NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY TRUYỆN TRUYỀN KỲ THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI (1)

Nhiều giáo viên Ngữ văn vẫn chưa nắm vững quan điểm dạy học theo đặc trưng loại thể cũng như chưa nhận thức chính xác về đặc trưng của thể loại truyện truyền kỳ cũng như chưa vận dụng ph

NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY TRUYỆN TRUYỀN KỲ THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI Ở CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN THPT

Truyện truyền kỳ được đưa vào giảng dạy trong nhà trường từ rất lâu và được dạy ở hai cấp học THCS và THPT Ở chương trình Ngữ văn THCS có văn bản:

Chuyện người con gái Nam Xương (trích Truyền kỳ mạn lục- Nguyễn Dữ) Ở

chương trình Ngữ văn THPT gồm hai văn bản: Dế chọi (trích Liêu Trai chí dị - Bồ Tùng Linh) trong chương trình Ngữ văn 10 nâng cao, tập 2 và Chuyện chức Phán

sự đền Tản Viên (trích Truyền kỳ mạn lục- Nguyễn Dữ) trong chương trình Ngữ

văn 10 cơ bản, tập 2 Tuy nhiên cho dến nay, việc dạy học truyện truyền kỳ còn nhiều hạn chế Nhiều giáo viên Ngữ văn vẫn chưa nắm vững quan điểm dạy học theo đặc trưng loại thể cũng như chưa nhận thức chính xác về đặc trưng của thể loại truyện truyền kỳ cũng như chưa vận dụng phương pháp dạy học tích hợp một cách linh hoạt, hiệu quả nên khiến cho việc tổ chức dạy học và truyền đạt kiến thức cho học sinh về thể loại này không đạt được kết quả như mong muốn

I Một số vấn đề giới thuyết về thể loại truyện truyền kỳ

Truyện truyền kỳ còn gọi là đoản thiên tiểu thuyết truyền kỳ hay tiểu thuyết truyền kỳ Đó là “một hình thức văn xuôi tự sự cổ điển Trung Quốc, vốn bắt nguồn

từ truyện kể dân gian, sau được các nhà văn nâng lên thành bác học, sử dụng những môtip kỳ quái hoang đường, lồng trong một cốt truyện có ý nghĩa trần thế, nhằm gợi

hứng thú cho người đọc” [Từ điển văn học, bộ mới, tr 1730]

Truyền kỳ là nói đến đề tài của tác phẩm thường đề cập đến những chuyện

kỳ lạ, hư ảo Yếu tố kỳ là yếu tố đóng vai trò hết sức quan trọng trong tác phẩm truyền kỳ, nó “tạo nên sức hấp dẫn bề nổi cho câu chuyện truyền kỳ như được khoác cái áo sặc sỡ, bắt mắt ( ) Vì vậy có thể nói “kỳ” là quan niệm, là cái nhìn về thế giới của truyền kỳ”

Truyện truyền kỳ có sức hấp dẫn, cuốn hút người đọc chính là bởi yếu tố

hư cấu Đó là “nhân kỳ sự thậm kỳ đặc, vị kinh nhân kiến nhi truyền chi” (tình tiết của nó khác lạ độc đáo, chưa được người nhìn thấy và lưu truyền) Có những tình tiết mới mẻ và độc đáo, thì mới có thể khắc họa được hình tượng nhân vật có tính cách rõ ràng M.Gocki xem tình tiết là một thủ pháp quan trọng trong việc miêu tả tính cách nhân vật, là “lịch sử cấu thành và phát triển của tính cách” Trong truyện truyền kỳ không phải viết “kỳ” để mà “kỳ”, để “kể láo chơi” hay “mua vui cũng được một vài trống canh” mà để gửi gắm, để ngụ ý răn dạy Các nhân vật, các chi tiết đều có yêu ghét, có chê trách, có ngợi ca, có

1

khuyến khích, Cũng vì vậy ở mỗi truyện hầu như đều tìm thấy sự “chân thú”

trong các yếu tố hư Theo đó, cái kì lạ, hư ảo bắt nguồn từ cuộc sống hiện thực.

Tóm lại, lẽ tồn tại của truyện truyền kỳ là ở chỗ đưa đến một bức tranh lạ về thế giới hiện thực và con người.

Truyện truyền kỳ có nhiều đặc trưng nổi bật Trong đó có những đặc trưng

đáng lưu ý Đó là: Thứ nhất, nó có dung lượng ngắn, cốt truyện chặt chẽ xoay quanh

một mâu thuẫn, xung đột căng thẳng, giàu kịch tính, phần nào đã có dáng dấp của

thể loại truyện ngắn cận hiện đại, thường kể về một đoạn đời của nhân vật; Thứ hai,

có sự tham gia của chi tiết hoang đường, kỳ ảo đan xen với các chi tiết hiện thực vào câu chuyện Qua các chi tiết kỳ ảo, người đọc có thể tìm thấy những vấn đề cốt lõi của hiện thực đời sống cũng như thái độ, quan niệm nhân sinh của tác giả đối với

hiện thực xã hội đương thời; Thứ ba, thế giới nhân vật bao gồm cả loại nhân vật là

người và loại nhân vật ảo dị Ở đây, thế giới con người, thế giới ảo dị (ma quỷ, thánh thần) có sự tương thông, tương giao với nhau Đặc biệt, nhân vật thường xuất hiện với hành trạng cụ thể, xác định, đến mức như “người thật, việc thật”; được phân loại

“thiện- ác, tốt- xấu, chính nghĩa- phi nghĩa”; nhiều khi đã định hình được tính cách

riêng mặc dù tính cách ấy “tĩnh” chứ không “động”, không có sự phát triển; Thứ tư,

thường có lời bình ở cuối truyện để bộc lộ thái độ, tư tưởng tình cảm chủ quan của tác giả đối với nhân vật chính trong truyện hoặc đối với câu chuyện được kể Từ đó bộc lộ quan điểm của tác giả đối với hiện thực đương thời.

II Thực trạng dạy truyện truyền kỳ ở các trường THPT

Thể loại truyện truyền kỳ là một thể loại khó tiếp cận đối với lứa tuổi học sinh trong thời đại ngày nay Từ trước đến nay việc dạy- học truyện truyền kỳ vẫn chưa đúng đặc trưng thể loại còn nhiều Không ít giáo viên dạy đọc- hiểu loại tác phẩm này không khác gì dạy đọc- hiểu truyện ngắn hiện đại và dựa trên những lý lẽ thông thường của đời sống.

Từ trước đến nay, sách giáo viên, sách hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức

kỹ năng môn Ngữ Văn và các sách thiết kế giáo án Ngữ Văn lớp 10 chỉ đề cập đến những kiến thức cụ thể liên quan đến hai văn bản thuộc thể loại truyện truyền kỳ:

Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên và Dế chọi Các tài liệu này còn ít đề cập đến

phương pháp dạy vừa mang tính chất định hướng chung của thể loại truyện truyền

kỳ vừa mang tính chất sát hợp với từng văn bản Đặc biệt, các tài liệu tham khảo để giảng dạy có ít và nếu có cũng chỉ hướng dẫn một cách sơ lược Trong sách giáo viên, sách giáo khoa và một số tài liệu tham khảo có chỗ hướng dẫn tiếp cận chưa hợp lý, chưa đúng với đặc trưng thể loại, chỉ hướng dẫn về mặt kiến thức là chủ yếu, chưa chú trọng hướng dẫn phương pháp lên lớp cho giáo viên nhất là phương pháp dạy học một tác phẩm thuộc thể loại truyền kỳ theo hướng tích cực và tích hợp.

2

Lời bình

Do đó người dạy không những phải nắm vững được đặc trưng thể loại, hiểu đúng giá trị cơ bản của cuộc sống trong tác phẩm truyền kỳ mà còn phải biết truyền thụ những điều đó đến đối tượng học sinh- lớp người đang sống ở xã hội hiện đại có đời sống vật chất và lối tư duy khác hẳn với con người trong loại truyện này Đồng thời phải tìm ra được những phương pháp dạy học phù hợp với đặc trưng thể loại truyện truyền kỳ thích hợp với từng đối tượng học sinh ở từng tác phẩm cụ thể theo từng kiểu bài dạy đáp ứng yêu cầu của phương pháp dạy học mới.

II ĐỀ XUẤT PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HIỆU QUẢ TRUYỆN TRUYỀN KÌ

Từ cơ sở lý luận và thực tiễn trên, bản thân chúng tôi đã rút ra được cách dạy đọc- hiểu truyện truyền kỳ trong trường THPT dựa trên dạy học theo đặc trưng thể loại kết hợp với tính chất từng bài học như sau:

1 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu cốt truyện

Đến với bất kỳ một tác phẩm tự sự nào khi bắt đầu bước vào hoạt động đọc-hiểu, giáo viên cũng phải hướng dẫn cho học sinh tóm tắt văn bản theo các cách: theo nhân vật chính, theo diễn biến câu chuyện, theo kết cấu- bố cục của văn bản Dựa vào đặc trưng cốt truyện của truyện truyền kỳ, ở hai bài dạy này, tôi hướng dẫn học sinh tóm tắt theo kết cấu-bố cục của truyện bằng cách hoàn thiện sơ đồ cụ thể

Ví dụ: - Ở Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên ( Nguyễn Dữ): Nối kết các

mục ô cho phù hợp:

3

c Gặp hồn ma tướng giặc và Thổ công

Bị đưa xuống âm phủ để Diêm Vương xử án

Hồn ma tướng bị trừng trị, Thổ công được trở về đền, ân thưởng Tử Văn.

Lời bình

Tử Văn được Thổ công tiến cử nhận chức quan Phán sự Đi nhận chức gặp người quen.

- Bị đưa xuống âm phủ để Diêm Vương xử án

- Hồn ma tướng giặc bị trừng trị, Thổ công được trở về đền, ân thưởng Tử Văn.

Hồn ma týớng bị trừng trị, Thổ công đýợc trở về đền, ân thýởng Tử Văn.

Giới thiệu Ngô Tử Văn và hành động đốt đền.

Cuối cùng hoàn thiện như sau:

- Ở truyện Dế chọi (hợp Bồ Tùng Linh), hướng dẫn học sinh ghép các tấm ghép

cho phù hợp:

4

Lệ cung tiến dế

Thành Danh đem dế

dâng quan huyện

Quan huyện ban cho Thành học vị tú tài

và miễn sai dịch

Quan huyện hiến dế

lên tỉnh

Quan tỉnh tiến cử quan huyện là

“người tài năng ưu

việt”

Quan tỉnh “bỏ dế

vào lồng vàng tiến

vua”

Hoàng thượng “hết sức đẹp lòng” ban thưởng cho quan tỉnh “ngựa hay, vải

1 Mở truyện

Sau khi hướng dẫn tóm tắt truyện, giáo viên yêu cầu, học sinh nhận xét về: kết cấu, cốt truyện của văn bản để từ đó học sinh nhận ra được:

- Kết cấu chặt chẽ, sự kiện này nối tiếp sự kiện kia Kết cấu truyện có đầy đủ năm thành phần của cốt truyện tự sự: trình bày, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm, mở nút,…

- Cốt truyện được kể theo thời gian một chiều nhưng được triển khai xung quanh mâu thuẫn căng thẳng giàu kịch tính.

* Ở Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên (Nguyễn Dữ): xoay xung quanh

mâu thuẫn căng thẳng giữa Ngô Tử Văn với Hồn ma tướng giặc được triển khai từ đầu đến cuối truyện, đó là mâu thuẫn giữa: thiện- ác, tốt- xấu, chính nghĩa- phi nghĩa, tri thức nước Việt- giặc ngoại xâm, con người- ma quỷ,…

→ Ý nghĩa:

- Phản ánh mâu thuẫn giữa thiện- ác, chính- tà, tri thức nước Việt và hồn ma xâm lược, con người- ma quỷ,

- Niềm tin chính nghĩa, công lý nhất định sẽ chiến thắng gian tà.

* Ở Dế chọi ( Bồ Tùng Linh): xoay xung quanh chuyện chọi dế (có

dế-mất dế- dế-mất con- được dế chọi khỏe- tiến dế chọi, cuối cùng Thành Danh và

hệ thống quan lại từ lí trưởng, quan huyện đến quan tỉnh đều được hưởng “ân huệ và phúc ấm” từ dế.

→ Ý nghĩa: Tác phẩm phản ánh cuộc sống của con người trong xã hội đương thời với thứ thuế vô lý; Tăng sức nặng cho việc mỉa mai, tố cáo bọn thống trị tham quan, độc tài.

2 Hướng dẫn học sinh phân tích, tìm hiểu nhân vật

2.1 Ở phần đọc- hiểu khái quát, sau khi tóm tắt truyện, giáo viên yêu

cầu học sinh kể tên các nhân vật chính trong truyện và nhận xét về đặc điểm nhân vật bằng câu hỏi: Em hãy phân chia hệ thống nhân vật trong truyện, dựa theo hai tiêu chí:

+ Dựa theo mức độ hư cấu của nhân vật?

+ Dựa vào đặc điểm phẩm chất của nhân vật?

5

Quan tỉnh “bỏ dế

vào lồng vàng tiến

vua”

Hoàng thượng “hết sức đẹp lòng” ban thưởng cho quan tỉnh “ngựa hay, vải

quý”

2.2 Từ đó, các em làm bài tập lựa chọn nhanh vào hai loại bảng khảo sát

nhân vật và hoàn thiện như sau:

2 Hồn ma viên tướng

họ Thôi

* Ở Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên (Nguyễn Dữ):

Nhận xét: - Luôn xuất hiện thế giới nhân vật ảo dị và nhân vật con người, nhân vật

chính diện và phản diện

- Nhân vật ảo dị chiếm đa số

- Nhân vật chính diện nhiều hơn nhân vật phản diện

TT

TÊN NHÂN VẬT Ảo dị Người Chính diện Phản diện

* Ở Dế chọi ( Bồ Tùng Linh):

Nhận xét: - Luôn xuất hiện thế giới nhân vật ảo dị và nhân vật con người, nhân vật

chính diện và phản diện

- Nhân vật con người chiếm đa số

- Nhân vật chính diện nhiều hơn nhân vật phản diện

3 Hướng dẫn học sinh phát hiện và phân tích chi tiết hiện thực và chi tiết hư ảo

6

Để giúp cho học sinh thấy được đặc sắc của truyện truyền kỳ thì ngoài việc tóm tắt truyện để nhận xét kết cấu, mâu thuẫn được triển khai trong cốt truyện thì giáo viên cần sử dụng phương pháp hoạt động nhóm hướng dẫn hai nhóm học sinh hoàn thiện bảng biểu ở nhà chỉ ra đâu là các chi tiết kỳ ảo và hiện thực trong truyện Từ đó chỉ ra ý nghĩa của các chi tiết đó.

* Ở Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên (Nguyễn Dữ):

Chi tiết

Khía cạnh

Chi tiết hiện thực Chi tiết kỳ ảo

Nhân vật

Diễn biến câu chuyện

Tác dụng

- Sau khi rút ra nhận xét, giáo viên yêu cầu rút ra ý nghĩa của các chi tiết hiện thực

và kỳ ảo được sử dụng trong truyện Giáo viên hướng dẫn học sinh lần lượt tìm ra

ý nghĩa về nghệ thuật và nội dung, cuối cùng hoàn thiện như sau (GV chiếu lên máy):

Chi tiết

Khía cạnh

Chi tiết hiện thực

Chi tiết kỳ ảo

Nhân vật

Nhân vật có lai lịch: Tử Văn (tên Soạn, người huyện Yên Dũng, đất Lạng Giang), viên Bách hộ họ Thôi ( bộ tướng của Mộc Thạnh).

Nhân vật ảo dị xuất hiện nhiều: Thổ công, đức Thánh Tản Viên, Diêm Vương, hồn ma tướng giặc, quỷ dạ xoa,

Diễn biến

câu chuyện

Câu chuyện xảy ra trong không gian, thời gian cụ thể:

+ Cuối đời nhà Hồ, quân Ngô sang xâm chiếm, vùng Yên

Câu chuyện xảy ra với chuỗi sự kiện xoay quanh chuyện thần linh và ma quỷ:

+ Tử Văn phát bệnh, quỷ sứ đến

7

Dũng, Lạng Giang thành chiến trường (thời gian giặc Minh sang chiếm nước ta: 1407- 1427) + Năm Giáp Ngọ, có người ở thành Đong Quan vốn quen biết

Tử Văn đã nhìn thấy xe quan phán sự.

+ Đến nay con cháu Tử Văn hãy còn

bắt đi + Hồn ma tướng giặc bị đày xuống ngục Cửu U;

+ Tử Văn chết đi, sống lại, không bệnh mà mất, thành Phán

sự đền Tản Viên.

+ Tử Văn cưỡi gió biến mất.

Tác dụng

- Tăng tính xác thực cho câu chuyện.

- Làm cho câu chuyện có ý nghĩa

xã hội sâu sắc

- Tăng tính lãng mạn cho câu chuyện.

- Làm cho câu chuyện trở nên sinh động, hấp dẫn.

Ý nghĩa

- Gián tiếp phản ánh hiện thực xã hội bất công đương thời, dương thế vẫn còn nhiều hiện tượng bất bình, phải đi tìm công lí ở cõi âm.

- Thể hiện khát vọng theo đuổi công lí đến cùng của con người (cõi trần + cõi âm)

- Thể hiện niềm tin chính nghĩa thắng gian tà.

* Ở Dế chọi ( Bồ Tùng Linh):

Nhân vật

Khía cạnh Thành Danh

Vợ Thành Danh

Con trai Thành Danh

Cô đồng

gù Vua, quan Chi tiết hiện thực

Chi tiết kỳ ảo

Nhận xét

8

- Sau khi rút ra nhận xét, giáo viên yêu cầu rút ra ý nghĩa của các chi tiết hiện thực và kỳ ảo được sử dụng trong truyện Giáo viên hướng dẫn học sinh lần lượt tìm ra ý nghĩa về nghệ thuật và nội dung của các chi tiết đó, cuối cùng hoàn thiện như sau (GV chiếu lên máy):

Nhân

vật

Khía cạnh

Thành Danh Vợ Thành

Danh

Con trai Thành Danh

Cô đồng

gù Vua, quan

Chi tiết

hiện thực

- Ở huyện Hoa Âm

- Đã là một đồng sinh không theo học tiếp nữa

- Vốn người chất phác, ít nói

- Giữ chân chức dịch chưa đầy một năm mà gia sản nhỏ mọn của anh

cơ hồ đã kiệt

- Gặp vụ nộp thuế,

lo buồn quá chỉ muốn chết đi.

- Đi tìm dế không được chịu đòn trăm gậy, đôi mông máu be bét Về nhà anh ta lăn lộn, trăn trở trên giường, chỉ còn nghĩ đến chuyện tự tử

- Nghe vợ kể lại chuyện con trai

“mà lạnh toát xương sống”, chuyển giận thành

- Khuyên chồng

 tìm cô đồng gù

mắng con

- Lên chín

Sợ vì làm mất dế  mách mẹ

 mẹ quát

sợ hãi  rơi xuống giếng

- Thời Tuyên Đức trong cung rất chuộng chơi chọi dế, hằng năm bắt dân gian cung tiến

- Trò đó (…)

do viên quan huyện lệnh

muốn lấy lòng quan trên đem tiến một con.

- Quan huyện không tin vào chuyện lạ

- Đem thử mới tin  Quan trên thưởng cho Thành và hiến

dế lên tỉnh Quan tỉnh vui mừng bỏ dế vào lồng tiến vua.

9

thương, vật ra kêu trời muốn chết.

Nhìn lồng dế trống không như muốn đứt hơi, tắc họng không nghĩ đến con nữa.Mặt trời mọc, Thành vẫn nằm dài, lòng buồn rười rượi.

-Hoàng thượng đẹp lòng, ban thưởng rộng rãi Quan tỉnh ban thưởng cho quan huyện, quan huyện ban thưởng cho Thành Danh.

Chi tiết

kỳ ảo

- Tìm bắt dế chọi-chú dế “thanh ma”

theo tờ giấy cô đồng vẽ

- Tìm bắt dế chọi lần hai

-Biến thành con

dế chọi kì lạ.

-Tỉnh dậy

kể lại việc mình đã hoá thành

dế, lanh lẹ, chọi giỏi.

- Có tài bói toán.

-Mảnh giấy

có hình vẽ chỉ dẫn bí ẩn.

Nhận xét - Xuất hiện ở cả thế

giới thực và ảo Là nạn nhân trực tiếp của lệ tiến dế vào cung.

 “Nỗi khốn cùng của Thành Danh luôn diễn ra ở thế giới thực, còn sự cứu vớt, an ủi anh lại xảy ra ở thế giới hoang đường.”[7, 242]

- Chỉ xuất hiện ở thế giới thực.

người tạo nên các bước ngoặt phát triển cho truyện, làm cầu nối giữa các chi tiết hiện thực với các chi

- Xuất hiện

ở cả thế giới thực

và ảo.

 Là nạn nhân gián tiếp bị áp bức đến tận cùng (thể xác và linh hồn)  Là giải pháp

“kỳ ảo” để giải toả bi

- Là người đưa ra giải pháp cứu vớt gia đình Thành Danh 

Là chất

“xúc tác”

thúc đẩy câu chuyện tiếp tục phát triển theo hướng

kỳ lạ hoá.

- Luôn xuất hiện ở thế giới hiện thực  Sự áp bức bóc lột tàn bạo của bọn thống trị theo

chuyền từ trên xuống dưới và luôn hiển hiện

ở thế giới hiện thực.

10