PHONG CÁCH QUAY PHIM CỦA EMMANUEL LUBEZKI TRONG 3 BỘ PHIM CHILDREN OF MEN, GRAVITY VÀ THE REVENANT

Từ đầu những năm 2000 trở lại đây, tên tuổi của những nhà làm phim Mexico ngày càng tạo nên dấu ấn sâu sắc trong nền điện ảnh Hollywood. Riêng trong lễ trao giải Oscar lần thứ 79 (2007) đã có 16 đề cử cho bộ ba đạo diễn Mexico Alfonso Cuarón, Guillermo del Toro và Alejandro González Iñárritu. Ngoài ba cái tên tiêu biểu trên với những thu hoạch ấn tượng cả về giải Oscar hoặc doanh thu, còn có một số cái tên khác như: Fernando Meirelles, Walter Salles, Rodrio Garcia... Chính Làn sóng mới từ đất nước Mỹ Latinh này đã góp phần tạo nên sự đổi mới, phát triển cho điện ảnh Hollywood. Đáng lưu ý, là làm nên Làn sóng mới này không chỉ có tên tuổi các đạo diễn, mà có sự góp mặt của một nhà quay phim, người duy nhất từng đạt kỷ lục giành tượng vàng Oscar trong ba năm liên tiếp: Emmanuel Lubezki. Nếu như việc các đạo diễn cố gắng xây dựng một phong cách riêng đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của điện ảnh, thì ta cũng có thể thấy được đóng góp đó từ các nhà quay phim tiêu biểu như Emmanuel Lubezki. Triển khai đề tài này, đánh giá nghệ thuật quay phim của Emmanuel Lubezki theo hướng tiếp cận từ phong cách tác giả, chúng tôi hiểu rằng, nhận định ngôi “tác giả điện ảnh” cho một nhà quay phim thay vì một đạo diễn là một khác biệt lớn. Nhưng dựa trên việc phân tích những tác phẩm tiêu biểu, đạt nhiều giải thưởng danh giá của các Liên hoan phim lớn trên thế giới của nhà làm phim này, chúng tôi đã tìm các điểm tương đồng về phong cách để chứng minh hướng nghiên cứu này là cần thiết, có tính thời sự để nhận diện, khẳng định những nỗ lực sáng tạo của người nghệ sĩ. Đồng thời, chúng tôi mong muốn mở ra một cách nhìn mới về đóng góp, vị trí của các nhà quay phim trong sự hình thành các kiệt tác điện ảnh nói riêng, và cả ngành nghệ thuật thứ 7 nói chung.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội - 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-ĐẶNG HÀ PHƯƠNG

PHONG CÁCH QUAY PHIM CỦA EMMANUEL LUBEZKI TRONG 3 BỘ PHIM

CHILDREN OF MEN, GRAVITY VÀ THE REVENANT

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành:

Lý luận, Lịch sử và Phê bình điện ảnh - truyền hình

Mã số: 60 21 02 31

Người hướng dẫn khoa học: TS Phùng Ngọc Kiên

Hà Nội - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn tốt nghiệp Phong cách quay phim của Emmanuel Lubezki trong 3 bộ phim Children of Men, Gravity và The Revenant

là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của

TS Phùng Ngọc Kiên Nội dung luận văn là kết quả nghiên cứu khách quan,trung thực của bản thân thân tôi và chưa từng được công bố trong bất kì côngtrình nghiên cứu nào trước đây Những nhận xét, đánh giá của các tác giả mà tôi

sử dụng trong luận văn đều được trích dẫn rõ ràng, cụ thể Nếu phát hiện có bất

kỳ sự gian lận nào, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 11 tháng 11 năm 2017

Học viên

Đặng Hà Phương

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô, gia đình và bạn bè đãdạy dỗ, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình tôi theo học chương trìnhcao học, chuyên ngành Lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh – truyền hình tạitrường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

Luận văn Phong cách quay phim của Emmanuel Lubezki trong 3 bộ phim Children of Men, Gravity và The Revenant của tôi được hoàn thành nhờ sự

hướng dẫn tận tình của TS Phùng Ngọc Kiên Em xin gửi tới thầy lời cảm ơnchân thành nhất

Hà Nội, 11 tháng 11 năm 2017.

Học viên

Đặng Hà Phương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Mục đích, ý nghĩa của đề tài 3

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Cấu trúc luận văn 12

NỘI DUNG 14

Chương 1: LÝ THUYẾT TÁC GIẢ VÀ SỰ NGHIỆP ĐIỆN ẢNH CỦA EMMANUEL LUBEZKI 14

1.1 Lý thuyết tác giả 14

1.1.1 Tác giả và tác giả điện ảnh 14

1.1.2 Lý thuyết tác giả trong lịch sử điện ảnh 16

1.2 Đạo diễn hình ảnh/ Giám đốc hình ảnh/ Director of photography 20

1.3 Sự nghiệp điện ảnh của Emmanuel Lubezki 23

1.3.1 Emmanuel Lubezki và làn sóng Mexico ở Hollywood 23

1.3.2 Tổng quan về quá trình làm phim của Emmanuel Lubezki 25

1.3.3 Vài nét khái quát về Children of Men, Gravity và The Revenant 26

1.3.3.1 Children of Men 26

1.3.3.2 The Gravity 27

1.3.3.3 The Revenant 27

Tiểu kết 28

Chương 2: TÍNH TỰ NHIÊN 29

2.1 Cảnh quay dài 29

2.1.1 Children of Men 31

2.1.2 Gravity 35

2.1.3 The Revenant 39

2.2 Chuyển động máy linh hoạt 45

2.2.1 Children of Men 46

2.2.2 Gravity 48

2.2.3 The Revenant 52

2.3 Ánh sáng tự nhiên ấn tượng 56

Tiểu kết 60

Chương 3: TÍNH ĐỐI THOẠI 61

3.1 Sự ám ảnh của việc chia đôi khuôn hình 61

3.2 Những cảnh quay hắt lên trời như chỉ dấu thời điểm, tâm trạng 65

3.2.1 Children of Men 66

3.2.2 Gravity 66

3.3.3 The Revenant 67

3.3 Điểm nhìn đa dạng 68

3.3.1 Điểm nhìn nhân vật 68

3.3.2 Chuyển động máy như người đồng hành 71

3.3.3 Tư duy độc lập của máy quay 74

3.4 Không gian linh hoạt, giàu tính biểu tượng 77

3.5 Các chất lỏng trên màn hình biểu hiện tính thực tế 83

Tiểu kết 86

KẾT LUẬN 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

PHỤ LỤC 1

1 BẢN GHI CẢNH PHIM "CHILREN OF MEN" 1

2 BẢN GHI CẢNH PHIM "GRAVITY" 14

3 BẢN GHI CẢNH PHIM "THE REVENANT" 29

MỞ ĐẦU 1.Mục đích, ý nghĩa của đề tài

1.1 Lý do chọn đề tài

Từ đầu những năm 2000 trở lại đây, tên tuổi của những nhà làm phim Mexicongày càng tạo nên dấu ấn sâu sắc trong nền điện ảnh Hollywood Riêng trong lễ traogiải Oscar lần thứ 79 (2007) đã có 16 đề cử cho bộ ba đạo diễn Mexico AlfonsoCuarón, Guillermo del Toro và Alejandro González Iñárritu Ngoài ba cái tên tiêubiểu trên với những thu hoạch ấn tượng cả về giải Oscar hoặc doanh thu, còn có một

số cái tên khác như: Fernando Meirelles, Walter Salles, Rodrio Garcia Chính Lànsóng mới từ đất nước Mỹ Latinh này đã góp phần tạo nên sự đổi mới, phát triển chođiện ảnh Hollywood Đáng lưu ý, là làm nên Làn sóng mới này không chỉ có têntuổi các đạo diễn, mà có sự góp mặt của một nhà quay phim, người duy nhất từngđạt kỷ lục giành tượng vàng Oscar trong ba năm liên tiếp: Emmanuel Lubezki

Ảnh Mở đầu 1 – Emmanuel Lubezki nhận tượng vàng Oscar lần thứ 2

Nếu như việc các đạo diễn cố gắng xây dựng một phong cách riêng đã gópphần thúc đẩy sự phát triển của điện ảnh, thì ta cũng có thể thấy được đóng góp đó

từ các nhà quay phim tiêu biểu như Emmanuel Lubezki Triển khai đề tài này, đánhgiá nghệ thuật quay phim của Emmanuel Lubezki theo hướng tiếp cận từ phongcách tác giả, chúng tôi hiểu rằng, nhận định ngôi “tác giả điện ảnh” cho một nhà

quay phim thay vì một đạo diễn là một khác biệt lớn Nhưng dựa trên việc phân tíchnhững tác phẩm tiêu biểu, đạt nhiều giải thưởng danh giá của các Liên hoan phimlớn trên thế giới của nhà làm phim này, chúng tôi đã tìm các điểm tương đồng vềphong cách để chứng minh hướng nghiên cứu này là cần thiết, có tính thời sự đểnhận diện, khẳng định những nỗ lực sáng tạo của người nghệ sĩ Đồng thời,chúng tôi mong muốn mở ra một cách nhìn mới về đóng góp, vị trí của các nhàquay phim trong sự hình thành các kiệt tác điện ảnh nói riêng, và cả ngành nghệthuật thứ 7 nói chung.

1.2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Phân tích các bộ phim của Emmanuel Lubezki từ góc nhìn lý thuyết tác giả làquá trình đánh giá một cách nghiêm túc, chi tiết với các tính toán, ví dụ trực quan.Qua đó chỉ ra góc nhìn mạnh mẽ, kỹ năng chuyên nghiệp, cùng thẩm mỹ hiếm thấycủa nhà quay phim này Những lựa chọn để thể hiện hình ảnh cho phim cũng chothấy nỗ lực khám phá các biên độ thể hiện của hình ảnh, các sáng tạo và nỗ lực làmmới các kỹ năng thông thường của quay phim Đồng thời, nghiên cứu phong cáchquay phim của Emmanuel Lubezki cũng cho thấy sự chuyển mình của nghệ thuậtquay phim nói riêng và điện ảnh thế giới nói chung, đó là sự kết hợp sức mạnh của

kỹ thuật số với thẩm mỹ cá nhân để tạo ra những cảnh phim không tưởng, nhưng lạithực tế hoặc đẹp mắt nhất có thể Điều này cũng lý giải được các câu hỏi mang tínhthời sự: Vì sao Emmanuel Lubezki được công nhận ở cả 3 kỳ Oscar liên tiếp?Những ảnh hưởng của Emmanuel Lubezki đến điện ảnh Hollywood và điện ảnh thếgiới trong thời điểm hiện tại và tương lai?

Việc lựa chọn đề tài này cũng tạo điều kiện cho người thực hiện có cơ hội mởmang về kiến thức, thẩm mỹ, phục vụ cho công việc cá nhân (đạo diễn, biên tậpviên) Việc tìm hiểu phong cách cá nhân của Emmanuel Lubezki từ lý thuyết tác giảcũng đặt ra khả năng nhìn nhận dấu ấn cá nhân, đóng góp và vai trò của các nhà quayphim trong các sản phẩm điện ảnh tại Việt Nam, khuyến khích họ thể hiện tài năng vàsáng tạo cá nhân trong khi vẫn phục vụ tốt cho ý tưởng của đạo diễn

2.Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Sách đề cập tới Emmanuel Lubezki

Từ khi bộ ba Alfonso Cuarón, Guillermo del Toro và Alejandro GonzálezIñárritu gây tiếng vang, được gọi là “ba chàng lính ngự lâm” của điện ảnh Mexico ởHollywood, giới phê bình điện ảnh đã dành sự chú ý cho điện ảnh Mexico Nhiềucuốn sách nhắc đến điện ảnh Mexico là nhắc đến bộ ba này, nhưng không phải cuốnsách nào cũng đánh giá đầy đủ vai trò của Emmanuel Lubezki – người có mặt trongcác tác phẩm thành công nhất của ít nhất 2 trong 3 đạo diễn này

2012: Latino American Cinema: An Encyclopedia of Movies, Stars, Concepts,

and Trends của Scott L Baugh, do Greedwood, thuộc ABC-CLIO,LLC xuất bản.

Là “Bách khoa toàn thư về phim, các ngôi sao, khái niệm và xu hướng” của Điệnảnh Mỹ Latin, cuốn sách cung cấp các khái niệm ngắn gọn, các thảo luận, cũng nhưphân tích của các nghệ sĩ, và phác họa cơ bản một số khái niệm, mang tính chỉ dẫnkhi nghiên cứu về điện ảnh Mỹ Latin Emmanuel Lubezki được nhắc đến là nhàquay phim của Alfonso Cuarón với một số bộ phim tiêu biểu [16]

2015: The Real Emmanuel Lubezki - 66 Things You Did Not Know do Joyce

Camacho tổng hợp, Emereo Publishing xuất bản Đúng như cái tên của cuốn sách,tác giả cung cấp 66 thông tin về các thành công, thông tin đời sống cá nhân, tuổithơ, cũng như sự nghiệp của Emmanuel Lubezki dưới góc độ một nhà quay phimnổi tiếng [20]

2016: Contemporary Cinematographers on Their Art của Pauline B Rogers, do

CRC Press ấn hành cung cấp các thông tin về sự nghiệp của 12 nhà quay phimđương đại Trong đó, tái hiện khá bao quát quá trình phát triển của EmmanuelLubezki từ khi là một cậu bé yêu nhiếp ảnh cho đến khi bắt đầu bắt tay vào thựchiện một số bộ phim tại Hollywood Pauline B Rogers cung cấp những đoạn phỏngvấn khá chi tiết, cho thấy cách tiếp cận của Emmanuel Lubezki với nghề quay phim,

về các sự lựa chọn kỹ thuật cũng như lý do của các sự lựa chọn đó Bên cạnh đó,cuốn sách cũng cung cấp các câu chuyện xung quanh Emmanuel Lubezki với đoànlàm phim Qua đó cho thấy, các sáng tạo về mặt hình ảnh, ánh sáng của ông trước

tiên đã mang lại sự đổi mới cho điện ảnh Mexico, sau đó là điện ảnh Hollywood [33]

2016: The Three Amigos: The Transnational Filmmaking of Guillermo del

Toro, Alejandro González Iñárritu, and Alfonso Cuarón của Deborah Shaw, xuất

bản tại Oxford University Press Vào thời điểm ra mắt, đây là cuốn sách phục vụhọc tập đầu tiên viết về sự nghiệp của bộ ba đạo diễn người Mexico: Guillermo delToro, Alejandro González Iñárritu, và Alfonso Cuarón, cũng như những bộ phimquan trọng nhất của họ Qua đó, tác giả chứng minh: họ đã có những bộ phim quantrọng làm thay đổi từ ngành điện ảnh Mexico cho đến điện ảnh Hollywood dù vớiphim bom tấn hay phim độc lập Cuốn sách công nhận họ đã gặt hái thành côngquốc tế chưa từng có, vượt qua biên giới ngôn ngữ, quốc gia, thách thức quan niệmphân biệt phim thương mại và phim độc lập cũng như quan điểm hình dung nềnđiện ảnh Hoa Kỳ, Châu Mỹ La tinh và Châu Âu như những thực thể rời rạc Đángtiếc là, tuy đóng góp vào thành công của các đạo diễn này, nhưng EmmanuelLubezki chỉ được nhắc đến như một cái tên [35]

2.2 Các nghiên cứu, tiểu luận, bài viết về Emmanuel Lubezki

Thành tích kỷ lục của Emmanuel Lubezki gây ấn tượng mạnh và thu hút nhiềunhà phê bình, nhà báo đề cập đến Phần nhiều khai thác mối quan hệ giữaEmmanuel Lubezki với các đạo diễn quen thuộc mà ông cộng tác Tại Việt Nam,phần lớn các bài viết đều được dịch từ các trang mạng và báo chí quốc tế Nênchúng tôi xin được đánh giá các bài viết của các tác giả quốc tế

Trong đó, đáng chú ý có bài nghiên cứu Điện ảnh dạng lỏng và sự đại diện

của các mối đe dọa từ virut trong phim Children of Men của Alfonso Cuarón”

(Liquid Cinematography and the Representation of Viral Threats in Alfonso

Cuarón’s Children of Men) của Julia Echeverría Domingo tại Đại học Zaragoza

(Tây Ban Nha) Tác giả đặt ra khái niệm thú vị - “Điện ảnh dạng lỏng”, trong đó,các cảnh quay dài giúp tạo cảm giác bộ phim trung thành với thực tế, bởi sự tươnggiao giữa hư cấu và thời gian thực trong một không gian “uncut” (không cắt cảnh).Nhưng cô chỉ nhìn nhận kỹ thuật này như một ý định của đạo diễn để thể hiện mối đedọa từ các dịch bệnh, thay vì là ngôn ngữ điện ảnh mang tính phong cách của quay phim

[24]

Ji Young Hong của Đại học Chung – Ang (Seoul, Hàn Quốc) - tác giả của bài

nghiên cứu Ta nói gì khi ta nói về điện ảnh (What We Talk About When We Talk

About Cinema) có phát hiện khá thú vị rằng: trái với mục đích dùng cảnh quay dài

để miêu tả dòng ý thức, thì chuyển động của camera trong cảnh phim gần như duy

nhất của Emmanuel Lubezki thực hiện trong phim Birdman đôi khi không nhằm

mục đích nắm bắt các cảm xúc cụ thể Ji Young Hong cũng đánh giá việc AlejandroGonzález Iñárritu lựa chọn Emmanuel Lubezki làm đạo diễn hình ảnh là nhằm đảmbảo các diễn viên có sự tự do trong di chuyển mà không làm hi sinh chất lượng hìnhảnh Kết quả là Iñárritu tạo nên cuộc cách mạng đối với sự hiểu biết truyền thống vềđiện ảnh, về vấn đề biên tập phim cũng như khả năng tách rời thời gian và khônggian Nhưng cô lại nhìn nhận việc Emmanuel Lubezki cũng phụ trách đạo diễn hình

ảnh cho phim Tree of Life của Terrence Malick (2011) và To the Wonder (2012) –

những phim trình bày dòng trừu tượng của ý thức; nghĩa là “phong cách quay phimđược xác định bởi phong cách đạo diễn” [29]

Nhìn nhận về cú máy dài trong Children of Men, James N Udden của trường Đại học dự bị Gettysburg trong bài Đứa con của cú quay dài: Thẩm mỹ điện ảnh

của Alfonso Cuaron trong cái bóng của toàn cầu hóa (Child of the Long Take:

Alfonso Cuaron 's Film Aesthetics in the Shadow of Globalization) đã đánh giá tính

năng thẩm mỹ nổi bật nhất trong bộ phim Children of Men là những cú máy với thời

lượng vượt quá tiêu chuẩn ngành [40]

Chính các nhà báo, cây viết viết về nghệ thuật trên các trang báo mạng điện tử,các trang tin lại có sự đánh giá cặn kẽ hơn về vai trò của Emmanuel Lubezki trong

các bộ phim thành công mà ông đã tham gia Bài báo Lubezki đạt được cú máy dài

bất thường (Lubezki achieves the extraordinary long shot) của Giovanni Fazio đăng

trên extraordinary-long-shot/#.WgV1Zx8X6Uk phân tích những trường đoạn đáng chú ýnhờ cú máy dài, và khẳng định: “Khi điện ảnh phát triển từ phim truyền thống sangdạng kỹ thuật số, Lubezki đang dẫn đầu” [25] Trên trang web

https://www.japantimes.co.jp/culture/2016/04/20/films/lubezki-achieves-https://www.thecinemaholic.com/top-10-cinematographers/, Amal Singh cũng đồng

quan điểm khi xếp Emmanuel Lubezki ở vị trí số 1 trong 10 nhà làm phim hàng

đầu đang làm cho Hollywood hiện nay (10 Best Cinematographers Working in

Hollywood Today) [37] Selmin Kara có bài viết Những quái vật của kỹ thuật số

hoang dã: Điện ảnh kỹ thuật số nguyên thủy và câu hỏi về nguồn gốc (Beasts of the

digital wild: Primo Digital cinema and the question of origins), xuất bản trong

Sequence 1.4 (2014) của OCAD University Open Research Repository, đăng trên

http://openresearch.ocadu.ca/id/eprint/457/1/Kara_Selmin_2014.pdf Trong đó, côkhẳng định các phim của Emmanuel Lubezki thực hiện có “chủ nghĩa hiện thựcthẩm mỹ nhân văn” [30] Ngoài ra, là rất nhiều bài phỏng vấn để tìm ra thành côngcủa Emmanuel Lubezki Như của Jenelle Riley tronghttp://variety.com/2015/artisans/production/the-revenant-cinematography-

emmanuel-lubezki-1201661435/, hay bài phỏng vấn dài của Jen Yamato tronghttps://www.thedailybeast.com/the-making-of-the-revenant-meet-emmanuel-lubezki-the-man-who-makes-movies-beautiful, và rất chi tiết, như của Matt Grobar trênhttp://deadline.com/2015/12/emmanuel-chivo-lubezki-revenant-cinematographer-interview-oscars-1201671835/

Như vậy, trong khi rất nhiều tác giả đánh giá cao thành công về mặt hình ảnhcủa các bộ phim mà Emmanuel Lubezki đã tham gia, nhiều nhà nghiên cứu vẫnđánh giá thành quả đó một cách quán tính, quy về quyết định của đạo diễn Nhữngngười ghi nhận thành công của Emmanuel Lubezki cũng mới chỉ nhìn nhận ông nhưmột nhà làm phim đoạt giải, một nhà quay phim xuất sắc Còn phong cách quayphim của ông từ góc nhìn của lý thuyết tác giả vẫn chưa được ai nhìn nhận một cáchtoàn diện, có hệ thống trên phạm vi các nghiên cứu quốc tế cũng như Việt Nam Với

đề tài Phong cách quay phim của Emmanuel Lubezki trong 3 bộ phim Children of

Men, Gravity và The Revenant, chúng tôi khẳng định rằng các hình thức thể hiện về

mặt hình ảnh một cách sáng tạo, độc đáo, và có sự lặp đi lặp lại của EmmanuelLubezki chính là phong cách nghệ thuật của ông Khẳng định này không chỉ nhằmđánh giá một cách công bằng các đóng góp của ông đối với các tác phẩm, mà còn

đặt ra khả năng về một trào lưu mới, khi các nhà quay phim tài năng đóng góp cácquyết định mang tính tác giả vào các tác phẩm điện ảnh Điều cần thiết, là chúng ta

có cái nhìn khách quan, cởi mở để ghi nhận điều đó

3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi tập trung khảo sát, phân tích phong cách quayphim của Emmanuel Lubezki trong sự đối sánh với các nhà quay phim cùng thời,cũng như trước và sau ông thông qua các tác phẩm điện ảnh nổi bật nhất của ông.Nghiên cứu phong cách quay phim của Emmanuel Lubezki cũng ghi nhận giá trị vànhững mối quan hệ giữa phong cách cá nhân với phong cách trào lưu, giữa cá tínhsáng tạo và thẩm mỹ thời đại

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Từ hơn 48 bộ phim trong suốt sự nghiệp quay phim của Emmanuel Lubezki ,

chúng tôi đã khảo sát, lựa chọn ra 3 bộ phim là Children of Men (2006), Gravity (2013) và The Revenant (2015) để làm rõ phong cách quay phim của ông Chúng tôi

lựa chọn bản trình chiếu online của cả 3 bộ phim để phân tích, vì thời gian trìnhchiếu ngoài rạp đều đã qua và bản DVD chính thống không được xuất bản tại ViệtNam Ba bộ phim trên được lựa chọn dựa trên các tiêu chí sau: Thứ nhất, dù đề tài

và hệ thống nhân vật, mục tiêu thể hiện hoàn toàn khác nhau nhưng vẫn sự đồngnhất về kết cấu 3 hồi Thứ hai, cả ba bộ phim đều có tên tuổi phổ biến với cộngđồng điện ảnh trong nước và quốc tế, được công nhận về giá trị nghệ thuật vớinhiều đề cử và giải thưởng Thứ ba, lựa chọn dựa trên hai phim gần như cùng thời

kỳ sáng tác nhưng khác đạo diễn (Gravity và The Revenant), và thời kỳ sáng tác cách xa (Children of Men so với 2 bộ phim còn lại) Tiếp cận từ lý thuyết tác giả,

chúng tôi tập trung vào sự nhất quán về phong cách trong các tác phẩm củaEmmanuel Lubezki, sự lặp lại, biến đổi và phát triển của các phương diện thuộcphong cách ấy trong sự nghiệp của ông

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Trình bày khái quát Lý thuyết Tác giả và sự phát triển của Lý thuyết Tác giả.

- Phân tích các đặc điểm và thành công của phong cách quay phim của

Tiếp cận tác giả: Để thấy những sáng tạo cá nhân, chú trọng sự khác lạ của

mỗi bộ phim, chỉ ra các đặc điểm chung tạo nên sự độc đáo trong các phim doEmmanuel Lubezki làm đạo diễn hình ảnh Từ đó làm rõ những gì cụ thể, khác lạ,sáng tạo, ngoại lệ và đầy thách thức trong những bộ phim ông thực hiện

Tiếp cận điện ảnh Hollywood: Để hiểu đặc trưng nền điện ảnh lớn nhất thế giới

và những kế thừa hay phủ định, tiếp nối hay cách tân của Emmanuel Lubezki

Tiếp cận nghệ thuật quay phim: Tìm ra các quy ước và ý nghĩa chung, nhấn

mạnh vào sự giống nhau của các bộ phim, chỉ ra các đặc điểm chung giúp nhận diệnchúng và chứng minh chúng đã góp phần hình thành nên phong cách EmmanuelLubezki như thế nào

Tiếp cận hình thức: Xem xét các phương diện chính yếu của phim, cách tổ

chức nó thành các hệ thống mang tính phạm trù, từ chương, trừu tượng, liên tưởnghay tự sự và hệ thống phong cách phim phản ánh trong cách sử dụng kỹ thuật mẫumực và có ý nghĩa các yếu tố quay phim, ánh sáng, màu sắc

Luận văn được tiến hành dựa trên các lý thuyết nền tảng của Chuyên ngành Lýluận, Lịch sử và Phê bình Điện ảnh – Truyền hình, đánh giá các hiệu quả nghệ thuậtdựa trên văn bản phim, chứ không phân tích chuyên sâu về hoạt động thực hànhquay phim với các vấn đề ở hậu cảnh, hiện trường Điện ảnh lại là bộ môn nghệthuật có đặc thù riêng, mà các tác phẩm chinh phục khán giả sau quá trình sản xuất,khi tác phẩm đã hoàn thiện, chứ không như các loại hình nghệ thuật trình diễn nhưkịch hay âm nhạc… Đây là các lý do để chúng tôi lựa chọn góc độ phân tích, đánhgiá phong cách quay phim của Emmanuel Lubezki dựa trên các dấu ấn mỹ học thể

hiện qua văn bản hình ảnh.Vì vậy, với ba bộ phim Children of Men, Gravity, The

Revenant, chúng tôi phân tích hiệu quả của các lựa chọn kỹ thuật có ý đồ của một

đạo diễn hình ảnh, thể hiện trong khuôn hình, chứ không đánh giá các vấn đề thaotác kỹ thuật hậu trường như với một kỹ thuật viên quay phim thông thường Thôngqua khảo sát các yếu tố làm nên chất lượng của nghệ thuật quay phim như: Khíacạnh nhiếp ảnh của cảnh quay, Khuôn hình của cảnh quay và Thời gian quay [1, tr.287], chúng tôi chứng minh sự lặp đi lặp lại của các lựa chọn riêng như một phongcách, với các ý niệm nghệ thuật xuyên suốt trong quá trình phát triển sự nghiệp củaEmmanuel Lubezki

Trần thuật học điện ảnh: Sự kết hợp của các yếu tố: Câu chuyện, cốt truyện,

nhân vật, cách quay, kết cấu, điểm nhìn,… để tìm ra phong cách tự sự trong phim

do Emmanuel Lubezki thực hiện

5.3 Thao tác khoa học

Phân tích: Phim, sách, bài viết, cuộc phỏng vấn có liên quan tới Emmanuel

Lubezki cũng như cả ba bộ phim

Diễn dịch: Tìm được những nét riêng, cách tân, ngầm ẩn về quan điểm, phong

cách, thói quen,… trong các phim của Emmanuel Lubezki

Quy nạp: Tổng hợp thành các đặc trưng nổi bật, bền vững và thống nhất trong

phong cách của Emmanuel Lubezki

Thống kê: Tất cả các cảnh phim trong ba bộ phim mà Emmanuel Lubezki đã

thực hiện Thời lượng các cảnh phim, nội dung và kỹ thuật quay phim đáng chú ýđược thể hiện trong Phụ lục

So sánh: Với những phim của các nhà quay phim cùng thời, những phim của

các nhà quay phim lớn có cùng sự lựa chọn khi quay, những trào lưu nghệ thuật thị

giác khác (hội họa, nhiếp ảnh, sân khấu,…) để tìm ra mối liên hệ với phim củaEmmanuel Lubezki.

Đối chiếu: Với những chia sẻ của Emmanuel Lubezki trong các cuộc phỏng

vấn, các tài liệu về quá trình phát triển của Làn sóng mới Mexico

Về cách sử dụng hệ thống định danh trong Luận văn, chúng tôi sử dụng các từchuyên ngành theo hệ thống định danh của điện ảnh Hollywood Ngoài ra, trongluận văn có một số quy tắc như sau:

Emmanuel Lubezki là nhà quay phim sử dụng các cỡ cảnh khá đa dạng Trongquá trình khảo sát, chúng tôi nhận thấy giữa các công trình nghiên cứu đôi khi có sựkhông đồng nhất, cùng một cỡ cảnh, các tài liệu khác nhau lại có cách gọi khácnhau Nhất là với các cảnh được quay từ khoảng cách xa có thể được gọi là đại viễncảnh/ cảnh toàn rộng [1, tr.599] hoặc cảnh cực cao, cảnh cực viễn [13, tr 41 – 42].Mặt khác, các phân tích của chúng tôi không dựa trên thao tác hậu trường, mà căn

cứ vào văn bản phim Vì vậy, trong luận văn, chúng tôi thống nhất gọi các cảnh màchủ thể chính xuất hiện trọn trong khuôn hình là Toàn cảnh; các cảnh mà chủ thểchiếm 1/10 – 1/20 khuôn hình là Đại cảnh; và các cảnh mà chủ thể chỉ như mộtchấm nhỏ trong khuôn hình hoặc quay một vùng phong cảnh rộng lớn, không rõ chủthể là Viễn cảnh

Về đơn vị “cảnh”, trong tiếng Việt có thể hiểu là “cảnh quay” (shot) hoặc

“cảnh phim” (scene) [13, tr.36] Mà ngay trong tiếng Anh, cũng có những nhà phêbình hiểu “shot” có ý nghĩa tương đương với “cảnh phim” [1, tr.062] [3, tr.130] [23,tr.66] Vì vậy, để tránh nhầm lẫn, trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng từ

“cảnh” hay “cảnh phim” để chỉ “scene”; và “cảnh quay” để chỉ “shot”, với nghĩa:Một loạt cảnh quay có thể tham gia để tạo nên một cảnh phim (tại hậu trường) Vàcảnh phim “thường là một hành động được giới hạn trong một không gian và thờigian” [3, tr.146] và “một hình ảnh đơn lẻ mà bạn nhìn thấy trên màn ảnh trước khi

bộ phim cắt để chuyển sang hình ảnh khác” [3, tr.130]

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và Tài liệu tham khảo, phần Nội dung

luận văn gồm có các chương sau:

Chương 1: Lý thuyết tác giả và sự nghiệp điện ảnh của Emmanuel Lubezki Chương 2: Tính tự nhiên trong phim của Emmanuel Lubezki

Chương 3: Tính đối thoại trong phim của Emmanuel Lubezki

Chúng tôi lựa chọn Tính tự nhiên và Tính đối thoại làm trọng tâm trongChương 2 và Chương 3 dựa trên đánh giá rằng đây là hai hiệu quả lớn nhất mà hìnhảnh phim của Emmanuel Lubezki tạo ra Từ đó, chúng tôi phân tích các yếu tố kỹthuật, mô típ hình ảnh lặp đi lặp lại đã mang lại hai hiệu quả trên cũng như tạo dựngphong cách của Emmanuel Lubezki

NỘI DUNG Chương 1: LÝ THUYẾT TÁC GIẢ VÀ SỰ NGHIỆP ĐIỆN ẢNH CỦA

EMMANUEL LUBEZKI 1.1 Lý thuyết tác giả

1.1.1 Tác giả và tác giả điện ảnh

Khi nhắc đến một tác giả điện ảnh, là khẳng định tác giả đó có một phongcách Nói về phong cách phim, có thể lưu ý đánh giá của Ethan Coen – nhà sản xuấtphim, nhà biên kịch: “Cái bạn gọi là phong cách chỉ là sự hồi tưởng lại sau này.Trên thực tế, làm phim chính là thể hiện những lựa chọn mang tính cá nhân” HayJohn Coen – đạo diễn, nhà biên kịch: “… Bạn đưa ra những lựa chọn riêng mà bạncho là có giá trị, hoặc bắt buộc, hoặc thích hợp cho mỗi cảnh phim riêng Sau đó,vào lúc cuối ngày, bạn đặt tất cả chúng lại với nhau, và sẽ có người nhìn vào đó, nóinhư đinh đóng cột rằng: “Ồ, đó là phong cách của họ” [1, tr 470]

Khi những lựa chọn riêng, mang tính cá nhân này lặp đi lặp lại, không chỉ

trong một bộ phim, thì đó chính là một biểu hiện của một tác giả Bởi, trong Những

người nổi tiếng (De Viris illustribus), thánh Jérôme đưa ra bốn tiêu chí: Thứ nhất,

tác giả được xác định như một mức giá trị không thay đổi; thứ hai, tác giả được coinhư một loạt khái niệm hoặc lý thuyết có sự gắn bó chặt chẽ; thứ ba, tác giả đượccoi là phải thống nhất về phong cách và cuối cùng, tác giả được coi là một thời điểmlịch sử xác định và nơi gặp gỡ của một số sự kiện lịch sử [4]

Đã có nhiều công trình nghiên cứu phân tích về quá trình ra đời của khái niệmtác giả, cũng như tác giả điện ảnh, gần đây là “Phong cách điện ảnh Lâu Diệp từ góc

nhìn lý thuyết tác giả (qua ba tác phẩm: Sông Tô Châu, Di Hòa Viên, Phù Thành mê

sự)” của Lê Thị Thanh Loan Trong đó, người viết chỉ ra: sáng tạo là yếu tố cốt lõi

để xác định tư cách tác giả Để nghiên cứu về tác giả, người nghiên cứu phải tìm ranhững dấu ấn xuyên suốt văn bản hoặc chuỗi văn bản để tìm hiểu các yếu tố đó Vớitác giả điện ảnh, các nhà phê bình điện ảnh lại cần nghiên cứu một giai đoạn hoặc

cả quá trình phát triển sự nghiệp của anh ta, tức là thông qua nhiều tác phẩm

Và với việc trở thành một tác giả, các nhà làm phim một mặt làm giàu cho kỹ

thuật điện ảnh, mặt khác sử dụng phong cách như một hệ thống tuyên ngôn riêng vềcách nhìn nhận cuộc sống Cũng theo tác giả Lê Thị Thanh Loan, trong thế giớiHollywood đương đại, những quan điểm đó đã thúc đẩy các nhà làm phim hướngđến việc nâng cao giá trị tác phẩm của bản thân bằng cách tự tạo ra cho chính mìnhmột phong cách hình ảnh khác biệt, đó là nền tảng giúp họ giành được quyền làmphim [6]

Dù vậy, sự lựa chọn đó hiện nay đang bị thao túng ngược khi các nhà sản xuấtđang có xu hướng lựa chọn các đạo diễn trẻ có phong cách để đạo diễn các dự ánphim bom tấn (đặc biệt dòng phim siêu anh hùng), mà hậu quả là phong cách của họ

bị nhào nặn trở lại trong một khuôn khổ vừa ý khán giả để đạt hiệu quả về doanhthu Trong khi “lý thuyết tác giả tiếp tục hướng tới một nền “điện ảnh tự do” nơi màngười làm phim có bổn phận phải đi sâu vào quan điểm cá nhân để gìn giữ điện ảnhnhư một bộ môn nghệ thuật” [6]

Đã có một giai đoạn dài, các nhà nghiên cứu và công chúng có niềm tin rằngđạo diễn là người chịu trách nhiệm tối cao đối với thể loại, phong cách và ý nghĩacủa bộ phim nên việc tiếp cận tác giả được tập trung vào đạo diễn Đây là một trongnhững quan điểm có ảnh hưởng nhất trong lịch sử điện ảnh đương đại, nhưng dễ trởthành một lối mòn, bởi sự phủ định hoàn toàn vai trò của những cá nhân chủ chốt

khác Trong khi ngày nay, sự thống nhất về phong cách có thể nhìn thấy ở cả các

nhà quay phim Nếu mục đích của cách tiếp cận tác giả xưa nay là dành tặng danhhiệu nghệ sỹ cho một số đạo diễn nhất định thay vì coi họ chỉ đơn thuần là nhàchuyên môn vì những tác phẩm của họ cho thấy một sự kiên định về đề tài và phongcách, thì việc này cũng có thể áp dụng với những nhà quay phim có sự lựa chọn vàhình thức thể hiện có dấu ấn quan trọng Trong “Nghệ thuật điện ảnh”, DavidBordwell và Kristin Thompson nhận định: việc phân tích phong cách phim dựa trên

4 bước, là Quyết định cấu trúc tổ chức phim, hệ thống hình thức tự sự và phi tự sựcủa nó; Nhận diện những kỹ thuật chủ chốt được sử dụng; Vạch ra những mô hình

kỹ thuật trong một bộ phim hoàn chỉnh và Đề xuất những chức năng cho kỹ thuậtchủ chốt và mẫu hình mà chúng tạo nên [1, tr 472 - 475] Vậy đây là một trong các

cơ sở để chúng tôi đánh giá các bộ phim do một nhà quay phim thực hiện có phongcách chung hay không và liệu họ có phải là một tác giả điện ảnh.

1.1.2 Lý thuyết tác giả trong lịch sử điện ảnh

Trước khi việc tiếp cận được tập trung vào đạo diễn, đã có thời điểm xuấthiện “khái niệm rằng một nền điện ảnh có vẻ trưởng thành có thể sẽ là “thời đạicủa các nhà viết kịch bản” [10, tr.97] Cụ thể là điện ảnh Pháp thập kỷ đầu tiêncủa thế kỷ 20 - thời kỳ hậu chiến có đặc trưng “Truyền thống chất lượng”, chủyếu dựa vào đưa lên màn ảnh các tác phẩm văn học cổ điển Và “Thường thì nhàbiên kịch được coi là có sự sáng tạo ngang và thậm chí hơn cả những đạo diễn”[10, tr.36] Sau đó là cuộc tranh cãi giữa những năm 40 của thế kỷ 20, khi cácđạo diễn và nhà viết kịch bản Pháp có quan điểm đối lập về việc ai có thể đượcnhìn nhận là auteur, hay tác giả của một bộ phim Thế thắng nghiêng về các đạodiễn khi các nhà phê bình như Roger Leehardt và André Bazin khẳng định đạodiễn là nguồn gốc chính cho giá trị của bộ phim[10, tr.97]

Như vậy, tại Pháp – cái nôi của Lý thuyết tác giả, đã có sự chuyển mình vềquan niệm “tác giả” trong điện ảnh Không phải ngôi “tác giả” ngay từ đầu đãluôn luôn thuộc về đạo diễn, mà phụ thuộc vào sự thay đổi xu hướng phát triểncủa điện ảnh, từ “những bộ phim của những người viết kịch bản” (FrancoisTruffaut) đến thế hệ Làn sóng mới Pháp Ngày nay, cùng với sự phát triểnchóng mặt của công nghệ là sự xuất hiện của hàng loạt vai trò, chức danh mới,mang sự chuyên môn hóa cao trong đoàn làm phim Nhất là trong hệ thống sảnxuất phim mang tính công nghiệp cao như Hollywood, đã có sự khác biệt rất lớn

so với ekip làm phim nhỏ gọn của Làn sóng mới của Pháp trong khoảng thờigian 1958-1962 của thế kỷ trước [10, tr 141] Vậy ở giai đoạn hiện nay, khiđánh giá một cá nhân thuộc hệ thống đoàn làm phim đồ sộ của Hollywood, liệuchúng ta có thể mở rộng tinh thần của khái niệm “tác giả” hay không? Trongnghiên cứu này, chúng tôi xin đề xuất việc áp dụng khái niệm “đồng tác giả” cho

số ít các nhà quay phim đặc biệt “Đồng tác giả” ở đây không mang tính định

danh về mặt bản quyền của một người với một tác phẩm cụ thể, như việc cùng làtác giả của một bộ phim, mà là ghi nhận vai trò đồng sáng tạo to lớn của đạodiễn hình ảnh khi song hành với tác giả chính là đạo diễn Và tính tác giả mà cánhân này mang lại được đánh giá dựa trên đóng góp về hiệu quả nghệ thuật, và

sự lặp đi lặp lại của các thủ pháp, ý niệm nghệ thuật qua nhiều bộ phim, vớinhiều đạo diễn khác nhau

Căn cứ về lý luận cho đề xuất trên dựa trên cách nhìn nhận của chính các nhàphê bình về “Lý thuyết tác giả” “Lý thuyết tác giả” đã được Andrew Sarris dịch ra

từ thuật ngữ tiếng Pháp la politique des auteurs thông qua tiểu luận “Các lưu ý về

Lý thuyết “Tác giả” năm 1962” (Notes on the 'Auteur' Theory in 1962) in trên tạpchí Film Culture Văn bản này đã góp phần phổ biến thuật ngữ của Andre Bazin,Richard Doud và Francois Truffaut cùng tạp chí Cahiers du Cinéma Trong đó,Andrew Sarris viết: “Ba cơ sở của lý thuyết (tác giả) có thể được hình dung như bavòng tròn đồng tâm: vòng tròn bên ngoài như là kỹ thuật; vòng tròn giữa, phongcách cá nhân; và vòng tròn bên trong, ý nghĩa nội tâm” [34]

David Bordwell và Kristin Thompson đã từng cho rằng: phong cách điện ảnhchỉ đơn giản là “một hệ thống hình thức”, “chúng ta thấy các mô hình phong cách làphần chủ chốt của bất kỳ bộ phim nào.” [1, tr 470] Đây có thể là cơ sở căn bản đểnhận định các yếu tố trong hệ thống hình thức của một bộ phim, như: Khuôn hình,góc quay, chuyển động máy, độ dài cảnh phim… cũng là cơ sở cho một phong cáchđiện ảnh

Và nếu coi “Sự độc đáo của cá nhân, cá tính ngỗ ngược, sự ám ảnh lâu dài vàtính sáng tạo được đề cao hơn là sự nghiêm túc về mặt xã hội và sự uyển chuyển vềmặt phong cách.” [19, tr 11-12] như Warren Buckland khẳng định thì chúng tôi lạigặp những đặc điểm đó trong các hình ảnh do Emmanuel Lubezki thực hiện Điều

đó được ghi nhận bằng nhiều dẫn chứng sẽ được trình bày trong luận văn

Cũng chú ý rằng Warren Buckland trong cuốn Film Studies, cho rằng: “Các

đạo diễn làm phim với sự thống nhất về đề tài và phong cách thì được gọi là tác giả.Ngược lại, các đạo diễn không có sự nhất quán về đề tài và phong cách trong các tác

phẩm của mình thì được gọi là đạo diễn thông thường và chỉ được xếp ở vị trí cácnhà chuyên môn đơn thuần chứ không phải nghệ sĩ” [2].

Như vậy, có sự thống nhất trong đánh giá của các nhà nghiên cứu về sự khácbiệt giữa “tác giả” và một người làm chuyên môn thông thường: là sự nhất quán về

đề tài/tư tưởng/sáng tạo và phong cách Với một đạo diễn hình ảnh như EmmanuelLubezki, có thể ít cơ hội lựa chọn đề tài hơn là lựa chọn đạo diễn, nhưng vẫn có thểđánh giá về vấn đề phong cách cũng như sự sáng tạo và tư tưởng thẩm mỹ riêng Việc ghi nhận một tác giả, không chỉ đơn thuần là đạo diễn đã có tiền lệ Trong

“Phim tác giả - Tác giả phim” [8], Graham Roberts và Hearther Wallis (Đại họcNew York) đã đánh giá:

Chaplin bắt đầu xuất hiện trên màn ảnh vào năm 1914, sớm định hình nhânvật “người lang thang nhỏ bé” với nhãn hiệu chiếc quần rộng thùng thình,cái mũ phớt tồi tàn, cây can và bộ ria mép cắt tỉa cẩn thận …

Càng lâu về sau “tiểu sử ngôi sao” càng thêm dầy dặn Tuy nhiên, vị thế tácgiả của Chaplin có được từ công việc đạo diễn (kiêm vai trò diễn viên vànhà sản xuất) đồng thời là việc ông phát triển phong cách cá nhân ra sao.Như vậy, với trường hợp của Charlie Chaplin, ông được biết đến như một tácgiả, thông qua hình tượng nhân vật hề có phong cách đặc trưng trong phim câm,được củng cố và phát triển cùng vai trò đạo diễn và nhà sản xuất

Cũng theo hai tác giả trên:

“Phong cách thị giác của Scorsese là “giận dữ” - và do vậy cùng lúc kiểunhân vật và mạch kể đều được ông tập trung thể hiện Máy quay luôn diđộng Điều này và do đó khiến điểm nhìn của người xem luôn được dõitheo, lia quét cùng Cảm thụ của chúng ta vừa được nâng cao vừa mất địnhhướng bởi cú zoom máy qua các cỡ cảnh khác nhau của hành động Ông đãlàm thủ pháp “zoom trên xe đẩy”, một xảo thuật của riêng mình (chẳng hạncảnh mô tả quán bar cà phê đá có Robert De Niro và Liota tiếp ngay sau đó

là đoạn kết của phim Sát thủ) Hấp lực điện ảnh là sự nhấn mạnh và làm nổi

bật qua hàng loạt kỹ thuật dựng mảng lớn là cái vốn có khả năng làm giảm

thị cảm và và lý do khiến khán giả nghi hoặc cảm thụ riêng của mình.Phong cách tạo hình của Scorsese thật sự là kết quả của sự hợp tác với cácnhà quay phim tài năng - đặc biệt là Michael Chapman và từ năm 1980 vớinhà dựng phim Thelma Schoommaker”.

Chúng ta chú ý là các tác giả ghi nhận phong cách của Scorsese dựa trên phongcách thể hiện hình ảnh trong các phim của ông Mà các phong cách đó gắn với têntuổi các nhà quay phim, đặc biệt là Michael Chapman Mà chính Chapman, lại tựthuật về công việc của ông như sau:

“Nếu tôi không hiểu được giá trị của từ “đạo diễn hình ảnh”, có lẽ, tôi đãchỉ dừng lại ở mức một anh quay phim… Bạn cần thỏa mãn được yêu cầucủa đạo diễn, nhưng đồng thời vẫn phải chuyển tải được cái chân thực củachính bối cảnh, của trường đoạn Nhưng, theo nghĩa đen nào đó, thì quyếtđịnh cuối cùng với khung hình vẫn luôn nằm trong tay quay phim – nhữngngười thực sự làm chủ máy quay khi nó hoạt động” [5, tr.221]

Như vậy, cái mà Graham Roberts và Hearther Wallis đánh giá cao trong phimcủa Scorsese, với những “zoom”, “lia quét”, “di động”, lại phụ thuộc một phần rấtlớn, thậm chí “cuối cùng” bởi những người quay phim

Sự tự chủ với khuôn hình cũng như vai trò đồng sáng tạo của đạo diễn hìnhảnh thông qua việc kiểm soát máy quay mà Chapman khẳng định rất gần với ý kiến

của John Caughie, trong Lý thuyết Tác giả (Theories of Authorship): “… chính

trong dàn cảnh – trong việc bố trí cảnh phim, di chuyển máy quay, vị trí máy quay,

sự di chuyển từ cảnh phim này đến cảnh phim khác – tác giả đã tạo nên dấu ấn cánhân trong phim” [9]

Ta cũng có thể gặp sự đồng điệu này khi đọc những gì Alexandre Astruc viếttrong “Sự ra đời của một nhân tố tiền phong mới: Máy quay – Cây bút” (The birth

of a new avant - garde: The camera - pen) in trên tạp chí L'Ecran Francaise (Pháp)

số ngày 30/3: “Tác giả – nhà làm phim viết với chiếc máy quay của anh ta giốngnhư nhà văn viết với cây bút của mình vậy”, cũng theo Astruc thì: “Người ta có thểlàm một bộ phim với cùng một sự thân thuộc trực tiếp và mang tính cá nhân mà một

nhà văn cảm thấy khi viết” [10, tr.100] Những hành động của một tác giả như JohnCaughie nói, hay sự thân thuộc trực tiếp mang tính cá nhân như Alexandre Astruc

đề cập đến không chỉ đúng với đạo diễn, mà hoàn toàn có thể áp dụng với cả đạodiễn hình ảnh Bởi đó chính là công việc của đạo diễn hình ảnh

Ngay cả Bazin – nhà lý luận chủ chốt của “Lý thuyết Tác giả” cũng đánh giá:

“"Lý thuyết Tác giả" nói cách khác là sự lựa chọn để sử dụng tầm nhìn nghệ thuậtsáng tạo cá nhân làm điểm chuẩn, và để khẳng định sự tồn tại của nó, kể cả tiến bộcủa nó, từ phim này sang phim khác” [21] Và nhìn từ lý thuyết này, “thước đođược áp dụng cho bộ phim là hình ảnh thẩm mỹ của nhà làm phim suy diễn từnhững bộ phim trước của ông” [17, tr.248] Vì vậy, chúng ta hoàn toàn có cơ sở đểđánh giá tính tác giả của một đạo diễn hình ảnh dựa trên các tác phẩm mà anh ta đãthực hiện

1.2 Đạo diễn hình ảnh/ Giám đốc hình ảnh/ Director of photography:

Nói về sự xuất hiện và vai trò của Đạo diễn hình ảnh (viết tắt là DOP hoặcDP), Charles G Clarke cho rằng:

Kể từ khi phim xuất hiện, đã có người quay phim Sau đó, khi kỹ thuậtđiện ảnh đặc biệt được phát triển, người quay phim trở thành nhà quay phim.Khi ngành công nghiệp tiến triển, điện ảnh đã trở thành một lĩnh vực chuyênmôn Nhà quay phim ngày nay cống hiến tài năng của mình nhiều hơn chosáng tác và ánh sáng và để việc vận hành máy quay cho các nhân viên củamình Ngày nay, ông chỉ đạo và giám sát các nỗ lực của một đội ngũ nhânviên lớn, và được biết đến như là đạo diễn hình ảnh Anh ta chọn các thànhphần (kỹ thuật), thiết lập độ phơi sáng, quan niệm ánh sáng, và chỉ định các

bộ lọc hoặc các biện pháp kiểm soát hình ảnh khác được sử dụng [22]

Khái niệm sau ngắn gọn và tổng hợp hơn:

Người chịu trách nhiệm kỹ thuật và nghệ thuật hình ảnh của bộ phim, chỉđạo nhóm quay phim và chuyên viên ánh sáng Giám đốc hình ảnh phụtrách lựa chọn chất liệu phim, ống kính, kính lọc… phù hợp với các cảnhphim Sự phối hợp giữa đạo diễn và giám đốc hình ảnh thay đổi tùy theo

đoàn phim Có đạo diễn cho phép giám đốc hình ảnh độc lập nhưng cũng

có đạo diễn buộc giám đốc hình ảnh phải thực hiện theo chỉ đạo của mình.[12, tr.39-40]

Như vậy, chúng ta đã thấy sự khẳng định về ảnh hưởng của đạo diễn tới đạodiễn hình ảnh Tuy vậy, điều đó không có nghĩa là đạo diễn hình ảnh hoàn toàn phụthuộc vào đạo diễn

Một trong những đạo diễn hình ảnh thành công nhất của thời kỳ đầu phim cótiếng là Gregg Toland đã khẳng định:

Trong khi anh ấy đang thực hiện một cảnh phim, không ai có thể nói: "Tôikhông thích cách bạn đang làm điều đó; hay chúng ta thử theo cách này”.Không, người quay phim hoàn toàn tự do thực hiện những ý tưởng củamình, thậm chí để giới thiệu một khởi đầu cách mạng một cách đột ngột -trong giới hạn có lý do, tất nhiên Quyền tự do biểu đạt ý tưởng này là mộtđặc ân quý giá đối với bất kỳ ai Chức năng của người quay phim là cơ bản.Anh ta là người chủ chốt trong kế hoạch của mọi việc Trong số tất cả nhânviên trong hệ thống sản xuất phức tạp, anh ta là người duy nhất thực sự "tạo

ra hình ảnh" Bên trong cơ chế nhạy cảm cao có sự kiểm soát của anh ta,một phép lạ xảy ra [39]

Quan điểm của Gregg Toland được chứng minh bằng thành công trong sựnghiệp của ông Trước Toland, hầu hết các bộ phim Hollywood chỉ có quay diễnviên từ góc đối diện, khi đang ngồi, hoặc di chuyển qua các bối cảnh tĩnh GreggToland được nhiều nhà phê bình đánh giá là người đã tạo ra kỹ thuật Deep-focus(lấy nét sâu), và nhiều kỹ thuật quay khác làm thay đổi điện ảnh mãi mãi Mà theonhư quan điểm của ông, kỹ thuật đó nhằm “đưa lên màn hình theo cách mà khán giảcảm thấy nó đang nhìn vào thực tế…” Ông cũng là nhà quay phim được săn đón và

có mức lương cao nhất tại Hollywood đương thời [14] Sự tự do của Gregg Toland

có được một phần do kỹ thuật hạn chế của điện ảnh những năm 40 (không cómonitor để đạo diễn xem trực tiếp những gì thu nhận từ máy quay), nhưng nhờ vậy,ông trở thành một nhà quay phim có sức ảnh hưởng được thực chứng bằng cả kỹ

Như vậy, Emmanuel Lubezki không phải đạo diễn hình ảnh đầu tiên có tácđộng lớn đến từng bộ phim nói riêng, cũng như cả nền điện ảnh nói chung Và việcnhìn nhận đóng góp của các đạo diễn hình ảnh như một yếu tố mang tính tác giả,làm nên thành công của bộ phim cũng được các nhà quay phim khác đưa ra: “Trongkhi đạo diễn cố gắng tạo ra sự sống cho từng cảnh phim, thì người cầm máy chính

là người thu giữ nguồn năng lượng đó” (John Seale) [5, tr.239] Hay: “Cá nhân tôicho rằng đạo diễn hình ảnh xứng đáo được dành cho vị trí cao hơn bởi sự cống hiếncủa họ với tác phẩm Bạn là một nghệ sĩ, công việc của bạn không chỉ đơn thuầnnhững phạm trù kỹ thuật thô cứng Để hoàn thiện một bộ phim, bạn phải đưa vào nónhững kinh nghiệm sống, sự cảm nhận tinh tế cũng như những kiến thức nghệ thuậthọc dựa trên những kỹ năng vật lý học” (Janusz Kaminski) [5, tr.322]

Thậm chí, có đạo diễn hình ảnh như Gordon Willis đã khẳng định ông có

“phong cách thể hiện riêng” Bằng chứng là bằng chuyển động của máy quay, cỡcảnh, diện tích xuất hiện của nhân vật trong khung hình, ông đã thể hiện mối quan

hệ giữa hai nhân vật chính (trong phim The paper chase) Hay bằng mối tương quan giữa ánh sáng và bóng tối, hai thế giới và thiện – ác được phân biệt rõ nét (All the

President’s men, The God Father) Phong cách đó đã khiến ông có biệt danh là

“Hoàng tử bóng tối” của Hollywood [5, tr.204]

Và cũng nhiều nhà quay phim thể hiện ảnh hưởng cá nhân thông qua quyền lựachọn đạo diễn phù hợp với quan điểm thẩm mỹ của họ:

Khi tôi quyết định chọn cuộc sống làm phim, những cảm xúc nhân văn làđiều quan trọng nhất Tôi cố gắng tìm cơ hội cộng tác với những đạo diễnthật sự muốn lay động khán giả… Chính vì những lý do như vậy, tôi chọn(và được chọn) làm việc với một vài đạo diễn cố định như Wim Wenders

và Jim Jarmusch

Có một điều khá quan trọng, đó là người quay phim cần phải tìm được mộtđạo diễn thích hợp để làm việc…

(Robby Müller) [5, tr.193]Ngày nay, sự tiến bộ của công nghệ, đặc biệt là việc áp dụng phổ biến Công

những điều không tưởng trong hình ảnh Nhưng điều đó không có nghĩa nhà quayphim nào cũng tạo được hiệu quả hình ảnh cần thiết cho bộ phim cũng như phongcách riêng cho bộ phim của họ CGI còn là một thách thức khi người quay phimthiếu chủ động, trở thành nhân lực điều khiển máy quay và để các cảnh phim củaanh ta bị thao túng bởi kỹ xảo Đúng như Charles G Clarke đã nhận định trong

cuốn American Cinematographer (Nhà quay phim người Mỹ): “Anh ta (nhà quay

phim) đang được hỗ trợ bởi sự phát triển của nhũ tương màu nhanh hơn và tốt hơn,quy trình phòng thí nghiệm tiên tiến và những đổi mới trong máy ảnh, ống kính vàthiết bị chiếu sáng Nhưng cuối cùng, sự sáng tạo cá nhân của chính mình là yếu tốquyết định quan trọng nhất của kết quả nghệ thuật” [22]

Các yếu tố trên cho thấy, khi một đạo diễn hình ảnh vượt qua thách thức của sựphát triển công nghệ, trong khi vẫn củng cố phong cách cá nhân, mang lại cho cáctác phẩm anh ta thực hiện thẩm mỹ riêng, thì đã đến lúc chúng ta cần nhìn nhận vaitrò đạo diễn hình ảnh của anh ta như một tác giả, bên cạnh đạo diễn

Như vậy, ta đã thấy được những điểm tương đồng trong quá trình sáng tạo củamột đạo diễn hình ảnh với một tác giả Với đạo diễn hình ảnh như EmmanuelLubezki, là người trực tiếp nắm bắt “cây bút” – “máy quay”, nếu khẳng định đượcông có một phong cách, thì chúng ta cũng sẽ khẳng định được đóng góp mang tính

cá nhân – tính tác giả của ông đối với điện ảnh thế giới Trong Luận văn này, chúngtôi đánh giá sự đóng góp của Emmanuel Lubezki không dừng ở việc phục vụ ý đồ

và câu chuyện của đạo diễn, mà góp một phần có tính quyết định đến phong cách kểchuyện của cả 3 bộ phim Một bộ phim là sản phẩm của cả tập thể, nhưng với sựđộc lập tương đối của vai trò đạo diễn hình ảnh, Emmanuel Lubezki vẫn thể hiệnđược phong cách riêng với các quyết định mang tính tác giả

1.3 Sự nghiệp điện ảnh của Emmanuel Lubezki

1.3.1 Emmanuel Lubezki và làn sóng Mexico ở Hollywood

Với bộ phim đầu tiên là “El camino largo a Tijuana” (1983), ông đã bắt đầuhợp tác với Alfonso Cuarón Và kể từ đó đến nay, hai người đã thực hiện với nhau

10 phim, trong đó, có tới 9 phim thực hiện tại Hollywood

Một đạo diễn Mexico khác là Alejandro González Iñárritu, đã nói đùa,Emmanuel Lubezki là “vũ khí bí mật” mà ông chia sẻ với Alfonso Cuarón [24] Bởi

từ năm 2008 trở đi, nhà quay phim này đã làm đạo diễn hình ảnh cho 4 phim củaAlejandro González Iñárritu, trong đó có 2 phim đều đạt Oscar cho Đạo diễn xuấtsắc nhất và Quay phim xuất sắc và Birdman or (The Unexpected Virtue of

Ignorance) và The Revenant

Những thông tin trên có thể gây hiểu lầm rằng sự nghiệp Emmanuel Lubezkidựa vào các đạo diễn Mexico, nhưng thực tế, nhiều đạo diễn tên tuổi khác cũng ưutiên hợp tác với Emmanuel Lubezki Trong đó có một đạo diễn được nhận định làmột “tác giả” như Terrence Malick đã làm 5 bộ phim với ông, phần lớn là những bộphim giàu tính triết học và tâm linh

Dù làm việc với đạo diễn nào, Emmanuel Lubezki cũng khẳng định uy tín.Hiện ông là một trong những quay phim được nhắc đến nhiều nhất ở Hollywood.John Seale, nhà quay phim đã được đề cử giải Oscar cho "Mad Max: Fury Road",

đã nói về Lubezki, "Ông ấy làm cho mỗi bộ phim đều trở nên có bản sắc” [25].Thậm chí, đã có người nhận xét ông là một nghệ sĩ đích thực mà có bàn tay củavua Midas mỗi khi chạm vào camera [37]

Theo thống kê của trang Website Cinematographers.nl – “Bách khoa toàn thưtrực tuyến về các nhà quay phim quốc tế” thì Emmanuel Lubezki đã quay và làmđạo diễn hình ảnh cho 48 bộ phim kể từ 1983 đến 2014 Trong thời gian đó, ôngđoạt vô số giải thưởng lớn của ở Mỹ và các liên hoan phim quốc tế Được đề cử giảiOscar của Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh (Academy of Motion

Picture Arts and Sciences) Hoa Kỳ từ năm 1996 cho bộ phim A Little Princess (Công chúa nhỏ), sau đó là đề cử cho Sleepy Hollow (2000), The New World (2005), Children of Men (2007) Và gần đây nhất là kỷ lục 3 chiến thắng Oscar liên tiếp cho giải “Quay phim xuất sắc nhất” với các bộ phim Gravity, Birdman or (The

Unexpected Virtue of Ignorance) và The Revenant Số lần đề cử và đạt giải thưởng

của ông tại các Liên hoan phim trên toàn thế giới tính đến năm 2015 tổng cộngkhoảng 28 lần cho 13 tác phẩm [28]

Ảnh 1.1 - Nguồn: NoFilmSchool.com

1.3.2 Tổng quan về quá trình làm phim của Emmanuel Lubezki

Sinh năm 1964, Mexico City, Mexico, Emmanuel Lubezki Morgenstern (haycòn có biệt danh “Chivo”) là con trai của nam diễn viên Muni Lubezki Vốn là sinhviên Lịch sử tại trường Đại học Tự trị Quốc gia Mexico (Universidad NacionalAutónoma de México), ông đã bỏ học Lịch sử để cùng nhóm bạn trong bộ phậnphim ảnh của trường Điện ảnh Mexico trong trường Đại học góp tiền làm phim.Đây cũng là nơi ông gặp các nhà làm phim Alfonso Cuarón, Xavier Pérez Grobet,Rodrigo Prieto, Luis Estrada Vào thời điểm đó, ngành công nghiệp điện ảnh nhỏ

lẻ và không dễ dàng cho một người trẻ tuổi tìm việc trong các nghiệp đoàn phimảnh Quy tắc chỉ cho phép 7 nhà làm phim tham gia nghiệp đoàn khiến các nhà làmphim trẻ phải đợi ai đó chết hoặc nghỉ hưu mới được bước chân vào nghề Nhómcủa Emmanuel Lubezki với 10 người đã quyết định rằng nếu muốn làm nghề, họ sẽphải làm phim của riêng mình Bỏ tất cả tiền bạc để sản xuất ra bộ phim đầu tiên,dần dần, các nhà làm phim trẻ và bắt đầu nhận được các cuộc gọi từ Hollwood Dùkhông có nhà quản lý, thậm chí hầu như không nói được tiếng Anh, nhưng ông đãgia nhập môi trường điện ảnh ở Los Angeles

Trong khoảng thời gian ông bắt đầu quay phim ở Los Angeles, tiền của chínhphủ để sản xuất phim ở Mexico đã cạn, càng thúc đẩy ông làm việc tại Mỹ Sau 3năm rưỡi làm việc và đi lại giữa San Francisco và Los Angeles, ông quyết địnhchuyển hẳn về Los Angeles để làm việc từ đó đến nay.

1.3.3 Vài nét khái quát về Children of Men, Gravity và The Revenant

Cả 3 bộ phim cũng đều là tác phẩm đương đại, nên tại Việt Nam, chưa có mộtcách gọi thống nhất cho cả ba Vì vậy, để đảm bảo tính khoa học, chính xác vàthống nhất, chúng tôi đề xuất giữ nguyên tên gốc của các tác phẩm trong luận văn,tránh việc một tác phẩm có nhiều cách chuyển ngữ khác nhau sang tiếng Việt, gâykhó khăn trong việc định danh khi nghiên cứu

1.3.3.1 Children of Men:

Được sản xuất vào năm 2006, bộ phim giả tưởng được Alfonso Cuarón chuyểnthể từ cuốn tiểu thuyết cùng tên của nhà văn PD.James (1992) đã mang đến bứctranh u ám về nước Anh năm 2027, khi tất cả phụ nữ đều mất khả năng sinh sản.Đầy kinh dị và bạo lực, bộ phim như một cuốn phim tài liệu chiến tranh với nhữngtranh chấp của các đảng phái chính trị, chính sách cực đoan đến tàn bạo với ngườinhập cư, dân tị nạn, chủ nghĩa khủng bố và nỗi tuyệt vọng về sự tồn vong của loàingười Tên phim trong tiếng Việt có thể dịch là "Những đứa con của nhân loại".Theo (Clive Owen) – nhân vật chính là một công chức đã bị cuốn vào cuộckháng chiến của Đảng Cá chống lại chế độ độc tài Vợ cũ của anh – Julian (JulianneMoore) – cựu lãnh đạo của Đảng Cá đã giao phó cho anh sứ mệnh quan trọng: hộtống Kee (Clare-Hope Ashitey), một thai phụ nhập cư bất hợp pháp đến Dự ánNhân loại Theo vừa trốn tránh sự săn đuổi của Đảng Cá sau cái chết của vợ cũ, vừatìm cách bảo vệ Kee cùng con gái trong trại tập trung cho đến khi ra tận biển

Bộ phim đã được đề cử cho ba giải của Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuậtĐiện ảnh (Oscar) là: Kịch bản chuyển thể xuất sắc nhất, Quay phim xuất sắc nhất vàBiên tập phim xuất sắc nhất Tuy không gặp may với Oscar, nhưng bộ phim đãthắng giải Quay phim xuất sắc nhất và Thiết kế sản xuất xuất sắc nhất của một Liênhoan phim lớn khác là BAFTA, cùng vô số giải thưởng từ các Liên hoan phim khác

Xét theo cấu trúc ba hồi của phim, thì các dấu mốc quan trọng là:

- Biến cố khởi đầu: Bị phục kích, vợ chết

- Nút thắt kịch tính thứ 1: Giúp Kee đi trốn, thay vợ làm nhiệm vụ đưa Kee đến

Dự án Nhân loại

- Nút thắt kịch tính thứ 2: Bị Sid phát hiện, định bắt Kee và đứa bé làm con tin

- Cao trào: Luke bắt được Kee và đứa bé, Theo chạy theo để giải cứu Kee vàđứa bé khỏi tòa nhà

1.3.3.2 The Gravity

Bộ phim do Alfonso Cuarón viết kịch bản và đạo diễn đã khởi đầu cho các

phim bom tấn về đề tài “Không gian” sau đó (Interstellar, The Martian,

Passengers…) Phát hành vào năm 2013, có thể dịch sang tiếng Việt là "Không

trọng lực", bộ phim là một trong những tác phẩm tiêu biểu của kiểu phim có rất ítnhân vật Độc diễn phần lớn thời lượng phim, Sandra Bullock đóng vai Ryan Stone– một kỹ sư thực hiện nhiệm vụ đầu tiên của cô ngoài không gian Được sự hỗ trợcủa phi hành gia kỳ cựu Matt Kowalski (George Clooney), cô đã thoát chết sau vụ

nổ dây chuyền xảy ra Tuy vậy, cô phải một mình tiếp tục hành trình đến trạmkhông gian quốc tế ISS Sự ủng hộ của Matt đã khiến cô vượt qua nỗi đau về cáichết của con gái, và có khát vọng sống để tiếp tục vượt qua các khó khăn, trở vềTrái đất

Tuy có rất ít nhân vật, đây cũng là một bộ phim có kết cấu 3 hồi điển hình Cácmốc quan trọng trong phim:

- Biến cố khởi đầu: Vụ nổ trong không gian (đồng thời là Cảnh mở đầu)

- Nút thắt kịch tính thứ 1: Bị tách khỏi Matt, phải đến Soyuz một mình

- Nút thắt kịch tính thứ 2: Không khởi động được Soyuz, tuyệt vọng

- Cao trào: Khởi động Thiên Cung, trở về Trái đất

1.3.3.3 The Revenant:

Đúng như nghĩa tiếng Việt của tên phim ("Kẻ báo thù"), bộ phim về cuộc trảthù của Hugh Glass (Leonardo DiCaprio) - một người đàn ông da trắng đi trả thùJohn Fitzgerald (Tom Hardy) vì cái chết của con trai Vượt qua vết thương từ cuộc

tấn công của gấu, vượt qua đói rét và cuộc săn đuổi của các bộ tộc da đỏ, ông đã vềđến trại và tiếp tục truy đuổi đến cùng kẻ thù Bộ phim là tuyên ngôn về mối quan

hệ giữa con người và thiên nhiên, giữa nhóm người được coi là tiến bộ hơn (datrắng) với các nhóm người da đỏ bản xứ Sự khốc liệt giữa các mối quan hệ nàycũng đặt ra câu hỏi về việc đánh giá lại vai trò của văn minh phương Tây với môitrường, với Trái đất và nhân loại

Các mốc nổi bật trở thành căn cứ để khẳng định bộ phim theo kết cấu 3 hồi:

- Biến cố khởi đầu: Bị người da đỏ tấn công

- Nút thắt kịch tính thứ 1: Gấu tấn công, gần như chết

- Nút thắt kịch tính thứ 2: Bị truy đuổi, cả người và ngựa lao xuống vực

- Cao trào: Đánh nhau một mất một còn với Fitzgerald

Tiểu kết

Emmanuel Lubezki là nhà quay phim có nhiều thành tựu, dấu ấn trong điệnảnh Hollywood hiện đại nói riêng, và điện ảnh thế giới nói chung Những thành tíchcủa ông tại giải Oscar cho thấy sự ghi nhận của giới chuyên môn với tài năng củaông Vì vậy, Emmanuel Lubezki xứng đáng được nghiên cứu như một nghệ sỹ cóphong cách quay phim riêng Trong khi đó, với sự chuyển mình của hệ thống sảnxuất điện ảnh ngày nay, cùng sự xuất hiện của các cá nhân xuất sắc như EmmanuelLubezki, đặt ra khả năng đánh giá tính tác giả của những thành viên đặc biệt trongđoàn làm phim, bên cạnh vai trò tác giả chính thuộc về đạo diễn

Ba bộ phim Children of Men, Gravity và The Revenant là các tác phẩm phù

hợp để cung cấp các dẫn chứng, làm nền tảng cho việc phân tích phong cách quayphim của Emmanuel Lubezki Qua đó, chúng tôi phân tích các cơ sở để đánh giátính tác giả, và vai trò đồng sáng tạo của nhà quay phim này trong mối quan hệ vớiđạo diễn trong quá trình sản xuất phim Đây là nền tảng để nhìn nhận đóng góp củaEmmanuel Lubezki đối với sự phát triển của điện ảnh

Chương 2: TÍNH TỰ NHIÊN

Tính tự nhiên trong điện ảnh là một trong những mục tiêu để tái tạo hiện thực

Dù là những bộ phim kinh dị, viễn tưởng hay phim thần thoại, các nhà làm phimvẫn nỗ lực để tạo ra mức độ tự nhiên nhất định trong các cảnh phim

Các nhà lý luận theo chủ nghĩa hiện thực coi sức mạnh của điện ảnh nằm trongnhững giá trị đáng tin cậy về phục trang, cảnh, diễn xuất theo chủ nghĩa tự nhiên vàánh sáng không kiểu cách Nói như V.F Perkins là “mang đến một môi trường đángtin cậy cho diễn xuất”, hoặc như André Bazin, khen ngợi những bộ phim hiện đạicủa Italy những năm 40 vì “sự trung thực của cuộc sống trong điện ảnh và sự thậttrong một phần diễn xuất của ông” [1, tr.285]

Tính tự nhiên của phim phụ thuộc một phần rất lớn vào các nhà quay phim –những người nắm bắt các đối tượng trong cảnh quay và thể hiện qua cảnh phim.Charles G Clarke cho rằng công việc của nhà quay phim là “cố gắng để có được sựtiệm cận của hình ảnh kết hợp với cảm giác thực tế, nhưng vẫn đảm bảo rằng cáchquay không bao giờ làm giảm hoặc vượt qua câu chuyện đang được bộc lộ trên mànhình”.[22]

Với Emmanuel Lubezki, tính tự nhiên trong hình ảnh như là một chỉ dấu đểnhận ra phim của ông, dù với thể loại phim về không gian, lịch sử hay giả tưởng.Trong đó, các hiệu ứng nổi bật làm nên tính tự nhiên là các cảnh quay dài, chuyểnđộng máy và ánh sáng Trong chương này, chúng tôi lựa chọn phân tích ở các

trường đoạn tiêu biểu là Biến cố khởi đầu và Cao trào Riêng với bộ phim The

Revenant, chúng tôi phân tích thêm cả Nút thắt kịch tính thứ 1 để chứng minh thêm

ý kiến: các hiệu ứng này đạt hiệu quả nổi bật ở các dấu mốc quan trọng trong phim

2.1 Cảnh quay dài

Cảnh quay dài là một trong những đặc trưng trong các bộ phim của EmmanuelLubezki Trong cả ba bộ phim được nghiên cứu, những trường đoạn quan trọngnhất, đánh dấu sự kiện chuyển biến của phim như Cảnh biến cố khởi đầu, Nút thắtkịch tính thứ 1, Nút thắt kịch tính thứ 2 và Cao trào đều sử dụng cảnh quay dài nhưmột công thức Trong đó, trường đoạn Biến cố khởi đầu và Cao trào luôn là 1 hoặc

2 cảnh phim với độ dài ấn tượng

Nếu coi “phim ảnh là sự thể hiện thời gian thực của cuộc sống” như AndréBazin đã chứng minh [1, tr.347] thì các cảnh quay dài do Emmanuel Lubezki thựchiện đã thể hiện hiệu quả ấn tượng của tham vọng đó Cũng chính André Bazin tinrằng “lý thuyết cốt lõi của cảnh phim dài đó là việc sử dụng lâu dài và tập trung sâusắc sẽ không hạn chế quá trình nhận thức của khán giả Cảnh phim dài sẽ sản sinhquá trình tự nhiên của dòng chảy tự nhiên thực sự của sự vật, và do đó nó thực tếhơn” [26, tr.541]

Theo David Bordwell và Kristin Thompson, sau khi phim tiếng xuất hiện thì

độ dài trung bình một cảnh phim là khoảng 10 giây Trong khi đó, trong các cuộcthi phim ngắn, một bộ phim ngắn được định nghĩa là có độ dài tối thiểu 4 phút, tối

đa 7 phút [38] Theo thống kê của chúng tôi, cảnh quay dài nhất trong 3 bộ phim

được lựa chọn là cảnh mở đầu của Gravity với 12 phút 28 giây, tức là gấp đôi thời

lượng một phim ngắn trung bình và gấp cả trăm lần thời lượng của một cảnh phimtrung bình Cũng chú ý là các cảnh phim được gọi là cảnh quay dài này được xácđịnh bằng thời điểm cảnh phim bắt đầu và kết thúc trên màn ảnh, không dựa vàothời lượng hay số lượng cú quay thực tế ở hậu trường Đáng nói là những cảnh phim

có thời lượng từ 1 phút trở lên trong ba bộ phim có tần suất khá cao Children of

Men có 11 cảnh phim có thời lượng 1 phút trở lên, Gravity có 12 cảnh phim, còn

với The Revenant là 24 cảnh

Về độ dài trung bình cảnh phim, theo ghi chú của James Udden (2009), độ dài

trung bình cảnh phim của Children of Men, là hơn 15 giây, và cả bộ phim chỉ có

tổng cộng 375 cảnh Tuy theo tính toán của chúng tôi là 379 cảnh [Phụ lục, tr 14],trong tổng thời lượng 1 tiếng 39 phút 20 giây (không tính phần giới thiệu và chạychữ cuối), nhưng với con số độ dài trung bình cảnh phim chênh lệch không nhiều(15,7 giây), thì chúng tôi vẫn có chung nhận định với Udden rằng bộ phim này có

sự khác biệt rõ ràng khi so sánh với độ dài trung bình cảnh phim của hầu hết các bộphim Hollywood đương đại là dưới 4 giây, và thường có tổng cộng hơn 1000 cảnh

[40] Gravity còn ấn tượng hơn với 191 cảnh [Phụ lục, tr 29] tức là độ dài trung

bình cảnh phim là 28,5 giây Với The Revenant, với 572 cảnh [Phụ lục, tr 66] trong

thời lượng 2 tiếng 25 phút 22 giây, độ dài trung bình cảnh phim là 15,2 giây Nhưvậy, cả ba bộ phim này của Emmanuel Lubezki đều có thời lượng cảnh phim trungbình dài từ gấp rưỡi cho đến 2,5 lần so với cảnh phim trung bình của thời kỳ đầucủa phim có tiếng, và gấp nhiều lần so với phim Hollywood đương đại Số lượngcảnh phim vì thế cũng giảm xuống còn 1/5 đến 1/2 so với phim thông thường Chúng ta cũng hiểu rằng độ dài của câu chuyện khác hoàn toàn với độ dài cốttruyện và độ dài phim Đã có nhiều bộ phim sử dụng cảnh quay dài (long take) vớimục đích thể hiện sự chuyển biến của thời gian với nhiều mốc thời gian trong cùng

một cảnh (Notting Hill), hoặc sự khác biệt của nhiều vị trí trong một bối cảnh, thể

hiện sự trình diễn có tính sắp đặt về một sự kiện lịch sử với nhiều địa điểm hơn là

câu chuyện cá nhân của nhân vật chính (Atonement) Nhưng đối với các cảnh quay

dài do Emmanuel Lubezki thực hiện, có thể nói là nhà quay phim cố gắng thể hiệnhầu hết theo thời gian đúng như diễn biến thực tế khi sự kiện diễn ra, hay thực hiệnchức năng như Bazin nhận xét: “Máy quay mang tính khách quan về thời gian…Giờ đây, lần đầu tiên, hình ảnh của sự vật khớp với hình ảnh của diễn biến, thay đổicủa nó, giữ nguyên như nó đã thế” [1, tr.257] Và cũng chính vì vậy, các cảnh quaydài, gắn kết liên tục cả về thời gian, địa điểm của sự việc diễn ra với nhân vật là yếu

tố quan trọng, góp phần làm nên tính tự nhiên của ba bộ phim

Trong trường hợp nghiên cứu ba bộ phim này, chúng tôi đánh giá các cảnhquay dài là các cảnh phim liền mạch có độ dài thấp nhất là 29 giây trở lên (lớn hơn

độ dài trung bình của cảnh trong phim Gravity).

2.1.1 Children of Men

2.1.1.1 Biến cố khởi đầu

Trong bộ phim Children of Men, cảnh Biến cố khởi đầu kéo dài từ 00:26:14

cho đến 00:30:20, tức là 4 phút 6 giây Đây không phải cảnh dài đầu tiên trong phim(cảnh mở đầu phim có thời lượng 1 phút 30 giây), nhưng cảnh dài này với nhữngbiến chuyển kinh hoàng diễn ra liền mạch tác động rất mạnh mẽ đến người xem.Nội dung cảnh Biến cố khởi đầu [Phụ lục, tr 4]:

- Theo ngủ ngáy bị nhắc nhở, Julian ngáp dài, hai người tán gấu về thói quentình dục, về thành tích hoạt động xã hội của Theo trong quá khứ.

- Julian cùng chơi trò chơi với Theo

- Chiếc xe bị phục kích bởi xe cháy và nhóm người chạy bộ

- Xe máy lao đến, bắn vào cổ Julian

- Theo đạp cửa khiến hai người trên xe máy ngã xuống đường

- Kính chắn gió vỡ, Julian hấp hối

- Xe cảnh sát xuất hiện, đuổi theo, Luke ra khỏi xe, bắn hai cảnh sát

- Chiếc xe phóng đi, để lại xác hai cảnh sát trên đường

Như vậy, chỉ trong một cảnh phim nhưng có hơn chục chi tiết có thể biến thànhcác cảnh riêng Mỗi chi tiết đó lại bao gồm rất nhiều hành động của 5 người ngồitrên xe Nếu là một bộ phim hành động thông thường, cảnh phim này dễ dàngchuyển thành 20 cảnh phim với thời lượng ngắn, cắt cảnh sớm để tạo cảm giác diễnbiến nhanh, gấp gáp

Và các chi tiết thay đổi liên tục về tính chất, mức độ nghiêm trọng Từ nhữngcâu chuyện tán gẫu thông thường, tạo cảm giác thân quen và an toàn đến cái chếtđột ngột của Julian cùng cú ngã xe dữ dội, và cuối cùng là sự thách thức chínhquyền (bắn hai người thi hành công vụ)

Rõ ràng, cảnh phim này rất thành công ở việc khiến người xem vừa bất ngờ,vừa sốc, vừa sợ hãi vì diễn biến diễn ra liên tục Điều khủng khiếp là người xemphải chứng kiến cái chết khốc liệt (bị bắn vào cổ) của một người diễn ra ngay trướcmắt họ mà họ không thể làm gì Khán giả trở thành nhân chứng bất đắc dĩ cho mộttội ác, chứng kiến một người hấp hối mà không thể can thiệp Cảm giác bất lực cònnguyên trong khi họ không thể ngừng xem vì các diễn biến vẫn tiếp tục với mức độnghiêm trọng càng lúc càng tăng Việc “khóa” khán giả trong cảm giác khó chịu màcực kỳ thực tế này (vì không có một lần cắt cảnh nào trong suốt hơn 4 phút sự việcdiễn ra) mang đến một sự khó chịu, sự đồng cảm với bầu không khí hoảng loạn,choáng váng của nhân vật trong phim

Chúng ta có thể thấy đã có nghiên cứu có đánh giá [15] về tác động của cảnh

quay dài trong trường hợp này Đó là sự “trì hoãn và đau đớn khi ở bên cạnh mộtngười sắp chết” và “trải nghiệm cảm giác mất mát một cách thực tế hơn, để liên hệvới các mất mát khác (trong phim)”

Cảnh phim này cùng với cảnh nổ bom đầu phim đã chỉ ra các hệ quả tàn khốccủa chủ nghĩa khủng bố, cũng như làm rõ các mâu thuẫn sâu sắc của các đảng pháichính trị trong bối cảnh phức tạp của phim Từ đó chỉ ra tương lai hết sức mờ mịtcho nhiệm vụ của Theo Từ cuộc đi trên dây về chính trị để kiếm tiền (bằng cách lấy

tờ giấy thông hành cho vợ cũ) của một nhân viên hành chính công vụ, số phận củaTheo chuyển sang cuộc chạy đua nghiêm trọng vì tương lai nhân loại, có thể đánhđổi bằng mạng sống

2.1.1.2 Cao trào:

Cảnh phim này kéo dài từ 01:25:51 đến 01:30:08, thời lượng là 5 phút 17 giây.Trong đó, gần như bao trọn diễn biến Theo và Kee chạy trốn khỏi trong trại tậptrung, đồng thời với hoạt động khởi nghĩa của Đảng Cá Xung đột đỉnh điểm vàviệc giải quyết xung đột đều được bố trí trong cảnh phim này

- Nhóm của Theo chạy theo tay súng người Nga ra đường

- Nhóm của Theo bị Đảng Cá bắt gặp

- Tay súng Nga bị hành quyết

- Đảng Cá bị phản kích, Theo chạy trốn cùng Maricka

- Theo nhào vào chỗ trú ẩn bên kia đường

- Theo chạy vào chiếc xe buýt bên đường

- Đảng Cá nã súng, máu bắn lên ống kính máy quay

- Xe tăng bắn pháo vào sảnh tòa nhà, Theo chạy về phía tòa nhà

- Người tị nạn bị quân chính phủ xả súng

- Xe tăng bị bắn bằng tên lửa cầm tay, quân chính phủ bắn pháo vào tòa nhà

- Theo chạy vào sảnh, leo lên cầu thang

- Theo lên tầng 2, rẽ trái

- Người của Đảng Cá bị hạ, Theo quay ra

- Theo lên tầng 3, rẽ trái theo tiếng khóc trẻ con

- Theo tiếp cận được hai mẹ con Kee

- Theo dẫn ra Kee ra khỏi bức tường, bị Luke bắn

Như vậy, hành trình giải thoát cho Kee của Theo từ khi bị bắt gặp đến khi tiếpcận lại được chỉ diễn ra trong đúng 5 phút 17 giây, nhưng trải qua rất nhiều tìnhhuống kề cận ranh giới sống - chết Khán giả có thể chứng kiến hàng chục cái chếtxung quanh Theo, từ cái chết đơn lẻ của tay súng người Nga, đến chết hàng loạt nhưphiến quân hay người tị nạn Và trong bất cứ hoàn cảnh nào, hành trình của Theocũng có thể dừng lại vì tên bay đạn lạc

Cảnh phim có thời lượng dài và liên tục như vậy đem đến một thế mạnh, là bêncạnh việc kể mạch chuyện chính (cuộc giải cứu của Theo), nó vẫn mô tả được diễnbiến xung quanh, những số phận bên ngoài mạch chuyện chính mà không rời xaTheo Chúng ta có thể quan sát và lập tức hiểu một nhân vật ngoài lề chết do viênđạn từ hướng nào, mà không cần một cảnh chuyển Điều đó cũng làm tăng tínhkhốc liệt của hoàn cảnh mà Theo trải qua, đồng thời, giúp ta hiểu tính anh hùngtrong hành động của nhân vật này Theo còn chưa bị hạ gục bởi cuộc chiến, là máyquay còn chạy theo, cho đến khi anh tìm được Kee Trong khi đó, nếu có cắt cảnh,khán giả sẽ có thể đặt câu hỏi liệu nhân vật này có một giây phút nào nao núng, tạmngừng việc tìm kiếm Kee hay không Và cũng chính việc loại bỏ các cú cắt cảnh,cùng việc duy trì các rung lắc mà khán giả dễ dàng hiểu là theo nhịp bước chân củangười quay phim, đã khiến khán giả có cảm giác đang xem một thước phim phóng

sự chiến trường trên TV Ranh giới của việc dàn dựng bị xóa mờ, dễ khiến ngườixem tin vào thứ họ nhìn thấy hơn

Cùng với đó, trong một cảnh dài này, khán giả liên tục chạy theo Theo quahàng loạt các khoảng không gian khác nhau (đường phố, xe buýt, sảnh tòa nhà,hành lang, các căn phòng) Việc thay đổi không gian góp phần tạo sự cuốn hút chocảnh phim, nhưng ngược lại, cảnh phim diễn ra liên tục cũng giúp giảm cảm giácsắp đặt trong dàn cảnh giữa các không gian

2.1.2 Gravity

2.1.2.1 Biến cố khởi đầu

Điều đặc biệt của phim Gravity là cảnh mở đầu phim cũng chứa đựng cả Biến

cố khởi đầu, diễn ra từ 00:00:40 – 00:13:08 10 phút 31 giây cho máy quay thể hiệnhình ảnh một môi trường gần như vô cực, không có điểm tựa mặt đất, không có cơ

sở để định hướng chính xác các phía trái – phải – trên – dưới của đối tượng - Quả làmột thách thức với bất kỳ nhà quay phim nào

Tại sao Emmanuel Lubezki và đạo diễn Alfonso Cuarón lại chọn sắp đặt mộtcảnh quay dài ấn tượng ở ngay đầu phim? Ngoài các mục đích góp phần xây dựngtruyện phim, thì có một lý do, là bởi Emmanuel Lubezki có thể thực hiện cảnh phim

đó, với các tác động mà đạo diễn mong đợi

Cơ sở để Emmanuel Lubezki tạo nên sự khác biệt cho một cảnh quay dài đếnvậy là sự thay đổi đối tượng quay liên tục Sự thay đổi này cũng kéo theo việc thayđổi cỡ cảnh và giúp chuyển tải diễn biến chuyện phim

Các đối tượng lần lượt xuất hiện trong khuôn hình trong 10 phút 31 giây [Phụlục, tr 15] theo thứ tự: