Thị hiếu thẩm mỹ của sinh viên các trường đại học ở việt nam

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỊ HIẾUTHẨM MỸ VÀ THỊ HIẾU THẨM MỸ CỦA SINH VIÊN

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LUẬN ÁN TIẾN SỸ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Văn Huyên

[

Hà Nội - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, được thực hiện dưới

sự hướng dẫn của GS TS Nguyễn Văn Huyên Các số liệu, kết quả nêu trong luận

án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận án

Đỗ Thị Thanh Hương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN 5

1.1 Tình hình nghiên cứu những vấn đề lý luận về thị hiếu thẩm mỹ và thị hiếu thẩm mỹ của sinh viên 5

1.2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến thực trạng và giải pháp về thị hiếu thẩm mỹ của sinh viên các trường đại học ở Việt Nam 15

1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra đối với luận án 26

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỊ HIẾU THẨM MỸ VÀ THỊ HIẾU THẨM MỸ CỦA SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM 28

2.1 Thị hiếu thẩm mỹ 28

2.2 Thị hiếu thẩm mỹ của sinh viên các trường đại học ở Việt Nam 44

CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG THỊ HIẾU THẨM MỸ CỦA SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 59

3.1 Ưu điểm của thị hiếu thẩm mỹ của sinh viên các trường đại học ở Việt Nam hiện nay 59

3.2 Hạn chế, nguyên nhân và vấn đề đặt ra đối với thị hiếu thẩm mỹ của sinh viên các trường đại học ở Việt Nam hiện nay 72

CHƯƠNG 4 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NÂNG CAO THỊ HIẾU THẨM MỸ CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 104

4.1 Phương hướng nâng cao thị hiếu thẩm mỹ cho sinh viên các trường đại học ở Việt Nam 104

4.2 Những giải pháp chủ yếu nâng cao thị hiếu thẩm mỹ cho sinh viên các trường đại học ở Việt Nam 109

KẾT LUẬN 134

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIÁ 137

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 140

PHỤ LỤC 150

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Phát triển con người toàn diện và hài hòa là mục đích và lý tưởng của xã hội ta.Con người phát triển toàn diện và hài hòa nghĩa là con người phát triển cả về thể chất

và tinh thần, cả lý trí và tình cảm, cả năng lực và kỹ năng hoạt động sống, biết sángtạo đồng thời biết hưởng thụ các sản phẩm, các giá trị do chính mình sáng tạo ra.Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội hiện nay, sự nhìn nhận về phát triển conngười có phần thiên lệch; đặc biệt, do chạy theo lợi ích vật chất thuần túy mà không

ít người đã tuyệt đối hóa giá trị vật chất, xem nhẹ hoặc quên đi giá trị tinh thần củacon người Thực tế, đời sống tinh thần là vô cùng quan trọng đối với mỗi cá nhânnói riêng và đối với xã hội nói chung Lịch sử phát triển xã hội cho thấy, nhiều khiđời sống vật chất đầy đủ, thậm chí dư thừa, nhưng con người lại rơi vào bế tắc trong

lý tưởng và mục đích sống Khủng hoảng tinh thần đã làm cho nhiều quan hệ xã hội

bị đảo lộn, xảy ra nhiều hành vi tiêu cực Quan niệm không đầy đủ về đời sốngthẩm mỹ làm cho đời sống tinh thần nghèo nàn

Trong cấu trúc phát triển con người, theo giá trị truyền thống quý báu của ôngcha ta là con người phải phát triển đầy đủ các phương diện của một nhân cách hoànthiện: đức, trí, thể, mỹ Đó là con người phát triển đầy đủ các phẩm chất, nhân cách

ở trình độ cao Đức - Trí- Thể - Mỹ chính là tiêu chí xây dựng và phát triển conngười của hầu hết các nền giáo dục tiến bộ trên toàn thế giới, ở mọi thời đại Tuynhiên, xã hội ta hiện nay đang xảy ra nhiều chuyển đổi phức tạp, nhất là sự thay đổicác quan hệ giá trị, sự quan tâm đến việc giáo dục, xây dựng và phát triển con ngườitheo tiêu chí Chân – Thiện – Mỹ chưa được đầy đủ, và nhiều khi còn thiên lệch các

hệ giá trị, các thang giá trị, các chuẩn mực đánh giá xã hội, làm đảo lộn thang giá trịtrong việc đánh giá con người và từ đó lệch lạc, phiến diện trong giáo dục và xâydựng con người toàn diện

Thị hiếu thẩm mỹ là một bộ phận cấu thành ý thức thẩm mỹ của con người, là

cơ sở cho mọi hoạt động thưởng thức, đánh giá và sáng tạo thẩm mỹ Thị hiếu thẩm

mỹ lành mạnh có vai trò to lớn trong xây dựng nền văn hóa mới, con người mới ởnước ta mà mục tiêu trọng tâm là tạo cơ sở đúng đắn cho mọi hoạt động sống cũng

như mọi hoạt động thưởng thức, đánh giá và sáng tạo thẩm mỹ của chủ thể Thị hiếuthẩm mỹ không chỉ biểu hiện quá trình tự phát triển của cá nhân mà còn thể hiệntrình độ giáo dục thẩm mỹ trong nhà trường và ngoài xã hội Luật giáo dục năm 2005

đã nhấn mạnh: “Quan tâm đầy đủ đến giáo dục phẩm chất, đạo đức, ý thức công dân,giáo dục sức khỏe và thẩm mỹ cho học sinh, sinh viên là yêu cầu chiến lược phát triểngiáo dục trong giai đoạn mới ở nước ta” [142] Có thể nói, cùng với giáo dục đạo đức,trí tuệ, thể chất, giáo dục thị hiếu thẩm mỹ là nhiệm vụ quan trọng đối với sự pháttriển nhu cầu và lý tưởng tiên tiến của con người Việt Nam giai đoạn mới

Thế hệ trẻ nói chung và sinh viên Việt Nam nói riêng là lực lượng quan trọng, cóvai trò quyết định đến vận mệnh, tương lai của đất nước Hồ Chí Minh đã đánh giá caovai trò của thế hệ trẻ đối với sự phát triển của đất nước Người khẳng định tuổi trẻkhông những là người kế tục các thế hệ đi trước mà còn là tương lai của đất nước, củadân tộc Cùng với sự phát triển mạnh mẽ, mặt trái của toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế

và kinh tế thị trường đang tác động mạnh tới đời sống tinh thần sinh viên Sự du nhậpngày một nhiều các sản phẩm văn hóa, lối sống từ bên ngoài vào nước ta khiến chonhu cầu và thị hiếu của sinh viên có nhiều biểu hiện phức tạp Đặc biệt là hiện nay,bên cạnh đa số sinh viên có ước mơ, hoài bão lớn lao, có phẩm chất đạo đức tốt đẹp,

có ý thức thẩm mỹ trong sáng, lành mạnh…vẫn còn một bộ phận sinh viên thờ ơ, sốngthực dụng, chạy theo những trào lưu, xu hướng, thị hiếu lệch lạc

Trong Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII, khi đề cập tới văn hóanghệ thuật, Đảng ta đã cảnh báo: “môi trường văn hóa còn tồn tại tình trạng thiếu lànhmạnh, ngoại lai, trái với thuần phong mỹ tục,…Còn ít những tác phẩm văn học, nghệthuật có giá trị cao về tư tưởng và nghệ thuật, có một số tác phẩm chạy theo thị hiếutầm thường, chất lượng thấp, thậm chí có hại Hoạt động lý luận, phê bình văn học,nghệ thuật chưa theo kịp thực tiễn sáng tác…Tình trạng nhập khẩu, quảng bá, tiếp thu

dễ dãi, thiếu chọn lọc sản phẩm văn hóa nước ngoài đã tác động tiêu cực đến đời sốngvăn hóa của một bộ phận nhân dân, nhất là lớp trẻ” [23, tr.125]

Từ những vấn đề cấp bách nêu trên, việc nghiên cứu khoa học thẩm mỹ và thịhiếu thẩm mỹ nói chung, thị hiếu thẩm mỹ của thanh niên, sinh viên trong cáctrường đại học ở Việt Nam nói riêng là một vấn đề cấp bách hiện nay Đề góp phầngiải quyết những vấn đề cấp bách nêu trên trong đời sống thẩm mỹ nói chung,trong thị hiếu thẩm mỹ của sinh viên nói riêng, đặc biệt là thực hiện tinh thần theo

quan điểm của Đảng ta, nghiên cứu sinh chọn đề tài: “Thị hiếu thẩm mỹ của sinh

viên các trường đại học ở Việt Nam hiện nay” làm luận án tiến sĩ triết học của

mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

* Mục đích: Trên cơ sở lý luận về thị hiếu thẩm mỹ (THTM), luận án làm rõ

nội dung, đặc điểm THTM của sinh viên các trường đại học ở Việt Nam; khảo sát,đánh giá thực trạng THTM của sinh viên đại học hiện nay, từ đó đề ra phươnghướng và các giải pháp nâng cao THTM của sinh viên các trường đại học ở ViệtNam

* Nhiệm vụ: Từ yêu cầu trên, luận án cần giải quyết và làm rõ những

nội dung căn bản sau:

Một là: Nghiên cứu tổng quan các công trình tiêu biểu về văn hóa thẩm mỹ và

thị hiếu thẩm mỹ, từ đó đặt ra những vấn đề nghiên cứu tiếp theo

Hai là: Làm rõ lý luận về thị hiếu thẩm mỹ và thị hiếu thẩm mỹ của sinh viên

đại học ở Việt Nam

Ba là: Phân tích, đánh giá thực trạng thị hiếu thẩm mỹ của sinh viên đại học

Việt Nam

Bốn là: Đề xuất phương hướng và giải pháp cơ bản, khả thi nhằm nâng cao thị

hiếu thẩm mỹ cho sinh viên các trường đại học ở Việt Nam thời gian tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu của luận án là : THTM của sinh viên các

trường đại học ở Việt Nam hiện nay, từ 2013-2014 đến nay

* Phạm vi nghiên cứu: Do THTM là vấn đề rộng lớn và phức tạp, liên quan

đến nhiều lĩnh vực như xã hội học, văn hóa học, nghệ thuật học, tâm lý học Luận ánnghiên cứu THTM của sinh viên các trường đại học được tác giả nghiên cứu từ chuyênngành triết học, cụ thể là mỹ học Do dung lượng luận án có giới hạn và việc xác địnhmục tiêu của luận án, cho nên chúng tôi giới hạn phạm vi nghiên cứu như sau:

Đối tượng khảo sát: Luận án tập trung nghiên cứu THTM của sinh viênkhối các trường đại học không thuộc chuyên ngành văn hóa - nghệ thuật, cụ thể

là khối ngành kinh tế, khoa học xã hôi trên phạm vi cả nước

THTM được khảo sát chủ yếu trong các loại hình: văn học, âm nhạc, điệnảnh, thời trang

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

* Cơ sở lý luận: Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở chủ nghĩa duy vật biện

chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, các tư tưởng của các nhà kinh điển chủ nghĩaMác- Lênin, cũng như các quan điểm của Đảng Cộng sản về văn hóa văn nghệ, vềxây dựng và phát triển con người toàn diện, hài hòa Luận án cũng kế thừa kết quảnghiên cứu và những công trình liên quan đến đề tài trong và ngoài nước

* Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng các phương pháp nghiên

cứu: Lịch sử và logic, phân tích và tổng hợp, điều tra xã hội học, so sánh đốichiếu, khái quát hóa, gắn lý luận với thực tiễn v.v

5 Những đóng góp mới của luận án

- Từ góc độ mỹ học, luận án đã góp phần làm sáng tỏ thêm một số vấn đề lý luận

cơ bản về THTM theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin , tư tưởng Hồ Chí Minh

và của Đảng Cộng sản Việt Nam

- Trên cơ sở lý luận THTM, luận án đã phân tích và khái quát được nội dung

và đặc điểm THTM của sinh viên các trường đại học ở Việt Nam

- Bằng số liệu gián tiếp và trực tiếp (do nghiên cứu sinh tự khảo sát),luận án đã phân tích làm rõ thực trạng (ưu điểm và hạn chế) trong THTM củasinh viên các trường đại học ở Việt Nam hiện nay

- Đề xuất được phương hướng và một số giải pháp nhằm nâng caoTHTM của sinh viên các trường đại học ở Việt Nam

6 Ý nghĩa của luận án

* Ý nghĩa lý luận: Luận án góp phần làm sâu sắc THTM của sinh viên

nước ta trong xây dựng và phát triển con người toàn diện của Đảng, Nhà nướcta

* Ý nghĩa thực tiễn: Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc

nghiên cứu, giảng dạy, đào tạo mỹ học nói chung, THTM nói riêng ở các trườngĐại học, Học viện và những ai quan tâm đến lĩnh vực khoa học này

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận

án gồm 4 chương 9 tiết

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ

NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỊ HIẾUTHẨM MỸ VÀ THỊ HIẾU THẨM MỸ CỦA SINH VIÊN

Tình hình nghiên cứu về thị hiếu thẩm mỹ

Thị hiếu thẩm mỹ là một trong những phạm trù trung tâm của mỹ học, nócũng là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau như văn học,văn hóa, tâm lý học, v.v Từ chuyên ngành triết học nói chung, mỹ học nói riêng,ngay từ thế kỷ XVII-XVIII, một số nhà triết học phương Tây đã quan tâm nghiêncứu về THTM

Tuy nhiên, người có công trình nghiên cứu đồ sộ và đi sâu lý giải vấn đềTHTM phải nói đến I.Kant - nhà triết học cổ điển Đức thế kỷ XVIII- XIX với tác

phẩm Phê phán năng lực phán đoán (Bùi Văn Nam Sơn dịch) Kant gọi THTM là

phán đoán thẩm mỹ hay phán đoán sở thích Kant coi sự phán đoán thẩm mỹ là sựhài lòng do cách thức cảm nhận của chủ thể trước đối tượng thẩm mỹ, và ông khẳngđịnh, không có một nguyên tắc khách quan nào cho sở thích

Ở Nga, các nhà dân chủ cách mạng Nga cũng bắt đầu đi sâu nghiên cứuTHTM Tiêu biểu cho các nhà tư tưởng này là Tsecnưsepxki, Plêkhanốp Plêkhanốp

trong tác phẩm Nghệ thuật và đời sống xã hội (Từ Lâm dịch) có phần viết về “Bàn

về nghệ thuật” đã lý giải mọi THTM đều có nguồn gốc xã hội, nghĩa là THTM phụthuộc vào điều kiện sống của con người Tsecnưsepxki coi nghệ thuật là cuộc sống,cho nên ông quan niệm THTM ở mỗi người phụ thuộc vào đời sống vật chất và tinhthần của con người

Nhiều vấn đề THTM đã được đề cập trong các giáo trình mỹ học của Liên Xô

Có thể kể đến các giáo trình mỹ học đã được dịch ra tiếng Việt như: Những phạm

trù mỹ học cơ bản của IU.B.Bôrép (Trường Đại học Tổng hợp xuất bản Hà Nội

1974), Nguyên lý mỹ học Mác-Lênin của V.Xcachersiccốp - I.U.A.Lukin; (Nxb Sách giáo khoa Mác-Lênin, Hà Nội 1984; Mỹ học Mác-Lênin Tập 1 của

M.F.Ốpxiannhicốp, Nxb Văn hóa, Hà Nội 1987, v.v Những giáo trình trên khôngchuyên bàn về THTM song ở một số tiết, tiểu tiết đã đi sâu làm rõ những vấn đề củaTHTM Tuy nhiên, với tính chất là giáo trình, vấn đề THTM chỉ được nghiên cứutrong hệ thống nguyên lý chung, chưa được tách ra thành những phần cụ thể, độclập và chỉ được dành một dung lượng rất khiêm tốn Chỉ riêng V.Razumnưi (1962),

đã viết cuốn sách nhỏ Bàn về thị hiếu nghệ thuật tốt (Nxb Văn hóa nghệ thuật, Bộ

Văn hóa, do Hồ Quý Truyện dịch) Tác giả đã đưa ra quan niệm của cá nhân thếnào là thị hiếu nghệ thuật tốt Quan điểm chung của các công trình (giáo trình) nêutrên ở Liên Xô về THTM là luôn xuất phát từ triết học Duy vật biện chứng và Duy

vật lịch sử để lý giải nguồn gốc và bản chất của THTM.Trong cuốn Tâm lý văn

nghệ (Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1991) Chu Quang Tiềm tuy không đề cập trực

tiếp đến THTM nhưng ông đã làm rõ một số điều kiện cần thiết cho chủ thể thưởngthức và đánh giá thẩm mỹ, qua đó thể hiện quan điểm của ông về THTM

Ở Việt Nam, vấn đề THTM đã được nghiên cứu khá nhiều từ nửa sau của thế

kỷ XX (nhất là những thập niên 70-80) Trước Cách mạng tháng Tám, một số nhànghiên cứu đã ít nhiều bàn tới thị hiếu nghệ thuật thông qua cuộc đấu tranh giữa haikhuynh hướng nghệ thuật vị nghệ thuật và nghệ thuật vị nhân sinh trong lĩnh vựcvăn chương nhằm xây dựng và bảo vệ nền văn học cách mạng Tiêu biểu là các nhà

lý luận Hải Triều, Hoài Thanh, Hoài Chân Sau Cách mạng tháng Tám, trong cuộckháng chiến chống Pháp, vấn đề THTM dường như bị bỏ ngỏ cho đến sau 1954 -khi miền Bắc hoàn toàn giải phóng, cùng với việc đẩy mạnh nghiên cứu Triết họcMác- Lênin, vấn đề THTM mới được quan tâm nhiều hơn

Năm 1963, tác giả Vũ Khiêu trong cuốn Đẹp đã đề cập đến THTM và mối

quan hệ giữa THTM với “mode” của thanh niên Sau đó Phạm Khiêm Ích trong

Thông báo Triết học số 16-1970 đã có bài bàn về Cơ sở khoa học của vấn đề thị

hiếu thẩm mỹ Tác giả Đỗ Huy viết bài Xây dựng thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh trên

Tạp chí Thanh niên, số 6, tháng 7-1973, Như Thiết - Đỗ Huy với bài Mấy vấn đề về

thị hiếu thẩm mỹ trên tạp chí Triết học số 3, 1976, Như Thiết với tác phẩm Quán triệt tính Đảng… Có thể nói, những tác phẩm nêu trên đã trên cơ sở triết học và mỹ

học Mác-Lênin, đã đi sâu phân tích làm rõ bước đầu, song có tính nền tảng theo

nhận thức và lý giải những vấn đề căn cốt của THTM ở nước ta trong cuối thập niên

70 đầu những năm 80 thế kỷ trước

Tuy nhiên, ở giai đoạn đầu này vẫn chưa có chuyên khảo riêng nghiên cứu vềvấn đề THTM Trong các giáo trình Mỹ học đã xuất bản, vấn đề THTM chưa đượctách ra thành các chương, phần độc lập, mà chỉ được trình bày rải rác ở một số khía

cạnh hoặc được đan xen vào các vấn đề khác Có thể kể đến một số cuốn như: Tìm

hiểu Mỹ học Mác - Lênin, Nxb Văn hóa - 1979 của tác giả Hoài Lam; Mỹ học Lênin, Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội, 1985 của tác giả Đỗ Văn

Mác-Khang và Đỗ Huy; Hoài Lam - Nguyễn Hồng Mai, Đặng Hồng Chương, Giáo trình

Mỹ học, trường Đại học Văn hóa, 1991; Vũ Minh Tâm, Mỹ học và giáo dục thẩm

mỹ, Nxb Giáo dục, 2000; Đỗ Văn Khang, Mỹ học đại cương, Nxb Đại học Quốc gia,

2002; Lê Ngọc Trà - Lâm Vinh - Huỳnh Như Phương, Giáo trình Mỹ học đại cương,

Nxb Giáo dục, 2003

Có thể nói, người quan tâm nghiên cứu và có nhiều công trình về THTM là tác

giả Đỗ Huy Chủ đề THTM đã được ông đề cập ở một số công trình: Mỹ học khoa

học về các quan hệ thẩm mỹ, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2001 và Mỹ học với tư cách là một khoa học, Nxb Chính trị quốc gia, Hà nội, 2006 Cuốn Đạo đức học, mỹ học và đời sống văn hóa nghệ thuật đã tập hợp một số bài viết về THTM Các tác

giả đưa ra khái niệm thị hiếu và THTM, bản chất xã hội và đặc trưng chủ yếu củaTHTM Đặc trưng cơ bản của THTM đó là: sự phản ứng mau lẹ, sự hào hứng, tính

cá biệt và tính hệ thống hình tượng

Cuốn Thị hiếu thẩm mỹ trong đời sống của tác giả Nguyễn Chương Nhiếp,

năm 2004, Nxb Chính trị Quốc gia Cuốn sách được triển khai từ luận án tiến sĩ bảo

vệ năm 2000 có tên Thị hiếu thẩm mỹ và vai trò của nó trong đời sống thẩm mỹ.

Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên nghiên cứu một cách bài bản và đi vào nhiềukhía cạnh của THTM Cuốn sách có 3 chương, trong đó có 2 chương bàn về lý luận

THTM Chương 1 - Một số vấn đề lý luận về thị hiếu thẩm mỹ và đời sống thẩm mỹ

nghiên cứu về thị hiếu và THTM Ở đây, tác giả trình bày những vấn đề liên quan

đến đời sống thẩm mỹ và cấu trúc của nó Chương 2 nghiên cứu về vai trò của thị

hiếu thẩm mỹ trong đời sống thẩm mỹ, trình bày mối quan hệ giữa THTM và đời

sống

thẩm mỹ Theo tác giả, vai trò của THTM đối với đời sống thẩm mỹ thể hiện trên balĩnh vực: thưởng thức thẩm mỹ, đánh giá thẩm mỹ và sáng tạo thẩm mỹ Tác giả chorằng THTM là sự phản ánh đời sống thẩm mỹ, ở đâu có đời sống thẩm mỹ ở đó cóTHTM Tuy nhiên, THTM cũng có tính độc lập tương đối với đời sống thẩm mỹ.Tính độc lập tương đối này nói lên tính đa dạng, tính nhiều màu sắc, tính khác biệttrong đời sống thẩm mỹ.

Tác giả Nguyễn Chương Nhiếp cũng đã công bố một số bài viết chuyên sâu về

THTM, có thể kể đến như Vai trò của thị hiếu trong đánh giá thẩm mỹ, Tạp chí Triết học 1996, số 4 trang 23-28; Nâng cao thị hiếu thẩm mỹ trong thưởng thức và

đánh giá nghệ thuật, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật 1999, số 9, trang 7-10; Nghệ thuật

và vấn đề giáo dục thị hiếu thẩm mỹ, Tạp chí Mỹ thuật thời nay 1996, số 12, trang

38-40… Trong các bài viết này, tác giả đã lý giải vai trò của THTM trong đánh giáthẩm mỹ và nhận định việc nâng cao năng lực thụ cảm, bồi dưỡng lý tưởng thẩm

mỹ cao đẹp là con đường rèn luyện THTM lành mạnh Sự thử thách của thị hiếuthông qua đánh giá mốt, nghệ thuật và các hoạt động thẩm mỹ Theo ông, năng lựcTHTM chính là giải pháp nâng cao khả năng thưởng thức, đánh giá và sáng tạo các giátrị thẩm mỹ của mỗi người

Trong các bài khác Tính cá nhân và tính xã hội của thị hiếu thẩm mỹ, Tạp chí Triết học 1999, số 4 trang 55 - 57; Mấy suy nghĩ về bản chất xã hội của thị hiếu

thẩm mỹ, Tạp chí Tâm lý 1999, số 5, trang 11-17 Tác giả Nguyễn Chương Nhiếp đã

chỉ ra sự thống nhất giữa mặt cá nhân và mặt xã hội trong THTM Tác giả cho rằngkhông thể có THTM tồn tại bên ngoài cá nhân, chính những tố chất sinh học bẩmsinh, điều kiện tâm sinh lý của cá nhân làm nên tính cá nhân Tuy nhiên, THTMkhông phải là cái thuần túy cá nhân, tách rời khỏi quan hệ thẩm mỹ với hiện thực.Mọi quan hệ thẩm mỹ đều gắn với tính quy định lịch sử - xã hội của nó Các nhucầu, thị hiếu, lý tưởng cũng không nằm ngoài các quan hệ dân tộc, giai cấp, thời đại

Trong bài Tính quy luật trong sự hình thành và phát triển THTM, tạp chí Triết

học, số 4, 2002, tác giả Nguyễn Chương Nhiếp nhận định: như mọi hiện tượng xãhội khác thì THTM cũng mang tính quy luật Có ba loại quy luật thường xuyên chiphối, tác động đến sự hình thành và phát triển của nó, đó là quy luật xã hội, quy luật

tâm lý và quy luật thẩm mỹ Quy luật xã hội giải thích sự phát sinh, phát triển và tiêuvong của các loại thị hiếu, các loại “mốt” Quy luật tâm lý thể hiện sự thích ứng giữanhu cầu tình cảm của con người và đối tượng bên ngoài Nó cũng như quy luật cungcầu trên thị trường Còn quy luật thẩm mỹ là sự tổng hòa những quy luật xã hội vàtâm lý Nó đặc biệt chú ý quy luật của cái hài hòa; quy luật chi phối, tác động lẫn nhaugiữa nội dung và hình thức Các quy luật này là cơ sở để giải thích mọi hiện tượngTHTM.

Tác giả Dương Viết Á, trong cuốn Mỹ học âm nhạc, quan niệm: Thị hiếu là sở

thích riêng của từng con người trong xã hội, ở đây đã bước đầu có sự đánh giá thẩm

mỹ, nhưng dù sao cũng chưa phải là sự đánh giá có tính chất lý tính mà nặng về tínhchất bản năng, mặc dù là bản năng của con người xã hội, bản năng này nằm trongcái tổng thể của một con người tư duy, trực quan và chưa thoát khỏi sự chi phốimạnh mẽ của những cảm xúc thẩm mỹ Xét quá trình nhận thức, nó thuộc giai đoạntrực quan sinh động nên nó tác động đặc biệt rõ ràng và sâu sắc vào giai đoạn đầutrong quá trình thưởng thức âm nhạc

Nhà nghiên cứu Đỗ Huy đã công bố nhiều bài về THTM như Mấy vấn đề của

THTM trong xã hội ta hiện nay đăng Tạp chí Triết học 1976, số 3, trang 65- 72; Giáo dục thẩm mỹ và vấn đề hình thành các khả năng sáng tạo, Tạp chí Triết học

1983, số 3 trang 85-95; Hướng đến việc xây dựng các THTM tốt vì sự phát triển

phong phú và lành mạnh của con người Việt Nam hiện nay, tạp chí Nghiên cứu

nghệ thuật, 1984, số 3, trang 20-23 Các bài viết đã nhấn mạnh, THTM là biểu hiện

ổn định của năng lực xúc cảm thẩm mỹ và là cơ sở cho việc thưởng thức và sáng tạonhững cái đẹp Nhờ THTM đúng, mạnh và sâu mà chủ thể có thể phản ứng ngay tứckhắc cái mới, cái đúng, cái đẹp, cái xấu, cái bi, cái hài Đồng thời, THTM cũng giúpcho con người có khả năng phát hiện nhanh nhạy cái mới, cái hay cần cổ vũ, cái xấucần xóa bỏ

Trong giáo trình Mỹ học đại cương (Nguyễn Văn Huyên chủ biên), Nxb Chính

trị quốc gia Hà Nội, 2004 Ở chương 5 - Chủ thể thẩm mỹ, các tác giả đã phân tích

và khái quát một cách hệ thống về THTM Tác giả đi từ khái niệm nền tảng là thịhiếu để bóc tách nội hàm khái niệm THTM, đặc trưng của THTM v.v… Từ chuyênngành triết học, cách tiếp cận và xác định nội dung của THTM trong công trình này

thể hiện tính cơ bản và tính logic chặt chẽ Cùng nghiên cứu về nội dung này, tác

giả Vũ Thị Thanh Hoài có bài Biện chứng cá nhân - xã hội trong THTM trên tạp chí

Nghiên cứu Văn hóa - Website trường Đại học Văn hóa Tác giả này cho rằng, yếu

tố cá nhân trong THTM biểu hiện thông qua sự lựa chọn đối tượng để cảm thụ, đánhgiá hoàn toàn phụ thuộc vào sở thích riêng của mỗi người THTM luôn là sự bộc lộcái tôi cá nhân và phơi bày cá tính Mỗi chủ thể khi đánh giá thẩm mỹ lại đưa ranhững cảm nhận ở mức độ khác nhau THTM vừa mang dấu ấn cá nhân độc đáoriêng biệt, vừa ẩn chứa những quan niệm mang tính phổ biến trong một cộng đồng,

xã hội, thời đại nhất định Mối quan hệ biện chứng cá nhân - xã hội trong THTM làmối quan hệ vừa mang tính cá nhân vừa mang tính xã hội trong mỗi con người, là

sự chuyển hoá hài hoà giữa riêng và chung, cá biệt và phổ biến Cái chung đã đượchoà tan, thẩm thấu và trở nên ổn định trong nét độc đáo, riêng biệt của mỗi cá nhân.Cho nên, một THTM đúng đắn, lành mạnh phải có sự hoà hợp của cả hai yếu tố: cánhân và xã hội

Trước đó, vào năm 1986, Bộ Văn hóa đã tổ chức một hội thảo lớn với chủ đề

Thỏa mãn nhu cầu văn hóa và nâng cao thị hiếu nghệ thuật Hội thảo đã thu hút sự

tham gia của nhiều nhà nghiên cứu cả trong và ngoài ngành Triết học Những bài

viết trong hội thảo đã được tập hợp trong cuốn sách Thỏa mãn nhu cầu văn hóa và

nâng cao thị hiếu nghệ thuật, Nxb Văn hóa, Hà Nội, 1987 Trong phần thứ nhất Một số quan điểm lý luận chung, có những tác giả bàn nhiều đến vấn đề lý luận về

THTM như:

Tác giả Trần Độ với bài viết cùng tên với chủ đề của hội thảo đã nêu lên ýnghĩa của việc nghiên cứu nhu cầu văn hóa và thị hiếu nghệ thuật Theo tác giả, nhucầu văn hóa làm cho con người được phát triển toàn diện, ngày càng được nâng cao

về tâm hồn, tình cảm, nhân cách Nó khiến cho mối quan hệ giữa người và ngườingày càng cao đẹp, cho nên thỏa mãn nhu cầu văn hóa chính là thực hiện mục đíchcao cả đó Do vậy, nhu cầu văn hóa có mối quan hệ chặt chẽ với vấn đề thị hiếu.Khi nói đến thị hiếu nghệ thuật, không thể không đề cập đến THTM Trong bài viếtnày, tác giả chưa bàn đến toàn bộ vấn đề của THTM mà chỉ giới hạn ở việc nghiêncứu thái độ thẩm mỹ của người thưởng thức nghệ thuật đối với các môn nghệ thuật

Theo tác giả, THTM và thị hiếu nghệ thuật luôn luôn tồn tại ở hai mặt hay hai cấp:

xã hội và cá nhân Mỗi người có quyền có thị hiếu cá nhân, và vì vậy cũng phải cótrách nhiệm tôn trọng thị hiếu cá nhân của người khác Mỗi công dân trong xã hộiphải biết bảo vệ những nguyên tắc xã hội của thị hiếu và biết chấp nhận sự phongphú của thị hiếu Không nên áp đặt thị hiếu cá nhân cho công chúng, nhất là ngườilãnh đạo cũng như không ai nhân danh thị hiếu cá nhân để truyền bá những thị hiếuphản động Tác giả cũng chỉ ra dấu hiệu của thị hiếu cao và thị hiếu thấp, thị hiếulành mạnh và thị hiếu không lành mạnh Thỏa mãn thị hiếu là một việc làm hết sứcphức tạp và tế nhị Thị hiếu nào cũng cần phải được đáp ứng, dù thị hiếu thấp, thậmchí nhiều khi là thị hiếu tầm thường Tuy nhiên, tác giả cũng khẳng định, khôngphải đáp ứng để thỏa mãn các thị hiếu đó mà đáp ứng là để nâng cao thị hiếu

Các bài viết Bàn thêm về nhu cầu văn hóa và thị hiếu nghệ thuật của Hoàng Như Mai, Một số suy nghĩ về nhu cầu văn hóa và thị hiếu nghệ thuật của Phạm Văn

Lý đã phân tích vấn đề quan trọng trong đời sống tinh thần con người đó là nhu cầuvăn hóa Theo các tác giả, chính THTM tạo ra nhu cầu để thưởng thức thẩm mỹ.Muốn có được thị hiếu nghệ thuật lành mạnh, thì mỗi cá nhân phải trên cơ sởTHTM lành mạnh Các tác giả nhấn mạnh đến việc giáo dục thẩm mỹ và tầm quantrọng trong việc hướng dẫn và rèn luyện thị hiếu nghệ thuật nhằm loại bỏ thị hiếutầm thường, rẻ tiền của công chúng chỉ để mua vui, thay vào đó là thị hiếu nghệthuật xã hội chủ nghĩa tràn đầy sức sống mới Tác giả Hoàng Như Mai cho rằng,muốn xây dựng thị hiếu mới phải có những sản phẩm nghệ thuật sắc sảo Cái mớichỉ thắng cái cũ khi nó hơn cái cũ Nếu cái mới dở thì khó lòng tạo ra được thị hiếulành mạnh

Cơ chế tâm lý của THTM và thị hiếu nghệ thuật là nhan đề bài viết của tác giả

Nguyễn Châu trong hội thảo Tác giả khẳng định, THTM trước hết là một hiệntượng, một quá trình tâm lý bao gồm các khâu nhu cầu - cảm xúc - thị hiếu Cáckhâu tác động qua lại với nhau, sự kết thúc của cái này là mở đầu cho cái kia Đồngthời, để tìm hiểu THTM và nhất là hướng dẫn nó, không thể không nắm cơ chế tâm

lý của nó Bên cạnh đó, tác giả đã phân tích ngoài yếu tố xúc cảm ra, còn có yếu tốtrí tuệ THTM chỉ có thể trở nên nhạy bén, sâu sắc và phong phú khi nó được bồi bổ

bằng trí tuệ Yếu tố trí tuệ theo tác giả, có tác động quyết định đối với định hướngcủa THTM Các mặt trên trong cơ chế của THTM đó là biểu hiện ở từng cá nhânriêng lẻ thì mối quan hệ giữa hòa đồng và tách biệt lại vượt quá phạm trù tâm lý cánhân để trực tiếp đi thẳng vào phạm trù tâm lý - xã hội.

Tác giả Đỗ Huy với bài viết Tính trực giác của THTM và thị hiếu nghệ thuật đã

nói tới trực giác THTM và biểu hiện tập trung của nó là chủ thể thẩm mỹ Theo tác giả,

để giải thích tính trực giác của THTM và thị hiếu nghệ thuật, cũng như hướng tới việclàm xuất hiện các thị hiếu nghệ thuật tốt trong đời sống xã hội, mỹ học Mác - Lêninxuất phát từ ba con đường lớn là con đường sinh lý, bằng các phản ứng tâm lý và cuốicùng là các điều kiện sinh lý, tâm lý Khi định hướng, giáo dục rèn luyện tính trực giáctrong phán đoán thị hiếu nghệ thuật, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác đã gắn liềntoàn bộ vấn đề này vào phạm trù thực tiễn Thực tiễn đã làm gắn bó giữa cá nhân và xãhội, giữa vật chất và tinh thần Thông qua đó mà tính phong phú của trực giác thị hiếuthưởng thức, đánh giá, sáng tạo nghệ thuật được hình thành

Cũng trong hội thảo này, tác giả Trường Lưu với bài Mỹ học thực dụng chủ

nghĩa - nguồn gốc của thị hiếu nghệ thuật tầm thường ở Mỹ đã nhắc đến Giêmơ,

Điuây, Haosê và Lêvin là những đại diện xuất sắc của chủ nghĩa thực dụng ở Mỹ

Họ là những người bảo vệ cho sự thoát ly của nghệ thuật khỏi những nguyên tắc củađời sống xã hội; các tác phẩm nghệ thuật càng ít công chúng quý mến thì giá trịnghệ thuật của nó càng cao Họ ra sức bào chữa những hiện tượng suy đồi của chủnghĩa hiện đại Sự che giấu kêu gọi hướng tới cái "kinh nghiệm tự do" có dụng ý dắtdẫn nghệ sĩ từ bỏ việc tham gia tích cực vào đời sống xã hội, từ bỏ đấu tranh chomột xã hội mới

Có thể nói, khi nghiên cứu về THTM, các tác giả, từ các cách tiếp cận khácnhau, ở các mức độ chuyên sâu khác nhau đã bàn về khái niệm, bản chất, đặc trưng,vai trò của THTM, tính quy luật trong sự hình thành và phát triển THTM, cũng nhưmối quan hệ giữa THTM và thị hiếu nghệ thuật

Tình hình nghiên cứu liên quan đến thị hiếu thẩm mỹ của sinh viên

Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài liên quan đến THTM của sinh viên hầuhết được đề cập trong các công trình nghiên cứu về giáo dục thẩm mỹ nói chung

Có thể kể đến các công trình có tính căn bản như Văn hóa thẩm mỹ của

người

Xôviết của M.X Cagan (Trường ĐH tổng hợp Leningrat, 1976); Những vấn đề và

sự hình thành hệ thống giáo dục thẩm mỹ của Liên Xô của N.I.Kiasenko; Nhu cầu thẩm mỹ của I.A.Gidarian, Matxcơva, 1976, bản dịch tiếng Việt: do Hồ Quý Truyện

dịch 3 chương và bản dịch của Văn Bích 5 chương trong đó phần nội dung nói vềTHTM của thanh niên Trong công trình này, tác giả đã nghiên cứu nhu cầu thẩm

mỹ dưới góc độ tâm lý học, chỉ ra nguồn gốc phát sinh của nhu cầu đó và hoạt độngsáng tạo tiêu dùng nghệ thuật Người nghiên cứu sâu sắc về vấn đề thụ cảm thẩm

mỹ và tâm lý thụ cảm theo lứa tuổi là P.M.Iacốpxơn Ông đã nghiên cứu về những

nội dung rất gần với THTM Trong Tâm lý học của thụ cảm nghệ thuật (Thư viện

Viện Triết,1983), ông đã đi sâu vào một số lĩnh vực lớn nghiên cứu quá trình thụcảm thẩm mỹ theo nhóm và lứa tuổi nhằm làm rõ những dấu hiệu, tiêu chuẩn cơ bản

và các giá trị đối với việc truyền cảm thẩm mỹ theo lứa tuổi, trình độ văn hóa, nghềnghiệp và các nhóm xã hội, đồng thời mô tả các điều kiện phát triển thụ cảm thẩm

mỹ trên cơ sở nghiên cứu các bậc thang thụ cảm thẩm mỹ

Tuy những công trình của các tác giả nước ngoài không đề cập một cách trựctiếp nhưng qua nội dung đã khẳng định rằng, THTM là sự thể hiện khả năng đánhgiá, lựa chọn của chủ thể cảm thụ trước các hiện tượng thẩm mỹ, là yếu tố tác động,THTM chi phối mạnh mẽ, sâu sắc đến năng lực cảm thụ thẩm mỹ của mọi lứa tuổi,nhất là giới trẻ

Ở Việt Nam, nghiên cứu lý luận về THTM gắn với vai trò của giáo dục THTM

ở tuổi trẻ được quan tâm nhiều hơn, nhất là khi vấn đề xây dựng mẫu con người lítưởng cho xã hội mới xã hội chủ nghĩa được đặt ra

Những công trình tiêu biểu đó là:

Tác giả Lê Đức Nga với bài Thế nào là thị hiếu nghệ thuật lành mạnh trong sách Thỏa mãn nhu cầu văn hóa và nâng cao thị hiếu nghệ thuật, Nxb Văn hóa, Hà

Nội, 1987 đã đề cập đến mặt ý thức quan điểm của thị hiếu, bản chất xã hội của thịhiếu thường dễ quan sát, và qua đó có thể xác định chuẩn lành mạnh Thị hiếu nghệthuật lành mạnh phản ánh trình độ đúng đắn, trình độ giác ngộ chính trị, xã hộinghiêm túc Chuẩn mực lành mạnh của thị hiếu này có thể quan sát được ở ba mặt

hợp thành của nó: Một là, ý thức thẩm mỹ trong tâm lý văn hóa của người đó Hai

là, ứng xử công khai tán thành hay phản đối, nhiệt tình hay lạnh nhạt với nghệ thuật

có nội dung tiến bộ Ba là, năng lực sáng tạo và tham gia sáng tạo những tác phẩm

có nội dung phản ánh chân thực con người mới, có sức thuyết phục hùng hồn củanhững hình thức tân tiến vừa dân tộc lại vừa hiện đại

Tác giả Đỗ Huy với một số bài viết tiêu biểu về Mấy vấn đề giáo dục thẩm mỹ

ở lứa tuổi thanh niên, Tạp chí Triết học số 2,1981; tr.147-163 Giáo dục thẩm mỹ

và sự nghiệp xây dựng con người mới, Tạp chí Triết học số 4, 1982; Nguyễn Văn

Huyên với bài viết Một số vấn đề giáo dục thẩm mỹ cho thanh niên, Tạp chí Nghiên

cứu nghệ thuật, số 4, tr.16-18 Các bài viết đã tập trung vào việc phân tích tính tấtyếu của việc giáo dục thẩm mỹ ở lứa tuổi thanh niên, bản chất của việc giáo dụcthẩm mỹ đối với lứa tuổi thanh niên Các tác giả khẳng định, bản chất của việc giáodục thẩm mỹ cho thanh niên là chủ động xây dựng những thị hiếu tốt, phong phú,lành mạnh cho họ Bởi vì THTM là năng lực tình cảm ổn định của tuổi trẻ, thườngxuyên tham gia vào việc lựa chọn những "mốt" mới cho nên giáo dục thẩm mỹ cholứa tuổi thanh niên, chủ yếu nhất là giáo dục thị hiếu Có giáo dục thị hiếu đúng thì

dù trong hoàn cảnh nào thanh niên cũng biết đưa cái đẹp chân chính vào cuộc sống

của mình Và gần đây nhất, tác giả Đỗ Huy có bài viết Giáo dục thị hiếu nghệ thuật

cho thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay đăng tải trên tạp chí Triết học số 12, 2014 Bài

viết là đánh giá sâu sắc của tác giả về thị hiếu nghệ thuật của thế hệ thanh thiếu niênhiện nay Trên cơ sở phân tích một số quan điểm khác nhau về thị hiếu, THTM vàthị hiếu nghệ thuật, tác giả bài viết đã đưa ra định nghĩa về thị hiếu nghệ thuật vàchỉ rõ đâu là thị hiếu tốt, thị hiếu xấu, thị hiếu lành mạnh, thị hiếu không lành mạnh,thị hiếu thấp và thị hiếu cao cũng như vai trò của thị hiếu nghệ thuật trong thưởngthức, đánh giá và sáng tạo nghệ thuật Cuối bài viết, tác giả khẳng định tầm quantrọng của việc giáo dục thị hiếu nghệ thuật tốt cho thế hệ trẻ hiện nay ở nước ta

Công trình mới nhất nghiên cứu về thị hiếu của thanh niên là cuốn THTM của

giới trẻ thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Văn hóa Văn nghệ, năm 2013, tác giả Nguyễn

Thị Hậu chủ biên Trong đó có một số bài viết tiêu biểu như Định hướng THTM cho

giới trẻ hiện nay của Hồ Bá Thâm, tr.174-185; Xây dựng THTM cho thanh niên của

Lê Thị Ngọc Dung, tr 200 - 211; Giáo dục THTM cho thanh niên thành phố Hồ Chí

Minh đáp ứng nhu cầu vươn tới cái đẹp của tác giả Lê Thị Thanh Tâm; tr 211-219.

Các tác giả đã chỉ rõ việc giáo dục định hướng THTM không phải là chuyện nhỏ màxét một cách toàn diện sâu xa, nó là nội dung quan trọng trong việc hình thành nhâncách con người Nó là hoạt động mang tính xã hội cao vì thế giáo dục không chỉ baogồm nhà trường, gia đình mà cần phải huy động sự hưởng ứng của cả xã hội.

Qua bài viết THTM và những biến đổi trong thanh niên thành phố Hồ Chí

Minh của tác giả Ngô Hoài Sơn, tác giả đã đưa ra một số vấn đề chung về THTM,

các quan niệm, ba cấp độ của THTM và quá trình hình thành THTM Đặc biệt làcác yếu tố tác động đến quá trình hình thành THTM như nguồn thông tin mà chủthể tiếp cận; yếu tố chủ quan của chủ thể và dư luận của nhóm cộng đồng mà chủthể tồn tại Theo tác giả, THTM trong thanh niên là khuynh hướng về thẩm mỹ củathanh niên trong giai đoạn hiện nay

Như vậy, tình hình nghiên cứu liên quan THTM của sinh viên còn khiêm tốn,chủ yếu nằm trong nghiên cứu về THTM của công chúng nói chung Tuy nhiên, từcác công trình nghiên cứu trên đây về THTM, các nhà mỹ học đã xác lập quan niệm

cơ bản về THTM cho các đối tượng, trong đó có thanh niên sinh viên

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN THỰC TRẠNG VÀ GIẢIPHÁP VỀ THỊ HIẾU THẨM MỸ CỦA SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC ỞVIỆT NAM

Ở Việt Nam từ trước đến nay, các công trình nghiên cứu thực trạng và giảipháp về THTM của đối tượng sinh viên không nhiều Cũng như ở nước ngoài, vấn

đề THTM của sinh viên chỉ được đề cập chủ yếu trong các công trình viết về giáodục thẩm mỹ hoặc được đề cập trong đối tượng thanh niên nói chung Có thể kể đến

các cuốn như: Tuổi trẻ thẩm mỹ của tác giả Hoàng Thiệu Khang (Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh 1987), Giáo dục thẩm mỹ - món nợ đối với thế hệ trẻ của Đỗ Xuân Hà (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1997); Văn hóa thẩm mỹ và sự phát triển nhân cách con

người Việt Nam trong thế kỉ mới (Nguyễn Văn Huyên chủ biên, Nxb Văn hóa

Thông tin, Hà Nội 2001); Xã hội học Thanh niên của tác giả Đặng Cảnh Khanh

(Nxb Chính trị quốc gia, Hà nội 2006),… Đây là những công trình nghiên cứu phântích những biến đổi trong lối sống của thanh niên ở thời kì mới và một số địnhhướng lối sống cho thế hệ thanh niên

Trên cơ sở đi sâu nghiên cứu bản chất, đặc trưng, cấu trúc của THTM và đời

sống thẩm mỹ, tác giả Nguyễn Chương Nhiếp trong cuốn THTM trong đời sống, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004 đã dành chương cuối của cuốn sách - Nâng

cao THTM trong đời sống thẩm mỹ ở nước ta hiện nay để trình bày thực trạng và đề

xuất những giải pháp khả thi nhằm nâng cao và phát huy vai trò của THTM nóiriêng, đời sống tinh thần nói chung ở nước ta hiện nay Trước hết, Nguyễn ChươngNhiếp khẳng định, nâng cao THTM và phát huy vai trò của nó trong đời sống thẩm

mỹ là yêu cầu cấp bách của sự nghiệp đổi mới Đồng thời xây dựng và phát triểnnền văn hóa nghệ thuật tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là vấn đề quan trọng trongviệc nâng cao và phát huy vai trò của thị hiếu, cần tăng cường giáo dục THTMtrong đời sống Tác giả đã khái quát về tình hình THTM và đời sống thẩm mỹ củanước ta hiện nay Những mặt tích cực như văn hóa nghệ thuật đã cố gắng đáp ứngnhu cầu và THTM của nhân dân ngày càng theo hướng đa dạng hóa, năng động hóa

Sự phát triển đa dạng của THTM đã làm cho nhu cầu thưởng thức thẩm mỹ củacông chúng ngày càng phong phú đồng thời làm cho đời sống thẩm mỹ của chúng tađang có những diễn biến phức tạp và có phần đáng lo ngại Những năm qua, nhucầu và THTM của công chúng có nhiều biến động Tác giả cũng chỉ ra sự khác biệtgiữa thị hiếu của công chúng lớn tuổi và công chúng trẻ Nhất là thực trạng một bộphận thanh thiếu niên ưa thích những cái gì khác lạ của văn hóa nghệ thuật nướcngoài mà dường như quay lưng lại với văn hóa nghệ thuật dân tộc Đồng thời nêulên xu hướng chuyển từ nhu cầu đọc sang nhu cầu nghe nhìn Điện ảnh là loại hìnhnghệ thuật thu hút được đông đảo quần chúng nhất Mặt khác, sở thích trong thưởngthức điện ảnh ở các tầng lớp xã hội cũng không giống nhau Học sinh, sinh viênthích thể loại phim tâm lý tình cảm (50,6%) hơn phim nghệ thuật (25,1%) Tác giảNguyễn Chương Nhiếp đã đưa ra những nhận định về chất lượng phim ảnh ít tạođược sự hấp dẫn đối với người thưởng thức Lĩnh vực văn chương cũng nằm trongtình trạng tương tự, sách dịch chiếm tỉ lệ áp đảo với những nội dung thiếu nhân văn,ngôn từ sách cẩu thả Những điều đáng lo ngại lại thu hút rất nhiều giới trẻ Rõ ràng

là trong đời sống thẩm mỹ ở nước ta hiện nay đang có sự chuyển đổi các sở thíchcủa mình Công chúng trong nước, đặc biệt là giới trẻ đang hưởng thụ các sản phẩmvăn hóa nghệ thuật ngoại lai du nhập vào đời sống thẩm mỹ ở nước ta phần lớn nằmngoài sự kiểm soát Trong chương này, tác giả cũng đưa ra những giải pháp: xây

dựng và phát triển nền văn hóa nghệ thuật tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là vấn

đề có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao và phát huy vai trò của thị hiếu; nềnvăn hóa nghệ thuật tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là cơ sở và điều kiện để nângcao và phát huy vai trò của THTM Điều này không chỉ tạo ra môi trường thoángrộng cho mỗi người được tự do thể hiện THTM, mà còn là môi trường tốt nhất chomỗi người được phát triển, được nâng cao và phát huy đầy đủ THTM của mìnhtrong đời sống thẩm mỹ Giải pháp quan trọng nữa mà tác giả đề cập đó là tăng

cường giáo dục THTM Trong đó ông đã đưa ra hai nguyên tắc về giáo dục thẩm

mỹ đó là nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa giáo dục thẩm mỹ, giáo dục chínhtrị và giáo dục đạo đức trong việc nâng cao THTM và nguyên tắc bảo đảm tính đa

dạng của các hình thức giáo dục THTM Đồng thời với hai nguyên tắc là ba nội

dung quan trọng trong việc giáo dục THTM đó là trang bị tri thức thẩm mỹ, giáo

dục lý tưởng và định hướng nhu cầu thẩm mỹ cho công chúng Ngoài ra, xây dựngchương trình giáo dục thẩm mỹ toàn dân, xã hội hóa các hoạt động văn hóa nghệthuật, sáng tạo ngày càng nhiều và phổ biến rộng rãi các tác phẩm nghệ thuật cóchất lượng cao, loại trừ các phản văn hóa phẩm cũng là một giải pháp quan trọngnhằm nâng cao và phát huy vai trò của THTM trong đời sống thẩm mỹ ở nước tacũng được tác giả đề cập đến

Ngoài cuốn sách chuyên biệt trên, trong sách Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo

dục thẩm mỹ cho thế hệ trẻ, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1996, tác giả Nguyễn

Chương Nhiếp cũng ít nhiều nhắc đến THTM của học sinh, sinh viên trong bài Tư

tưởng Hồ Chí Minh định hướng nhu cầu thẩm mỹ lành mạnh cho thế hệ trẻ và bài

Vì những thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh của thế hệ trẻ theo tư tưởng Hồ Chí Minh.

Tác giả đã có những đánh giá và nhận định mang tính gợi mở cho việc định hướngnhu cầu thẩm mỹ tốt đẹp cho thế hệ trẻ ngày nay theo tấm gương đạo đức Hồ ChíMinh

Cuốn sách Thỏa mãn nhu cầu văn hóa và nâng cao thị hiếu nghệ thuật, Nxb

Văn hóa, Hà Nội, 1987, dành phần thứ hai bàn về vấn đề giáo dục THTM, nâng caotrình độ thưởng thức một số loại hình nghệ thuật trong công chúng và vai trò tráchnhiệm của người nghệ sĩ có nhiều bài viết đề cập đến đối tượng người trẻ, tiêu biểu

có thể kể đến như:

Tác giả Phan Kế An với bài Thị hiếu nghệ thuật là cái mới đã đi vào khía

cạnh cái mới trong thị hiếu nghệ thuật, vì theo ông, cái mới là yêu cầu chính đángcủa thị hiếu nghệ thuật Tác giả đã chỉ ra thế nào là cái mới trong nghệ thuật vàtrong thị hiếu nghệ thuật Đồng thời đề cập đến những vấn đề đặt ra khi tiếp nhậncái mới để tránh những chuyện dễ dãi trong việc tiếp nhận vì ông cho rằng nghệthuật dễ tính nhất, nhưng cũng khắt khe nhất Để minh chứng cho điều này, ôngnhắc đến một thực trạng trong giới mỹ thuật là có những người nhân danh cái mới

để từ chối những yêu cầu của cuộc sống Họ đi vào những chủ đề "một mình mìnhbiết, một mình mình hay" không ăn nhập gì với cuộc sống hiện tại Nhấn mạnh điềunày, ở một chừng mực nào đó tác giả cho rằng, nghệ sĩ sáng tạo cũng chịu tráchnhiệm về những thị hiếu tầm thường và thấp kém của công chúng Đồng thời nhắcnhở giới trẻ có xu hướng đạt tới cái mới bằng bất cứ giá nào và cần tỉnh táo trongviệc thưởng thức nghệ thuật

Trong bài Thưởng thức nghệ thuật (tr.159 - 177) tác giả Dương Viết Á lại nói

đến sự rung cảm đầu tiên của người thưởng thức khi tiếp xúc với tác phẩm nghệthuật Theo ông, nói đến thưởng thức nghệ thuật là nói đến tác động của THTM củatừng con người cụ thể, THTM thuộc phạm trù cái riêng, do đó phải tôn trong thịhiếu cá nhân Trong bài viết của mình, tác giả cũng chỉ ra tình trạng dừng lại ở giaiđoạn "thưởng", nghĩa là chỉ tìm đến với nghệ thuật để giải khuây nói cách khác,

họ tìm đến tác phẩm nghệ thuật để quên trong say và say để quên Trước một bứctranh, một pho tượng đẹp người ta chỉ thấy đẹp và dừng lại ở đó Có người đọc sách,xem phim chỉ cốt để biết kết thúc câu chuyện của số phận nào đó, và chỉ dừng lạinhận thức như vậy mà thôi Lối thưởng thức hời hợt đó đặt ra trước mắt nhữngngười làm công tác văn hóa văn nghệ, mỹ học sự trăn trở và trách nhiệm cần giảiquyết vấn đề Sự thật không thể buông lỏng khâu giáo dục THTM cho công chúng.Ông đã chỉ rõ hai nguyên nhân là từ phía người nghệ sĩ sáng tác và từ phía ngườithưởng thức nghệ thuật Nếu người nghệ sĩ sáng tác hay biểu diễn cần có một vốnsống (trực tiếp hay gián tiếp), cần có một vốn tri thức (càng rộng bấy nhiêu cànghay bấy nhiêu) để xây dựng một hình tượng nghệ thuật, thì người thưởng thức cũngcần phải nâng cao (càng cao càng tốt) hiểu biết, tri thức mới thấy được, đón đượccái hay, cái đẹp của tác phẩm Tác giả cho rằng, vạch ra được nguyên nhân hình

thành THTM cũng có thể tìm cách để mở rộng thị hiếu, nâng cao thị hiếu thậm chíthay đổi thị hiếu Không thể coi thị hiếu như là một sản phẩm, một kết quả của mộtquá trình để đi đến chỗ chờ đợi sự vận động của khách quan được chủ quan hóa;song cũng không thể nóng vội, áp đặt, mệnh lệnh trong vấn đề xây dựng THTMlành mạnh Giáo dục thẩm mỹ nói chung và xây dựng THTM nói riêng là công việcvừa khoa học vừa nghệ thuật; khoa học trong nghiên cứu và vận dụng quy luật hìnhthành thị hiếu; nghệ thuật trong biện pháp cụ thể đối với từng đối tượng cụ thể.Thị hiếu âm nhạc ngoài những nét cơ bản của THTM, thị hiếu nghệ thuật nóichung còn mang những nét đặc thù riêng biệt xuất phát từ tính cách đặc thù nghệ

thuật âm nhạc Đây là nhận định của tác giả Vũ Tự Lân trong bài Bàn về giáo dục

thị hiếu âm nhạc lành mạnh cho quần chúng, tr.191- 198 Ông nhắc tới thực trạng

về thị hiếu âm nhạc, nhất là quan điểm của công chúng về cơn sốt nhạc nhẹ khi có ýkiến cho rằng nhạc nhẹ là âm nhạc phù hợp nhất với thời đại hiện nay Còn nhạckinh điển - bác học đã lỗi thời, nhạc "bảo tàng", nhạc dân tộc cổ truyền là "áo the,khăn xếp", chỉ phù hợp với tâm sinh lý người thời xưa Ngược lại, cũng có ngườiquá hoảng hốt trước sự lan tràn của loại nhạc pop, rock, kêu gọi sự ngăn cấm thứnhạc "sập sình" và tất cả bị ghép vào một khái niệm "nhạc thương mại, nhạc thựcdân mới" Theo tác giả, đó là những suy nghĩ cực đoan và có phần quá đơn giản vànay đã dần được uốn nắn

Tác giả Nguyễn Thị Minh Châu có bài Giá trị nghệ thuật và nhân văn qua tác

phẩm âm nhạc số 2/2014, tr.45-48 Tạp chí Văn hóa nghệ thuật Qua bài viết này, tác

giả luận bàn đến giá trị nghệ thuật qua các tác phẩm âm nhạc Từ đó cho thấy, tácphẩm âm nhạc có giá trị nghệ thuật và tính nhân văn sẽ tạo nên môi trường giáo dụctốt, nhưng vẫn còn đó, những tác phẩm man “tính hủy diệt” gây cực đoan, phản cảmtrong đời sống âm nhạc ở Việt Nam đã làm khô cằn và vô vị đối với THTM củacông chúng thưởng thức

Qua bài Ảnh hưởng văn hóa Hàn Quốc đến showbiz Việt số 2/2014, tr.45-48

Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, tác giả Nguyễn Tiến Mạnh đã chỉ ra sự ảnh hưởng củavăn hóa Hàn Quốc đến showbiz Việt Nam Từ đó cho thấy rằng, có một bộ phận ca

sỹ dập khuôn, bắt chước một cách máy móc văn hóa Hàn Quốc trong các sản phẩm

của mình Điều này có những tác động và ảnh hưởng tiêu cực tới THTM âm nhạc của giới trẻ hiện nay.

Tác giả Hoàng Trần Doãn qua bài viết Sự thay đổi của khán giả điện ảnh hôm

nay số 9/2006, tr.46-49 Tạp chí Văn hóa nghệ thuật cho rằng sự phát triển của xã

hội luôn dẫn đến sự thay đổi nhiều yếu tố trong nó, trong đó có cả những khán giảđiện ảnh Trong bài viết này, tác giả đề cập một cách tổng quát sự thay đổi của khángiả điện ảnh Từ đó đưa ra những giải pháp nhằm tìm hứơng đi cho điện ảnh cụ thể

là đáp ứng được nhu cầu, thị hiếu của khán giả ngày nay

Tác giả Đinh Kim Long với bài Một số vấn đề thị hiếu và trình độ lĩnh hội giá

trị tác phẩm của khán giả điện ảnh thành phố Hồ Chí Minh đã sử dụng kết quả điều

tra, nghiên cứu xã hội học về khán giả điện ảnh thành phố Hồ Chí Minh Theo sốliệu này, 80,7% số người được hỏi ý kiến trả lời: "Điện ảnh là bộ môn nghệ thuật ưathích", đặc biệt trong số này có tới 76,6% khẳng định xem phim là hình thức sinhhoạt văn nghệ họ say mê hơn cả Các cuộc điều tra, nghiên cứu ở các địa phươngkhác đều cho kết quả tương tự như vậy Tuy nhiên, tác giả cũng nêu ra thực trạng làbên cạnh sự phát triển thị hiếu xem phim lành mạnh, trong cuộc điều tra này cũngnhận thấy khán giả điện ảnh hiện nay còn những biểu hiện lệch lạc cần uốn nắn.Trong các nhóm khán giả thuộc các thành phần xã hội khác nhau, lứa tuổi khác nhau,trình độ học vấn khác nhau, nhóm nào cũng có bộ phận khán giả có biểu hiện thịhiếu lệch lạc về mặt này mặt khác Theo kết quả điều tra, những người đến với phimảnh chỉ vì nghe nói phim có "pha hấp dẫn" khán giả thuộc nhóm tuổi 16 - 20 chiếm

tỉ lệ cao nhất: 33% Theo tác giả, đây là lứa tuổi mới lớn lên - phần lớn còn đang đihọc, họ còn mang tính hồn nhiên Trong sinh hoạt, lứa tuổi này còn nặng chạy theo ýthích, cảm tính… Vì thế sự hấp dẫn của một số cảnh nào đó trong phim có tác dụnglôi cuốn mạnh mẽ họ đến với phim Nguyên nhân gây nên sự lệch lạc của thị hiếutrong từng độ tuổi phần lớn do trình độ tư tưởng, chính trị, trình độ học vấn

Cuốn THTM của giới trẻ thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Văn hóa Văn nghệ,

năm 2013, Nguyễn Thị Hậu chủ biên tập hợp 18 bài viết của các nhà khoa học tại

hội thảo "Định hướng THTM cho giới trẻ thành phố Hồ Chí Minh" do Viện Nghiên

cứu Phát triển thành phố Hồ Chí Minh tổ chức Trong cuốn sách có một số bài viếtđiển hình về thực trạng THTM của thanh niên như:

Bài viết THTM và những biến đổi trong thanh niên thành phố Hồ Chí Minh

của Ngô Hoài Sơn đề cập một số vấn đề chung về THTM và so sánh giữa THTMtrước đây và hiện nay để thấy được sự biến đổi trong thị hiếu của thanh niên vềTHTM trong lĩnh vực nghệ thuật, THTM trong ứng xử giữa người với người,THTM trong cách thể hiện bản thân và cuối cùng là THTM trong đối xử với môi

trường tự nhiên xung quanh Trong bài viết của mình, tác giả chỉ ra ba nguyên

nhân của những biến đổi trong THTM của thanh niên hiện nay đó là: một là, nền

kinh tế nông nghiệp lạc hậu chuyển sang kinh tế thị trường làm cho không gian văn

hóa thay đổi; hai là, trong quá trình tìm kiếm con đường để khẳng định bản sắc cá

nhân trong bối cảnh mới, thanh niên bị tác động mạnh bởi những dòng sản phẩm

hoành tráng, có sức hút và mới lạ từ bên ngoài đổ vào; ba là, sự "đề kháng" của

cá nhân trước những trào lưu mới chưa mạnh mẽ ở mức phù hợp Ở phần cuối, tác

giả Ngô Hoài Sơn đã đưa ra hai đề xuất lớn nhằm hình thành thị hiếu thẩm mỹ tích cực, xóa bỏ những thị hiếu tầm thường trong thanh niên: mộbt là, trang bị kiến

thức, tư duy mới nhưng phù hợp để thanh niên có thể tĩnh tâm trước trào lưu mới;

hai là, xã hội sớm định hình những chuẩn mực mới trong bối cảnh mới để tạo ra sự

“kiểm soát xã hội” một cách phù hợp Trong một số bài viết khác: Thị hiếu thẩm

mỹ của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh trước những tác động từ "mở cửa", hội nhập, giao lưu văn hóa với cộng đồng thế giới của tác giả Võ Xuân Đàn, tr.43-54; Những tác động của truyền thông đến sự thay đổi của giới trẻ của tác giả Nguyễn Thị Hoài Hương, tr.63 - 74; Tác động của Internet lên thị hiếu thẩm mỹ về văn hóa nghệ thuật của thanh niên hiện nay của tác giả Hà Thanh Vân, tr.74 - 97; Thị hiếu thẩm mỹ đối với trang phục của giới trẻ thành phố Hồ Chí Minh hiện nay của tác giả Mai Thị Quế, tr.157-164; Ảnh hưởng của văn hóa nước ngoài đến Thị hiếu thẩm mỹ của giới trẻ, từ góc nhìn thời trang Cosplay của tác giả Vũ Thị Thu Hương, tr.145-157 Các tác giả trên đã đề cập

đến mặt tích cực đặc biệt nhấn mạnh đến những tác động tiêu cực của quá trình mởcửa hội nhập, giao lưu văn hóa với cộng đồng quốc tế đến THTM nói chung, trong

đó đáng chú ý nhất là thời trang Lối ăn mặc phóng khoáng, phản cảm đang là tràolưu được giới trẻ ưa chuộng Đồng thời để khắc phục và hạn chế những ảnh hưởngxấu của nền kinh tế thị trường, của toàn cầu hóa, các tác giả đã đưa ra những biện

pháp khái quát và cụ thể như: Kết hợp hài hòa giữa gia đình, nhà trường, xã hội đểgiáo dục thanh niên; cần xác định rõ trách nhiệm của các thành phần xã hội đối vớinhiệm vụ giáo dục rèn luyện thanh niên không được đùn đẩy, né tránh, đổ lỗi trướcnhững nội dung công tác giáo dục, rèn luyện thanh niên Bên cạnh đó, luôn quantâm đến công tác duy trì và phát triển các tổ chức thanh niên, đồng thời coi trọngcông tác tuyên truyền giáo dục thông qua phương tiện truyền thông để thanh niên có

đủ nhận biết tiếp thu, sàng lọc, tránh việc ngộ nhận, bắt chước những yếu tố độc hạiảnh hưởng đến THTM

Nâng cao thị hiếu thẩm mỹ của thanh niên qua các tác phẩm nghệ thuật của

Nguyễn Thanh Mai, tr.54-63; Tìm hiểu thị hiếu âm nhạc của giới trẻ qua các diễn

đàn Internet của Nguyễn Thị Thanh Vân, tr.97 - 111; Thị hiếu thẩm mỹ trong thưởng thức âm nhạc của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh hiện nay của Nguyễn

Hải Nguyên, tr.111 -123; Định hướng thị hiếu thẩm mỹ cho thanh thiếu niên nhìn từ

góc độ âm nhạc của giới trẻ hiện nay của Lương Ngọc Thảo, tr.123-136 Các tác

giả của các bài viết trên đã khẳng định vai trò nâng cao THTM của nghệ thuật nhưsân khấu, đặc biệt đối với thanh niên thì sức hút từ âm nhạc rất lớn Tuy nhiên, cáctác giả cũng thừa nhận hiện trạng lộn xộn, thiếu định hướng trong thị hiếu âm nhạccủa thanh niên Tác giả Nguyễn Hải Nguyên trong bài viết của mình đã chỉ rõ thựctrạng THTM của thanh niên trong thưởng thức âm nhạc đó là chuộng những dòngnhạc du nhập từ nước ngoài hơn là nhạc dân tộc; Xu hướng thích nhạc nhìn hơn lànhạc nghe, nghe bằng mắt nhiều hơn bằng tai Nguyên nhân khiến thanh niên có xuhướng thích thưởng thức những loại nhạc như hiện nay là do tâm lý lứa tuổi và việcgiáo dục âm nhạc trong nhà trường còn bị xem nhẹ Thông qua việc phân tích các sốliệu xã hội học, các bài viết đều đưa ra những giải pháp nhằm định hướng THTMtrong thưởng thức âm nhạc của thanh niên như nâng cao vai trò giáo dục Trong đógiải pháp nổi bật là cần xem xét lại vai trò kiểm duyệt, biên tập của các cơ quanchức năng đối với các sản phẩm văn hóa văn nghệ

Nghiên cứu thực địa về thanh niên nói chung và sinh viên Việt Nam nói riêng

trong thời gian gần đây có công trình Ảnh hưởng của truyền thống gia đình đến

định hướng giá trị lứa tuổi đầu thanh niên (2002) của Cấn Hữu Hải Đây là công

trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn rất công phu, cuốn sách đã tổng quan được

nhiều công trình liên quan đến thanh niên, văn hóa lối sống của thanh niên, trong đótác giả đã có những khảo sát và phân tích tình hình thanh niên Việt Nam và lối sốngcủa thanh niên Việt Nam hiện nay, làm rõ những xu hướng biến đổi của lối sốngthanh niên Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế, đồng thời đưa rakhuyến nghị khoa học và đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng lối sống thanh niênViệt Nam phù hợp với tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế Công trình đã cungcấp cho độc giả những nét tổng quan chung về tình hình trên thế giới và ở Việt Nam,

đề cập đến những vấn đề cơ bản cấp thiết của thanh niên Việt Nam hiện nay, phântích những xu hướng biến đổi lối sống tích cực và tiêu cực của thanh niên hiện nay.Đây thực sự là những phân tích có giá trị giúp đề tài có được cái nhìn tổng quát hơn

về các vấn đề hiện nay của thanh niên và gợi ý cho hướng nghiên cứu tiếp theo dànhcho đối tượng ở lứa tuổi thanh niên đó là sinh viên

Ngoài ra, mô tả thực trạng biến đổi hệ thống giá trị, đời sống văn hóa của

thanh niên trong thời kỳ đổi mới còn có công trình Thanh niên và lối sống thanh

niên Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế của Phạm Hồng Tung

(2011) Trong đó, tác giả đề cập đến đối tượng thanh niên và lối sống thanh niêntrong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế

Báo cáo nghiên cứu khoa học Bàn thêm về nội dung và hình thức giáo dục thị

hiếu thẩm mỹ cho học sinh, sinh viên hiện nay (2010) của tác giả Lê Hữu Ái và

Đinh Đức Hiền, Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Đại học Đà Nẵng, số 5 chỉ ranhững đặc trưng cơ bản trong việc giáo dục thẩm mỹ, những nội dung và hình thứccủa giáo dục thẩm mỹ cho sinh viên trong hệ thống giáo dục ở nước ta Từ đó báocáo đề ra các giải pháp nhằm hình thành thị hiếu lành mạnh cho đối tượng này, đó làgiáo dục thẩm mỹ bằng văn hóa nghệ thuật, thông qua người tốt việc tốt, qua kếtcấu và nội dung chương trình các môn học một cách toàn diện, giáo dục thị hiếuphải gắn với môi trường gia đình và cuối cùng giáo dục THTM phải gắn với sựthống nhất và kết hợp hài hòa giữa gia đình, nhà trường và xã hội

Tác giả Đinh Xuân Dũng với bài Thị hiếu thẩm mỹ - Thực trạng, sự biến đổi

và vấn đề giáo dục thẩm mỹ trên Website tạp chí Cửa Việt - Diễn đàn văn hóa - văn

học nghệ thuật cho rằng, sự biến đổi của THTM diễn ra theo bốn chiều hướng sau:

đa dạng hóa, cá thể hóa, phân nhóm và phân hóa Đồng thời tác giả đã đưa ra số liệu

để phân tích, chứng minh một số dấu hiệu nổi bật của các chiều hướng trên Từ đókhẳng định, những biến đổi mạnh mẽ, sự đa dạng ngày càng phát triển, những nhucầu và thị hiếu mới xuất hiện đang là một quy luật khách quan Trong sự biến đổi ấy,nhu cầu giải trí phát triển rất mạnh, trong khi đó, nhu cầu đến với tác phẩm để tựnâng cao tri thức, nhận thức, tự trau dồi như trước đây, đang có xu hướng giảmdần Từ sự phân tích những biến đổi trên, tác giả cho rằng cần làm rõ hơn đặc điểmbao quát nhất của nó và chỉ ra những yêu cầu của việc giáo dục thẩm mỹ như thếnào trước những biến đổi phức tạp và phong phú đó Tác giả chỉ rõ về nhu cầu vàthị hiếu thẩm mỹ của công chúng ở nước ta hiện nay đang diễn ra một quá trình

“giao thời, chuyển tiếp chưa chấm dứt, chưa định hình” Đó là quá trình chuyển từnhu cầu thời chiến sang nhu cầu thời bình với sự phát triển trở lại bình thường phải

có của con người Đó là quá trình mà các nhu cầu bình thường vốn có của conngười bị kìm nén, dồn nén, đôi khi bị triệt tiêu trong thời chiến và thời bao cấp đượctháo gỡ, được hồi sinh được bật dậy trong điều kiện xã hội mới Đó là quá trình từnhu cầu đặc trưng của cái chung chi phối chuyển sang nhu cầu của cá thể xã hội,của cái tôi cá thể Quá trình biến đổi này chưa hoàn thành, vì vậy, dẫn đến sự vachạm giữa nhu cầu truyền thống và những nhu cầu mới xuất hiện và những cái quá

đà, quá khích, quá trớn của những cá nhân vị kỉ, ích kỉ, không được rèn giũa Tác

giả cho rằng vấn đề đặt ra hiện nay là: một mặt, nhận thức được sự biến đổi và phát triển đó là tất yếu, mặt khác, phải chăm lo xây dựng và nuôi dưỡng nhu cầu và thị

hiếu đó phát triển đúng hướng, vừa rất phong phú, đa dạng vừa phải tốt đẹp, trongsáng, lành mạnh Và việc chú trọng hơn nữa nhiệm vụ giáo dục thẩm mỹ chính làbiện pháp nhằm định hướng và điều chỉnh trước những biến đổi, biến động phức tạpcủa nhu cầu và thị hiếu thẩm mỹ của công chúng hiện nay và những năm sắp tới.Ngoài ra còn phải kể đến một số công trình chuyên sâu về thị hiếu thưởng thức

nghệ thuật giới trẻ, điển hình như công trình Văn hóa nghe nhìn với giới trẻ thành

phố Hồ Chí Minh do tác giả Đỗ Nam Liên làm chủ nhiệm đề tài, Viện Khoa học xã

hội thành phố Hồ Chí Minh năm 2003, Những nổi cộm trong thị hiếu đại chúng và

ca khúc đang thịnh hành tại thành phố Hồ Chí Minh của tác giả Nguyễn Thị Minh

Châu đăng trên tạp chí Văn hóa nghệ thuật, số 3/2000 Tác giả đã đưa ra những

nhận định về các ca khúc hiện nay bị ảnh hưởng quá nhiều từ kinh tế thị trường Âmnhạc mang tính thương mại đã tác động tới lớp công chúng trẻ làm họ xa rời thực tế.

Hay bài viết Thị hiếu thẩm mỹ của công chúng thanh niên - nhìn từ góc độ quản lý

văn hóa, xã hội đô thị của tác giả Lưu Thị Phương Thảo, Tạp chí Khoa học xã hội,

số 2 năm 2005, trên cơ sở những khảo sát hoạt động văn hóa trong thời gian nhànrỗi của thanh niên từ các phương tiện truyền thông đại chúng từ điện ảnh, đọc báo,xem phim , tác giả đưa ra một vài khuyến nghị nhằm nâng cao đời sống tinh thần chođối tượng thanh niên Đây là tài liệu chỉ trong phạm vi thành phố Hồ Chí Minh nhưng

đã giúp đề tài có cái nhìn toàn diện hơn về THTM, thị hiếu nghệ thuật của tầng lớpthanh niên, trong đó có một bộ phận không nhỏ là sinh viên, những vấn đề văn hóa -

xã hội đang đặt ra đòi hỏi những nghiên cứu dự báo cả về lý luận và thực tiễn

Bên cạnh những công trình kể trên còn có một số luận văn, luận án liên quanđến thanh niên, sinh viên và ít nhiều đề cập đến THTM của đối tượng này, tiêu biểu

như Cảm thụ thẩm mỹ và vấn đề nâng cao năng lực cảm thụ thẩm mỹ cho sinh viên

nước ta trong giai đoạn hiện nay; Luận văn thạc sĩ của Lê Đình Lục, 1996; Văn hóa thẩm mỹ và việc xây dựng lối sống cho thanh niên đô thị ở nước ta, Luận văn Thạc

sĩ của Hồ Thị Tuyết Dung, 1998; Giáo dục thẩm mỹ cho sinh viên trường Đại học

Sư phạm Hà Nội hiện nay, Luận văn Thạc sĩ của Phạm Minh Ái, 2007; Giáo dục thẩm mỹ trong việc hình thành lối sống văn hóa cho thanh niên vùng đồng bằng sông Cửu Long hiện nay, Luận án Tiến sĩ của Lương Thanh Tân, 2008… Trong các

luận văn, luận án này, các tác giả đã chỉ ra thực tế văn hóa thẩm mỹ nói chung vàtrình độ thẩm mỹ nói riêng của sinh viên nước ta nhiều mặt còn non yếu Điều đólàm nảy sinh nghịch lý giữa một bên là nhu cầu thẩm mỹ ngày càng đa dạng, phongphú và một bên là những hạn chế trong thưởng thức, đánh giá và sáng tạo nghệthuật của sinh viên Đây chính là trở ngại cho sự phát triển đời sống tinh thần nóichung và phát triển nhân cách nói riêng của sinh viên Điều này đòi hỏi công tácgiáo dục thẩm mỹ, trong đó có giáo dục thẩm mỹ ngày càng trở nên quan trọng Bêncạnh việc nêu ra thực trạng như sự dễ dãi trong việc tiếp nhận các loại hình nghệthuật từ bên ngoài, đến việc ảnh hưởng trực tiếp đến THTM của sinh viên thì các tácgiả cũng kiến nghị một số giải pháp nhằm giáo dục thẩm mỹ cho sinh viên như nâng

cao trình độ học vấn của sinh viên, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, sinh viên được cung cấp những tri thức thẩm mỹ cần thiết.

Các luận văn thạc sĩ Thị hiếu âm nhạc của giới trẻ hiện nay (thông qua khảo

sát ý kiến thính giả của Đài tiếng nói Việt Nam), 2006 của Nguyễn Tiến Mạnh; Thị hiếu ca nhạc của sinh viên Hà Nội hiện nay của Vũ Thu Trang, 2012 đề cập đến vai

trò của thị hiếu âm nhạc trong đời sống văn hóa của sinh viên, thực trạng về nhu cầuthưởng thức, thực trạng về khả năng cảm thụ và đánh giá cũng như đồng sáng tạocác tác phẩm âm nhạc Từ đó đưa ra bốn nhóm giải pháp chính nhằm lành mạnh hóathị hiếu ca nhạc của sinh viên, đó là nhóm giải pháp nâng cao vai trò của chủ thểquản lý văn hóa; nhóm giải pháp nâng cao năng lực tinh thần trách nhiệm của độingũ sáng tác, biểu diễn và lí luận; nhóm giải pháp giáo dục thị hiếu ca nhạc cho đốitượng sinh viên và cuối cùng là nhóm giải pháp tự giáo dục của sinh viên Tuy chỉgiới hạn thị hiếu công chúng âm nhạc trong phạm vi Hà Nội, nhưng các công trìnhnày là gợi ý hữu ích cho luận án trong quá trình xây dựng ý tưởng nghiên cứu vàcông cụ khảo sát

Thị hiếu công chúng âm nhạc Hà Nội từ thời kỳ đổi mới đến nay của Nguyễn

Duy Hùng, Luận văn Thạc sỹ quản lý văn hóa, 2007 Tác giả nhắc đến thị hiếu củacông chúng với 4 dòng nhạc: âm nhạc dân gian, với dòng ca khúc cách mạng trước

1975 ca khúc trẻ Việt Nam và nhạc nhẹ thế giới Đồng thời cũng chỉ ra xu hướngnghe nhạc dễ dãi thiếu chọn lọc trong thị hiếu âm nhạc của công chúng, nhất làcông chúng trẻ Nguyên nhân của thực trạng này được tác giả chỉ ra đó là do hạnchế môi trường nghệ thuật ca nhạc; do tác động tiêu cực từ truyền thông đến đờisống âm nhạc và do yếu tố chủ quan từ phía sinh viên

Như vậy, các tác giả đã xem xét vấn đề THTM từ nhiều góc độ khác nhau Tuynhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau mà vấn đề thực trạng THTM của sinh viêncác trường đại học chưa được đi sâu khảo sát và phân tích, đánh giá, nhiều khíacạnh vấn đề còn dừng lại ở mức lý luận chung

ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RAĐỐI VỚI LUẬN ÁN

Qua việc tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, có thể thấy rằng,vấn đề THTM đã được nghiên cứu từ rất lâu và đã đạt nhiều thành tựu rất quan

trọng Tuy nhiên do phạm vi nghiên cứu của từng vấn đề khác nhau, hầu hết cáccông trình trên chỉ đi sâu nghiên cứu THTM ở nhiều khía cạnh và nhiều cấp độ khácnhau Có những công trình chỉ dừng lại ở những bước nghiên cứu đầu tiên: khảo sát

và miêu tả Một số công trình đề cập đến THTM ở tầm khái quát và lý luận Một sốcông trình đã đề cập đến thực trạng THTM của con người Việt Nam nói chung vàthanh niên Việt Nam nói riêng Một số công trình đã nhận diện được xu thế biến đổicủa THTM trong bối cảnh xã hội hiện nay, đưa ra những giải pháp để giáo dụcnhằm nâng cao THTM phù hợp với lý tưởng thẩm mỹ thời đại mới Tuy nhiên, cáccông trình nghiên cứu riêng về THTM số lượng rất hạn chế:

Thứ nhất, có thể thấy các tác giả nói trên đã nghiên cứu THTM trên những

bình diện khác nhau từ lý luận đến thực tiễn, song do nhiều nguyên nhân khác nhau,các công trình này đều nghiên cứu về THTM ở tầm khái quát cao Vấn đề nâng cao THTM cho từng đối tượng cụ thể, trong đó có sinh viên còn nhiều nội dung cần được nghiên cứu cụ thể hơn

Thứ hai, cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập tới vấn đề

giáo dục thẩm mỹ, nhất là giáo dục thẩm mỹ cho đối tượng thanh thiếu niên Đó là

cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng để tác giả luận án tiếp tục tìm hiểu, nghiêncứu một cách sâu sắc hơn về vấn đề THTM Tuy nhiên, còn ít công trình đi sâuvào đối tượng cụ thể là vấn đề THTM của sinh viên từ góc độ của triết học

Trong thời kỳ mở cửa, hội nhập quốc tế, trong nền kinh tế thị trường hiện nay,đặc biệt là trong thế giới phong phú, đa dạng, THTM của sinh viên các trường đạihọc ở Việt Nam có nhiều biến đổi THTM của sinh viên đang đặt ra nhiều vấn đềcần nghiên cứu Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu là:

- Kế thừa thành tựu nghiên cứu của các tác giả đi trước, luận án sẽ tiếp tụclàm rõ thêm lý luận về THTM và nhất là THTM của sinh viên các trường đại học ởViệt Nam

- Khảo sát, đánh giá thực trạng THTM của sinh viên ở các trường đạihọc Việt Nam hiện nay, từ đó xác định những vấn đặt mà luận án cần nghiêncứu

- Trên cơ sở thực trạng và yêu cầu mới, luận án đề xuất phương hướng và giảipháp cơ bản và khả thi nhằm nâng cao THTM của sinh viên các trường đại họcnước ta trong thời gian tới

Khái niệm thị hiếu từ lâu đã là đề tài cho nhiều cuộc tranh luận trong lịch sử

mỹ học và trong đời sống xã hội Từ trước đến nay có nhiều quan niệm khác nhau

về thị hiếu nói chung Trong ngôn ngữ Latinh, người phương Tây gọi thị hiếu là

Gustus, nghĩa là cảm giác, khẩu vị Trong ngôn ngữ cổ Trung Quốc, thị hiếu được

coi là sự thích thú Một cách chung nhất, có thể hiểu thị hiếu là sở thích Thị hiếutồn tại trong nhiều mặt cuộc sống, từ trang phục, ẩm thực, lối sống , giải trí, laođộng cho đến những vấn đề lớn hơn như chính trị, đạo đức, tôn giáo, khoa học vàhoạt động thẩm mỹ Sở thích là lĩnh vực rất đa dạng, phong phú và phức tạp Người

ta có thể thích món ăn này, không thích món ăn kia; thích kiểu nhà này, không thíchkiểu nhà khác; thích trang phục này mà không thích trang phục kia v.v Như vậy,

sở thích gần giống như thói quen, nếp sống của con người Vì thế: “Thị hiếu là mộtkiểu ưa thích nào đó Kiểu ưa thích này thường bộc lộ ngay lập tức Nó biểu thị toàn

bộ khả năng đánh giá cảm xúc của chủ thể” [29, tr.21] Hay nói cách khác "Thị hiếu

là khả năng lựa chọn phổ biến của con người, là sở thích trong mọi lĩnh vực hoạtđộng sống của cá nhân và tập thể" [52, tr.177] Khi đứng trước những cảnh tượng tựnhiên, những hiện tượng xã hội, cách sống, một kiểu thời trang v.v , chủ thể thểhiện sự thích thú hay khó chịu, tạo ra những rung cảm và cuối cùng đã đi đến sự lựachọn Sự thích thú đó xuất hiện ở mỗi cá nhân - gọi là thị hiếu cá nhân Thị hiếu như

vậy, rõ ràng là một kiểu, một "gout" thẩm định và lựa chọn đối tượng Thị hiếu là sởthích tức thời và ổn định của con người Tôi thích cái này, anh thích cái kia Thôngthường, người ta thường coi những sở thích vật chất là khẩu vị, các sở thích tinhthần là thị hiếu Nhưng cũng có nhiều sở thích mà không thể lý giải được Câu nói

cửa miệng của nhiều dân tộc: “Sư nói Sư phải, Vãi nói Vãi hay”, “Về thị hiếu thì

không có bạn bè”, “Không thể bàn cãi về thị hiếu” Điều này sẽ được luận giải ra

sao? Đó chính là điều mỹ học Mác – Lênin quan tâm và giải quyết

Anh thích cái này, tôi thích cái kia Đồng chí Phạm Văn Đồng đã nhiều lầnnhắc ý kiến của V.I.Lênin rằng: “Có quyền theo sở thích riêng của mình ưa haykhông ưa mà khen, chê; đó là sở thích riêng thì không sao, nhưng nếu đem sở thíchriêng của mình mà ép người khác phải theo thì không được Lênin đã dạy chúng takhông nên đem cái ưa hay không ưa của mình về nghệ thuật mà ép thiên hạ được.…Không bắt ép các sở thích cá nhân, nhưng không có nghĩa là các sở thích đúng đắnkhông có tiêu chuẩn chung của nó” [29, tr.112]

Trong các sở thích, có sở thích tốt và cũng có sở thích xấu, có sở thích xuấtphát từ những nhu cầu, tình cảm lành mạnh và cũng có sở thích xuất phát từ nhữngnhu cầu giả tạo, thấp hèn Vì vậy, thị hiếu nó không nói lên sở thích đồng nhất,chung chung với tất cả mọi người Thị hiếu tuy gắn với tình cảm cá nhân nhưng lạibiểu thị kiểu yêu thích của nhóm xã hội Trong hoạt động của thị hiếu xuất hiện cáckiểu ưa thích khác nhau Vì vậy, kiểu ưa thích là những dạng khác nhau của thị hiếuhình thành và phát triển lâu dài trong đời sống của con người

Có thể thấy khái niệm thị hiếu trong đời sống cũng như trong khoa học đềubao hàm sự ưa thích của một cá nhân hay một nhóm người về một đối tượng nào đó.Thị hiếu là biểu hiện sự yêu thích của cá nhân, của nhóm người, của xã hội trongmột khoảng thời gian nào đó đối với sự vật hay hiện tượng nào đó Do là sở thích,nên thị hiếu thay đổi theo sự thay đổi của cá nhân và trước những biến đổi của xãhội trong những thời gian khác nhau, thậm chí nó có thể thay đổi trong những trạngthái tâm lý khác nhau của chủ thể cảm thụ

1.1.1 Thị hiếu thẩm mỹ

THTM là một bộ phận quan trọng của năng lực thẩm mỹ, thể hiện sự ưa thích,

lựa chọn của con người về mặt thẩm mỹ THTM là sở thích của cá nhân, cộng đồngtrong cảm thụ cái đẹp, là cách đánh giá về cái thẩm mỹ, về cái đẹp M.Gorki đãtừng nói: “Bẩm sinh con người là một nghệ sỹ Dù ở đâu, dù bất kỳ lúc nào, dùbằng cách này hay cách khác, con người đều muốn đưa cái đẹp vào đời sống củamình” [Theo 70, tr.41].

Nếu nhu cầu là sự đòi hỏi, mong muốn, nguyện vọng của con người về vật chất và tinh thần để tồn tại và phát triển Thói quen là những hành vi đã được hình thành và lặp đi lặp lại nhiều lần Sở thích là sự hứng thú, thái độ ham thích đối với một đối tượng nhất định Thì THTM là sở thích của con người về phương diện thẩm

mỹ Đó là tình cảm, thái độ của con người trước cái đẹp, cái xấu, cái bi, cái hài, cáicao cả trong cuộc sống và trong nghệ thuật THTM có liên quan mật thiết với thịhiếu phổ biến về mặt tình cảm và tinh thần Vì thế THTM cũng là một vấn đề phứctạp

Cũng như khái niệm thị hiếu, khái niệm THTM là một khái niệm bao hàmnhững nội dung thẩm mỹ rất đa dạng và phong phú Ý nghĩa của THTM lần đầu tiênđược nhà tư tưởng Tây Ban Nha Gracian Moralis (1601-1658) trình bày trong luậnvăn của mình khi ông gọi thị hiếu gắn với cảm giác của tai và mắt, là thị hiếu gắnliền với cái đẹp và nghệ thuật Ông định nghĩa “Thị hiếu thẩm mỹ là cảm giác về cáiđẹp và nghệ thuật” Theo ông, thích thú thẩm mỹ là sự hòa quyện của các xúc độngthâm nhập thụ động qua hai giác quan tai và mắt với quá trình giải phóng lý trí và

do đó, THTM gắn với tình cảm về cái đẹp Định nghĩa của Gracian Moralis vềTHTM tiếp tục được A.Baumgarten khẳng định khi mỹ học trở thành khoa học độclập Theo ông, thích thú thẩm mỹ là sự hòa quyện của các xúc động thâm nhập thụđộng vào hai giác quan tai và mắt với quá trình giải phóng lý trí Vì vậy, THTM gắnliền với tình cảm về cái đẹp Còn Rutxô nhà tư tưởng thời Khai sáng Pháp địnhnghĩa: "Thị hiếu thẩm mỹ là năng lực nhận xét mà đông đảo mọi người thích haykhông thích"[108, tr.264] Stôlôvích nhà mỹ học Nga đã nêu khái niệm đầy đủ hơn

“Thị hiếu thẩm mỹ là giá trị thẩm mỹ của cá nhân, là năng lực tập trung của sự đánhgiá, là năng lực phân biệt giữa giá trị thẩm mỹ chân chính và giá trị thẩm mỹ giảhiệu, là năng lực phát hiện nhanh, nhạy cảm giá trị thẩm mỹ các sắc thái của nó”[Theo 108, tr.265]

Tuy nhiên, người nghiên cứu sâu và luận giải có tính hệ thống về khái niệmTHTM là nhà mỹ học duy tâm chủ quan của triết học cổ điển Đức là I Cantơ.

Trong tác phẩm Phê phán năng lực phán đoán viết năm 1790 I Cantơ khẳng định

ngay từ những chương đầu của tác phẩm: Phán đoán thị hiếu là phán đoán thẩm mỹ.THTM là năng lực, là khả năng phán đoán của cá nhân về cái đẹp và cái cao cả SauCan tơ, Heghen khi coi mỹ học là khoa học nghiên cứu về cái đẹp của nghệ thuật,ông đã khẳng định rằng: thị hiếu nghệ thuật gắn bó chặt chẽ với các giác quan tai vàmắt Các nhà mỹ học duy vật thời kỳ Khai sáng như Beccơ, Rutxô… coi THTMkhông phải là một lĩnh vực tuyệt đối chủ quan mà là sự thích gắn liền với các đốitượng phản ánh, với thước đo của xã hội Cùng chung quan điểm này, các nhà mỹhọc Nga như Tsernưshevski hay Bielinski còn nhấn mạnh THTM mang bản chất xãhội và có tính giai cấp

Đồng tình với quan điểm trên, Phạm Khiêm Ích cho rằng: "Nói đến thị hiếuthẩm mỹ là nói đến sự thích thú của người ta về cái đẹp Đó là phản ứng của chủ thểtrước đối tượng thẩm mỹ nhất định Sự phản ứng nội tâm ấy liên quan chặt chẽ vớikhuynh hướng và sở thích cá nhân, biểu thị thái độ tình cảm của con người trướchiện thực một cách tự nhiên và nhạy bén" [65, tr.82] Cùng với việc đưa ra kháiniệm THTM, tác giả còn xem xét THTM từ nguồn gốc và các đặc điểm của nó: "Thịhiếu thẩm mỹ là thích thú về cái đẹp, một thích thú tinh thần trong sáng, cao quý, vôtư", "Phán đoán thị hiếu không phải là sự đánh giá trừu tượng thông qua khái niệm

và suy luận logic, mà thông qua hình tượng cụ thể cảm tính", "Thị hiếu thẩm mỹkhông phải là thích thú thuần túy cá nhân Nó mang tính chất phổ biến"[65, tr.83]

Các tác giả trong Giáo trình mỹ học (của Trường Đại học Văn hóa) định nghĩa:

"Thị hiếu thẩm mỹ là năng lực lựa chọn phổ biến của con người trước thế giới cáchiện tượng thẩm mỹ" [70, tr.69] Tác giả Nguyễn Chương Nhiếp lại cho rằng: “Thịhiếu thẩm mỹ là một khái niệm chỉ sự thích thú của con người khi tiếp xúc với đốitượng thông qua các giác quan” [103, tr.8]

Theo quan điểm của mỹ học Mác – Lênin, THTM là một hình thái của ý thứcthẩm mỹ, trong đó có sự thống nhất giữa tình cảm thẩm mỹ với lý tưởng thẩm mỹ

Đồng thời, phản ánh mối liên hệ của con người với tự nhiên và với xã hội Một mặt,

THTM thể hiện ở khả năng nói lên những nhận xét về phẩm chất thẩm mỹ của đốitượng và hiện tượng tự nhiên và xã hội, các sản phẩm của sản xuất vật chất và tinh

thần Mặt khác, THTM thể hiện ở sự biểu hiện cảm xúc, nhờ đó thể hiện nhân tố

chủ quan của cá nhân, sự độc đáo cá thể của họ Nói cách khác, THTM là năng lựccủa con người có thể thấu hiểu và đánh giá những thuộc tính thẩm mỹ của các sựvật và hiện tượng của thiên nhiên và đời sống xã hội Nó bộc lộ sự đánh giá hiệnthực, đánh giá toàn bộ sự phong phú của các giá trị thẩm mỹ xuất phát từ nhữngquan niệm về cái đẹp, cái cao cả, cái xấu, cái bi, cái hài… Các quan niệm này hìnhthành trong đời sống thực tiễn xã hội của chủ thể thẩm mỹ

Có thể thấy, tất cả các nhà nghiên cứu khi bàn đến THTM đều cố gắng xác lậpquan niệm của mình về THTM Vì vậy, các tác giả đều có những đóng góp nhấtđịnh trong việc nghiên cứu vấn đề phức tạp này và đều thừa nhận THTM là sở thích,

sự thích thú hay sự lựa chọn Khi ta nói rằng ta thích một đối tượng thẩm mỹ nào đó

có nghĩa là ta cảm nhận, đánh giá ở một mức độ nhất định giá trị thẩm mỹ của đốitượng Vì vậy, THTM là năng lực đánh giá thẩm mỹ của con người dựa trên sở thích

và tri thức thẩm mỹ Thị hiếu là sở thích, lựa chọn đến với tất cả các hiện tượng, sựkiện trong thế giới, trong xã hội và cuộc sống, thì THTM là sở thích đối với cáchiện tượng thẩm mỹ, cái đẹp THTM là một bộ phận của thị hiếu, THTM chỉ gắnvới các cảm xúc, các sự ưa thích, các lựa chọn của con người về mặt thẩm mỹ;những ưa thích, các sự lựa chọn, cảm xúc ngoài thẩm mỹ là thuộc lĩnh vực của thịhiếu khác

Như vậy, theo chúng tôi, đồng ý với quan điểm có tính khái quát của tác giảPhạm Khiêm Ích khi đề cập đến THTM là đề cập đến sự thích thú của con người vềcái đẹp Đó là phản ứng của chủ thể trước đối tượng thẩm mỹ nhất định Hay nói

cách khác THTM là khái niệm chỉ sở thích của con người trong lĩnh vực thẩm mỹ,

bộc lộ năng lực lựa chọn, đánh giá của con người bằng cảm xúc trước các hiện tượng thẩm mỹ.

1.1.2 Bản chất và đặc trưng của thị hiếu thẩm mỹ

*Bản chất của THTM:

Do THTM là sở thích của chủ thể thẩm mỹ đối với các hiện tượng thẩm mỹ,cho nên bản chất của THTM mang sở thích của từng cá nhân, tập thể, cộng đồng

Có nghĩa là THTM mang tính thời đại, tính giai cấp và tính dân tộc.

Tính thời đại của THTM thể hiện qua sự biến đổi của hệ giá trị thẩm mỹ trong

từng thời đại nhất định Mỗi thời đại có những điều kiện, hoàn cảnh chính trị, kinh

tế, xã hội khác nhau Điều này tác động mạnh đến hình thành thị hiếu nói chung vàTHTM nói riêng, làm cho những sở thích và tiêu chuẩn đánh giá thẩm mỹ của conngười trong thời đại đó cũng biến đổi theo Mọi giá trị thẩm mỹ lành mạnh ở tất cảcác thời đại đều dựa trên cơ sở của những giá trị thẩm mỹ chân chính Những tácphẩm hay về văn học, nghệ thuật có giá trị trường tồn trước hết phải có giá trị thờiđại Tính thời đại của thị hiếu cũng bộc lộ qua cách đánh giá con người trong cuộcsống, qua quan niệm khác nhau về cái đẹp Ví dụ trước đây thanh niên thích nghiềnngẫm những tác phẩm văn học có chiều sâu, nay thị hiếu ở họ đã thay đổi, họ thíchnhững tác phẩm nghiêng về hành động và lời nói Trước đây thích phim tình cảm,lãng mạn, gắn với lý tưởng sống, lý tưởng cách mạng, nay họ thích phim hành động,phim hài hước

Trong xã hội có giai cấp, THTM cũng mang tính giai cấp THTM không phải

có tính chất nhất thành bất biến mà nó có thay đổi theo từng giai cấp Không thể cómột THTM cho mọi giai cấp Mỗi giai cấp khác nhau có hệ thống chuẩn mực khácnhau Giai cấp nào thì thị hiếu ấy Màu sắc chính trị ảnh hưởng đến màu sắc thị hiếu.Trong xã hội có phân chia giai cấp khác nhau, THTM của một chủ thể người xã hộiluôn chịu sự tác động, chi phối bởi đặc điểm các yếu tố giai cấp mà nó là thành viênnhư: điều kiện sống, quan điểm sống, lý tưởng đạo đức, lý tưởng chính trị… Nhữnglợi ích của các giai cấp khác nhau trong xã hội không chỉ củng cố từ các thiết chếchính trị pháp luật và các tư tưởng thống trị tương ứng mà còn nhờ vào sự khẳngđịnh những chỉ tiêu, những tiêu chuẩn thẩm mỹ nữa Thị hiếu luôn gắn bó với quanniệm riêng của từng giai cấp Sự khác biệt về thị hiếu giữa các giai cấp thậm chí cóthể trở thành đối kháng trong trường hợp đối tượng đánh giá thẩm mỹ là những hiệntượng có đụng chạm đến những lợi ích xã hội cơ bản, ảnh hưởng đến sự tồn vongcủa mỗi giai cấp

THTM còn có tính dân tộc đậm nét Mỗi dân tộc trên thế giới đều hình thànhmột THTM riêng Yếu tố dân tộc cũng tác động lớn đến sự hình thành thị hiếu thẩm

mỹ của mỗi cá nhân Mỗi dân tộc có những đặc điểm riêng về hoàn cảnh sống, điềukiện tự nhiên, kinh tế xã hội, phong tục tập quán, tâm lý, truyền thống vănhoá khác nhau nên thị hiếu thẩm mỹ cũng có sự khác biệt so với các dân tộc khác.Điều này có thể tìm thấy biểu hiện ở nhiều lĩnh vực như: trang phục dân tộc, hìnhthức giao tiếp, cách biểu lộ tình cảm Những nét riêng này được kết tinh trong suốtquá trình phát triển lâu dài của dân tộc, làm thành bản sắc dân tộc của thị hiếu Tínhdân tộc mà chúng ta quan niệm hiện nay không phải là tính dân tộc khép kín Mộtmặt, nó gắn liền với truyền thống, mặt khác nó lại là dân tộc hiện đại Vì thế, tínhdân tộc của THTM theo quan niệm mỹ học Mác - Lênin luôn gắn với thời đại, cáimới, cái tiến bộ trên cơ sở Chân - Thiện - Mỹ.

Như vậy, THTM không phải cái có sẵn trong mỗi cá nhân, cũng không phảihoàn toàn là cái chủ quan THTM là sự phản ánh của chủ thể thẩm mỹ trước đốitượng thẩm mỹ nhất định Nguồn gốc của THTM là hoạt động thực tiễn xã hội củacon người và mỗi THTM tuy có hình thức tồn tại cá nhân nhưng chúng đều được

đo bằng thước đo xã hội Hay nói cách khác, chủ thể thẩm mỹ bao giờ cũng là sảnphẩm của thực tiễn xã hội Mỗi chủ thể thẩm mỹ đều không tách rời khỏi hoạt độngthực tiễn của cá nhân trong quan hệ với hiện thực xã hội Mỗi lần cuộc sống biếnđổi thì hệ thống ý thức thẩm mỹ, trong đó có THTM cũng biến đổi theo Vì vậy,THTM không phải là cái bẩm sinh, sẵn có trong mỗi cá nhân mà là kết quả của việcgiáo dục và rèn luyện lâu dài của con người trong quan hệ xã hội của họ Từ đó,THTM được phân chia thành THTM lành mạnh và THTM không lành mạnh.THTM lành mạnh là thị hiếu đảm bảo tính khoa học Trong THTM bao gồm: cáichung và cái riêng, yếu tố cá nhân và yếu tố xã hội, giai cấp và dân tộc Điều đó chothấy, thị hiếu lành mạnh trước hết không tuyệt đối hóa mặt nào, mà tạo ra sự hài hòacái chung bao quát được cái riêng, cái hiện thực phù hợp với cái lịch sử, cái cá nhânđược cộng đồng chấp nhận Trong cái phong phú và đa dạng phải tìm đến điểm hội

tụ, ở đó có sự kết hợp các mặt Chân - Thiện - Mỹ mà dân tộc, xã hội, thời đại đềuthừa nhận THTM lành mạnh ở thời đại chúng ta là thị hiếu biết tiếp thu văn hóanhân loại, tiếp thu những cái tốt đẹp nhất của truyền thống dân tộc mà thụ cảm vàsáng tạo cái đẹp Đó là THTM mang bản chất văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dântộc Việt Nam

* Đặc trưng của THTM.

Theo mỹ học Mác-Lênin, với tư cách là hiện tượng tinh thần, là khả năng củatình cảm, THTM mang những nét đặc trưng cơ bản để phân biệt với xúc cảm, lýtưởng thẩm mỹ

Một là, THTM là hình thức đánh giá trực tiếp, là sự phản ứng mau lẹ, sự phản

ứng đó gần như là bản năng, nhưng thực chất là phản ứng xã hội gần các đặc điểm

cá tính của chủ thể thẩm mỹ trước các hiện tượng thẩm mỹ Do tình cảm thẩm mỹsâu sắc, kinh nghiệm thẩm mỹ được tích lũy của chủ thể tạo thành sự ổn định củatình cảm Tính ổn định này được chi phối từ rất nhiều mối quan hệ hình thành trongcuộc sống của chủ thể Do những mối quan hệ tốt, các kinh nghiệm thẩm mỹ trởthành giá trị thẩm mỹ mà từ đó chi phối sự đánh giá tức thời của chủ thể Sự ổn địnhcủa tình cảm thẩm mỹ có thể tạo cho chủ thể phản ứng mau lẹ, phán đoán đúngtrước đối tượng Do đó kinh nghiệm thẩm mỹ phong phú được tích lũy đúng đắnbao nhiêu thì thị hiếu càng phản ứng nhanh và càng đúng bấy nhiêu Có chủ thểphát hiện ra và xúc cảm ngay tức khắc những hiện tượng thẩm mỹ mới và lànhmạnh xuất hiện trong đời sống THTM ấy được rèn luyện qua năm tháng, do kinhnghiệm và sự tích lũy các giá trị thẩm mỹ phong phú Trái lại, có chủ thể chưa pháthiện ra và không nhận thấy cái mới như thế nào, theo quy luật gì nhưng đã phát hiệnnhanh nhạy, phản ứng tức thời, nhưng là sự phản ứng về cái giả, cái xấu

Nguyên nhân của hiện tượng này là do sự ổn định, sự tích lũy các kinhnghiệm thẩm mỹ của chủ thể này còn rất nghèo nàn và thiếu sâu sắc Sự phản ứngtức thời biểu lộ cá tính và chủ kiến của chủ thể thẩm mỹ Một chủ thể thẩm mỹ chỉthưc sự vững vàng khi bộc lộ được chính kiến của chính mình trước cái đẹp, cái xấu.Thái độ dứt khoát trong khen chê thường là đặc điểm biểu hiện tính tự tin Nhưng

để có được tự tin, cần phải có vốn văn hóa cao THTM mang tính chất ổn địnhtương đối trong hệ thống tình cảm Do tính chất ổn định tương đối này mà năng lựcthẩm mỹ của con người có khả năng phản ứng hết sức nhanh chóng Nó trở thànhmột hệ quy chiếu để đánh giá các giá trị thẩm mỹ Do tính ổn định tương đối,THTM tốt luôn là bạn đồng hành của con người THTM tốt là thị hiếu gắn liền với

tình cảm với lý trí, gắn với cái đẹp với cái đẹp cái đúng và cái tốt Trong thị hiếu tốt,các năng khiếu tiềm tàng được thức tỉnh, khả năng nhận thức, đánh giá, sáng tạo…nói chung là các lực lượng bản chất của con người được bộc lộ Người ta thườngnói THTM tốt là tụ điểm của các năng lực thẩm mỹ đúng đắn.

Hai là, THTM là sự đánh giá hàm chứa nhiều xúc cảm thẩm mỹ Trong cuộc

sống, cũng như trong tình cảm thẩm mỹ, THTM đánh giá hiện tượng xã hội mộtcách đầy hào hứng Thụ cảm và đánh giá các hiện tượng để xác định đâu là tốt, xấu,đẹp Đứng trước hiện tượng thẩm mỹ đẹp chủ thể muốn thưởng thức nó Đứngtrước một đóa hoa hồng, tâm hồn ta trở nên khoan khoái, thưởng ngoạn một cáchđầy hào hức Theo Cantơ phán đoán thị hiếu không nhờ vào lý tính mà thành khoáicảm phổ biến

Ba là, THTM là sự đánh giá mang tính cá biệt Tuy thị hiếu có tính THTM

chất chung, hình thành từ các chuẩn mực xã hội, nhưng nó vẫn là một hình thứccảm thụ đặc biệt tồn tại trong các cá nhân riêng lẻ Chúng ta tuy coi THTM là sảnphẩm của các quan hệ thực tiễn nhưng không phủ nhận năng lực tâm lý, các niềmtin tâm lý của thị hiếu Trong THTM, ở mỗi người đều mang yếu tố thích thú cánhân Người thích âm nhạc, người thích văn học, người thích điêu khắc, người thíchsân khấu Thậm chí trước hiện tượng thẩm mỹ cụ thể, các chủ thể lại rung độngkhác nhau, vì còn chịu ảnh hưởng của trạng thái tình cảm cá nhân lúc thưởng thức.Mỗi cá nhân đứng độc lập làm cho THTM trở nên phong phú

Bốn là, THTM là sự đánh giá có tính kế thừa Trình độ phát triển của THTM

là nguồn gốc tình cảm cho việc đánh giá đúng các hiện tượng thẩm mỹ khách quan,phê bình đúng các tác phẩm nghệ thuật Nếu thị hiếu kém thì sẽ biến những cáiphản giá trị thành có giá trị Do THTM gắn liền với yếu tố hình tượng và khôngtách khỏi cá nhân mà mỹ học Mác - Lênin thừa nhận rằng, có một số người cảm xúcmạnh mẽ, chính xác và sâu sắc trước cái đẹp hơn một số người khác do họ có năngkhiếu nhạy cảm Năng khiếu nhạy cảm này có liên quan mật thiết với việc phát hiệncái đẹp, cái xấu của đời sống, cũng như liên quan với việc ủng hộ những "mốt" mới,

"mốt" lành mạnh THTM gắn bó với quan hệ thần kinh, gắn bó với truyền thống giađình nhưng nó không phải là cái cố định bất biến Có những con người có thị hiếu

này mà không có những thị hiếu khác, có những hiện tượng thẩm mỹ được cá nhân này yêu thích và hiện tượng khác được cá nhân khác lựa chọn.

Những đặc trưng cơ bản này cho thấy thực chất của THTM là sự thống nhấthài hòa giữa nhận xét và cảm xúc Điều này làm cho THTM trở thành hiện tượng xãhội chung chứ không phải chỉ là sở thích riêng của cá nhân

THTM có phạm vi hoạt động cơ bản trong ba lĩnh vực: thưởng thức thẩm mỹ,đánh giá thẩm mỹ và sáng tạo thẩm mỹ Việc tách bạch hoạt động của chủ thể thẩm

mỹ trên ba mặt như trên chỉ là tương đối Điều này cũng tương tự như đối với nghệthuật: người ta thường phân biệt giữa sự thưởng thức của công chúng, sự đánh giácủa nhà phê bình và sự sáng tạo của người nghệ sỹ Trong thực tế, thưởng thứcthẩm mỹ đồng thời gắn liền với sự đánh giá, gắn liền với đánh giá lại ít nhiều có cảyếu tố sáng tạo Ngược lại, sự sáng tạo và đánh giá thẩm mỹ cũng vậy, ba mặt củachủ thể thẩm mỹ trong đời sống thẩm mỹ là không có ranh giới tuyệt đối

1.1.3 Thị hiếu thẩm mỹ và mốt

THTM là một hiện tượng đa dạng và phức tạp của chủ thể thẩm mỹ Nó gắnvới năng khiếu, với cơ chế tâm sinh lý, với truyền thống gia đình, địa phương, dântộc và thời đại Trước đây, đặc biệt là hiện nay vấn đề THTMM và thời thượng luônluôn được đề cập đến trong quan hệ của THTM và mốt

THTM chi phối nhiều lĩnh vực khác nhau trong đời sống mà “mốt” là biểuhiện luôn có tính thời sự Có mốt ăn, mốt ở, mốt mặc, mốt sống… Do đó, khi nóiđến thị hiếu người ta thường quan tâm đặc biệt đến THTM trong lựa chọn mốt.Nếu THTM ở mỗi người là trạng thái tình cảm tương đối ổn định, lặp đi lặp lạitrước hiện tượng thẩm mỹ thì mốt là cái chưa ổn định, được đưa ra cho THTM thửthách và lựa chọn Cũng như THTM, mốt luôn luôn biến động Một kiểu tóc, mộtkiểu quần áo, một xu hướng trang điểm xuất hiện được ủng hộ nhiệt tình, nhưng khimốt mới xuất hiện thì kiểu tóc, quần áo, trang điểm trước đó lập tức “lỗi mốt” vàviệc ai đó sử dụng mốt cũ sẽ bị chê là “quê mùa, lạc hậu”, còn những ai cập nhậtmốt mới nhất sẽ được cho “sành điệu, thời thượng”

THTM tốt có vai trò rất quan trọng trong việc chọn lọc, đánh giá và sáng tạomốt Mốt ban đầu là sự đối tượng hóa của THTM của cá nhân hoặc là một nhóm