SKKN đổi mới phương pháp giải toán có lời văn ở lớp 4

SKKN đổi mới phương pháp giải toán có lời văn ở lớp 4 SKKN đổi mới phương pháp giải toán có lời văn ở lớp 4 SKKN đổi mới phương pháp giải toán có lời văn ở lớp 4 SKKN đổi mới phương pháp giải toán có lời văn ở lớp 4 SKKN đổi mới phương pháp giải toán có lời văn ở lớp 4 SKKN đổi mới phương pháp giải toán có lời văn ở lớp 4 SKKN đổi mới phương pháp giải toán có lời văn ở lớp 4

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆT TRÌ

TRƯỜNG TIỂU HỌC HÒA BÌNH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆMĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN

Ở LỚP 4 VỚI DẠNG BÀI:

“ TÌM HAI SỐ KHI BIẾT TỔNG VÀ TỈ SỐ CỦA HAI SỐ ĐÓ”

Người thực hiện: NGUYỄN THỊ TÁM Chức vụ: Giáo viên

Chuyên môn: Giáo viên Tiểu học

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

Như chúng ta đã biết, trong nhà trường Tiểu học, môn Toán là môn

học có nhiều tiết và có tầm quan trọng đặc biệt trong việc hình thành nhâncách tốt đẹp cho học sinh Đó chính là nhân cách của con người mới biết làmchủ tự nhiên, làm chủ xã hội Với một vị trí quan trọng như vậy nên mônToán luôn là môn học được các thầy, cô giáo và các em đầu tư nhiều thờigian nghiên cứu, học tập Tuy vậy, vì là một môn học khó nên trong thực tếgiảng dạy, tôi nhận thấy rất nhiều em học sinh gặp khó khăn khi học mônhọc này, đặc biệt là khi giải các bài toán có lời văn Có nhiều em viết đượcphép tính giải nhưng không biết diễn đạt câu trả lời như thế nào Ngược lại,

có những em đã xác định được yếu tố cần tìm của bài toán và viết được câutrả lời nhưng lại sai ở phép tính giải Vì vậy nhiều em cảm thấy “ngại” khigiải các bài toán có lời văn Là một giáo viên đã có nhiều năm kinh nghiệm,trực tiếp giảng dạy, nhất là thường xuyên được dạy ở khối lớp 4, 5, tôi nhậnthấy sự “ngại” và lúng túng đó của các em Vậy làm thế nào để giúp các emtháo gỡ được những lúng túng, khó khăn đó? Điều này cần sự giúp đỡ rất lớncủa các thầy cô giáo Những trăn trở trên đây đã thôi thúc tôi tìm tòi, nghiêncứu cả trên lý thuyết cũng như trong thực tế giảng dạy để tìm mọi biện phápđổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các môn học, đặc biệt là môn Toán.Tuy vậy, với phạm vi kiến thức rộng lớn của môn Toán, ở bài viết này tôi chỉxin được trình bày một sáng kiến kinh nghiệm nhỏ Đó là kinh nghiệm: “ Đổimới phương pháp giải toán có lời văn ở lớp 4 với dạng bài: Tìm hai số khibiết tổng và tỉ số của hai số đó” Thông qua bài viết này, tôi muốn được traođổi với bạn bè đồng nghiệp về một vài kinh nghiệm trong việc bồi dưỡng kĩnăng giải toán có lời văn cho học sinh Tiểu học, nhất là kĩ năng giải toán ở

lớp 4 thông qua một dạng bài cụ thể: “ Tìm hai số khi biết tổng và tỉ số của hai số đó ”.

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở lí luận của vấn đề:

1.1 Toán học có vị trí rất quan trọng, phù hợp với cuộc sống thực tiễn

Đó cũng là công cụ cần thiết cho các môn học khác, giúp học sinh nhận thứcđược thế giới xung quanh và vận dụng có hiệu quả trong thực tiễn

Từ vị trí và nhiệm vụ vô cùng quan trọng của môn Toán như vậy, vấn

đề đặt ra cho người dạy là làm thế nào để giờ dạy - học toán đạt hiệu quảcao, học sinh được phát triển tính tích cực, chủ động sáng tạo trong việcchiếm lĩnh kiến thức Toán học?

Theo tôi, các phương pháp dạy học bao giờ cũng xuất phát từ vị trí,mục đích, nhiệm vụ, mục tiêu giáo dục của môn Toán qua các bài học nóichung và trong giờ dạy Toán ở lớp 4 nói riêng Đây không chỉ đơn thuần làcách truyền thụ kiến thức toán học, rèn kĩ năng giải toán mà còn là phươngtiện để tổ chức hoạt động nhận thức tích cực, độc lập và giáo dục phong cáchlàm việc một cách khoa học, hiệu quả cho học sinh Tức là dạy cho học sinhcách học Vì vậy người thầy giáo phải luôn cập nhật được những cái mới,phù hợp với xu thế và yêu cầu của thời đại, phải luôn đổi mới phương pháp

và các hình thức tổ chức dạy học để nâng cao hiệu quả dạy - học

1.2 Từ đặc điểm tâm sinh lí của học sinh Tiểu học là dễ nhớ nhưng lạichóng quên, sự tập trung chú ý trong giờ học Toán chưa cao, trí nhớ chưabền vững, thích học nhưng cũng lại dễ chán Vì vậy người thầy giáo phải làmthế nào để khắc sâu kiến thức cho học sinh và tạo ra không khí sẵn sàng họctập, chủ động tích cực trong việc tiếp thu kiến thức

1.3 Hiện nay toàn ngành Giáo dục nói chung và Giáo dục Tiểu học nóiriêng đang thực hiện yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát

huy tính tính cực của học sinh, làm cho hoạt động dạy trên lớp luôn "nhẹ nhàng, tự nhiên, hiệu quả" Để đạt được yêu cầu đó, người thầy giáo phải có

phương pháp và hình thức dạy học tốt để nâng cao hiệu quả học tập cho họcsinh, vừa phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí của lứa tuổi Tiểu học vừa phùhợp với trình độ nhận thức của học sinh, góp phần quan trọng vào công cuộcđổi mới của đất nước nói chung và của ngành Giáo dục nói riêng.

1.4 Trong nội dung chương trình môn Toán ở Tiểu học, giải toán cólời văn luôn giữ một vai trò quan trọng Thông qua việc giải toán, các emhiểu sâu sắc thêm về nhiều khái niệm toán học khác như: các số, các phéptính, các đại lượng, các yếu tố hình học, đều có nguồn gốc từ trong cuộcsống hiện thực, trong thực tiễn hoạt động của con người, thấy được mối quan

hệ biện chứng giữa các sự kiện, giữa cái đã cho và cái phải tìm Qua việcgiải toán, giúp rèn luyện cho học sinh năng lực tư duy, những đức tính vàphẩm chất tốt của con người mới Đồng thời, cũng thông qua việc giải toán

mà giáo viên có thể dễ dàng phát hiện được những ưu điểm hay những thiếusót của các em về kiến thức, kĩ năng, tư duy để từ đó có những điều chỉnhphù hợp, những biện pháp kịp thời giúp học sinh phát huy những mặt đã làmtốt và khắc phục những mặt còn thiếu sót

Chính vì vậy, việc đổi mới phương pháp dạy giải toán có lời văn ở cấpTiểu học chung và lớp 4 nói riêng là một việc làm rất cần thiết mà nó đòi hỏimỗi giáo viên Tiểu học phải luôn trau dồi kiến thức, tự học, tự bồi dưỡng,nhiệt tình trong công tác giảng dạy để không ngừng nâng cao chất lượng họctoán cho học sinh

2 Thực trạng của vấn đề:

2.1 Thuận lợi:

Theo xu thế hiện nay, về cơ bản, đa số học sinh thích học môn Toán.Nắm bắt được xu thế đó cùng với những yêu cầu của thời đại nên các nhàtrường cũng trang bị tương đối đầy đủ đồ dùng, phương tiện cho việc dạy vàhọc toán Học sinh (nhất là học sinh ở vùng thành phố) luôn được trang bị

tốt, các em còn được học và giải toán cả trên mạng Internet, đảm bảo choquá trình học tập luôn đạt hiệu quả cao nhất.

2 2 Khó khăn:

Học sinh: Tuy về cơ bản nhiều học sinh thích học toán nhưng thực tế

cho thấy, môn Toán là một môn học khó, dẫn đến nếu không kiên trì, nhẫnnại thì học sinh rất dễ nản

Trình độ nhận thức học sinh không đồng đều

Một số học sinh còn chậm, nhút nhát, kĩ năng tóm tắt bài toán còn hạnchế, chưa có thói quen đọc và tìm hiểu kĩ bài toán dẫn tới thường nhầm lẫngiữa các dạng toán, lựa chọn phép tính còn sai, chưa bám sát vào yêu cầu củabài toán để tìm lời giải thích hợp với các phép tính Kĩ năng tính nhẩm vớicác phép tính (hàng ngang) và kĩ năng thực hành diễn đạt bằng lời còn hạnchế Một số em tiếp thu bài một cách thụ động, ghi nhớ bài còn máy móc nêndẫn đến việc chóng quên các dạng toán Vì vậy, vấn đề đặt ra là cần phải cómột phương pháp học tập tốt để khắc sâu kiến thức

Qua khảo sát chất lượng đầu năm của trường Tiểu học Hoà Bình Thành phố Việt Trì - Tỉnh Phú Thọ, vào thời điểm tháng 9/2010 (Năm học

-2010 - 2011), riêng về giải toán có lời văn của phần thi tự luận: Tổng số 60

h c sinh c a kh i l p 4 ọc sinh của khối lớp 4 đạt kết quả như sau: ủa khối lớp 4 đạt kết quả như sau: ối lớp 4 đạt kết quả như sau: ớp 4 đạt kết quả như sau: đạt kết quả như sau: ết quả như sau:t k t qu nh sau:ả như sau: ư sau:

Tóm tắt bài toán Chọn và thực hiện

10em =16.7%

50 em =83.3%

10 em =16.7%

Kết quả khảo sát trên cho thấy kĩ năng giải các bài toán có lời văn củacác em còn nhiều hạn chế Chính vì thực trạng này nên vấn đề đặt ra cho mỗi

giáo viên hiện đang dạy lớp 4 của trường là dạy giải toán có lời văn cho các

em như thế nào để nâng cao được chất lượng dạy - học?

3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề:

3.1 Nghiên cứu kĩ nội dung chương trình của sách giáo khoa Toán Tiểu học về giải toán có lời văn ở tất cả các khối lớp:

Tôi nhận thấy rằng, muốn cho việc " Đổi mới phương pháp dạy giải toán có lời văn ở lớp 4" đạt được kết quả tốt thì người thầy giáo trước hết

phải nắm vững nội dung chương trình toán có lời văn ở tất cả các khối lớp

Từ đó mới có định hướng cho mình cách dạy sao cho vừa có sự kế thừa vừaphát huy được hiệu quả của việc đổi mới phương pháp

* Đối với khối lớp 1:

a) Nội dung dạy học:

- Giới thiệu bài toán có lời văn

- Giải các bài toán bằng một phép cộng hoặc một phép trừ, chủ yếu làcác bài toán thêm, bớt một số đơn vị

b) Phương pháp dạy: Với nội dung dạy học như trên, đòi hỏi mỗi

giáo viên lớp 1 phải luôn bám sát yêu cầu của chuẩn kiến thức, kĩ năng để cónhững định hướng đổi mới cách dạy cho học sinh, tạo cơ hội để các em đượcphát hiện, được giải quyết vấn đề, từ đó biết chiếm lĩnh kiến thức và pháthuy năng lực cá nhân

* Đối với khối lớp 2:

a) Nội dung dạy học:

Giải bài toán bằng một phép tính cộng, trừ, nhân, chia (trong đó có cácbài toán về nhiều hơn, ít hơn một số đơn vị)

b) Phương pháp dạy: Khi dạy toán có lời văn, giáo viên cần giúp

học sinh biết tự tìm cách giải toán (thông thường qua 3 bước):

Bước 1: Tóm tắt bài toán

Bước 2: Tìm cách giải, thiết lập các mối quan hệ.

Bước 3: Trình bày bài giải

* Đối với khối lớp 3:

a) Nội dung dạy học:

- Giải các bài toán có đến 2 bước tính với các mối quan hệ trực tiếp vàđơn giản (so sánh hai số hơn kém nhau một số đơn vị; so sánh số lớn gấpmấy lần số bé, số bé bằng một phần mấy số lớn; gấp hoặc giảm một số lần)

- Giải các bài toán liên quan đến rút về đơn vị và các bài toán có nộidung hình học

b) Phương pháp dạy: Hướng dẫn học sinh:

- Đọc kĩ đề bài toán

- Tóm tắt bài toán bằng lời hoặc sơ đồ (không trình bày trong bài giảinếu không cần thiết)

- Nêu bài giải đầy đủ hai bước tính (trình bày trong vở ghi)

* Đối với khối lớp 4:

a) Nội dung dạy học:

- Giải các bài toán có đến hai hoặc ba bước tính, có sử dụng phân số

- Giải các bài toán liên quan đến: Tìm 2 số biết tổng (hoặc hiệu) và tỉ

số của chúng; tìm 2 số biết tổng và hiệu của chúng; tìm số trung bình cộng;tìm phân số của một số; các nội dung hình học đã học

b) Phương pháp dạy: Hướng dẫn học sinh

- Đọc kĩ đề bài toán

- Tóm tắt bài toán bằng lời hoặc sơ đồ đoạn thẳng

- Nêu bài giải đầy đủ hai hoặc ba bước tính (tùy theo từng dạng toán)

* Đối với khối lớp 5:

a) Nội dung dạy học:

Giải các bài toán có đến 4 bước tính, trong đó có các bài toán đơngiản về quan hệ tỉ lệ; tỉ số phần trăm; các bài toán đơn giản về chuyển độngđều; các bài toán ứng dụng các kiến thức đã học để giải quyết một số vấn đềcủa đời sống; các bài toán có nội dung hình học

b) Phương pháp dạy: Giáo viên cần:

- Giúp học sinh nắm chắc được các bước trong quá trình giải toán

- Tổ chức cho học sinh nắm vững được các dạng toán và đặc biệt rènluyện kĩ năng phân tích đề bài Từ đó, giúp học sinh lựa chọn cách giải vàlập kế hoạch giải một cách chính xác

3.2 Vị trí, vai trò của toán có lời văn trong chương trình Toán lớp 4:

Toán có lời văn giữ một vị trí quan trọng trong chương trình Toán 4:

- Góp phần hệ thống hoá về củng cố có kiến thức, kĩ năng về số tựnhiên, phân số, yếu tố hình học và 4 phép tính (+, - , x, : ) với các số đã học,làm cơ sở để học tiếp ở lớp 5 và đặt nền móng cho quá trình đào tạo tiếp theo

ở các cấp học cao hơn

- Kế thừa giải toán ở lớp 1, 2, 3 Mở rộng và phát triển nội dung giảitoán phù hợp với sự phát triển nhận thức của học sinh lớp 4

3.3 Nội dung giải toán có lời văn ở lớp 4:

- Giải các bài toán có đến hai hoặc ba bước tính, có sử dụng phân số

- Giải các bài toán liên quan đến: Tìm 2 số biết tổng (hoặc hiệu) và tỉ

số của chúng; tìm 2 số biết tổng và hiệu của chúng; tìm số trung bình cộng;tìm phân số của một số; các nội dung hình học đã học

Như vậy, nội dung giải toán được sắp xếp hợp lý đan xen với nội dunghình học (diện tích, chu vi hình vuông, hình chữ nhật, ) và các đơn vị đolường, đo diện tích nhằm đáp ứng với mục tiêu của chương trình Toán 4

Ngoài ra nội dung các bài toán ở lớp 4 đã chú ý đến tính cập nhật, gắnliền với tình huống trong đời sống, gần gũi với trẻ, đã tăng cường tính giáodục cho học sinh.

3.4 Mục tiêu dạy giải toán có lời văn ở lớp 4:

- Học sinh biết giải các bài toán có đến hai hoặc ba bước tính liên quanđến các dạng toán điển hình

- Biết trình bày bài giải đầy đủ gồm các câu lời giải (mỗi phép tính đều

có một lời giải ) và đáp số theo đúng yêu cầu của bài toán

- Đối với học sinh khá, giỏi có thể tìm được nhiều cách giải cho một bàitoán (nếu có)

3.5 Yêu cầu về dạy giải toán có lời văn ở lớp 4:

Yêu cầu 1 : Học sinh phải tham gia vào các hoạt động học tập một

cách tích cực, hứng thú, tự nhiên và tự tin Trách nhiệm của học sinh là pháthiện, chiếm lĩnh và vận dụng

Yêu cầu 2 : Giáo viên phải lập kế hoạch, tổ chức hướng dẫn nhẹ

nhàng, hợp tác giúp học sinh phát triển năng lực cá nhân của mình Giáoviên và học sinh luôn tương tác, hỗ trợ lẫn nhau

Yêu cầu 3 : Tạo điều kiện để học sinh hứng thú, tự tin trong học tập.

3.6 Tự học tập và nghiên cứu để nắm vững được tác dụng cũng như việc tiến hành đổi mới phương pháp trong giảng dạy:

Tôi nhận thấy, đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mớiphương pháp dạy giải toán có lời văn nói riêng là nhằm tìm ra được phươngpháp logic cho từng nội dung của từng môn, từng bài để đạt được chất lượngcao nhất trong giảng dạy Đổi mới phương pháp dạy học trong giai đoạn hiệnnay chính là phát hiện, lựa chọn phương pháp cụ thể, phù hợp với quan điểmdạy học “lấy học sinh làm trung tâm” và phù hợp với từng nội dung giáo dục

cụ thể Vì vậy, trường tôi thường xuyên tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên

môn định kì Bản thân tôi luôn tích cực thăm lớp, dự giờ của đồngnghiệp để học tập và thống nhất cách thực hiện đổi mới phương pháp giảngdạy ở tất cả các môn học sao cho phù hợp, để tìm ra con đường chuyển tảitới học sinh một cách nhanh nhất, ngắn gọn nhất Tích cực nghiên cứu, tìmhiểu để nắm được yêu cầu của việc dạy toán nói chung và giải dạng toán:

"Tìm 2 số khi biết tổng và tỉ số của 2 số đó" nói riêng Đồng thời qua đó,

nắm được những thiếu sót và hạn chế của học sinh trong quá trình giải toán

có lời văn

3.7 Chuẩn bị cho giờ dạy giải toán theo phương pháp đổi mới đạt kết quả tốt:

Để có được giờ dạy giải toán theo phương pháp đổi mới đạt kết quả tốt

và phát huy được tính tích cực của học sinh thì giáo viên phải có thiết kế cụthể rõ ràng Việc này sẽ quyết định lớn đến chất lượng giờ dạy Bên cạnh đó,giáo viên còn là người tổ chức, hướng dẫn cho từng học sinh, làm sao đểmọi học sinh đều được chủ động học tập và phát triển cao nhất Chính vì lẽ

đó mà cả thầy và trò đều phải luôn có sự chuẩn bị chu đáo

1 Sự chuẩn bị của giáo viên:

Trước khi dạy bất cứ một dạng toán nào, tôi đều dành thời gian nghiêncứu kĩ lưỡng về tất cả các bài tập của dạng toán đó, từ bài giảng đến bàiluyện, từ bài trong sách giáo khoa đến bài trong vở bài tập và cả sách bài tập

để tìm ra phương pháp giảng dạy phù hợp, ngắn gọn, giúp học sinh dễ tiếpthu Đặc biệt không nói nhiều mà luôn chú ý chọn những bài toán điển hìnhcho học sinh luyện thêm để nâng cao kiến thức (đối với đối tượng học sinhkhá, giỏi dạy vào buổi 2 trong ngày) Đồng thời cũng luôn đặt ra tình huống,lường trước được chỗ học sinh hay vướng mắc trong khi thực hành giải bàitoán đó để lưu ý trong giảng dạy

- Khi dạy dạng toán: "Tìm hai số khi biết tổng và tỉ số của hai số đó",

tôi thấy học sinh thường hay mắc ở dạng tỉ số là phân số Chính vì vậy, tôiluôn chú ý nhấn mạnh để học sinh dễ hiểu, dễ nhớ Từ mối quan hệ tỉ số làhai số trong bài, hướng dẫn học sinh tìm ra sự biểu thị trên sơ đồ tóm tắt bàitoán Vì đây là dạng toán tương đối khó với học sinh lớp 4 nên cần giúp cácem:

+ Xác định được tổng, tỉ số đã cho

+ Xác định được hai số phải tìm là số nào?

Từ đó hướng tới phương pháp giải chung (phương pháp giải bài toán)là:

.Tìm tổng số phần bằng nhau

.Tìm giá trị của một phần bằng cách lấy tổng của hai số chia cho tổng

số phần bằng nhau, rồi dựa vào mối quan hệ giữa tỉ số của hai số đó mà tìm

ra giá trị của mỗi số phải tìm

Trên cơ sở đó, học sinh nắm được cách giải đặc trưng của dạng toánnày Để củng cố kiến thức và kĩ năng, tôi còn cho các em tự đặt đề toán theodạng toán vừa giải Đồng thời chọn thêm các bài toán nâng cao phù hợp vớihọc sinh khá, giỏi để các em thực hành, giúp các em mở rộng và nâng caokiến thức (áp dụng vào tiết luyện tập hay buổi dạy riêng biệt đối với học sinhkhá, giỏi)

Tất cả sự chuẩn bị trên của giáo viên đều được thể hiện cụ thể trên bàisoạn đủ các bước, đủ các yêu cầu, thể hiện rõ công việc của thầy và trò tronggiờ luyện toán

2 Sự chuẩn bị của học sinh:

Đối với học sinh đại trà, tôi luôn chú ý động viên, giáo dục và bồidưỡng ý thức thích học toán cho các em, để các em thấy thú vị và hào hứngtrong hoạt động học toán Từ đó giúp các em có được phương pháp học môn