Nho giáo và ảnh hưởng đối với việc giáo dục đạo đức mới cho nông dân việt nam trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thứ nhất – Nho giáo là một học thuyết chính trị – xã hội và đạo đức, xuất hiện từ thời Xuân Thu – Chiến Quốc (770 – 221 trước công nguyên). Nho giáo và đạo đức Nho giáo du nhập vào Việt Nam và tồn tại hàng nghìn năm trong xã hội Việt Nam nói chung và trong đời sống tinh thần người nông dân nói riêng. Sự có mặt lâu dài đó đã khiến cho xã hội Việt Nam, văn hóa Việt Nam, con người Việt Nam trong lịch sử và hiện tại đều bị ảnh hưởng của Nho giáo. Sự ảnh hưởng đó vừa mang tính tích cực vừa mang tính không tích cực. Sự ảnh hưởng đó có phạm vi rộng khắp từ cá nhân cho đến gia đình và xã hội, từ sinh hoạt cho đến học tập, công tác. Sự ảnh hưởng đối với cá nhân là trong nếp cảm, nếp nghĩ trong tác phong và phong cách sống hàng ngày với gia đình là trong gia phong, gia kỷ, gia pháp. Với xã hội là trong tinh thần, của con người trước nhiệm vụ và việc làm. Ảnh hưởng đó tất nhiên là không đều nhau, nhiều ít, đậm nhạt khác nhau, tuỳ theo hoàn cảnh mỗi người, mỗi gia đình, mỗi tầng lớp xã hội. Dù dưới dạng nào, đó cũng là những nét chịu sự ảnh hưởng, chúng tồn tại một cách khách quan, không phụ thuộc vào sự mong muốn và nhận định của người nào. Hiện nay, Đảng và Nhà nước ta đang ra sức quyết tâm xây dựng công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, bên cạnh đó việc tuyên truyền xây dựng đời sống văn hóa mới trong nông thôn theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 5 (khoá VIII) về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Vì vậy, việc tuyên truyền giáo dục đạo đức mới cho nông dân trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước là rất quan trọng. Qua đó, việc giáo dục, tuyên truyền Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước cho nông dân và tiếp tục phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc; kế thừa có chọn lọc những tinh hoa văn hóa của nhân loại; xây dựng con người mới, đời sống mới ở dân cư như xây dựng “gia đình văn hóa mới”; “làng văn hóa mới”…. Thứ hai: Chọn đề tài này nghiên cứu sẽ giúp người nghiên cứu nâng cao nhận thức của mình về những ảnh hưởng của Nho giáo đối với việc giáo dục đạo đức mới cho nông dân Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và có những giải pháp nhằm phát huy những yếu tố tích cực và hạn chế những yếu tố không tích cực. Qua quá trình nghiên cứu, sẽ giúp người nghiên cứu nắm bắt được các tri thức cần thiết như: Hoàn cảnh, nội dung chính của học thuyết Nho giáo, quá trình du nhập cũng như những ảnh hưởng của nó đối với việc giáo dục đạo đức mới cho nông dân Việt Nam. Đây cũng sẽ là tri thức vô cùng quan trọng đối với người đang theo học chuyên ngành công tác tư tưởng, những chiến sỹ tương lai trên mặt trận tư tưởng văn hóa của Đảng. Thứ ba: Nghiên cứu đề tài này còn giúp những người quan tâm đến Nho giáo, ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với việc giáo dục đạo đức mới cho nông dân Việt Nam hiện nay và có cái nhìn nhận đánh giá đúng về những ảnh hưởng tích cực và không tích cực của nó. Qua đó rút ra những giải pháp nhằm phát huy những mặt tích cực và hạn chế những mặt không tích cực trong việc giáo dục đạo đức mới cho nông dân Việt Nam trong giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thứ nhất – Nho giáo là một học thuyết chính trị – xã hội và đạo đức,

xuất hiện từ thời Xuân Thu – Chiến Quốc (770 – 221 trước công nguyên).Nho giáo và đạo đức Nho giáo du nhập vào Việt Nam và tồn tại hàng nghìnnăm trong xã hội Việt Nam nói chung và trong đời sống tinh thần người nôngdân nói riêng Sự có mặt lâu dài đó đã khiến cho xã hội Việt Nam, văn hóaViệt Nam, con người Việt Nam trong lịch sử và hiện tại đều bị ảnh hưởng củaNho giáo Sự ảnh hưởng đó vừa mang tính tích cực vừa mang tính không tíchcực Sự ảnh hưởng đó có phạm vi rộng khắp từ cá nhân cho đến gia đình và

xã hội, từ sinh hoạt cho đến học tập, công tác Sự ảnh hưởng đối với cá nhân

là trong nếp cảm, nếp nghĩ trong tác phong và phong cách sống hàng ngày vớigia đình là trong gia phong, gia kỷ, gia pháp Với xã hội là trong tinh thần,của con người trước nhiệm vụ và việc làm Ảnh hưởng đó tất nhiên là khôngđều nhau, nhiều ít, đậm nhạt khác nhau, tuỳ theo hoàn cảnh mỗi người, mỗigia đình, mỗi tầng lớp xã hội Dù dưới dạng nào, đó cũng là những nét chịu sựảnh hưởng, chúng tồn tại một cách khách quan, không phụ thuộc vào sự mongmuốn và nhận định của người nào

Hiện nay, Đảng và Nhà nước ta đang ra sức quyết tâm xây dựng côngnghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, bên cạnh đó việc tuyên truyền xây dựng đờisống văn hóa mới trong nông thôn theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 5(khoá VIII) về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dântộc Vì vậy, việc tuyên truyền giáo dục đạo đức mới cho nông dân trong thời kỳcông nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước là rất quan trọng Qua đó, việc giáodục, tuyên truyền Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối,chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước cho nông dân và tiếptục phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc; kế thừa có chọn lọc

những tinh hoa văn hóa của nhân loại; xây dựng con người mới, đời sống mới

ở dân cư như xây dựng “gia đình văn hóa mới”; “làng văn hóa mới”…

Thứ hai: Chọn đề tài này nghiên cứu sẽ giúp người nghiên cứu nâng cao

nhận thức của mình về những ảnh hưởng của Nho giáo đối với việc giáo dụcđạo đức mới cho nông dân Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đạihoá đất nước và có những giải pháp nhằm phát huy những yếu tố tích cực vàhạn chế những yếu tố không tích cực

Qua quá trình nghiên cứu, sẽ giúp người nghiên cứu nắm bắt được các trithức cần thiết như: Hoàn cảnh, nội dung chính của học thuyết Nho giáo, quátrình du nhập cũng như những ảnh hưởng của nó đối với việc giáo dục đạođức mới cho nông dân Việt Nam Đây cũng sẽ là tri thức vô cùng quan trọngđối với người đang theo học chuyên ngành công tác tư tưởng, những chiến sỹtương lai trên mặt trận tư tưởng - văn hóa của Đảng

Thứ ba: Nghiên cứu đề tài này còn giúp những người quan tâm đến Nho

giáo, ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với việc giáo dục đạo đức mới chonông dân Việt Nam hiện nay và có cái nhìn nhận đánh giá đúng về những ảnhhưởng tích cực và không tích cực của nó Qua đó rút ra những giải pháp nhằmphát huy những mặt tích cực và hạn chế những mặt không tích cực trong việcgiáo dục đạo đức mới cho nông dân Việt Nam trong giai đoạn công nghiệphoá, hiện đại hoá đất nước

Thứ tư: Nghiên cứu đề tài này thành công sẽ góp phần trang bị hệ thống

lý luận về những ảnh hưởng của tư tưởng đạo đức Nho giáo đối với việc giáodục đạo đức mới cho nông dân Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiệnđại hoá đất nước Bao gồm: Hệ thống lý luận về mặt nội dung, những mặt ảnhhưởng của nó đối với việc giáo dục đạo đức mới cho nông dân trong thời kỳcông nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Với các lý do trên, người nghiên cứu tự nhận thấy việc lựa chọn đề tàinày là hoàn toàn đúng đắn, bởi nghiên cứu đề tài này phù hợp với thực tiễn vànhững đòi hỏi về nhận thức của người nghiên cứu.

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Chúng ta biết những ảnh hưởng của tư tưởng đạo đức Nho giáo rất quantrọng đối với việc giáo dục đạo đức mới cho nông dân Việt Nam trong thời kỳcông nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Vì vậy chúng tôi xác định mục đíchlớn nhất của việc nghiên cứu đề tài này là đưa ra một phương hướng và giảipháp nhằm phát huy những mặt tích cực và hạn chế những mặt không tích cựccủa tư tưởng đạo đức Nho giáo đối với việc giáo dục đạo đức mới cho nôngdân Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Để đạt được mục đích nghiên cứu, chúng tôi xác định các nhiệm vụ cụthể của đề tài như sau:

- Nhiệm vụ thứ nhất: Xác định các cơ sở lý thuyết cho đề tài để tiến hành

làm rõ nội dung

- Nhiệm vụ thứ hai: Phân tích đánh giá những ảnh hưởng của tư tưởng

đạo đức Nho giáo đối với việc giáo dục đạo đức mới cho nông dân Việt Namtrong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước hiện nay

- Nhiệm vụ thứ ba: Trên cơ sở phân tích những ảnh hưởng đó, người

nghiên cứu sẽ đề ra phương hướng, giải pháp có tính khả thi để phát huynhững mặt tích cực và hạn chế những mặt không tích cực của tư tưởng đạođức Nho giáo đối với việc giáo dục đạo đức mới cho nông dân Việt Namtrong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

3 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện các nhiệm vụ trên, hoàn thành mục đích nghiên cứu, ngườinghiên cứu tiến hành các phương pháp sau:

Đề tài vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng,duy vật lịch sử lôgíc trên cơ sở nghiên cứu tài liệu, thu thập thông tin Sau khinghiên cứu tài liệu, thu thập thông tin người nghiên cứu tiến hành tổng hợp,phân tích để làm rõ nội dung vấn đề nghiên cứu; sử dụng phương pháp sosánh đánh giá, phương pháp suy luận một cách biện chứng, lôgíc để đưa racác giải pháp để đạt được mục đích nghiên cứu.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu của đề tài.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quan điểm Nho giáo về đạo đức vàảnh hưởng của nó đối với việc giáo dục đạo đức mới cho nông dân Việt Namtrong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

* Phạm vi nghiên cứu.

Ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với việc giáo dục đạo đức mới chonông dân Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá

5 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính củatiểu luận gồm 3 chương và 6 tiết

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 NHO GIÁO VÀ NỘI DUNG CHỦ YẾU CỦA ĐẠO ĐỨC NHO

GIÁO TRONG HỌC THUYẾ NHO GIÁO

1.1 Hoàn cảnh ra đời của tư tưởng Nho giáo

Học thuyết Nho giáo xuất hiện thời Xuân Thu – Chiến Quốc (770 – 221trước công nguyên) Đây là thời kỳ biến động trong lịch sử Trung Hoa cổ đại.Chế độ chiếm hữu nô lệ nhà Chu đã suy tàn, chế độ Phong kiến sơ kỳ đanghình thành Bước chuyển biến lớn lao đã làm đảo lộn mọi trật tự cũ Các lựclượng, các tập đoàn xã hội với lợi ích và quyền lực khác nhau liên tiếp gây ranhững cuộc chiến tranh khốc liệt để thôn tính lẫn nhau với tham vọng giànhquyền bá chủ thiên hạ

Về chính trị – xã hội vào thời Xuân Thu, nhà Chu suy yếu, tàn mạt,mệnh lệnh của Thiên tử không được các nước chư hầu tuân thủ, trật tự, lễnghĩa bị phá bỏ, cương thường đảo lộn, đạo đức băng hoại Lễ nhà Chu với tưcách là thể chế chính trị trở thành hình thức cứng nhắc Nạn chư hầu tiếmquyền, đại phu tiếm lễ, thứ dân loạn luân xảy ra thường xuyên Chế độ chínhtrị mục nát, trật tự xã hội rối ren đã đẩy quần chúng nhân dân vào thảm cảnhđói nghèo, ly tán, bị áp bức bóc lột… Họ hoang mang và luôn khao khát cuộcsống an bình, yên ổn trong một quốc gia thống nhất Nhu cầu khát vọng nàytrở thành một nhu cầu lịch sử đối với xã hội Trung Hoa cổ đại và đặt ra nhữngvấn đề triết học, chính trị xã hội, luân lý đạo đức, pháp luật… cho tầng lớp tríthức Trung Hoa thời đó giải quyết Vì thế xuất hiện nhiều học thuyết chính trịkhác nhau, đại diện cho các giai cấp, tầng lớp xã hội khác nhau Song tất cảđều nhằm tạo ra mục đích thực tiễn cấp bách nhất để “cứu đời, cứu người”tìm những biện pháp khả thi để vãn hồi trật tự xã hội, thống nhất giang sơndưới quyền của một minh quân tài ba sáng suốt Chính bầu không khí họcthuật sôi sục này đã nảy sinh những con người “khổng lồ” trước các tư tưởng

triết học, chính trị, xã hội, luân lý, đạo đức….để lại dấu ấn gần như vĩnh hằngcho các thế hệ sau Trong đó ảnh hưởng lớn nhất là Nho gia, Mặc gia và Phápgia.

Nho giáo là một học thuyết chính trị – xã hội và đạo đức Tư tưởng củaNho giáo đã trải qua nhiều thời đại khác nhau, mỗi giai đoạn đều có nhữnghọc thuyết phản ánh ý chí, nguyện vọng của các giai cấp cơ bản của giai đoạn

đó Ở Trung Hoa cổ đại, những đại biểu xuất sắc cho tư tưởng, học thuyếtchính trị, đạo đức của Nho giáo phải kể đến là: Khổng Tử, Mạnh Tử và Tuân

Tử Những tác phẩm của hệ tư tưởng Nho giáo là Bộ sách “tứ thư” gồm:Luận ngữ, đại học, trung dung, và Mạnh Tử

Hệ tư tưởng Nho giáo thừa nhận sự thống trị của giai cấp phong kiến,đứng đầu là thiên tử, có sự phân chia đẳng cấp xã hội: người lao động là hạngtiểu nhân, yếu kém; tầng lớp trên là hạng quân tử, cao sang Chính vì cốt lõi

tư tưởng đó, hệ tư tưởng Nho giáo được giai cấp phong kiến Trung Quốc quacác thời đại sử dụng làm tư tưởng thống trị Là cơ sở cho việc định ra đườnglối, sách lược cai trị đất nước của giai cấp phong kiến phương Đông

Vấn đề cơ bản của Nho giáo là tập trung vào việc nghiên cứu các mốiquan hệ giữa con người với con người trong gia đình và xã hội Nho giáo đã

có tác dụng nhất định trong việc ổn định trật tự xã hội phong kiến Tư tưởngchính trị Nho giáo là tiếng nói của tầng lớp quí tộc đang mất dần quyền lực,muốn khôi phục lại địa vị cho lịch sử đã vượt qua, củng cố và bảo vệ xã hộiphong kiến trong suốt một thời gian dài hàng ngàn năm

1.2 Nội dung về đạo đức trong tư tưởng Nho giáo

Tư tưởng đạo đức Nho giáo tập trung chủ yếu trong luân-thường hay còngọi là tam cương-ngũ thường-tam tòng tứ đức, giai cấp phong kiến đề cao mốiquan hệ này làm tư tưởng thống trị xã hội

Trong quan niệm của Nho giáo, đạo đức làm một khái niệm rộng lớn hơn

là đạo đức ta thường nói hàng ngày, tức là những nguyên tắc, những quy

phạm để đánh giá, nhận định xem đâu là xấu, đâu là tốt, đâu là phải, đâu làtrái Khái niệm đạo đức Nho giáo còn là sự biểu hiện của “tính” của thiên tínhcủa “đạo” Nó không những là tính riêng của con người mà cũng là tínhchung cho cả trời đất, nhà Nho và Nho giáo nhìn gì cũng theo con mắt đạođức, trời, người, lịch sử không coi trọng tính khách quan của sự vật Hơn nữa,đạo đức Nho giáo lại là phương châm, phương hướng của việc trị nước Từ

đó, Nho giáo đề ra những chuẩn mực về đạo đức, qua đó mỗi người tự rènluyện, học tập những chuẩn mực do Nho giáo đặt ra Tư tưởng đó được cáctriều đại phong kiến, khai thác, sử dụng và còn ảnh hưởng đến ngày nay.Nội dung cơ bản của đạo đức Nho giáo tập trung vào 3 phạm trù lớn:Nhân-lễ-nghĩa-chính danh của Khổng Tử

“Lễ” là quy tắc, chuẩn mực ứng xử của mỗi con người trong xã hội Khithực hiện quan hệ xã hội mỗi người phải tuân theo “Lễ” Và chỉ có tuân theo

“lễ” xã hội mới trật tự, thực hiện cai trị vương đạo “Lễ” có tác dụng điều chỉnhhành vi con người trong quan hệ ứng xử “không học lễ, không có gì làm chỗdựa” (Quế thi – Luận ngữ), “Lễ” có tác dụng hình thành thói quen đạo đức.Chính danh là xác định danh phận, thứ bậc mọi người trong xã hội Danhphải phù hợp với thực, “danh chính ngôn mới thuận” Nói không thuận thìviệc không thành, việc không thành nhạc không dấy lên thì hình phạt khôngcho phép Hình phạt không đúng phép thì dân không đặt tay vào đâu Ông đưa

ra quan niệm danh phải hợp với thực, nếu không hợp với nhau thì gọi tên rangười ta sẽ không hiểu – lý luận không xuôi, mọi việc sẽ không thành, lễ nhạcbinh pháp không định được, xã hội sẽ hỗn loạn, vì vậy, ông yêu cầu vua phải

ra vua, cha phải ra cha, con phải ra con, phải làm tròn bổn phận thì danh mớiđúng với thực

Nhân là chuẩn mực ứng xử giữa người với người, là một giá trị đạo đức

xã hội Nhân là thương yêu, là khoan dung với mọi người “Kỷ dục lập nhi,lập nhân”, muốn mình lập thân thì cũng làm cho người khác lập thân “Kỷ dục

đạt nhi, đạt nhân” muốn mình thành đạt thì phải giúp người khác thành đạt;

“lỉ sở bất dục vật thi ư nhân”: nhân là mong muốn tự lập, tự đạt tức là tựcường Nhân là giúp đỡ người, yêu thương người nhưng không phải là yêuthương tất cả như nhau mà chỉ có bậc quân tử mới biết dùng người; “quân tử

có thể bất thân nhưng tiểu nhân thì chưa bao giờ là nhân cả” (Mạnh Tử).Khác với Khổng Tử, Mạnh Tử coi trọng nghĩa, nghĩa ngang hàng vớinhân Ông ủng hộ chế độ phân biệt đẳng cấp: Quân tử lao tâm, tiểu nhân laolực, quan hệ vua - tôi, nam – nữ

Một tư tưởng chủ đạo trong Nho giáo đó là tư tưởng “thiên mệnh” đạođược thi hành hay không là do mệnh trời (hiếu vấn luận ngữ) Khổng Tử chorằng chính danh là hợp với tự nhiên, “mệnh trời”: “vật các đắc kỳ sở” (mọivật đều có chỗ xác định của nó)

Kế thừa và phát huy tư tưởng thiên mệnh luận của Khổng Mạnh, và địnhmệnh luận trong học thuyết âm dương của Đổng Trọng Thư (179 –104 trướccông nguyên) đã đề ra lý luận duy tâm thần bí với các luận đề “thần traochính quyền”, “thiên nhân cảm vọng” và quan niệm mệnh trời là vĩnh hằng.Trên cơ sở triết lý đạo đức Khổng- Mạnh đề xướng, Đổng Trọng Thư tập hợp,

hệ thống hoá các phạm trù đạo đức, hình thành một hệ thống biểu hiện mốiquan hệ giữa con người với con người làm nội dung và chuẩn mực cho sựgiáo dục hóa đạo đức phong kiến như Tam cương, Ngũ thường coi đây là trithức có tính tiên thiên hay thiên lý trời sinh ra người đã có Coi đây là mốiquan hệ cơ bản nhất giữa con người với con người

Theo Nho giáo: “Luân thường” là cái trời phú cho người, người sinh ra

đã có cái trời phú cho người gọi là tính luân thường mỗi phần có năm mốiquan hệ gọi là ngũ luân Ngũ luân có thể tóm gọn lại trong hai mối quan hệlớn đó là trung – hiếu Đạt được ngũ luân mới được gọi là “đạo” còn phải đạt

“đức” nữa thì mới trở thành người quân tử người đại trượng phu Trong ngũthường Nho giáo xem nhân là cái gốc của đức: “yêu là nhân, phải là nghĩa,

hợp lý là lễ, thông đạt là trí, tri thư là tín” Năm đức nhân đó là cái vốn củacon người là đức của trời phú cho, có thể mất dần đi trong cuộc sống Vì vậycần phải học tập, tu dưỡng nhằm trở về với năm đức tính đó, tức là trở về vớingười hiền, giữ cho tính không mất theo nó là thánh Vì vậy phải học tập, tudưỡng để thành thánh hiền.

Tóm lại Nho giáo và đạo đức Nho giáo có quá trình ra đời và phát triển rấtphức tạp, do điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội trong từng giai đoạn lịch sửnhất định Học thuyết nhân bản của Khổng – Mạnh đã được Đổng Trọng Thưkhai thác để xây dựng thành học thuyết duy tâm thần bí nhằm phục vụ lợi íchcho giai cấp phong kiến Do đó quá trình lịch sử, tư tưởng đạo đức Nho giáocủa Khổng – Mạnh và những học thuyết duy tâm của Đổng Trọng Thư đã dunhập vào nước ta với những mặt tích cực và tiêu cực của nó, có ảnh hưởng nhấtđịnh đến đời sống tinh thần người nông dân Việt Nam, vốn là một đất nướcchịu sự thống trị của chế độ phong kiến phương Bắc hàng nghìn năm mà nềnkinh tế đi lên từ nền lúa nước, với một đời sống cộng đồng làng xã, với nhữngcuộc chiến tranh từ phía Bắc tràn xuống, với hàng ngàn năm Bắc thuộc Tưtưởng đạo đức Nho giáo đó đã du nhập, phát triển và tồn tại cho đến ngày nay

CHƯƠNG 2 NHỮNG ẢNH HƯỞNG CỦA ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO ĐỐI VỚI VIỆC GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC MỚI CHO NÔNG DÂN VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ ĐẤT NƯỚC

2.1 Quá trình du nhập của Nho giáo vào Việt Nam

Trung quốc là quê hương của Nho giáo, nhưng các nước láng giềng củaTrung Quốc cũng tiếp nhận Nho giáo Học thuyết này đã chi phối đời sống chínhtrị, tư tưởng, văn hóa và tôn giáo của một số nước Viễn Đông Xã hội của cácnước trên có những nét giống với xã hội Trung Quốc nên dễ dàng du nhập vàbản địa hoá

Nho giáo truyền vào Việt Nam trong một hoàn cảnh đặc biệt Người Hánxâm lược Việt Nam và đưa Nho giáo vào, lúc đầu Nho giáo là cái xa lạ với tưtưởng và tập tục truyền thống của người Việt Nam nhưng về sau nó được bảnđịa hoá và trở thành nhu cầu tinh thần của người Việt Nam

Dưới thời kỳ Bắc thuộc, Nho giáo ở Việt Nam mới là hiện tượng có mặt

ở các trị sở của người phương Bắc Về sau khi giành được độc lập, Nho giáodần dần quen thuộc với nhiều vùng của đất nước ta Trong suốt một ngàn nămBắc thuộc dân tộc ta luôn bị bọn phong kiến Trung Quốc dùng chính sáchđồng hoá dân tộc trong nhiều lĩnh vực…

Khi các triều đại phong kiến Việt Nam thấy được giá trị của Nho giáotrong việc trị nước thì họ chủ động du nhập và phát triển đạo này Nhưng lúcbây giờ, Nho giáo ở Trung Quốc dù là Nho giáo Trung ương tập quyền Bảnthân nó đã khác với thời Khổng- Mạnh, đã mang các yếu tố tôn giáo Do đó,ngay từ đầu con mắt của giai cấp phong kiến thống trị Việt Nam đã nhìn Nhogiáo với hai tính chất: Học thuyết chính trị - đạo đức và tôn giáo Có thể kháiquát những bước thăng trầm của Nho giáo qua một vài triều đại lớn

a) Thời tiền Lý.

Thời Lý, tình hình chính triều ổn định hơn, việc học tập lựa chọn quanchức đã trở nên cần thiết, vì thế Nho giáo có điều kiện để phát triển tuy chậm

chạp nhưng chắc chắn Nhà Lý tổ chức việc học mô phỏng theo lối học của nhàĐường trong đó học cả tam giáo, trong đó Phật giáo là thịnh hành nhất Tuyvậy nhà Lý cũng thấy rằng Phật giáo không phải là đạo trị nước Hơn nữa lại ở

vị thế một nước láng giềng có nhiều quan hệ văn hóa và chủng tộc với TrungQuốc, muốn trị nước, củng cố chính quyền, nhà Lý không cậy vào Nho giáo

b) Thời Hậu Lê.

Triều Minh xâm lược Việt Nam với âm mưu thủ tiêu văn hóa Việt Namnhằm Hán hoá dân tộc Việt Nam, chúng đập phá, đốt hết di sản văn hóa củangười Việt Truyền bá gieo rắc những tư tưởng mê tín dị đoan, truyền bá Nhogiáo, một đạo nho đã suy đồi không như đạo Khổng – Mạnh (Nho giáonguyên thuỷ) Tuy nhiên Nho giáo lúc này có vai trò nhất định trong việc Cứunước và trở thành quốc giáo dưới thời Lê Nho giáo lúc này có sự pha tạp nhấtđịnh với các giáo phái khác như Pháp gia, Âm dương gia, Phật giáo vì nó cómột thời kỳ chung sống với nhau ít nhiều có ảnh hưởng của nhau Các nho sỹcủa hệ thống vua quan trong triều đình đều tiếp nhận nó, thậm chí đem cái tậptục truyền thống thượng võ của dân tộc bằng nghi lễ của Nho giáo

Do đó, việc giáo dục Nho giáo và thi cử nội dung Nho giáo cũng pháttriển mạnh Nhà nước mở các trường, xây dựng lại văn miếu, lập nhà Tháihọc Ở nông thôn nhiều thầy đồ mở trường thôn ấp làm cho kẻ sỹ ngày càngđông, Nho giáo trở thành một tầng lớp xã hội quan trọng

Tới Lê Mạc Nho giáo suy dần cùng với sự suy thoái của triều đại phongkiến: “vua không ra vua, tôi không ra tôi, cương thường tan giã, vương đạo lu

mờ, đức trị tiêu tan, Phật giáo trỗi dậy, Thiên chúa giáo len vào có chỗ đứngtrong nước ta”1

c) Thời Nguyễn.

hội

Khi Tây Sơn lên nắm quyền, đất nước quay về một mối, Nho giáo lạiđược phục hội trở thành quốc giáo Nho giáo trở thành vũ khí tư tưởng chochế độ phong kiến triều Nguyễn để thống trị xã hội.

Triều Nguyễn rất đề cao Nho giáo, quan tâm đến việc học hành thi cử,chọn nhân tài để củng cố chính quyền thống trị Đặc biệt vua Tự Đức đã diễnNôm cuốn “Luận ngữ” của Khổng Tử để mọi người tiếp thu Nho giáo thờiNguyễn tiếp thu và học tập Khổng – Mạnh là qua Hán nho và Tống nho theoyêu cầu của xã hội và sự phát triển của Nho giáo đã đi quá xa và vượt trệchcon đường của Khổng – Mạnh Chẳng hạn khi nói đến trời, quỷ thần Khổng

Tử nên ra không bàn luận đến, thậm chí còn nghi ngờ Ông quan tâm đếnmệnh của con người phải tuân theo mệnh năng hoạt động để đạt được mệnhtrời “tri thiên mệnh” Thiên đạo thời Nguyễn thì rất đề cao trời, coi trời là ýtrí, trời trao đất trao dân cho vua, vua trụ mệnh trời mà trị dân

2.2 Những ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với việc giáo dục đạo đức mới cho nông dân Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Sản sinh trong chế độ phong kiến và trải qua hàng ngàn năm duy trì chế

độ ấy, Nho giáo đã in dấu ấn của mình vào ý thức và cuộc sống gia đìnhngười Trung Hoa và người Việt Nam thủa trước từ thế hệ này sang thế hệkhác Dấu ấn này có cả hai mặt tích cực và không tích cực, tuỳ theo nhữngđiều kiện lịch sử và xã hội mà thay đổi mầu sắc, song cho đến nay vẫn chưaphải đã biến mất Nhìn đại thể, kết hợp nghiên cứu với tìm hiểu thực tế xã hội,chúng ta có thể nhận ra những điểm chủ yếu của từng mặt

2.2.1 Những ảnh hưởng tích cực

Không như các tôn giáo khác khuyên răn con người đi tìm những giảithoát huyền bí ở bên ngoài cuộc sống nhân gian, Nho giáo kiên trì gắn bó conngười với những cộng đồng từ nhỏ đến lớn, từ thấp đến cao tình nghĩa và

trách nhiệm của con người đối với gia đình là sâu sắc và nặng nề, đồng thời làđầu mối của tình cảm cũng như trách nhiệm đối với nước và thiên hạ.

Nho giáo tích cực nêu cao ý nghĩa của giáo dục gia đình Ở nước ta thủatrước, nói chung các gia đình “thường thường bậc trung” trở lên, nhất là cácgia đình “nho sĩ, có một mạng lưới giáo dục trải rộng hầu khắp đất nước vớimột nội dung và một phương pháp thấp nhất Chính mạng lưới ấy đã tạo nênmột quốc phong chung cho cả nước trên một cái nền chung là Nho phong

Về quan hệ giữa người và người trong toàn thiên hạ Nho giáo đề ra đứcnhân là đức cao quý nhất chứa đựng rất nhiều ý nghĩa tốt đẹp Tinh tuý chủnghĩa nhân đạo của Nho giáo là ở đó Và nó cũng bắt đầu thể hiện cuộc sốnggia đình Lòng cha, mẹ thương yêu con cái là đức từ, lòng yêu thương cha mẹ

là đức hiếu, lòng anh em yêu thương nhau là đức lương, đức đễ Đạt tới đỉnhcao của đức nhân bao gồm cả các đức kia, con người không phải chỉ thânthương “riêng cha mẹ mình là cha mẹ” (bất độc thân kỳ thân), cũng phải chỉ

“thân thương riêng con mình là con” (bất độc tử kỳ tử), do đó mọi người giàthân thương mọi người trẻ như con, mọi người trẻ cũng thân thương mọingười già như cha mẹ và những người cùng thế hệ với nhau thì “bốn biển đều

là anh em” (tứ hải giai huynh đệ)

Trong cuộc sống cộng đồng của con người, Nho giáo đặc biệt coi trọng

kỷ cương, trật tự Điều này cũng bắt đầu từ gia đình: Có tề gia được mới trịquốc được, có trị quốc được mới bình thiên hạ được Nho giáo quan niệm,xây dựng gia đình có nhân nghĩa và có lễ nghĩa tức là xây dựng gia đình cóđạo đức và có văn hóa để từ đó mà đưa nước và thiên hạ đến tới cuộc sốngvăn minh và hữu đạo, thực hiện thiên hạ đại đồng

2.2.2 Những ảnh hưởng không tích cực

a) Tư tưởng gia trưởng.

Trong xã hội phong kiến người ta cho rằng quan hệ giữa người với ngườicốt thiết nhất và thân mật nhất là quan hệ gia đình Trong gia đình, người gia

trưởng quyết định tất cả ý mình và sai khiến con cháu, em út bằng tình cảm,ban ơn cũng như bằng uy tín ra lệnh của người cha, người ông, chú, anh cả….

Từ nhà, tác phong gia trưởng được mở rộng ra đến phạm vi làng xã, quậnhuyện, cơ quan, xí nghiệp, đoàn thể… Đối với mọi người thuộc quyền quản

lý và lãnh đạo của mình, vị thủ trưởng - gia trưởng dù có hay không có quan

hệ bà con, họ hàng, khi vỗ về giao việc cũng như khi của trách lỗi lầm, đềuluôn tỏ ra xuất phát từ “tình thương” và “lòng tin” riêng của bên trên, đặc biệtquan tâm đến kẻ dưới “trong nhà” nhiều khi thật linh động và trái nguyên tắc.Ảnh hưởng của lối sống gia trưởng đã làm cho người phụ nữ, người làmcon chỉ có thái độ phục tùng, chỉ biết vâng dạ, gây cho họ một thói quen ngoài

xã hội chỉ biết vâng vâng, dạ dạ, khúm núm với cấp trên, tuân thủ cấp trênmột cách răm rắp, không có chính kiến Tư tưởng này đã kìm hãm tính năngđộng sáng tạo của con người, tình cảm gia đình hơn là pháp luật Nhà nướcnhư “phép vua thualệ làng” là biểu hiện tính gia trưởng cục bộ địa phươngtrong đời sống nông thôn hiện tại

Do ảnh hưởng của lối sống gia trưởng, không ít những người làm controng các gia đình nông dân không được lựa chọn tương lai cuộc sống củamình; người phụ nữ một mặt không được học hành, trình độ văn hóa thấp.Mặt khác, luôn bận bịu với công việc đồng áng, nội gia gia đình, vì vậy họkhông còn đâu thời gian để tham gia công việc xã hội Sự tuyệt đối hoá mộtchiều quyền uy gia trưởng, quan hệ cha con buộc người làm con phải tuântheo lời cha, mẹ một cách tuyệt đối, không kể đúng sai là những nét cực đoantrong đạo đức Nho giáo vẫn còn ảnh hưởng trong đời sống tinh thần ngườinông dân Việt Nam hiện nay

b) Tư tưởng chủ nghĩa vị kỷ gia đình.

Đó là thói luôn luôn mưu cầu tư lợi bằng mánh khoé bất chính, ích kỷhại nhân, từ trên lĩnh vực kinh tế đến các lĩnh vực văn hóa, chính trị, xã hội,tất cả trước hết đều nhằm giành phần lợi riêng và ưu thế về cho cá nhân

mình, gia đình mình so với người khác và gia đình khác Trong mọi trườnghợp, đồng thời với việc “thủ thân”, con người luôn mang nặng tình nghĩagia đình, họ tộc Họ luôn tính toán xoay xở cái lợi cái danh vì những quan hệcha con, vợ chồng, anh em, chú bác… hoặc rộng hơn nữa là trong quan hệ

họ tộc Chủ nghĩa vị kỷ gia đình dẫn dắt con người đi đến chỗ đặt “lợi nhà”lên trên “nghĩa nước” hay vì bổng lộc danh giá của “người cha” mà làmnhững việc đê hèn, nhục nhã hay là gian ác, tàn bạo Đương nhiên, từ trêncao xuống dưới thấp, chủ nghĩa vị kỷ gia đình thường ngày làm nảy sinhnhững sự tranh giành, chèn ép nhau giữa nhà này với nhà khác, giữa họ tộcnày với họ tộc khác có khi kéo dài vài thế hệ Cũng từ đó mà nhiều khi hìnhthành những phe cánh, những bè phái gia đình, họ tộc xung đột với nhau rấtphức tạp và gay go

c) Tư tưởng gia đình trị

Chúng ta đều biết, chế độ quân chủ phong kiến là chế độ gia đình trị về

cơ bản Một người làm Hoàng đế thì cả họ, hoàng gia hoặc tôn thất hình thành

bộ máy to lớn để bảo vệ quyền uy và thế lực ngự trị của thiên tử Trong cácthái ấp, bọn công thần, hầu bá, tử, nam cũng đều dựa vào gia đình mà cai trị.Xuống đến làng, xã ở đâu mà kỳ hào, lý dịch chủ yếu thuộc vào một gia tộclớn có thế mạnh áp đảo thì ở đó tập đoàn hưởng chức chỉ là công cụ do gia tộc

ấy sử dụng để áp đặt ý chí của mình đối với dân làng, nhiều khi vượt cả luậtpháp nhà vua Ngày nay, có người cho rằng đó là biểu hiện của tinh thần dânchủ trong nông thôn cũ Thật ra, lệ làng ấy nói chung thường là ý chí của thếlực hào lý gia đình trị hơn là ý nguyện của đông đảo nông dân lao động

Sau cách mạng tháng Tám, trong xã hội mới, đế vương không còn, côngthần không còn, kỳ hào, lý dịch cũng không có Nhưng không phải bóng dángcủa chế độ phong kiến đã hết Sự thật cho thấy không ít cơ quan địa phương,

tổ chức …vẫn hình thành những hạt nhân gia đình nắm chặt những khâu thenchốt và trọng yếu của công tác lãnh đạo và quản lý Các hạt nhân ấy cũng