ này chủ yếu từ các hoạt động buôn bán nhỏ lẻ, làm dịch vụ…Tuy thu nhập của họ có cao hơn trước nhưng tăng không đáng kể so với thu nhập trước khi bị thu hồi đất chỉ để phục vụ những nhu cầu thiết yếu hàng ngày Trong thành phần nguồn thu nhập của các hộ gia đình thì thu nhập từ hoạt động sản xuất nông nghiệp bị giảm đi đáng kể trong tổng thu nhập của người dân Thu nhập của họ giờ chủ yếu từ hoạt động phi nông nghiệp Nhìn chung là khi mất đất nông nghiệp thì đời sống kinh tế của người dân bị mất đất cũng không ổn định hơn so với trước khi bị thu hồi là mấy

Theo nghiên cứu của Nguyễn Quốc Nghi, Nguyễn Thị Bảo Châu, Nguyễn Đinh Yến Oanh, Nguyện Thị Thanh Huệ và Trương Toại Nguyện (2012) Nghiên cứu tác động của Khu công nghiệp đến sự thay đổi thu nhập của cộng đồng bị thu hồi đất: trường hợp khu công nghiệp Hòa Phú tỉnh Vĩnh Long Kết quả nghiên cứu cho thấy,

có sự thay đổi đáng kể về sinh kế của cộng đồng sau khi bị thu hồi đất, thu nhập của cộng đồng không có sự thay đổi nhiều sau khi bị thu hồi đất Các nhân tố ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập của hộ dân của hộ bị thu hồi đất là trình độ học vấn của chủ

hộ, số lao động trong hộ, tỷ lệ người phụ thuộc, diện tích đất bị thu hồi, phương án sử dụng tiền đền bù, tham gia làm việc tại khu công nghiệp

Theo nghiên cứu của Nguyễn Hoàng Bảo và Nguyễn Minh Tuấn (2013), về Sự thay đổi thu nhập của người dân bị thu hồi đất ở khu công nghiệp Giang Điền huyện Trảng Bom, tỉnh Đồng Nai, nghiên cứu cho thấy có bốn nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập gồm: khả năng đầu tư sản xuất kinh doanh từ tiền đền bù; diện tích đất thu hồi; trình độ học vấn của chủ hộ; và tỷ lệ phụ thuộc

Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Nguyễn Thanh Trà và Hồ Thị Lam Trà (2013) về ảnh hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp đến đời sống, việc làm của nông dân huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên Nghiên cứu cho thấy nhóm hộ có tỷ lệ thu hồi đất nông nghiệp nhiều (>70%) có tỷ lệ chuyển đổi nghề nghiệp cao (94,17%),

do vậy thu nhập, đời sống văn hóa tinh thần của họ cũng tăng lên so với trước kia Kết quả điều tra thực tế vẫn còn có một số hộ có thu nhập không thay đổi, một số hộ có thu nhập giảm đi so với trước kia, chủ yếu tập trung vào các hộ có tỷ lệ thu hồi đất ít (<30%), nguyên nhân chính là do tâm lý của người dân ngại thay đổi nghề nghiệp nên

cố bám trụ trên diện tích nông nghiệp còn lại

Qua kết quả của các nhà nghiên cứu cho thấy rằng người dân sau khi bị thu hồi đất và được tái định cư đã gặp rất nhiều khó khăn, đa phần họ bị mất đi nguồn thu nhập từ hoạt động sản xuất nông nghiệp, thu nhập của họ bị giảm đi và khả năng phục hồi thu nhập cũng gặp nhiều khó khăn Để đảm bảo cho người dân sau khi bị thu hồi đất có thu nhập, đời sống bằng hoặc tốt hơn so với trước khi thu hồi đất, thì cần phải

có những chính sách tốt được hỗ trợ từ nhà nước và phải có kế hoạch chi tiết có sự tham gia của người dân trước khi bị thu hồi

2.4 Khung phân tích:

Bài viết dựa vào khung phân tích kinh kế bền vững của Cơ quan phát triển quốc

tế Vương quốc Anh (DFID, 1999, 2003)

Nguồn: Dựa trên khung sinh kế bền vững (DFID, 1999, 2003)

Hình 2.1: Khung phân tích sinh kế bền vững

Khung sinh kế bền vững thể hiện sự tác động qua lại giữa các nhóm sinh kế, gồm 5 nhóm : nhóm chính sách sinh kế, nhóm dễ tổn thương, nhóm tài sản sinh kế, nhóm chiến lược sinh kế, nhóm kết quả sinh kế Trong mỗi nhóm sinh kế chứa các yếu

tố có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự thay đổi cuộc sống của người dân Dựa

- Người dân mất đất có thu nhập thay đổi

Nhóm tài sản sinh kế

Nhóm kết quả sinh kế

- Cuộc sống ổn định vật chất, tinh thần

- Diện tích đất thu hồi

- Số lao động trong khu công nghiệp

- Khả năng đầu tư sản xuất kinh doanh

vào nhóm tài sản sinh kế, nghiên cứu sẽ rút ra những yếu tố có ý nghĩa giải thích cho

sự thay đổi thu nhập của người dân khi bị thu hồi đất

Theo mô hình sinh kế bền vững, nhóm chính sách sinh kế cho thấy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp cho tiến trình công nghiệp hóa và

đô thị hóa tác động lên nhóm dễ bị tổn thương là người dân bị thu hồi đất (đời sống sinh kế, thay đổi thu nhập) Nhóm nghiên cứu, phân tích các yếu tố tác động, ảnh hưởng để tìm ra các yếu tố từ nhóm tài sản sinh kế bao gồm: Trình độ học vấn, giới tính chủ hộ, số lao động trong hộ, tuổi chủ hộ, tỉ lệ phụ thuộc, diện tích đất thu hồi, số lao động có việc làm trong khu công nghiệp, khả năng đầu tư sản xuất kinh doanh nhằm có một kết quả sinh kế bền vững là nâng cao thu nhập và ổn định cuộc sống người dân

2.5 Các giả thuyết nghiên cứu

Qua các lý thuyết nghiên cứu, các nghiên cứu trong và ngoài nước và dựa trên khung sinh kế bền vững (DFID, 1999, 2003), Đinh Phi Hổ và Nguyễn Huỳnh Sơn Vũ (2011); Nguyễn Hoàng Bảo và Nguyễn Minh Tuấn (2013) đã nhận diện tám yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập sau thu hồi đất: Trình độ học vấn, giới tính chủ hộ, số lao động trong hộ, tuổi chủ hộ, tỉ lệ phụ thuộc, diện tích đất thu hồi, số lao động có việc làm trong khu công nghiệp, khả năng đầu tư sản xuất kinh doanh

Giả thuyết nghiên cứu các yếu tố tác động, ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập của hộ dân sau khi bị thu hồi đất ở Trung tâm điện lực Sông Hậu bao gồm:

- Tuổi của chủ hộ: Khi người chủ hộ có tuổi đời càng cao thì càng có nhiều kinh nghiệm trong cuộc sống hơn, điều này giúp có khả năng kiếm được mức thu nhập cao hơn, do đó sẽ làm gia tăng xác suất cải thiện thu nhập của hộ

- Giới tính của chủ hộ: ở vùng nông thôn, những hộ gia đình có chủ hộ là nam

có nhiều khả năng có thu nhập cao hơn những chủ hộ là nữ sau khi thu hồi đất

- Trình độ học vấn của chủ hộ: Trình độ học vấn không những là nhân tố quan trọng về chất lượng cuộc sống mà còn là nhân tố quyết định đối với khả năng đạt tới

cơ hội có thể tạo nên thu nhập khá hơn (do thiếu kiến thức chuyên môn, hiểu biết)

- Số lao động trong hộ: Khi một gia đình có số người có khả năng lao động càng cao thì khả năng tạo ra thu nhập càng lớn và vì vậy sẽ làm cho xác suất cải thiện thu nhập của hộ càng cao

- Tỷ lệ người phụ thuộc : Khi một hộ có tỷ lệ phụ thuộc càng cao thì thu nhập bình quân đầu người của hộ sẽ thấp vì những người không nằm trong độ tuổi lao động tạo ra rất ít hoặc không tạo ra thu nhập và vì vậy sẽ làm cho xác suất cải thiện thu nhập của hộ cũng thấp đi

- Hộ gia đình có lao động làm việc trong khu công nghiệp : Khi hộ gia đình có

lao động làm việc trong khu công nghiệp thì họ có cơ hội có được nguồn thu nhập ổn định, vì vậy, xác suất việc cải thiện thu nhập càng tăng

- Tổng diện tích đất bị thu hồi lớn Khi diện tích đất của nông hộ bị thu hồi nhiều thì làm cho việc tạo ra thu nhập của người dân nhiều lên, do đền bù nhiều sẽ đầu

tư mua lại đất và đầu tư sản xuất kinh doanh

- Sử dụng tiền đền bù đất để đầu tư cho sản xuất, kinh doanh: Khi người nông dân

sử dụng tiền đền bù đất để đầu tư vào sản xuất, kinh doanh thì xác suất việc cải thiện thu nhập càng tăng

Tóm tắt chương 2: Việc thu hồi đất và tái định cư không những ảnh hưởng

đến các hộ dân trong dự án mà còn ảnh hưởng rất lớn về mặt kinh tế và xã hội của địa phương có dự án được đầu tư Các mối quan hệ cộng đồng dễ tan vỡ và bị tổn thương sau khi thu hồi đất và tái định cư Do đó, các chính sách thu hồi đất và tái định cư nếu được thực hiện tốt thì các hộ dân bị thu hồi đất sẽ sớm được ổn định cuộc sống và có nhiều cơ hội về điều kiện kinh tế phát triển tốt hơn

Việc xây dựng nhiều khu công nghiệp, khu đô thị mới, sẽ góp phần rất lớn vào việc phát triển kinh tế xã hội của địa phương, quốc gia, tuy nhiên cộng đồng dân cư bị thu hồi đất có thể bị ảnh hưởng lớn, do có những thay đổi lớn trong việc sử dụng đất

và nguồn lực tự nhiên của họ

Nhìn chung, các dự án phục vụ cho quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa ở nước ta đều có chính sách đền bù, hỗ trợ người dân sau khi bị thu hồi đất và di chuyển chỗ ở, các chính sách này ngày càng hỗ trợ cho người bị ảnh hưởng tốt hơn Tuy nhiên, trong thực tế khi triển khai các dự án, các chính sách có thể thực hiện một cách chưa đầy đủ, hoặc chính sách cũng chưa đủ tốt nên cuộc sống và thu nhập của người dân sau thu hồi đất vẫn còn nhiều khó khăn Do vậy, phục hồi thu nhập cho người dân bị thu hồi đất là vấn đề quan trọng, nên cần phải quan tâm, có kế hoạch chuẩn bị tốt trước khi

triển khai dự án Phục hồi thu nhập nên được tham vấn của những người bị ảnh hưởng

để họ có bước chuẩn bị, chủ động phối hợp để thực hiện tốt các chính sách phục hồi nhằm đảm bảo rằng những người bị ảnh hưởng sớm thích nghi với điều kiện mới trong thời gian ngắn nhất, tạo điều kiện cho họ có thu nhập và cuộc sống tốt hơn trước khi thu hồi đất

Qua kết quả của các nhà nghiên cứu cho thấy rằng người dân sau khi bị thu hồi đất

và được tái định cư đã gặp rất nhiều khó khăn, đa phần họ bị mất đi nguồn thu nhập từ hoạt động sản xuất nông nghiệp, thu nhập của họ bị giảm đi và khả năng phục hồi thu nhập cũng gặp nhiều khó khăn Để đảm bảo cho người dân sau khi bị thu hồi đất có thu nhập, đời sống bằng hoặc tốt hơn so với trước khi thu hồi đất, thì cần phải có những chính sách tốt được hỗ trợ từ nhà nước và phải có kế hoạch chi tiết có sự tham gia của người dân trước khi bị thu hồi

Khung sinh kế bền vững thể hiện sự tác động qua lại giữa các nhóm sinh kế, gồm 5 nhóm : nhóm chính sách sinh kế, nhóm dễ tổn thương, nhóm tài sản sinh kế, nhóm chiến lược sinh kế, nhóm kết quả sinh kế Trong mỗi nhóm sinh kế chứa các yếu

tố có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự thay đổi cuộc sống của người dân Dựa vào nhóm tài sản sinh kế, nghiên cứu sẽ rút ra những yếu tố có ý nghĩa giải thích cho

sự thay đổi thu nhập của người dân khi bị thu hồi đất

Qua các lý thuyết nghiên cứu, các nghiên cứu trong và ngoài nước và dựa trên khung sinh kế bền vững (DFID, 1999, 2003), Đinh Phi Hổ và Nguyễn Huỳnh Sơn Vũ (2011); Nguyễn Hoàng Bảo và Nguyễn Minh Tuấn (2013) đã nhận diện tám yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập sau thu hồi đất: Trình độ học vấn, giới tính chủ hộ, số lao động trong hộ, tuổi chủ hộ, tỉ lệ phụ thuộc, diện tích đất thu hồi, số lao động có việc làm trong khu công nghiệp, khả năng đầu tư sản xuất kinh doanh

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Cách tiếp cận nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu này là khảo sát, đánh giá thu nhập của người dân và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập của người dân sau khi thu hồi đất tại Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang, qua đó làm cơ sở cho việc đề xuất những giải pháp nâng cao thu nhập người dân bị thu hồi đất

Trong nghiên cứu này sử dụng các lý thuyết nghiên cứu, các nghiên cứu trong

và ngoài nước và mô hình sinh kế bền vững để làm cơ sở lý thuyết và áp dụng phương pháp suy diễn, sử dụng phương pháp định lượng để kiểm định lý thuyết, sử dụng phương pháp này để giải thích hiện tượng thông qua phân tích thống kê với dữ liệu

định lượng thu thập được

3.2 Phương pháp chọn mẫu

Chọn mẫu là lấy một số phần tử của một tổng thể nghiên cứu để rút ra kết luận của tổng thể Phương pháp chọn mẫu trong nghiên cứu này thực hiện theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất Chọn mẫu phi xác suất cho phép ta có nhiều cách để lựa chọn các trường hợp quan sát có trong mẫu theo mục tiêu cho trước

Do điều kiện và thời gian cho phép, số hộ trong nghiên cứu là tương đối lớn

734 hộ, trong nghiên cứu này không điều tra hết mà chỉ tính cở mẫu để điều tra

Áp dụng công thức tính cở mẫu theo tỷ lệ, n=p.q/Ϭ2

p

n là cở mẫu

p tỷ lệ số hộ thu hồi đất mà thu nhập tăng

q tỷ lệ số hộ bị thu hồi đất mà thu nhập bằng hoặc giảm

Ϭp là sai số chuẩn của tỷ lệ lấy mẫu

Khảo sát sơ bộ ở một nhóm hộ của dự án, có khoảng 50% số hộ bị thu hồi có thu nhập tăng; số hộ có thu nhập bằng và giảm là 50% sai số cho phép là 10%

Mức tin cậy là 95%, Z=1,96 Ta có 0,1=1,96 x Ϭp

Ϭp =0.1/1.96=0.051

Vậy cở mẫu sẽ là

n=0.5x0.5/0.0512 =96

Theo Green (1991) và Tabachnick & Fidell (2007) với mô hình hồi quy, quy

mô mẫu được xác định n>= 50+8k, với k là số biến độc lập của mô hình Mà mô hình hồi quy có 8 biến độc lập như vậy quy mô mẫu n>= 114

Để phù hợp với điều kiện nghiên cứu về: Kinh phí, thời gian, và thuận tiện trong công tác thu thập số liệu nên số mẫu nghiên cứu dự kiến được chọn với quy mô mẫu là 153

3.3 Dữ liệu thu nhập

Thu thập số liệu thứ cấp

Thu thập có chọn lọc các thông tin, dữ liệu sẵn có về quá trình thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất thuộc dự án Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang

Các tài liệu, số liệu thứ cấp về quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội, quy hoạch sử dụng đất của huyện, Niên giám thống kê, thông tin tổng quan của huyện Châu Thành, tỉnh Hậu Giang, và các trang web của cơ quan chức năng

Thu thập số liệu sơ cấp

Số liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn hộ dân có đất bị thu hồi bằng bảng câu hỏi phỏng vấn sâu Nội dung bảng câu hỏi dựa trên các yếu tố ảnh hưởng của khung sinh kế bền vững, các thông tin chung liên quan đến đặc điểm của hộ gia đình Bảng câu hỏi phỏng vấn được soạn sẵn trên phiếu điều tra

3.4 Công cụ phân tích dữ liệu

3.4.1 Phương pháp thống kê mô tả

Dùng phần mềm SPSS, Excel để xử lý thông tin sơ cấp được thu thập từ phiếu điều tra

Sử dụng phương pháp thống kê mô tả: từ các thông tin, số liệu thu thập được

mô tả khái quát chung tình hình hộ dân bị thu hồi đất thuộc Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang, sự thay đổi thu nhập của người dân trước và sau khi bị thu hồi đất thuộc dự án Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang

3.4.2 Phương pháp hồi quy tương quan

Qua thực tế của việc thực hiện các dự án có liên quan đến thu hồi đất và thực hiện công tác tái định cư cho thấy, sau một thời gian người dân bị thu hồi đất và nhận được tiền đền bù thì có một nhóm hộ gia đình có đời sống mà cụ thể là thu nhập được cải thiện tốt

hơn so với trước khi triển khai dự án Tuy nhiên, cũng có một bộ phận người dân có thu nhập không được cải thiện, thậm chí còn thấp hơn so với trước khi bị thu hồi đất Trên cơ

sở đó, mô hình hồi quy Binary logistic nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến xác suất cải thiện thu nhập của hộ gia đình nông dân sau khi bị thu hồi đất như sau:

Y= β0 + ∑ni=1 βiXi +u

Y là biến giả có giá trị bằng 1 cho hộ tăng thu nhập sau khi thu hồi đất, và bằng 0 nếu hộ không tăng thu nhập; Xi là các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập (i = 1- n); và u là phần dư

Dạng tổng quát của mô hình hồi quy Binary Logistic:

) (

0 0

ienthunhap Khongcaith

P

unhap caithienth P

P

P



ban đầu, trong đó P0 là xác suất cải thiện thu nhập ban đầu (cho trước)

LnO0 = β0 + β1X1 + β2X2 +…+ βnXn

Log của hệ số Odds là một hàm tuyến tính với các biến độc lập Xi(1,2, n) Dựa vào số liệu điều tra của 153 hộ bị thu hồi đất để xây dựng trung tâm điện lực Sông Hậu, ta có hàm hồi quy Binary Logistic về các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập như sau:

LnO0 = β0 + β1X1 + β2X2 + β3X3 + β4X4 +β5X5 + β6X6 + β7X7+ β8X8

 Các giả thuyết

- Biến X1.TUOI: Được tính theo tuổi của chủ hộ Khi người chủ hộ có tuổi đời càng cao thì càng có nhiều kinh nghiệm trong cuộc sống hơn, điều này giúp có khả năng

kiếm được mức thu nhập cao hơn, do đó sẽ làm gia tăng xác suất cải thiện thu nhập của

hộ Vì vậy, biến này được kỳ vọng có mối quan hệ đồng biến với biến phụ thuộc

- Biến X2.GIOITINH Giới tính của chủ hộ (Biến giả): (X2 = 1 nếu chủ hộ là nam; và X2 = 0 nếu chủ hộ là nữ) ở vùng nông thôn, những hộ gia đình có chủ hộ là nam có nhiều khả năng có thu nhập cao hơn những chủ hộ là nữ sau khi thu hồi đất

- Biến X3.HVAN: Trình độ học vấn của chủ hộ, thể hiện số năm đi học của chủ

hộ (đơn vị tính là số năm đi học) Trình độ học vấn không những là nhân tố quan trọng

về chất lượng cuộc sống mà còn là nhân tố quyết định đối với khả năng đạt tới cơ hội

có thể tạo nên thu nhập khá hơn Do đó, biến này được kỳ vọng sẽ có mối quan hệ đồng biến với biến phụ thuộc

- Biến X4.SOLDONG: số lao động trong hộ, thể hiện số lao động trong một hộ gia đình Khi một gia đình có số người có khả năng lao động càng cao thì khả năng tạo ra thu nhập càng lớn và vì vậy sẽ làm cho xác suất cải thiện thu nhập của hộ càng cao Do đó, biến này được kỳ vọng có mối quan hệ đồng biến với biến phụ thuộc

- Biến X5.TLPHUT: tỷ lệ người phụ thuộc (thể hiện giữa tỷ lệ giữa số người không nằm trong độ tuổi lao động và tổng số người trong hộ gia đình) Khi một hộ có

tỷ lệ phụ thuộc càng cao thì thu nhập bình quân đầu người của hộ sẽ thấp vì những người không nằm trong độ tuổi lao động tạo ra rất ít hoặc không tạo ra thu nhập và vì vậy sẽ làm cho xác suất cải thiện thu nhập của hộ cũng thấp đi Do đó, biến này được

kỳ vọng có mối quan hệ nghịch biến với biến phụ thuộc

- Biến X6.VLAMKCN (Biến giả): Hộ gia đình có lao động làm việc trong khu

công nghiệp (X6 = 1 nếu hộ có lao động làm việc trong khu công nghiệp; và X6 = 0 nếu hộ không có lao động làm việc trong khu công nghiệp) Khi hộ gia đình có lao động làm việc trong khu công nghiệp thì họ có cơ hội có được nguồn thu nhập ổn định, vì vậy, xác suất việc cải thiện thu nhập càng tăng Do đó, biến nay được kỳ vọng

là đồng biến với biến phụ thuộc

- Biến X7.DATBTHOI: là tổng diện tích đất bị thu hồi Khi diện tích đất của nông hộ bị thu hồi nhiều thì làm cho việc tạo ra thu nhập của người dân nhiều lên, do đền bù nhiều sẽ đầu tư mua lại đất và đầu tư sản xuất kinh doanh Biến này được kỳ vọng tăng khả năng tạo ra thu nhập và có mối quan hệ đồng biến với biến phụ thuộc

- Biến X8.DTUSXKD (biến giả): Sử dụng tiền đền bù đất để đầu tư cho sản xuất, kinh doanh (X8 = 1 nếu hộ có đầu tư; và X8 = 0 nếu hộ không đầu tư) Khi người nông

dân sử dụng tiền đền bù đất để đầu tư vào sản xuất, kinh doanh thì xác suất việc cải thiện

thu nhập càng tăng Do đó, biến nay được kỳ vọng là đồng biến với biến phụ thuộc

Để giải thích việc tăng, giảm thu nhập của hộ dân bị thu hồi đất, biến phụ thuộc về thu nhập sẽ nhận hai giá trị: Y = 1 (thu nhập tăng) và Y = 0 nếu thu nhập giảm và không đổi, nên

mô hình Binary logistic được áp dụng để đo lường xác xuất tăng, giảm thu nhập của hộ

Bảng 3.1 Kì vọng ảnh hưởng các yếu tố lên sự thay đổi thu nhập

Y Nhận giá trị 1 khi thu

nhập tăng lên, giá trị 0 nếu thu nhập giảm xuống và không đổi Tuổi

chủ hộ

nhóm tuổi lao động sẽ tăng thu nhập hộ Giới

tính của

chủ hộ

X2.GIOITINH Nhận giá trị 1 khi chủ

hộ là nam, giá trị 0 khi chủ hộ là nữ

+ Giới tính là

nam sẽ tăng thu nhập Giáo

X4.SOLDONG Số lao động trong hộ

gia đình Người + Số lao động nhiều góp phần

X6.VLAMKCN Biến giã, nhận giá trị =

1 nếu như hộ gia đình

có lao động làm việc trong KCN và = 0 nếu

hộ không có lao động làm việc trong KCN

+ Lao động làm

việc ở KCN sẽ

có thu nhập ổn định cải thiện tăng thu nhập

dụng tiền đền bù đầu tư sản xuất kinh doanh nhận giá trị = 1, ngược lại nhận giá trị = 0

+ Đầu tư sẽ

mang lợi nhuận làm tăng thu nhập

Nguồn: Bảng mô tả các biến được phát triển trên khung sinh kế bền vững (DFID, 2003)

Hệ thống kiểm định mô hình

Để mô hình hồi quy Binary Logistic đảm bảo khả năng tin cậy, ta cần thực hiện

3 kiểm định như sau:

Kiểm định tương quan từng phần của các hệ số hồi quy:

Mục tiêu của kiểm định này là nhằm xem xét biến độc lập tương quan có ý nghĩa với biến phụ thuộc hay không (xét riêng từng biến độc lập) Sử dụng kiểm định Wald, khi mức ý nghĩa của hệ số hồi quy từng phần có mức đô tin cậy ít nhất 95% (Sig ≤ 0,05) ta kết luận rằng tương quan giữa biến độc lập và biến phụ thuộc có ý nghĩa thống kê

Mức độ phù hợp của mô hình:

Mục tiêu của kiểm định này là nhằm xem xét có mối quan hệ tuyến tính giữa các biến độc lập vối biến phụ thuộc hay không Mô hình được xem là không phù hợp khi tất cả các hệ số hồi quy đều bằng không, và mô hình được xem là phù hợp nếu có

ít nhất một hệ số hối quy khác không

Giả thiết: H0: Các hệ số hồi quy điều bằng không

H1: có ít nhất một hệ số hồi quy khác không,

Sử dụng kiểm định Omnybus để kiểm định Nếu mức ý nghĩa của mô hình đảm bảo có mức độ tin cậy ít nhất 95% (Sig.≤0.05), ta chấp nhận giả thiết H1 và mô hình được xem là phù hợp

Mức độ giải thích của mô hình

Mục tiêu của kiểm định này là nhằm xem xét mức độ giải thích của mô hình, nghĩa là có bao nhiêu phần trăm thay đổi của biến phụ thuộc được giải thích bởi các biến độc lập

Sử dụng thước đo R2 –Nagelkerke

Phân tích mô hình dựa trên chương trình SPSS

Tóm tắt chương 3: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập

của người dân sau khi thu hồi đất tại Trung tâm điện lực Sông Hậu tỉnh Hậu Giang, được sử dụng các lý thuyết nghiên cứu, các nghiên cứu trong và ngoài nước và mô hình sinh kế bền vững để làm cơ sở lý thuyết và áp dụng phương pháp suy diễn, sử dụng phương pháp định lượng để kiểm định lý thuyết, sử dụng phương pháp này để giải thích hiện tượng thông qua phân tích thống kê với dữ liệu định lượng thu thập được Phương pháp chọn mẫu trong nghiên cứu này thực hiện theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất, số mẫu nghiên cứu dự kiến được chọn với quy mô mẫu là 153 Sử dụng phương pháp thống kê mô tả và phương pháp hồi quy tương quan để phân tích Dựa vào số liệu điều tra của 153 hộ bị thu hồi đất để xây dựng trung tâm điện lực Sông Hậu, ta có hàm hồi quy Binary Logistic về các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập như sau:

LnO0 = β0 + β1X1 + β2X2 + β3X3 + β4X4 +β5X5 + β6X6 + β7X7+ β8X8

Để giải thích việc tăng, giảm thu nhập của hộ dân bị thu hồi đất, biến phụ thuộc về thu nhập sẽ nhận hai giá trị: Y = 1 (thu nhập tăng) và Y = 0 nếu thu nhập giảm và không đổi, nên mô hình hồi quy Binary logistic được áp dụng để đo lường xác xuất tăng, giảm thu nhập của hộ Biến độc lập được nhận diện bởi tám yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập sau thu hồi đất: Trình độ học vấn, giới tính chủ hộ, số lao động trong hộ, tuổi chủ hộ, tỉ

lệ phụ thuộc, diện tích đất thu hồi, số lao động có việc làm trong khu công nghiệp, khả năng đầu tư sản xuất kinh doanh

Trên cơ sở phân tích mô hình dựa trên chương trình SPSS và sử dụng hệ thống kiểm định mô hình hồi quy Binary Logistic đảm bảo khả năng tin cậy, ta cần thực hiện

3 kiểm định như sau: Kiểm định tương quan từng phần của các hệ số hồi quy; mức độ phù hợp của mô hình; mức độ giải thích của mô hình

CHƯƠNG 4 : KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

4.1 Đánh giá tổng quan tình hình thu hồi đất

4.1.1 Tình hình thu hồi đất ở Việt Nam

Theo Trung tâm thông tin và dự báo-kinh tế xã hội quốc gia (2008), trong 5 năm, từ năm 2001-2005, tổng diện tích đất nông nghiệp đã thu hồi là 366,44 nghìn ha (chiếm 3,89% đất nông nghiệp đang sử dụng) Trong đó, diện tích đất nông nghiệp đã thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp và cụm công nghiệp là 39,56 nghìn ha, xây dựng đô thị là 70,32 nghìn ha và xây dựng kết cấu hạ tầng là 136,17 nghìn ha

Theo thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi trường (2008), trong 7 năm (từ năm 2001- 2007), tổng diện tích đất nông nghiệp đã thu hồi chuyển sang đất phi nông nghiệp lên đến trên 500.000 ha Chỉ tính riêng năm 2007, diện tích lúa gieo trồng cũng

đã giảm 125.000 ha Các vùng kinh tế trọng điểm có diện tích đất nông nghiệp thu hồi lớn nhất, chiếm khoảng 50% diện tích đất bị thu hồi trên toàn quốc

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2009), mỗi năm có khoảng 73 nghìn ha đất nông nghiệp được thu hồi đã tác động đến đời sống của khoảng 2,5 triệu người và trung bình cứ 1 ha đất bị thu hồi, có 10 người bị mất việc

Theo số liệu báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường (2015), trong năm 2014 tổng hợp của 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương gửi, các địa phương đã triển khai thực hiện 2.194 công trình, dự án (địa phương triển khai nhiều công trình, dự án là: Quảng Nam (294 dự án), Lào Cai (211 dự án), Bắc Giang (162 dự án), Phú Yên (146 dự án), với tổng diện tích đất đã thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng là 7.882 ha (đất nông nghiệp 6.810 ha; đất ở 165 ha; đất khác 930 ha); số tổ chức, hộ gia đình cá nhân có đất thu hồi là 80.893 trường hợp (tổ chức 1.155 trường hợp; hộ gia đình, cá nhân 79.738 trường hợp)

Nhìn chung tình hình thu hồi đất trong những năm qua của cả nước là khá lớn

để đầu tư các khu, cụm công nghiệp, khu đô thị, kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội, phục

vụ công cộng… Việc thu hồi đất với diện tích đất nông nghiệp là khá lớn, ảnh hưởng không nhỏ đến thu nhập và cuộc sống của người dân

4.1.2 Tình hình thu hồi đất ở tỉnh Hậu Giang

Theo số liệu báo cáo của Ủy ban nhân dân tỉnh Hậu Giang (2014) Kết quả thực hiện Quy hoạch sử dụng đất đến năm 2010 và kế hoạch sử dụng đất 5 năm 2006-2010 tỉnh Hậu Giang (định hướng đến năm 2020) cơ cấu như sau (tổng diện tích tự nhiên là 160.224,81 ha theo số liệu kiểm kê đến ngày 01/01/2010): Đất nông nghiệp: 140.573,75ha, tỷ lệ 87,74 %; đất chuyên dùng: 9.578,95 ha, tỷ lệ 5,97 %; đất công nghiệp: 778,58 ha, tỷ lệ 0,48%; đất ở: 3.565,15 ha, tỷ lệ 2,23%

Theo số liệu báo cáo của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Hậu Giang (2013) Công tác quy hoạch đất, thu hồi đất, cho thuê đất, chuyển nhượng và chuyển mục đích

sử dụng đất từ năm 2004 đến năm 2013, như sau: tổng diện tích đã quy hoạch trên địa bàn: 5.591,95 ha/828 dự án; tổng diện tích đã thu hồi: 3.673,5 ha/673 dự án; tổng diện tích đã giao đất: 1.081,15 ha/348 dự án; tổng diện tích cho thuê đất: 295,84 ha/97 dự án; tổng diện tích chuyển nhượng, chuyển mục đích sử dụng đất là: 647.770,2 ha/68

Nhìn chung, công tác lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư với diện tích khá lớn để giao đất cho các nhà đầu

tư thực hiện dự án đã góp phần quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Hậu Giang

Tuy nhiên qua tình hình thu hồi đất của cả nước cũng như ở tỉnh Hậu Giang cho thấy, thu nhập của người dân, đặc biệt là người nông dân sẽ bị nhiều ảnh hưởng nếu chính quyền không có chính sách tốt trong việc thu hồi đất và tái định cư, đặc biệt là vấn đề phục hồi sinh kế và ổn định đời sống người dân sau thu hồi đất

4.1.3 Tình hình sử dụng đất và thu hồi đất trên địa bàn huyện Châu Thành

2.5 Đất cơ sở sản xuất kinh doanh 4,87 14,08 35,88 2.6 Đất sản xuất vật liệu XD, gốm sứ 3,37 3,37 3,37

2.12 Đất phát triển hạ tầng 623,75 864,14 1.183,30

Nguồn: Quy hoạch sử dụng đất huyện Châu Thành đến năm 2020

Đối với đất sản xuất nông nghiệp

Từ năm 2010 - 2015 diện tích đất sản xuất nông nghiệp từ 11.007,08 ha xuống

còn 10.901,46 ha giảm 105,62 ha Nguyên nhân diện tích đất sản xuất nông nghiệp bị

giảm là do chuyển qua đất khu công nghiệp

Những năm qua do thực hiện chủ trương chuyển đổi cơ cấu đất nông nghiệp

phù hợp, nên nội bộ đất nông nghiệp chu chuyển một phần cho nhau, diện tích đất lúa

sản xuất kém hiệu quả đã chuyển sang trồng cây ăn trái, rau màu, nuôi trồng thủy sản

Nhìn chung diện tích đất sản xuất nông nghiệp chuyển sang cho các mục đích

khác như khu công nghiệp, xây dựng, giao thông, thủy lợi, đất ở

Đất phi nông nghiệp

Từ năm 2010 - 2015 diện tích đất phi nông nghiệp từ 2.898,96 ha lên 3.004,58

ha tăng 105,62 ha Nguyên nhân diện tích đất phi nông nghiệp tăng là do chuyển từ đất

nông nghiệp qua đất phi nông nghiệp

Tình hình thu hồi đất trên địa bàn Huyện

Theo số liệu báo cáo của Ủy ban nhân dân huyện Châu Thành (2015) Từ năm

2005 đến năm 2013, huyện Châu Thành đã sử dụng khoảng 647,8 ha diện tích đất

nông nghiệp để xây dựng các khu cụm công nghiệp, khu đô thị, khu dân cư và cơ sở hạ

tầng

Từ năm 2010 đến 2015 diện tích thu hồi đất của huyện Châu Thành là 163,07

ha, gồm đất nông nghiệp là 154, 61 ha, trong đó đất trồng lúa 76,7 ha, đất trồng cây lâu

năm 77,91 ha và đất phi nông nghiệp là 8,46 ha

Đối với thị trấn Mái Dầm thuộc huyện Châu Thành có diện tích hồi đất là

139,67 ha, gồm đất nông nghiệp là 133,1 ha, trong đó đất trồng lúa 46,35 ha, đất trồng

cây lâu năm 86,75 ha và đất phi nông nghiệp là 6,57 ha

Bảng 4.2 Diện tích thu hồi đất của huyện Châu Thành từ năm 2010-2015

Đơn vị tính: ha

Nguồn: Báo cáo Ủy ban nhân dân huyện Châu Thành 2015