Phân tích sự bất bình đẳng về ý chí của các chủ thể trong quan hệ pháp luật hàh chính và cho ví dụ minh họa”

MỞ ĐẦU Hoạt động quản lý hành chính nhà nước có vai trò quan trọng không chỉ trong lĩnh vực hành pháp mà còn tác động không nhỏ tới phát triển của toàn xã hội. Nói tới hoạt động quản lý hành chính nhà nước thì không thể không nhắc tới các chủ thể trong hoạt động này hay quan hệ pháp luật hành chính. Đó là mối quan hệ giữa chủ thể quản lý và đối tượng quản lý. Khác với nhiều quan hệ pháp luật khác như dân sự đề cao sự thỏa thuận giữa các bên tham gia, quan hệ pháp luật hành chính là quan hệ “ quyền lực phục tùng”, đây là sự không bình đẳng về ý chí giữa của các chủ thể tham gia. Để hiểu rõ hơn về vấn đề này về lý thuyết cũng như trong thực tiễn, em xin phép tìm hiểu đề bài “ Phân tích sự bất bình đẳng về ý chí của các chủ thể trong quan hệ pháp luật hàh chính và cho ví dụ minh họa”.

MỞ ĐẦU

Hoạt động quản lý hành chính nhà nước có vai trò quan trọng không chỉ trong lĩnh vực hành pháp mà còn tác động không nhỏ tới phát triển của toàn xã hội Nói tới hoạt động quản lý hành chính nhà nước thì không thể không nhắc tới các chủ thể trong hoạt động này hay quan hệ pháp luật hành chính Đó là mối quan

hệ giữa chủ thể quản lý và đối tượng quản lý Khác với nhiều quan hệ pháp luật khác như dân sự đề cao sự thỏa thuận giữa các bên tham gia, quan hệ pháp luật

hành chính là quan hệ “ quyền lực- phục tùng”, đây là sự không bình đẳng về ý chí

giữa của các chủ thể tham gia Để hiểu rõ hơn về vấn đề này về lý thuyết cũng như

trong thực tiễn, em xin phép tìm hiểu đề bài “ Phân tích sự bất bình đẳng về ý chí của các chủ thể trong quan hệ pháp luật hàh chính và cho ví dụ minh họa”.

NỘI DUNG

I Khái niệm về quan hệ pháp luật hành chính

Trước tiên, để xác định được tính ý chí của chủ thể trong quan hệ pháp luật hành chính thì đòi hỏi phải nắm rõ định nghĩa cũng như những đặc điểm của quan

hệ này.

1 Định nghĩa

“Quan hệ pháp luật hành chính là quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình quản lý hành chính nhà nước, được điều chỉnh bởi các quy phạm pháp luật hành chính giữa các cơ quan, tổ chức, cá nhân mang quyền và nghĩa vụ đối với nhau theo quy định của pháp luật hành chính.”1

2 Đặc điểm

Thứ nhất, trong quan hệ pháp luật hành chính, một bên tham gia được sử

dụng quyền lực nhà nước Đây được gọi là chủ thể đặc, là các cá nhân, tổ chức cơ quan nhân danh nhà nước Bên còn lại không được sử dụng quyền lực nhà nước,

là đối tượng quản lý hay được xác định là chủ thể thường Chủ thể này có nghĩa vụ tuân thủ, phục tùng việc sử dụng quyền lực nhà nước của chủ thể quản lý Ví dụ : trong quan hệ giữa Thủ tướng Chính phủ với Bộ trưởng Bộ Tư pháp Chủ thể quản

lý là Thủ tướng Chính phủ và Bộ trưởng là đối tượng quản lý

Thứ hai, nội dung của quan hệ pháp luật hành chính là các quyền và nghĩa

vụ pháp lý hành chính của các bên tham gia

Thứ ba, quan hệ pháp luật hành chính có thể phát sinh do yêu cầu hợp pháp

của cả hai bên chủ thể trong quan hệ pháp luật hành chính Trong rất nhiều trường

1 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình luạt Hành chính Việt Nam, tr67

hợp quan hệ pháp luật hành chính xuất phát từ phía bên kia chủ thể như công dân hay tổ chức…ví dụ như: công dân gửi đơn khiếu nại, tố cáo…

Thứ tư, hầu hết các tranh chấp phát sinh trong quan hệ pháp luật hành chính

đều được giải quyết theo thủ tục hành chính

Thứ năm, khi hai bên chủ thể trong quan hệ pháp luật hành chính vi phạm

yêu cầu của pháp luật hành chính thì phải chịu trách nhiệm pháp lý trước nhà nước Bởi một bên là đại diện, nhân danh nhà nước còn bên kia là chủ thể có các quyền

và nghĩa vụ với bên đại diện cho nhà nước Hơn nữa, những vi phạm của các chủ thể đều xâm hại đến trật tự quản lý nhà nước

II Biểu hiện của sự bất bình đẳng về ý chí của các chủ thể trong quan hê pháp luật hành chính.

Một trong những đặc điểm quan trọng khi nói tới quan hệ pháp luật hành chính là tính đối tượng Đặc trưng cơ bản của đối tượng điều chỉnh của luật Hành

chính là quan hệ chấp hành – điều hành “ Chấp hành” là thi hành, phục tùng mệnh lệnh cấp trên, “ điều hành” là chỉ đạo, ra mệnh lệnh cho cấp dưới2” Trong một quan hệ pháp luật hành chính luôn xác định chủ thể quản lý và đối tượng quản

lý đồng thời nó thể hiện tính không bình đẳng của các bên tham gia quan hệ Do đặc trưng của đối tượng vì vậy mà phương pháp điều chỉnh gắn với quan hệ pháp luật hành chính là phương pháp mệnh lệnh được hình thành từ quan hệ quyền lực – phục tùng Nó có cội nguồn từ bản chất quản lý bởi muốn quản lý thì phải có

quyền uy Theo PH.Awngghen thì “ Quyền uy nói ở đây có nghĩa là ý chí của người khác mà người ta buộc chúng ta phải tiếp thụ; mặt khác , quyền uy lấy sự phục tùng làm tiền đề”3.Trong đó, chủ thể quản lý là bên nhân danh nhà nước, sử

dụng quyền lực nhà nước để thực hiện hoạt động quản lý của mình Đối tượng

2 Trường đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, Giáo trình luật hành chính Việt Nam,

3 C.Mac Ph.AWngghen: Tuyển tập, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1983, tập IV, trag 355

quản lý có nghĩa vụ phục tùng Bên có quyền nhân danh nhà nước có quyền ra những yêu cầu, mệnh lệnh mang tính bắt buộc đối với chủ thể bên kia Các cơ quan, tổ chức, cá nhân …khi được yêu cầu thì phải có nghĩa vụ thực hiện, phục tùng những mệnh lệnh đó

Để điều chỉnh phù hợp, hiệu quả quan hệ “ quyền lực- phục tùng”, luật hành

chính sử dụng phương pháp mệnh lệnh – phục tùng Từ các chủ thể của quan hệ pháp luật hành chính đến phương pháp để điều chỉnh quan hệ đó luôn thể hiện sự bất bình đẳng về ý chí của các chủ thể tham gia Sự bất bình đẳng về ý chí này được thể cụ thể, rõ ràng trong thực tiễn của hoạt động quản lý

1 Sự áp đặt ý chí.

Trong quan hệ pháp luật hành chính, chủ thể quản lý áp đặt ý chí của mình lên đối tượng quản lý.Ý chí là sự xác định mục đích cho hành động và điều khiển, điều chỉnh hoạt động để nhằm thực hiện mục đích Ý chí của chủ thể quản lý là điều mà chủ thể hướng tới và nó được áp đặt lên đối tượng quản lý Đối tượng quản lý sẽ không có quyền được thỏa thuận hay thể hiện ý chí của mình mà phải tuân theo mong muốn của chủ thể kia Khác với quan hệ pháp luật hành chính, quan hệ hôn nhân gia đình hay quan hệ pháp luật dân sự luôn đề cao sự thỏa thuận

và đòi hỏi phải có sự thống nhất ý chí của các bên tham gia Ví dụ trong quan hệ

pháp luật dân sự với hợp đồng mua bán thì phải tuân thủ nguyên tắc “ thuận mua vừa bán”.Tuy nhiên, trong quan hệ pháp luật hành chính, không nhất thiết phải có

sự thỏa thuận, thống nhất ý chí của hai bên tham gia như quan hệ pháp luật dân sự

mà nó có thể đi ngược lại với ý chí của bên kia- chủ thể thường Sự bất bình đẳng

về ý chí có thể được thể hiện trong nhiều trường hợp khác nhau, có thể biểu hiện qua một số trường hợp sau:

Thứ nhất, những mệnh lệnh hành chính mang tính cá biệt Một bên có

quyền đưa ra các mệnh lệnh hay đặt ra các quy định và bắt buộc phía bên kia phải

có nghĩa vụ thực hiện Những mệnh lệnh này có thể được thể hiện bằng văn bản hoặc thông qua các hành vi hành chính nhất định Trong các mệnh lệnh hay quyết định trên đã thể hiện ý chí của bên có quyền Đồng thời, bên có quyền lực cũng thực hiện hoạt động kiểm tra việc thực hiện của bên có nghĩa vụ để xác định đánh giá việc thực hiện có đúng hướng, đúng yêu cầu của họ.Trường hợp này thường được thể hiện rất rõ trong quan hệ giữa cấp trên với cấp dưới

Ví dụ : Chỉ thị số 07/CT-TTg ngày 30 tháng 04 năm 2015 của Thủ tướng chính phủ về “ tăng cường các biện pháp xử lý nợ đọng xây dựng cơ bản nguồn vốn đầu tư công” Trong chỉ thị Thủ tướng yêu cầu Bộ Kế hoạch và Đầu tư “ Chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính hướng dẫn các Bộ, ngành và địa phương xử lý dứt điểm tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản”.

Ví dụ: Quyết định thu hồi đất của UBND thành phố Hà Nội đối với ông

Nguyễn Văn A căn cứ trên Quyết định số 21/2014/QĐ-UBND ngày 20/6/2014 của UBND thành phố

Bên cạnh việc giao nhiệm vụ, đưa ra mệnh lệnh, chủ thể có thẩm quyền quản

lý ở trong ví dụ trên cũng có những đánh giá, kiểm tra việc thực hiện chỉ thị và quyết định Hoạt động kiểm tra, đanh giá luôn được đảm bảo thực hiện bởi ccacs chủ thể các thẩm quyền quản lý Điều này được thể hiện ở việc có nhiều văn bản được ban hành chỉ rõ yêu cầu đối với hoạt động kiểm tra cụ thể như Quyết định số

42/2014/QĐ-TTG của Thủ tướng Chính Phủ “ Ban hành quy chế theo dõi, đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện Nhiệm vụ do Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ giao”

Thứ hai, hoặc một bên có quyền đưa ra yêu cầu, kiến nghị…về một số vấn

đề liên quan đến chủ thể hoặc những vấn đề khác và bên nhận những yêu cầu có

quyền xem xét, quyết định có đáp ứng hay chấp thuận yêu cầu, kiến nghị của bên kia hay bác bỏ Ở đây, một bên – bên yêu cầu, đã thể hiện ý chí của mình tuy nhiên

nó có được đáp ứng hay không còn phụ thuộc vào ý chí của phía bên chủ thể kia

Ví dụ: Công dân( gồm anh A và chị B) đến UBND cấp xã để yêu cầu được

làm thủ tục đăng kí kết hôn, cán bộ xem xét về các giấy tờ, yêu cầu, điều kiện thủ tục hành chính xem có hợp lệ và có thể chấp nhận được hay không Nếu đồng ý, Chủ tịch UBND cấp xã ký và cấp cho mỗi bên vợ, chồng một bản chính Giấy chứng nhận kết hôn Trong nhiều trường hợp vì không đủ điều kiện thì cán bộ đại diện cho UBND sẽ không chấp thuận Như vậy,ý chí của hai người này không được đáp ứng trước ý chí của cán bộ UBND xã

Thứ ba, hoặc cả hai bên đều có quyền hạn nhất định bên này quyết định điều

gì phải được bên kia cho phép hay phê chuẩn hoặc cùng phối hợp quyết định.Quan

hệ này thường được thể hiện trong quan hệ giữa các Bộ, cơ quan ngang Bộ với nhau

Ví dụ: quan hệ giữa Bộ Xây dựng với Bộ Giao thông vận tải về vấn đề xây

dựng các dự án về công trình giao thông Dự án này đòi hỏi phải có sự thông nhất, đồng ý của Bộ Giao thông vận tải Hay mối quan hệ giữa Bộ giáo dục và đào tạo với Bộ Tài chính liên quan đến việc đầu tư giáo dục Những dự kiến của Bộ Giáo dục và đào tạo có liên quan đến vấn đề tài chính cần có sự thông qua của Bộ Tài chính Ngay như dự án đổi mới chương trình sách giáo khoa theo ông Phạm Vũ

Luận- Bộ trưởng Bộ giáo dục và đào tạo, “ hiện nay hồ sơ đã được chuẩn bị cơ bản đầy đủ, riêng vấn đề kinh phí chưa trình được vì phải có ý kiến thẩm định của

Bộ Tài chính và các Bộ liên quan…” 4 Trong trường hợp này, Bộ Tài chính xem xét

về nguồn kinh phí của dự án và đưa ra quyết định có thể thực hiện được không hay còn đòi hỏi phải điều chỉnh phù hợp hơn

4 “ Bộ giáo dục rút đề án 34.000t tỉ”, Báo VNexpress

2 Sự cưỡng chế , bắt buộc

Trong quan hệ pháp luật hành chính khi bên có thẩm quyền đưa ra những mệnh lệnh, những quy định thì bên kia có trách nhiệm thực hiện Tuy nhiên việc thực hiện không phụ thuộc vào ý kiến chủ quan của người có trách nhiệm thực hiện Họ không có quyền được lựa chọn thực hiện hay không mà việc thực hiện đã mang tính bắt buộc, áp đặt và là nghĩa vụ tuyệt đối Nó luôn phải được đảm bảo bằng những biện pháp nhất định mà cụ thể trong trường hợp này là biện pháp cưỡng chế Các chủ thể quản lý có quyền áp dụng một số biện pháp cưỡng chế đối với đối tượng quản lý bao gồm cưỡng chế kỉ luật và cưỡng chế hành chính Biện pháp này là một trong những công cụ quan trọng của pháp luật nước ta Nó có tính chất mạnh mẽ để các quy định, mệnh lệnh…được thực hiện trong thực tế

Sự bất bình đẳng giữa các bên tham gia quan hệ quản lí hành chính nhà nước luôn thể hiện rõ nét, xuất phát từ quy định pháp luật, hoàn toàn không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của các bên tham gia vào quan hệ đó

Sự không bình đẳng giữa các bên là cơ quan trong bộ máy nhà nước bắt nguồn từ quan hệ cấp trên với cấp dưới, đây là quan hệ lệ thuộc nhau về tổ chức trong bộ máy nhà nước Ngoài ra còn có sự bất bình đẳng giữa các cơ quan hành chính nhà nước với các tổ chức xã hội, đơn vị kinh tế, các tổ chức và cá nhân khác

không bắt nguồn từ quan hệ tổ chức mà bắt nguồn từ quan hệ “ quyền lực – phục tùng” Trong các quan hệ đó, cơ quan hành chính nhà nước nhân danh nhà nước

là bên nắm quyền lực để thực hiện chức năng chấp hành – điều hành trong lĩnh vực được phân công phụ trách Do vậy, các đối tượng kể trên phải trong vai trò là người phục tùng ý chí của nhà nước mà người đại diên là cơ quan hành chính nhà

nước Quan hệ “quyền lực- phuc tùng” ràng buộc nhau bởi các biện pháp cưỡng chế nhằm bảo đảm cho việc “phục tùng “ được thực hiện.

Các biện pháp cưỡng chế sẽ được áp dụng khi chủ thể có nghĩa vụ không thực hiện nghĩa vụ của mình( không hành động) hoặc thực hiện sai nghĩa vụ( hành

vi trái pháp luật hành chính) Trong những trường hợp này, chủ thể quản lý tức chủ thể có thẩm quyền sẽ áp dụng các biện pháp cưỡng chế hành chính thể hiện qua hình thức xử phạt vi phạm hành chính như : cảnh cáo, phạt tiền…Ngoài ra tính cưỡng chế còn được thể hiện trong các biện pháp ngăn chặn, phòng ngừa vi phạm pháp luật, bảo đảm pháp chế, trật tự trong quản lý hành chính nhà nước được quy định tại khoản Luật xử lý vi phạm hành chính

Ví dụ: Khi tham gia giao thông, các chủ thể sử dụng xe gắn máy có nghĩa vụ

tuân thủ đèn tín hiệu giao thông, nếu vi phạm thì sẽ chịu hình phạt tiền từ 200 nghìn đến 400 nghìn quy định tại Nghị định số 171/2013/NĐ-CP ngày 13/11/2013 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh giao thông đường bộ và đường sắt

Tính bắt buộc, cưỡng chế không chỉ được thể hiện khi một bên chủ thể vi phạm thì bên kia áp dụng các hình thức xử phạt hay các biện pháp khắc phục hậu quả mà còn sâu hơn nữa Khi chủ thể có nghĩa vụ thực hiện các hình thức xử phạt hay biện pháp khắc phục hậu quả nêu trên không chủ động thực hiện thì một lần nữa tính cưỡng chế lại được đặt ra Ví dụ: từ Điều 28 đến Điều 37 của mục 2 Các biện pháp khắc phục hậu quả của Luật xử phạt vi phạm hành chính đều cụm từ “

nếu cá nhận, tổ chức vi phạm hành chính không tự nguyện thực hiện thì bị cưỡng

chế thực hiện” Cụ thể như Điều 29 Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu.

“Cá nhân, tổ chức vi phạm hành chính phải khôi phục lại tình trạng ban đầu đã

bị thay đổi do vi phạm hành chính của mình gây ra; nếu cá nhận, tổ chức vi phạm hành chính không tự nguyện thực hiện thì bị cưỡng chế thực hiện”.5

3 Tính chất đơn phương và bắt buộc của các quyết định hành chính.

5 Điều 29 Luật xử lý vi phạm hành chính.

Trong hệ thống cơ quan hành chính nhà nước, mỗi chủ thể được giao đảm nhiệm những thẩm quyền nhất định Trên cơ sở những thẩm quyền này, các cơ quan, tổ chức, cá nhân nghiên cứu, xem xét tình hình và có quyền đưa ra những mệnh lệnh, quyết định Những quyết định, mệnh lệnh này có thể là chủ trương, biện pháp hay các quy tắc ứng xử…để các chủ thể thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước Chính vì vậy, có thể nói đây là những quyết định mang tính chất đơn phương được ban hành dựa trên thẩm quyền của các chủ thể đại diện cho nhà nước, nó chỉ thể hiện ý chí của chủ thể ban hành mà không phụ thuộc hay ảnh hưởng bởi ý chí của các chủ thể thực hiện Và đương nhiên, những quyết định này

có tính chất bắt buộc phải thực hiện, có thể bằng thuyết phục nếu không đáp ứng được sẽ sử dụng các biện pháp cưỡng chế như đã đề cập ở trên

Trong một số trường hợp, nhiều quyết định hành chính được đưa ra là kết quả của sự góp ý, trao đổi, đóng góp ý kiến của nhiều chủ thể khác( cấp trên, cấp dưới, đối tượng quản lý ), tuy nhiên nó chỉ mang tính chất xem xét tham khảo còn quyết định vẫn thuộc về ý chí của chủ thể có thẩm quyền

Trong thực tế, do tính chất đơn phương và bắt buộc nên nhiều quyết định hành chính đã thể hiện tính thiếu phù hợp, tính thiếu đúng đắc và hợp lý

Ví dụ: Quyết định số 3625/QĐ-CT ngày 12/12/2014 của Chủ tịch UBND tỉnh

Vĩnh Phúc về việc ban hành kế hoạch thực hiện kiểm soát thủ tục hành chính năm 2015.Quyết định này được tổ chức trao đổi, đóng góp ý kiến và quyết định cuối cùng thuộc về ý chí của Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Phúc Khi quyết định này được ban hành, các cá nhân, cơ quan, tổ chức phải có trách nhiệm thực hiện nghiêm chỉnh

Ví dụ : Quyết định của Bộ trưởng Bộ Y tế bổ nhiệm Phó Giám đốc bệnh viện K

phụ trách kinh tế và cơ sở hạ tầng cho Kỹ sư Phạm Lương An Đây là quyết định mang tính đơn phương thể hiện ý chí của chủ thể quản lý mà trong quan hệ này là

Bộ trưởng Bộ y tế