Tìm hiểu về âm nhạc dân tộc cổ truyền Việt Nam : cuộc sống và bối cảnh xã hội, nơi mà kho vốn âm nhạc cổ truyền được sáng tạo ra, được tồn tại và phát triển theo chiều dài lịch sử dân tộc... Việt Nam là mảnh đất sinh sống của cộng đồng 54 dân tộc anh em. Sự đa dạng về sắc tộc, về địa hình cư trú đã giúp cho kho tàng âm nhạc dân gian Việt Nam hết sức phong phú. Cũng như nhiều quốc gia khác trên thế giới, âm nhạc cổ truyền Việt Nam giữ một vị trí đặc biệt vô cùng quan trọng đối với văn hóa dân tộc...
Trang 11
BÀI THU HOẠCH
NÓI CHUYỆN VỀ “CHUYÊN ĐỀ ÂM NHẠC DÂN TỘC
CỔ TRUYỀN VIỆT NAM”
Việt Nam là mảnh đất sinh sống của cộng đồng 54 dân tộc anh em Sự đa dạng về sắc tộc, về địa hình cư trú đã giúp cho kho tàng âm nhạc dân gian Việt Nam hết sức phong phú Cũng như nhiều quốc gia khác trên thế giới, âm nhạc cổ truyền Việt Nam giữ một vị trí đặc biệt vô cùng quan trọng đối với văn hóa dân tộc Nó là di sản vô cùng qúy báu, là tinh hoa sáng tạo nghệ thuật của bao thế hệ tiền nhân, là cơ sở cho sự phát triển nền nghệ thuật âm nhạc của nước nhà trong tương lai Nó hình thành và trường tồn gắn liền với những thăng trầm của lịch sử dân tộc, mang đậm bản sắc dân tộc, và hơn thế nữa, nó còn mang phong cách độc đáo riêng của các sắc tộc trên khắp mọi miền của đất nước Để hiểu về âm nhạc dân tộc cổ truyền Việt Nam thì không thể không hiểu biết cuộc sống và bối cảnh xã hội, nơi mà kho vốn âm nhạc cổ truyền được sáng tạo ra, được tồn tại và phát triển theo chiều dài lịch sử dân tộc
Văn hóa là gì?
1.Văn hóa là hoạt động sáng tạo của con người, nó phản ánh hiện thực, đồng thời tái tạo ra một hiện thực thứ hai không có sẵn trong thiên nhiên
2.Văn hóa là những giá trị được kết tinh từ những hoạt động sáng tạo của con người trong điều kiện lịch sử của một cộng đồng người nhất định, được liên kết trong một hệ thống tạo ra truyền thống văn hóa của cộng đồng người đó
3 Văn hóa là một hệ thống tín hiệu đặc thù biểu hiện bản sắc dân tộc
4 Văn hóa là biểu hiện bản chất người, vì chỉ con người mới có văn hóa Không phải mọi sáng tạo đều có thể coi là văn hóa nếu nó không phục vụ hoàn thiện con người theo hướng “Chân-thiện-mỹ”
5 Văn hóa là vũ khí đấu tranh cách mạng, đấu tranh giai cấp
6 Văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực cho sự phát triển của xã hội
7 Văn hóa là nền tảng tinh thần dân tộc
Trang 2Như vậy, Văn hóa là những hoạt động sáng tạo mang bản chất người, nhằm tái tạo lại mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, với xã hội và thể hiện sự định vị của mỗi cá thể người trong các mối quan hệ đó Những hoạt động sáng tạo này được đối tượng hóa, vật chất hóa thành những sản phẩm vật thể và phi vật thể, chứa đựng những giá trị được toàn cộng đồng công nhận và noi theo và được kết tinh thành truyền thống mang đặc trưng mọi mặt của cộng đồng người sáng tạo ra văn hóa đó
Các lĩnh vực của văn hóa
Ở đây các mối quan hệ được xem xét trong văn hóa cổ truyền, để từ đó có
cơ sở tìm hiểu, sưu tầm giữ gìn di sản quý báu đó Có thể có những lĩnh vực văn hóa tương ứng từ mối quan hệ của con người với đối tượng làm tiêu chí phân loại một cách tương đối các lĩnh vực văn hóa như sau:
1.Văn hóa sản xuất: thể hiện mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên 2.Văn hóa sinh hoạt hay còn gọi là văn hóa hàng ngày, thể hiện mối quan
hệ của con người với việc thỏa mãn các nhu cầu sinh học của nó, trong những điều kiện thiên nhiên và xã hội vào những thời điểm lịch sử nhất định như: ăn, mặc, ở, ngủ, tình dục, bài tiết…
3 Văn hóa xã hội: thể hiện mối quan hệ giữa người với người, giữa cá thể với cộng đồng trong một xã hội vào một thời điểm lịch sử nhất định của xã hội
đó
4.Văn hóa tâm linh, hay còn gọi là văn hóa tôn giáo hay tín ngưỡng, thể hiện mối quan hệ của con người vào những điều không thể thấy được nhưng lại được tin là có thật, qua đó thể hiện vũ trụ quan, thế giới quan và một phần nhân sinh quan của con người
5.Văn hóa nghệ thuật là loại văn hóa mang tính nghệ thuật, thể hiện mối quan hệ thẩm mỹ của con người với thực tại
Cơ cấu của nền văn hóa dân tộc
Một nền văn hóa dân tộc, nếu vào giai đoạn phát triển đồng bộ, thường có hai thành phần chủ yếu:
Trang 33
2.Văn hóa dân gian hay còn gọi là văn hóa dân dã, văn hóa xóm làng
Có thể nói cách chia thành hai thành phần nói trên là căn cứ chủ yếu vào
bộ phận văn hóa phi vật thể, tập trung nhất trong văn hóa nghệ thuật
Về hai quy luật trong vận động của nền văn hóa, là sản phẩm sáng tạo của con người trong quá trình lịch sử cộng đồng, văn hóa vận động trong sự chi phối của nhiều tác nhân lịch sử và xã hội
Quy luật “cổ truyền và cách tân” Đây là mối quan hệ giữa những giá trị
đã hình thành trong điều kiện của quá khứ với những sáng tạo đương thời đáp ứng những nhu cầu và điều kiện của hiện tại và tương lai
Chúng ta không sử dụng cặp phạm trù “Truyền thống và hiện đại” vì đôi khi bị hiểu nhầm, coi những gì là “truyền thống” thì đồng nghĩa với quá khứ,
“hiện đại” được hiểu là đồng nghĩa với “văn minh hiện đại” đến từ các nước phát triển phương Tây Để trở thành người hiện đại, một bộ phận lớp trẻ chối bỏ giá trị dân tộc (từ truyền thống) vì cho rằng đó là thành quả của quá khứ lạc hậu,
và bắt trước các biểu hiện văn hóa phương Tây mà họ cho là “hiện đại”
Quy luật này thể hiện mối quan hệ giá trị giữa các miền thời gian, tức là giữa “Xưa và nay” Nó quy định thái độ cần thiết đối với di sản văn hóa thể hiện trên hai nhiệm vụ là “Bảo tồn và phát huy” và “Thừa kế và phát triển”
Quy luật “Dân tộc và ngoại tộc”: Đây là mối quan hệ giữa những yếu tố nội sinh của nền văn hóa dân tộc với những yếu tố tiếp thu, tiếp xúc từ nền văn hóa dân tộc khác Chúng ta không sử dụng cặp khái niệm “Dân tộc và hiện đại”
vì rất dễ bị hiểu sang những điều kiện văn minh nên cần xác định rõ đây là mối quan hệ giữa “trong và ngoài” chứ không phải giữa “lạc hậu và hiện đại”
Như vậy có thể coi đây là quy luật thể hiện mối quan hệ giữa các miền không gian văn hóa, khiến cho các nền văn hóa khác nhau làm giàu cho nhau Nghĩa là tiếp thu trên cơ sở nhu cầu làm giàu và phát triển văn hóa dân tộc chứ không phải làm giống người ta để rồi đánh mất mình
Những đặc điểm cơ bản của nền văn hóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam
1 Nền văn hóa gắn với nông nghiệp trồng lúa Phần lớn các dân tộc đều
Trang 4trồng lúa, hoặc lúa nương rẫy, lúa ruộng nước…
2 Nền văn hóa do người nông dân sáng tạo nên Chủ nhân của nền văn hóa
đó là những nông dân lao động
3 Nền văn hóa của xóm, làng, bản, buôn, pơlây Đây là nền văn hóa tự cấp,
tự túc và khá khép kín nên mang đậm các sắc thái địa phương
4 Chủ yếu là nền văn hóa có tính chất dân gian Đây là nền văn hóa của “số đông”, trong đó nhân danh cộng đồng người ta sáng tạo, truyền bá và tiếp nhận văn hóa
5 Một nền văn hóa đa thành phần tộc người Gồm 54 tộc người Thông qua giao lưu học hỏi lẫn nhau đã hình thành những đặc trưng văn hóa chung mang bản sắc Việt Nam được thể hiện trên những sắc thái riêng trong văn hóa mỗi tộc người
Những đặc điểm của văn hóa dân gian Việt Nam
Văn hóa dân gian là một trong hai thành phần cấu tạo nên nền văn hóa dân tộc Văn hóa dân gian là sản phẩm sáng tạo của người lao động Người lao động trong xã hội cổ truyền ở các dân tộc Việt Nam là nông dân
Văn hóa dân gian là thứ văn hóa được sáng tạo để phục vụ cuộc sống sản xuất, sinh hoạt và chiến đấu (nếu có) của một cộng đồng người nhất định Nó phản ánh cuộc sống ấy với tâm tư, tình cảm, nguyện vọng, bằng những phương thức tư duy, phương tiện của dân tộc đó và làm nên sắc thái riêng
Văn hóa dân gian là những hoạt động sáng tạo tạo nên những sản phẩm
có giá trị Nó không phải là cái có sẵn trong tự nhiên, trong nó chứa đựng suy nghĩ và ý nguyện của con người
+ Phương thức nhận thức và phản ánh trong văn hóa dân gian là phương thức tổng thể nguyên hợp
+ Vì các chủ thể sáng tạo và hoạt động của văn hóa dân gian là những cộng đồng nông dân Do vậy, các hoạt động này này đều được cấu tạo theo cơ chế mô hình hoặc những quy định chung
+ Văn hóa dân gian không có tên tác giả với ý nghĩa cá nhân Tác giả là
Trang 55
+ Một đặc trưng nữa khá điển hình của văn hóa dân gian là các khâu sản xuất phân phối và tiếp nhận diễn ra đồng thời, tại chỗ
+ Một đặc điểm khá bao trùm nữa của văn hóa dân gian là màu sắc huyền thoại, tín ngưỡng trong phương pháp nhận thức, phản ánh và hoạt động
Với những đặc điểm cơ bản trên mà xuất hiện những thể loại âm nhạc dân gian Thể loại âm nhạc dân gian là một thành tố của văn hóa dân gian, âm nhạc dân gian mang đầy đủ các đặc trưng của văn hóa dân gian; đồng thời là một trong những thành tố biểu hiện thường xuyên nhất, có hiệu quả cao cho các đặc trưng chung của văn hóa dân gian
Những thể loại âm nhạc dân gian
Là một thành tố của văn hóa dân gian, âm nhạc dân gian mang đầy đủ các đặc trưng của văn hóa dân gian, đồng thời là một trong những thành tố biểu hiện thường xuyên nhất, có hiệu quả cao cho các đặc trưng chung của văn hóa dân gian Các thể loại chính của âm nhạc dân gian có thể mô tả như sau:
1 Các hoạt động văn hóa dân gian theo dòng đời con người
- Lễ ra cữ
- Hát ru
- Đồng dao
- Lễ thành niên
- Đối đáp nam nữ
- Hôn nhân
- Mừng nhà mới
- Cúng chữa bệnh
- Tang ma
2.Các hoạt động văn hóa dân gian liên quan đến cây trồng, vật nuôi và
lao động sản xuất
- Hội mùa xuân
- Cầu an cho lúa
- Rằm tháng Tám
Trang 6- Thu hoạch
- Các hoạt động khác
3.Các hoạt động văn hóa dân gian liên quan đến tín ngưỡng, tâm linh
- Chầu văn/Hầu Văn/Hầu Bóng/Bóng Rỗi
- Các dạng Saman: Đây là loại tín ngưỡng liên quan đến việc nhập hồn, thoát hồn để thiết lập các mối quan hệ với thế giới hồn ma vô hình
- Tang lễ: Diễn xướng đưa hồn người chết về với thế giới của họ
- Tín ngưỡng phồn thực: Là loại tín ngưỡng thờ sự giao hòa Đực-Cái cho vạn vận sinh sôi nảy nở
- Tín ngưỡng Mẹ lúa: Vào mùa thu hoạch, chủ rẫy phải chẻ lạt nối thành một dây dài, chăng từ rẫy về kho lúa để Mẹ Lúa và hồn lúa biết đường theo về (ở một số tộc Tây Nguyên)
- Tín ngưỡng mọi vật có linh hồn: Tin rằng bất vật thể nào cũng có hồn
- Tín ngưỡng sùng bái vật thiêng: tin rằng một số vật do con người chế tạo ra có thần
- Thờ cúng tổ tiên: phổ biến hầu hết ở các dân tộc Việt Nam với rất nhiều hình thức hoạt động từ đa dạng đến phức tạp
Theo như GS.TSKH Tô Ngọc Thanh nói việc phân loại các lĩnh vực văn hóa, các thành phần văn hóa, các loại hình hoạt động văn hóa dân gian chỉ có tính chất tương đối, mang ý nghĩa như một thao tác nghiên cứu Trong thực tế, chúng hòa nhập, gắn kết với nhau thành những hoạt động đa nghĩa, đa diện, đa dạng