Trước khi ban hành Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, Nhà nước ta đã ban hành một hệ thống pháp luật, bước đầu đáp ứng được những yêu cầu cơ bản của quản lý nhà nước đối với mọi m
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
* * *
BÁO CÁO MÔN LUẬT HÀNH CHÍNH 3
CHUYÊN ĐỀ 25:
TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG CỦA NHÀ NƯỚC LÀ GÌ.
KHÁC GÌ VỚI TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG DÂN SỰ
Giảng viên hướng dẫn: Sinh viên thực hiện:
Nguyễn Lan Hương 1 Nguyễn Minh Nhựt S1200333
2 Nguyễn Thanh Thúy S1200346
3 Nguyễn Thị Châu S1200235
Lớp Luật hành chính bằng 2 - Ban đêm
Trang 2Trước khi ban hành Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, Nhà nước ta đã ban hành một hệ thống pháp luật, bước đầu đáp ứng được những yêu cầu cơ bản của quản lý nhà nước đối với mọi mặt của đời sống xã hội, trong
đó có pháp luật về trách nhiệm bồi thường của cơ quan nhà nước đối với các thiệt hại do cán bộ, công chức nhà nước gây ra trong khi thi hành công vụ Hiến pháp năm 1992 quy định: “Người bị bắt, bị giam giữ, bị truy tố, bị xét xử trái pháp luật
có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất và phục hồi danh dự” (Điều 72);
“Mọi hành vi xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể và của công dân phải được kịp thời xử lý nghiêm minh Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường về vật chất và phục hồi về danh dự” (Điều 74) Bộ luật Dân
sự năm 1995 đã dành hai điều 623 và 624 để quy định trách nhiệm bồi thường của các cơ quan nhà nước và các quy định này tiếp tục được ghi nhận trong Bộ luật dân
sự năm 2005 (Điều 619 và Điều 620)
I Trách nhiệm Bồi Thường Của Nhà Nước
1 Khái Niệm:
Theo điều 72 ,74 hiến pháp năm 1992 quy định “ Người bị bắt, bị giam giữ, bị truy tố , bị xét xử trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất và phục hồi danh dự”; “ Mọi hành vi xâm phạm lợi ích nhà nước, quyền
và lợi ích hợp pháp của tập thể và của công dân phải được kịp thời xử lý nghiêm minh Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường về vật chất và phục hồi về danh dự
Theo Luật trách nhiệm Bồi thường nhà nước năm 2009 thì “ trách nhiệm bồi thường của nhà nước đối với cá nhân, tổ chức bị thiệt hại do lỗi của người thi hành công vụ gây ra trong hoạt động quản lý hành chính, tố tụng, thi hành án”
2 Trách nhiệm bồi thường dân sự:
Bộ luật dân sự đã dành 2 điều 619 và 620 để quy định trách nhiệm bồi thường của các cơ quan nhà nước
Trang 3Điều 169 quy định bồi thường thiệt hại do cán bộ công chức gây ra Điều 120 quy định bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của
cơ quan tiến hành tố tụng gây ra
Trách nhiệm bồi thường của cán bộ, công chức,đối với cá nhân, tổ chức bị thiệt hại về vật chất, tổn thất về tinh thần do lỗi do lỗi của người thi hành công vụ gây ra trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ được nhà nước giao
Mục đích của việc bồi thương thiệt hại là nhằm hoàn thiện chế độ bảo
hộ của nhà nước đối với các quyền , lợi ích hợp pháp của công dân, trong đó có quyền được bồi thường thiệt hại do cán bộ, công chức nhà nước gây ra khi thi hành công vụ
Theo Từ điển Tiếng Việt, trách nhiệm có thể được hiểu theo hai nghĩa: Một là “phần việc được giao cho hoặc coi như được giao cho, phải bảo đảm làm tròn, nếu kết quả không tốt thì phải gánh chịu phần hậu quả”, hai là “sự ràng buộc đối với lời nói, hành vi của mình, bảo đảm đúng đắn, nếu sai trái thì phải gánh chịu phần hậu quả” Theo hai cách định nghĩa như trên thì trách nhiệm có nhiều điểm tương đồng với nghĩa vụ, nhưng nó cũng hàm chứa một điểm khác biệt quan trọng,
đó là yếu tố “hậu quả” Với trách nhiệm pháp lý, tức trách nhiệm đã được điều chỉnh và bảo vệ bởi các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành, các “hậu quả” này sẽ là “hậu quả bất lợi” được áp đặt lên những người phải chịu trách nhiệm pháp lý Trách nhiệm pháp lý luôn là một chế định quan trọng đối với mọi hệ thống luật, vì nó chính là bảo đảm cho sự tuân thủ pháp luật của các thành viên trong xã hội, Trách nhiệm pháp lý xuất hiện khi có sự vi phạm pháp luật, là hậu quả của hành vi vi phạm và thể hiện sự răn đe của Nhà nước đối với những hành vi vi phạm
3 Phạm vi điều chỉnh:
Theo điều 6 khoản 1 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước điều chỉnh những vấn đề sau đây: phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đối với cá
Trang 4nhân, tổ chức bị thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra trong hoạt động quản lý hành chính, tố tụng, thi hành án; thủ tục giải quyết bồi thường thiệt hại; quyền, nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức bị thiệt hại; kinh phí bồi thường và trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ đã gây ra thiệt hại
II Căn cứ xác định trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước quy định về căn cứ xác định trách nhiệm bồi thường cho 2 lĩnh vực hoạt động khác nhau, cụ thể là:
- Căn cứ xác định trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong hoạt động quản lý hành chính, tố tụng dân sự, tố tụng hành chính và thi hành án (khoản 1 Điều 6) bao gồm:
+ Có văn bản xác định hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ của
cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường quy định tại Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
+ Có thiệt hại thực tế do hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây ra đối với người bị thiệt hại
1 Phân loại và Phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước chỉ quy định trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong lĩnh vực quản lý hành chính, tố tụng và thi hành án Như vậy, các thiệt hại do hoạt động xây dựng pháp luật gây ra chưa được Nhà nước bồi thường
1.1 Phạm vi trách nhiệm bồi thường trong hoạt động quản lý hành chính
Điều 13 của Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đã quy định cụ thể các nhóm hành vi mà nếu gây ra thiệt hại thì Nhà nước có trách nhiệm bồi thường, bao gồm:
Trang 51 Ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính.
2 Áp dụng biện pháp ngăn chặn vi phạm hành chính và bảo đảm việc xử lý
vi phạm hành chính.
4 Áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa người vào trường giáo dưỡng, đưa người vào cơ sở giáo dục hoặc đưa người vào cơ sở chữa bệnh.
5 Cấp, thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh; Giấy chứng nhận đầu
tư, giấy phép và các giấy tờ có giá trị như giấy phép.
6 Áp dụng thuế, phí, lệ phí; thu thuế, phí, lệ phí; truy thu thuế; thu tiền sử dụng đất.
7 Áp dụng thủ tục hải quan.
8 Giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất; bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng, tái định cư; cấp hoặc thu hồi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất.
9 Ban hành quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh.
10 Cấp văn bằng bảo hộ cho người không đủ điều kiện được cấp văn bằng bảo hộ; cấp văn bằng bảo hộ cho đối tượng sở hữu công nghiệp không đủ điều kiện được cấp văn bằng bảo hộ; ra quyết định chấm dứt hiệu lực của văn bằng bảo hộ.
11 Không cấp Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, Giấy chứng nhận đầu
tư, giấy phép và các giấy tờ có giá trị như giấy phép, văn bằng bảo hộ cho đối tượng có đủ điều kiện.
12 Các trường hợp được bồi thường khác do pháp luật quy định.
Trang 6Đây là những nhóm hành vi có ảnh hưởng lớn đến các quyền cơ bản của công dân như quyền tự do thân thể, quyền tự do kinh doanh, quyền tự do sở hữu do đó cần được Nhà nước dành sự quan tâm đặc biệt, bằng cách cam kết sẽ bồi thường nếu các hành vi này gây ra thiệt hại cho tổ chức, cá nhân Như vậy, thiệt hại do các hành vi khác (không được quy định trong Điều 13 của Luật) gây ra thì không được Nhà nước bồi thường Ngoài ra, để thể hiện sự tôn trọng của Nhà nước đối với việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, tại Điều
13 của Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đã quy định thêm khoản 12, theo đó, Nhà nước có trách nhiệm bồi thường đối với thiệt hại gây ra trong các trường hợp khác nếu được pháp luật quy định
1.2 Phạm vi trách nhiệm bồi thường trong hoạt động tố tụng dân sự, tố tụng hành chính
Vấn đề bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền trong tố tụng dân sự, tố tụng hành chính đã được ghi nhận trong Bộ luật dân sự và pháp luật về tố tụng, Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đã quy định cụ thể 4 trường hợp được Nhà nước bồi thường (Điều 28), bao gồm:
- Tự mình áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời
- Áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời khác với biện pháp khẩn cấp tạm thời
mà cá nhân, cơ quan, tổ chức có yêu cầu
- Áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời vượt quá yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời của cá nhân, cơ quan, tổ chức
- Ra bản án, quyết định mà biết rõ là trái pháp luật hoặc cố ý làm sai lệch hồ
sơ vụ án
- Về cơ quan có trách nhiệm bồi thường trong hoạt động tố tụng dân sự, tố tụng hành chính, Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước quy định tương ứng
Trang 7với các trường hợp được bồi thường theo quy định tại Điều 28 về phạm vi trách nhiệm bồi thường trong hoạt động tố tụng dân sự, hành chính (Điều 33)
Đối với một số trường hợp như Toà án quy định có trách nhiệm bồi thường
đã được chia tách, sáp nhập, hợp nhất, giải thể hoặc người tiến hành tố tụng dân sự,
tố tụng hành chính không còn làm việc tại Toà án tại thời điểm thụ lý đơn yêu cầu bồi thường thì việc xác định cơ quan có trách nhiệm bồi thường được thực hiện theo quy định chung tại Điều 14 của Luật này
1.3 Điều kiện phát sinh quyền yêu cầu bồi thường và trách nhiệm bồi
thường:
Điều kiện phát sinh quyền yêu cầu bồi thường: Quan hệ trách nhiệm bồi
thường của Nhà nước được xác định là quan hệ dân sự đặc thù, vì vậy, khác với các quan hệ pháp luật dân sự thông thường, Luật TNBTCNN không quy định cho người bị thiệt hại được quyền làm đơn yêu cầu Nhà nước bồi thường ngay sau khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình đã bị vi phạm Theo quy định tại Điều 4 của Luật thì quyền này chỉ phát sinh khi có văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định hành vi của người thi hành công vụ là trái pháp luật hoặc có bản án, thuộc các trường hợp được bồi thường Việc quy định như vậy là thể hiện rõ một trong những nguyên tắc xuyên suốt của Luật TNBTCNN là phải bảo đảm sự kết hợp hài hoà giữa mục tiêu bảo vệ lợi ích của cá nhân, tổ chức bị thiệt hại và lợi ích của Nhà nước, tức là Luật TNBTCNN được ban hành là nhằm bảo vệ lợi ích của cá nhân, tổ chức người bị thi hành công vụ gây thiệt hại nhưng đồng thời cũng phải bảo đảm sự hoạt động ổn định, có hiệu quả của các cơ quan công quyền Như vậy, nếu quy định quyền yêu cầu bồi thường phát sinh ngay từ thời điểm người bị thiệt hại cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị vi phạm thì sẽ gây ảnh hưởng không tốt đến sự hoạt động của các cơ quan nhà nước
III: Sự khác nhau giữa trách nhiệm bồi thường nhà nước với trách nhiệm bồi thường dân sự
Trang 81 Trách nhiệm bồi thường nhà nước
Điều đầu tiên của Luật Trách nhiệm bồi thường của nhà nước quy định: Cá nhân, tổ chức bị thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra trong hoạt động quản lý hành chính, tố tụng, thi hành án thì được nhà nước bồi thường Như vậy, luật khẳng định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do cán bộ, công chức nhà nước gây ra là trách nhiệm bồi thường của nhà nước nói chung chứ không phải là của từng cơ quan trực tiếp quản lý công chức đã gây thiệt hại như tinh thần các quy định trước đó
Quy định này sẽ tạo thuận lợi cho người bị thiệt hại khi thực hiện quyền yêu cầu bồi thường của mình, nhất là trong trường hợp thiệt hại do công chức thuộc nhiều cơ quan khác nhau gây ra
Một điểm mới khác so với trước đây là luật quy định hành vi không thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của người thi hành công vụ mà gây thiệt hại thì nhà nước cũng phải bồi thường
Tuy nhiên, luật quy định điều kiện phát sinh quyền được bồi thường là phải có văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định hành vi của người thi hành công vụ là trái pháp luật hoặc có bản án, quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng xác định người bị thiệt hại thuộc các trường hợp được bồi thường “Nếu quy định quyền yêu cầu bồi thường phát sinh ngay từ thời điểm người bị thiệt hại cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị vi phạm thì sẽ gây ảnh hưởng không tốt đến
sự hoạt động ổn định của các cơ quan nhà nước”
Nhà nước có trách nhiệm bồi thường khi có hành vi “áp dụng biện pháp buộc tháo dỡ nhà ở, công trình, vật kiến trúc” Ngoài ra, hành vi ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính; cấp, thu hồi giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, giấy chứng nhận đầu tư, giấy phép và các giấy tờ có giá trị như giấy phép; bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng, tái định cư mà gây thiệt hại cũng đều phải bồi thường
Trang 9Đây là những hành vi được nhà nước bồi thường và các hành vi này đều có liên quan đến các quyền cơ bản của công dân như quyền tự do thân thể, quyền tự
do kinh doanh, quyền sở hữu
Ban soạn thảo Luạt trách nhiệm bồi thường của nhà nước năm 2009 tronng thời gian đầu vẫn quan niệm trách nhiệm bồi thường ở đay là một dạng trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng, nhưng quan niệm này kjhoong hợp lý Đây là một loại quan hệ tài sản, nên nó dựa trên những nguyên tắc chung của luật dân sự nhưng trong nhiều lĩnh vực pháp luật có lien quan đến tài sản, trong số đó có trách nhiệm bồi thường trong hoạt động hành chính, kể cả trong tố tụng hành chính Đây chỉ là một loại quan hệ tài sản
2 Trách nhiệm bồi thường dân sự:
Có thể thấy, dù định nghĩa bằng cách này hay cách khác, TNDS vẫn được hiểu là một loại trách nhiệm pháp lý Vì vậy, nó mang những đặc tính chung của trách nhiệm pháp lý như luôn đi kèm với chế tài, phải được Nhà nước quy định trong các văn bản pháp luật, ngoài ra với tư cách là một TNDS, đương nhiên nó phải mang những đặc trung riêng của lĩnh vực dân sự:
Căn cứ phát sinh TNDS phải là hành vi vi phạm pháp luật dân sự, cụ thể hơn là việc không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ của người có nghĩa vụ dân sự
TNDS luôn có tính tài sản, tức là phải liên quan trực tiếp đến tài sản, vì lợi ích của các bên trong quan hệ nghĩa vụ dân sự hướng đến bao giờ cũng mang tính tài sản Vì vậy, TNDS chính là trách nhiệm bù đắp cho bên bị vi phạm nghĩa vụ một lợi ích vật chất nhất định
Chủ thể chịu TNDS ngoài người vi phạm nghĩa vụ còn có thể là những chủ thể khác như: Pháp nhân, cơ quan, tổ chức, người đại diện theo pháp luật cho người chưa thành niên
Trang 10Hậu quả bất lợi mà người vi phạm nghĩa vụ phải gánh chịu có thể là việc phải thực hiện nghĩa vụ, thực hiện đúng và thực hiện đủ nghĩa vụ và nếu có thiệt hại thực tế từ vi phạm đó thì sẽ phát sinh thêm trách nhiệm bồi thường thiệt hại
Thứ nhất, trách nhiệm dân sự là quan hệ luật tư giữa hai chủ thể độc lập có
địa vị pháp lý bình đẳng, và bên vi phạm phải gánh chịu trực tiếp trước bên có quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm chứ không phải chịu trách nhiệm trước Nhà nước hoặc người khác, trừ trường hợp chế tài vô hiệu hợp đồng do chống lại trật tự công cộng và đạo đức xã hội;
Thứ hai, trách nhiệm dân sự bao giờ cũng là trách nhiệm tài sản;
Thứ ba, trách nhiệm dân sự được áp dụng đối với bên vi phạm phải tương
xứng với hậu quả của hành vi vi phạm, tức là tương xứng với mức độ tổn thất về vật chất hoặc tinh thần mà người thiệt hại phải gánh chịu;
Thứ tư, trách nhiệm dân sự phải được áp dụng thống nhất và như nhau đối
với các chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự
Trước hết, nói tới đặc điểm thứ ba trong khái quát trên Mức độ tổn thất về
tinh thần khó có thể vật chất hoá, do đó, khó có thể xác định được mức độ tương xứng về bồi thường vật chất Nên thông thường, trong việc xâm phạm quyền nhân thân, hầu hết đều kết hợp nhiều loại chế tài đối với người vi phạm mà bù đắp tổn thất chỉ là một trong số đó Điều 611, khoản 2, Bộ luật Dân sự 2005 có nhắc tới việc bù đắp tổn thất về tinh thần cho người bị vi phạm, tuy nhiên không hề bày tỏ tinh thần bù đắp tương xứng với thiệt hại về tinh thần, nên tự đưa ra một giới hạn tối đa cho khoản bù đắp đó là không quá mười tháng lương tối thiểu do Nhà nước quy định, trong trường hợp các bên không thể thoả thuận được mức bồi thường Khi đưa ra đặc điểm thứ ba nêu trên thì có thể lập luận rằng: pháp luật có thể quy định những trường hợp ngoại lệ mà trách nhiệm dân sự không nhất thiết phải phù hợp và tương xứng với mức độ tổn thất về vật chất và /hoặc tổn thất về tinh thần do hành vi vi phạm gây ra; và phạt vi phạm hợp đồng theo thoả thuận là một minh chứng cho ngoại lệ này; và “tuy nhiên, điều cần lưu ý là ngay cả đối với một số dạng, loại hợp đồng có thoả thuận phạt vi phạm, quy tắc “phù hợp và tương xứng”