Sinh kế của hộ dân sau khi bị thu hồi đất tại dự án thủy lợi phước hòa, tỉnh bình phước

Tuy nhiên, Chính sách đền bù, tái định cư của nước ta mới chỉ dừng ở việc bồi thường quyền sử dụng đất và các tài sản bị thiệt hại trực tiếp, chưa tính đến cácthiệt hại gián tiếp như thu

Tôi xin cam đoan đề tài: “Sinh kế của hộ dân sau khi bị thu hồi đất tại dự án thủy lợi Phước Hòa, tỉnh Bình Phước ” là công trình nghiên cứu của riêng tôi, không sao chép của bất kỳ ai.

Các số liệu, kết quả trong luận văn là hoàn toàn trung thực và chính xác, không trùng lặp với bất cứ côngtrình nghiên cứu nào đã được công bố trước đây

Các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được ghi rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 02 tháng 06 năm 2018 Tác giả luận văn

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Thầy giáo hướng dẫn: TS Nguyễn Đức Vinh, người đã tận tìnhhướng dẫn, định hướng và đưa ra những gợi ý hết sức quý báu giúp tác giả hoàn thành luận văn này

Tác giả chân thành cảm ơn các Thầy, Cô của Học Viện Khoa học Xã hội đã trang bị cho tác giả thêm nhiềukiến thức và kinh nghiệm đáng qúy trong suốt khóa học vừa qua

Cuối cùng, tác giả xin cảm ơn các Anh, Chị tại Ban Quản lý các dự án ngành Nông nghiệp & PTNT BìnhPhước, Ủy ban nhân dân các xã Minh Thành, Minh Thắng, Nha Bích, Minh Lập huyện Chơn Thành, xã TânThành thị xã Đồng Xoài đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong việc thu thập số liệu và hoàn thiệnluận văn này

Hà Nội, ngày 02 tháng 06 năm 2018

Tác giả luận văn

LỜI CAM ĐOAN

1.1 Những kinh nghiệm của Hàn Quốc và trong nước trong vấn đề khôi phục,

phát triển sinh kế bền vững cho dân bị thu hồi đất ở các dự án Thủy lợi, Thủy điện: 20 Chương 2: THựC TRẠNG SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT ĐỂ XÂY DựNG Dự ÁN THỦY LỢI PHƯỚC HÒA, TỈNH BÌNH PHƯỚC 25

2.1

2.2

MỤC LỤC

triển Pháp Đối tượng bị ảnh hưởng Bị ảnh hưởng

Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Nhà văn hóa

hưởng Kế hoạch tái định cư

2.37. Các đối tượng bị ảnh hưởng bất lợi, dễ bị tổn thương Việt Nam đồng Ngân hàng thế giới

2.38.

MỤC LỤC

2.6 PHẦN MỞ ĐẦU

2.7 1 Tính cấp thiết của đề tài

2.8. Song song với sự phát triển của đất nước nói chung, ngành Nông nghiệp nóiriêng, các công trình thủy lợi, thủy điện có vai trò vô cùng quan trọng trong sự nghiệpphát triển kinh tế - xã hội của đất nước Hệ thống công trình thủy lợi, thủy điện được xâydựng đảm bảo nhu cầu cấp nước tưới, nước sinh hoạt, đẩy mặn, rửa chua đồng ruộng,cung cấp điện năng, cải tạo môi trường Để xây dựng được các công trình, công tác giảiphóng mặt bằng rất quan trọng bởi ảnh hưởng đến đời sống trực tiếp của người dân bị ảnhhưởng phải di dời

2.9. Trong những năm gần đây, Quốc hội, Chính Phủ đã có những chính sáchbồi thường, tái định cư tiếp cận với chính sách bồi thường, tái định cư của các Nhà tài trợnhư ADB, AFD, WB Tuy nhiên, Chính sách đền bù, tái định cư của nước ta mới chỉ dừng

ở việc bồi thường quyền sử dụng đất và các tài sản bị thiệt hại trực tiếp, chưa tính đến cácthiệt hại gián tiếp như thu nhập, lợi thế kinh tế từ vị trí kinh doanh, đánh bắt cá, sản phẩmrừng , nhiều dự án khi bồi thường, hỗ trợ tái định cư cho người dân xong thì cơ quanthực hiện coi như là hoàn thành, không có sự đánh giá quá trình phục hồi sinh kế củangười dân sau khi thu hồi đất, tái định cư Mặt khác, chính sách bồi thường, hỗ trợ, táiđịnh cư áp dụng cho tất cả các đối tượng bị thu hồi đất, trong khi điều kiện người dânmiền núi, đồng bằng khác nhau nên khi người dân bị di dời cũng dẫn đến quá trình phụchồi sinh kế cũng khác nhau

2.10. Các công trình thủy lợi, thủy điện lớn thường được xây dựng ở vùng sâu,vùng xa Cộng đồng dân cư bị ảnh hưởng thường là các dân tộc ít người, trình độ hạn chế,nền sản xuất lạc hậu, có phong tục, tập quán và bản sắc văn hóa khác nhau, rất dễ bị tổnthương khi thay đổi nơi ở do phải di dời để xây dựng công trình Việc di chuyển ngườidân dời khỏi bản làng cũ, nơi họ đã sống nhiều thế hệ đến nơi ở mới trong khu tái định cưđược Nhà nước đầu tư mới sẽ khiến cho đời sống của người dân gặp nhiều biến động, khókhăn và phức tạp về các vấn đề xã hội Vì thế rất cần có những chính sách đặc biệt trongcông tác di dân, TĐC nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến tài nguyên thiên nhiên, conngười, bảo đảm cho người dân TĐC có cuộc sống nơi ở mới tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũnhư chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước ta đã xác định theo định hướng pháttriển bền vững

2.11. Thực tế phương án bồi thường tổng thể cũng như phương án bồi thường, hỗtrợ chi tiết ở một số dự án vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề cần giải quyết, trong đó công táckhôi phục, phát triển sinh kế cho những người dân đến nơi ở mới trong khu tái định cư,cũng như các hộ dân còn đất sản xuất ven lòng hồ vẫn chưa được quan tâm đúng mứccũng như chưa được thực hiện một cách hoàn chỉnh, có hiệu quả Việc khôi phục kinh tế

và phát triển sinh kế bền vững đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống cho những hộdân này, vì đây là cộng đồng dân cư không những bị mất đất sản xuất, tài sản, nhà cửa màcòn bị ảnh hưởng tới phong tục sống, hoặc có thể phải thay đổi những tập tục sinh sống,tập quán sản xuất vốn có để chuyển đến một môi trường mới với những điều kiện sảnxuất mới, văn hóa, cộng đồng mới cần đòi hỏi sự thích nghi Vì thế, họ rất dễ bị cô lậphoặc bị nghèo đi so với cuộc sống trước khi phải TĐC Vấn đề cần đặt ra là làm thế nào

để giảm thiểu tối đa những tác động bất lợi đến đời sống, kinh tế xã hội đối với người dânphải TĐC thông qua việc đánh giá thực trạng, xây dựng, phát triển sinh kế bền vững chongười dân ở các khu TĐC mới là điều cần được quan tâm hàng đầu

mối trên dòng sông Bé, thuộc xã Minh Thành huyện Chơn Thành Vùng hồ chứa đã đượcgiải tỏa với diện tích 1.833 ha với 1224 hộ bị ảnh hưởng trên địa bàn 5 xã: Minh Thành,Minh Thắng, Minh Lập, Nha Bích, Tân Thành Dự án xây dựng 2 khu tái định cư: 10 hatại ấp 1 xã Nha Bích; 80 ha tại ấp 6 xã Nha Bích 01 khu tái định cư, định canh cho đồngbào dân tộc rộng 240 ha tại Tà Thiết huyện Lộc Ninh để Tái định cư, Định canh cho các

hộ đồng bào dân tộc Công tác bồi thường, hỗ trợ, TĐC cho dân cư ảnh hưởng bởi xâydựng Dự án Thủy lợi Phước Hòa đã có những vấn đề nảy sinh trong công tác ổn định đờisống người dân sau khi bị thu hồi đất, Tái định cư cần được nghiên cứu Từ những vấn đề

nêu trên, học viên đã chọn đề tài luận văn là: "Sinh kế của hộ dân sau khi bị thu hồi đất tại dự án thủy lợi Phước Hòa, tỉnh Bình Phước " để nghiên cứu là thực sự cần

thiết

2 Tình hình nghiên cứu đề tài:

2.13. Trên thế giới, có các tài liệu nghiên cứu:

- Các nghiên cứu về bồi thường, tái định cư trong quá trình phát triển, liên quanđến các vấn đề kinh tế, cưỡng bức di dời, bồi thường theo giá thay thế được sử dụng trongtài liệu của Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB), World Bank, của các nhà tài trợ trong

đó quan trọng nhất là khoản đền bù về nhà và đất cũng như đề xuất thay đổi, cải cách hệthống chính sách, các Luật và khuôn khổ pháp lý để đảm bảo công bằng trong đền bù,tránh nguy cơ bần cùng hóa

- Các nghiên cứu về sinh kế và các biện pháp phục hồi sinh kế của người dân bịthu hồi đất đã chỉ ra những thiếu sót, hạn chế trong lập kế hoạch cho hoạt động bồithường, hỗ trợ, Tái định cư, trong đó thiếu những biện pháp phục hồi sinh kế Các nghiêncứu cũng cho thấy có thể huy động tốt hơn các nguồn lực ngân sách cho TĐC và cácnguồn Tài nguyên mới được tạo ra bởi bản thân dự án nhằm cải thiện điều kiện sinh kếcủa các người dân bị thu hồi đất và cho phép họ chia sẻ lợi ích trong phát triển

2.14. Một số nghiên cứu các ảnh hưởng tiêu cực và tích cực của tái định cư bắt buộc,ảnh hưởng của việc thay đổi chính sách, triển vọng hồi phục của những người bị thu hồiđất, sự hồi phục sinh kế xét ở góc độ kinh tế.

2.15. Đối với vấn đề sinh kế cho người dân không chỉ đơn thuần là nói về việclàm để tạo thu nhập, mà là nhắc đến nhiều vấn đề trong cuộc sống Điều này cũng đượcnhắc đến rất nhiều trong các nghiên cứu khoa học, các bài viết trước đó Có lẽ sinh kế chongười dân đã khó, vấn đề sinh kế cho các hộ dân bị ảnh hưởng bởi dự án còn khó khănhơn rất nhiều Tuy hiện nay vấn đề sinh kế cho người dân bị ảnh hưởng bởi dự án đã đượcĐảng, Nhà nước ta ngày càng quan tâm hơn, điều đó đã được thể hiện qua các chính sách

hỗ trợ như học nghề, vay vốn, Nhưng do hậu quả của những ảnh hưởng để lại quá lớn,ảnh hưởng nhiều mặt của cuộc sống do vậy vấn đề sinh kế và sinh kế bền vững cho các

hộ sau khi bị ảnh hưởng cần được phân tích rõ để có những giải pháp hiệu quả, tích cực

Đã có một số nghiên cứu về sinh kế người dân, trong giới hạn của đề tài tôi xin tổng quanmột số tài liệu thu thập được liên quan đên đề tài:

2.1 Sinh kế người dân thị trấn Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị trong quá trình phát triểnkhu kinh tế - thương mai đặc biệt Lao Bảo của Mai Văn Xuân, trường Đại học kinh tếHuế, Đại học Huế và Hồ Văn Minh, trường Nguyễn Chí Thanh Thừa Thiên Huế, (tạp chíkhoa học, Đại học Huế, số 54, 2009) Nghiên cứu này đề cặp đến những thuận lợi và khókhăn mà khu Kinh tế - Thương mai đặc biệt Lao Bảo đêm lại như góp phần khai thác tiềmnăng, lợi thế về giao lưu phát triển Kinh tế - Thương mai của Việt Nam trên hành langkinh tế Đông - Tây Nó đã góp phần tích cức cho sinh kế, tạo thêm nhiều việc làm, tăngthu nhập, cải thiện đời sống cơ sở vất chất của người dân nơi đây Tuy nhiên việc xâydựng khu Kinh tế - Thương mai đặc biệt này cũng có những tác động tiêu cực đên hoạtđộng sinh kế của người dân, như ô nhiễm môi trường, tệ nạn xã hôi có xu hướng gia tăng,phân hóa giàu nghèo đặc biết là sự phân hóa giữa người Kinh và người Vân Kiều Vớinghiên cứu của mình tác giả đã chỉ ra được một số vấn đề cần giải quyết để có được sinh

kế bền vững cho người dân như: (i) Đào tạo nâng cao kỹ năng nghề nghiệp, khả năng tiếpcận thông tin cho người lao động địa phương, đặc biệt với người dân tộc Vân Kiều để họ

có cơ hội tìm được việc làm tại các cơ sở kinh doanh ở khu Kinh tế - thương mai đặc biệtLao Bảo; (ii) Kết hợp chặt chẽ giữa sản xuất Nông nghiệp với các hoạt động phi nôngnghiệp nhằm đa dạng hóa nguồn thu và giảm thiểu các rủi ro cho các hộ; (iii) Kiểm soátchặt chẽ các hoạt động gây ô nhiễm môi trường, nâng cao nhận thức của người dân đặcbiệt là thanh niên nhằm hạn chế những tệ nạn xã hội trên địa bàn

2.2 nghiên cứu sinh kế của hộ nông dân sau thu hồi đất sản xuất nông nghiệp đểxây dựng khu công nghiệp tại xã Đông Mỹ, thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình Nghiêncứu này được thực hiện tại xã Đông Mỹ - thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình, đề tàinghiên cứu về sinh kế của các hộ sân sau khi bị thu hồi đất sản xuất nông nghiệp Đặcbiệt đề tài đã đi sâu vào các giải pháp cho các nhóm cụ thể khác nhau như nhóm bị ảnhhưởng nghiêm trọng tức là mất nhiều đất sản xuất, nhóm mất ít đất sản xuất và nhómkhông mất đất sản xuất (tức nhóm được hưởng lợi từ dự án), Điểm mới này đã giúp chocác nhà hoạch định chính sách có những chính sách cụ thể hơn cho từng nhóm đối tượng

cụ thể, tránh các giải pháp chung chung không giải quyết được triệt để vấn đề

2.3 Đánh giá hoạt động sinh kế của người dân miền núi thôn 1-5 (khảo sát tại thôn1-5 xã Cẩm Sơn, huyện Anh Sơn, Nghệ An) Với nghiên cứu này tác giả nhấn mạnh đếnviệc khung phân tíc sinh kế (sử dụng phương pháp tiếp cận sinh kế bền vững) Phân tíchcác nguồn vốn tác động đến hoạt động sinh kế của người dân thôn 15, đó là nguồn vốncon người, nguồn vốn xã hội, nguồn vốn tự nhiên, nguồn vốn tài chính, nguồn vốn vậtchất Sự lựa chọn các hoạt động sinh kế của người dân thôn 1-5 chịu ảnh hưởng rất lớn từcác nguồn lực trên, từ đó đề tài đã đưa ra những giải pháp gắn liền với các nguồn lực phùhợp Giải pháp giúp sinh kế bền vững cho người dân được chú ý hơn hết

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.17. Đánh giá đúng thực trạng đời sống kinh tế xã hội, việc xây dựng sinh kế tạicác khu TĐC của Dự án thủy lợi Phước Hòa phù hợp với định hướng phát triển bền vững

3.2 Mục đích cụ thể:

mức sống của các hộ bị ảnh hưởng bởi dự án Thủy lợi Phước hòa trước và sau khi thựchiện chính sách Tái định cự và chính sách hỗ trợ xã hội, làm rõ các yếu tố nào tác độngđến sinh kế của người dân làm rõ những vấn đề như:

- Sau khi thực hiện chương trình hỗ trợ và Tái định cư thì sinh kế của các hộ dân bị ảnh hưởng tốt lên, hay kém đi hoặc bằng só với trước khi có dự án hay khổng?

- Trong trường hợp sinh kế của các hộ bị ảnh hưởng khó khăn hơn thì tìm hiểu nguyên nhân và đưa ra biện pháp khắc phục.

2.19. Từ những tác động ảnh hưởng của dự án Phân tích, đánh giá xu hướng sinh

kế trong tương lai của các hộ bị ảnh hưởng Đề xuất giải pháp, kiến nghị một số chínhsách hỗ trợ cho nguời dân bị ảnh hưởng tại địa phương để giúp họ có được sinh kế bềnvững

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu:

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

2.20. Sinh kế của các hộ dân bị ảnh hưởng bởi thu hồi đất để xây dựng dự án thủylợi Phước Hòa trên địa bàn tỉnh Bình Phước

4.2 Khách thể nghiên cứu:

bàn tỉnh Bình Phước

2.22. Cán bộ tham gia hỗ trợ dự án (cán bộ xã, huyện, tỉnh)

4.3 Phạm vi và giới hạn nghiên cứu:

Thành, Minh Thắng, Nha Bích, Minh Lập thuộc huyện Chơn Thành tỉnh Bình Phước

2.24. + Thời gian: Thời gian thu thập số liệu là từ (2012 - 2018)

2.25. + Thời gian thực hiện nghiên cứu là: 2018

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu:

5.1 Giả thuyết nghiên cứu:

5.1.1 Các hoạt động sinh kế của hộ dân bị ảnh hưởng dự án thủy lợi Phước Hòa nhìnchung đã có sự thay đổi so với lúc trước khi chưa có dự án Nhưng sự thay đổi đó làkhông đáng kể, vì chủ yếu người dân ở đây vẫn sản xuất nông nghiệp là chính

5.1.2 Việc lựa chọn các hoạt động sinh kế của người dân ảnh hưởng dự án thủy lợiPhước Hòa (Bình Phước) chịu tác động của nhiều yếu tố khách quan và chủ quan: nhưnguồn vốn tự nhiên, nguồn vốn con người, nguồn vốn tài chính - con người, nguồn vốntác động từ yếu tố bên ngoài Trong đó đáng kể sự tác động mạnh mẽ đó là nguồn vồntài chính - con người và yếu tố tác động bên ngoài

5.1.3 Để tiến tới có một cuộc sống tốt hơn hoặc tối thiểu là bằng với cuộc sống trướckhi chưa có dự án hộ bị ảnh hưởng thì cần xây dựng những chiến lược sinh kế bềnvữngcho người dân điều này thì cần có những biện pháp, chính sách của nhà nước, đồng thờicũng cần sự giúp đỡ tích cực của các đoàn thể, tổ chức xã hội.

5.2 Khung lý thuyết:

lý thuyết sự lựa chọn hợp lý để tìm hiểu về cách người dân đã chọn lựa sau khi bị ảnh hưởng; Ngoài ra còn sử dụng thuyết cấu trúc chức năng nhằm tiếp cận đối tượng theo nhóm, cơ cấu xã hội để hiểu rõ hơn mực độ ảnh hưởng của dự án đến từng nhóm

5.3 Phương pháp nghiên cứu:

5.3.1 Tiếp cận và phương pháp nghiên cứu chung :

2.27. Trong nghiên cứu đề tài luận văn, các tiếp cận chính được sử dụng là:

- Tiếp cận biện chứng và tiếp cận lịch sử để nhìn nhận, phân tích đánh giá các vấn đề thuhồi đất, bồi thường hỗ trợ và tái định cư một cách khoa học và khách quan

hạ tầng )

+ Sửdụng cácnguồnlực hiệuquả

- Tiếp cận sinh kế bền vững để xây dựng các sinh kế phù hợp với hoàn cảnh địa lý, vớicác nguồn lực tự nhiên, môi trường; nguồn lực xã hội; nguồn lực con người; nguồn lực tàichính và nguồn lực vật chất trong bối cảnh phát triển hiện nay ở địa phương nơi bị thu hồiđất và nơi tái định cư, định canh phù hợp với tiến trình phát triển KT-XH.

- Tiếp cận hệ thống để xem xét các vấn đề trong một hệ thống thống nhất các mối quan

hệ ràng buộc mang tính nhân - quả và phát triển trên quan điểm giải quyết mâu thuẫn củacác mặt đối lập

5.3.2 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

- Phương pháp phân tích tài lịệu và số liệu có sẵn: Luận văn tiến hành cập nhật,

phânloại, sắp xếp các nguồn tài liệu, văn bản, báo cáo và các công trình nghiên cứu hiện

có tại Ban QLDA, UBND các xã, huyện, Sở NN&PTNN, Sở TNMT và ban ngành liênquan của tỉnh Bình Phước, Tư vấn quốc tế BVI, Cơ quan giám sát độc lập, Bản ghi nhớcủa các đoàn giám sát, Ban quản lý đầu tư và xây dựng thủy lợi 9 Bộ Nông nghiệp &PTNT, các cơ quan trong nước, nguồn mở từ Internet, Binhphuoc.gov.vn; Adb.org.Chinhphu.org.vn v.v nhằm xây dựng khung nghiên cứu và nguồn tư liệu hiện trạng vềvấn đề bồi thường, hỗ trợ và tái định cư từ các công trình thủy lợi đã triển khai để ápdụng cho nghiên cứu sinh kế của người dân sau khi bị thu hồi đất -Dự án Thủy lợi PhướcHòa trên địa bàn tỉnh Bình Phước

- Phương pháp chuyên gia: Phỏng vấn và trao đổi với các chuyên gia về lĩnhvực

thu hồi đất, bồi thường hỗ trợ và tái định cư trong môi trường xã hội (MTXH) nhằm thuđược những kinh nghiệm, nhận xét ý kiến của các chuyên gia về vấn đề thu hồi đất, bồithường hỗ trợ và tái định cư và phục hồi cuộc sống, quy hoạch, phát triển bền vững cuộcsống cho người dân sau thu hồi đất ) trong từng tình huống cụ thể tại các dự án phát triển

đã và thực hiện tại Dự án thủy lợi Phước Hòa Phỏng vấn cán bộ Ban quản lý các dự ánngành nông nghiệp Bỉnh Phước và phỏng vấn cán bộ Ban điều hành xã (05 xã) tham giavào dự án

- phương pháp thu thập tài liệu: Luận văn thực hiện phân tích và đánh giá tổng

hợp các nguồn tài liệu cơ sở, các nguồn thông tin chính thức thu được để đưa ra nhận xét

và kết luận về tác động của hoạt động thu hồi đất, bồi thường hỗ trợ và tái định cư tớingười dân bị ảnh hưởng Nghiên cứu, đánh giá dựa trên các nguồn tài liệu, các nguồnthông tin được định lượng cụ thể, được thu thập từ điều tra khảo sát người dân bị ảnhhưởng về tác động của việc thu hồi đất đến tài sản, thu nhập, việc làm và tính ổn địnhcuộc sống

cư

nhóm hộ phải di dời TĐC đến nơi ở mới và các hộ chỉ bị mất một phần đất, phần cònlại đang canh tác khu vục ven lòng hồ Phước Hòa, 10% của tổng số 1.224 hộ bị ảnhhưởng

2.31. + Kích thước mẫu điều tra: Dựa trên quy mô số hộ của các xã điều tra để lựa chọn số hộ điều tra Số hộ điều tra là: 145 hộ (trong đó có 23 hộ mất nhà ở (100%)).

2.32. + Phương pháp điều tra: Phỏng vấn sâu (theo mẫu điều tra) các hộ bị ảnhhưởng nhằm thu thập thông tin từ những cá nhân có vị trí chủ chốt trong cộng đồngnhư già làng, trưởng bản, và lãnh đạo chính quyền địa phương.

tổng hợp và tính toán, xử lý bằng phần mền xử lý số liệu định lượng SPSS

bộ Ban QLDA

Hình 2: Ban QLDA Thủy lợi Phước Hòa hỗ trợ học viên tổ chức họp

dân tham vấn.

Hình 3: Học viên phỏng vấn hộ bị ảnh hưởng tại xã Nha Bích.

+ Chọn mẫu khảo sát: Mẫu được chọn là 100% các hộ bị mất nhà phải di dời và20% số lượng hộ bị ảnh hưởng nghiêm trọng, dễ bị tổn thương ở các xã Tổngcộng 145 hộ

2.41 N ha

2.51 L

2.52. rp Á

2.53 T ổng

2.61. hưởng nghiêm trọng và dễ bị

tổn thương) 2.62.12 2.63. 1 2.64. 3 2.65.2 12.66. 1 2.67. 29

hưởng bất lợi, dễ bị tổn thương) 2.69.18 2.70. 1 2.71. 2 2.72. 42.73. 1 2.74. 26

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Ý nghĩa lý luận: Sinh kế bền vững (sustainable livelihoods) từ lâu đã là chủ đềđược quan tâm trong các tranh luận về phát triển, giảm nghèo và quản lý môi trường cảtrên phương diện lý luận và thực tiễn trong nhiều dự án phát triển Vì vậy, nghiên cứu vàđưa ra phương án sớm ổn định, phát triển sinh kế bền vững cho người dân bị thu hồi đấtcủa các dự án nói chung và dự án thủy lơi nói riêng là vấn đề rất quan trọng và cần thựchiện cấp bách

- Tính thực tiễn của luận văn: Luận văn nghiên cứu hiện trạng công tác phục hồisinh kế của các hộ dân bị thu hồi đất để xây dựng Dự án Thủy lợi Phước Hòa, từ đó tổnghợp, rút ra những điểm phù hợp và chưa phù hợp trong công tác bồi thường, hỗ trợ và táiđịnh cư cũng như công tác qui hoạch, tổ chức sản xuất cho người dân trong khu tái định

cư, định canh Nghiên cứu tình hình thực tiễn về điều kiện tự nhiên và xã hội của địaphương , các nguồn lực tổng hợp, các qui hoạch ngắn hạn, dài hạn của địa phương, từ đókiến nghị các phương án phát triển sản xuất để sớm ổn định và phát triển sinh kế bềnvững cho người dân các vùng tái định cư, định canh, vùng canh tác đất ven hồ thủy lợiPhước Hòa

7 Cơ cấu luận văn

2.39. Chương 1: Cơ cở lý luận về sinh kế của các hộ dân bị ảnh hưởng bởi dự ánthủy lợi Phước Hòa

2.40. Chương 2: Phân tích, đánh giá thực trạng các tác động của dự án đến hoạtđộng sinh kế của các hộ bị ảnh hưởng

2.41. Chương 3: Một số giải pháp nhằm xây dựng sinh kế bền vững cho các hộ bịảnh hưởng bởi dự án

2.45 Chương 1

DÂN SAU KHI BỊ THU HỒI ĐẤT ĐỂ XÂY DựNG CÁC Dự ÁN PHÁT TRIỂN

1.1 Các khái niệm

1.1.1 Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư:

2.48. Khi nghiên cứu về sinh kế của người dân sau khi bị thu hồi đất để thựchiện dự án phát triển kinh tế - xã hội, cần nghiên cứu những vấn đề về công tác thu hồiđất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư để có cái nhìn toàn diện và cụ thể hơn về công tácgiải phóng mặt bằng, vừa là tiền đề trực tiếp vừa là nguyên nhân của phát triển sinh kếbền vững của người dân

- Thu hồi đất: Theo khoản 5 Điều 4 Luật Đất đai: Thu hồi đất là việc Nhà nước

ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổchức, Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật Đất đai

- Giải phóng mặt bằng: Có thể nói giải phóng mặt bằng hay giải tỏa mặt bằng là

một quá trình “làm sạch” mặt bằng thông qua việc thực hiện di dời các công trình xâydựng, vật kiến trúc, cây cối, hoa màu và một bộ phận dân cư trên một diện tích nhấtđịnh nhằm thực hiện quy hoạch, cải tạo hoặc xây dựng công trình mới Theo TS PhanTrung Hiền - khoa Luật, Trường Đại học Cần Thơ, về nội hàm của một số khái niệm

trong Pháp luật đất đai, Tạp chí nghiên cứu lập pháp điện tử, ngày 11/04/2017 [13]

- Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất: Theo khoản 6 Điều 4 Luật Đất đai: Bồi

thường khi Nhà nước thu hồi đấtlà việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đốivới diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất

trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông quađào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới

- Tái định cư: Tái định cư là bao hàm cả việc thực hiện chính sách bồi thường

thiệt hại khi thu hồi đất và tái định cư theo nghĩa hẹp đó chính là quá trình di dời ngườidân đến một nơi ở mới

1.1.2 Sinh kế

1.1.2.1 Khái niệm:

2.50. Người đầu tiên sử dụng khái niệm này là Robert Champers với nghĩa nhưsau “Sinh kế gồm năng lực, tài sản, cách tiếp cận (sự dự trữ, tài nguyên, quyền sở hữu,

2.51. Theo Tổ chức CRD (Trung tâm phát triển nông thôn miền Trung ViệtNam) khi triển khai hoạt động phát triển cộng đồng giải thích rằng sinh kế là “Tập hợptất cả các nguồn lực và khả năng mà con người có được, kết hợp với những quyết định

và hoạt động mà họ thực thi nhằm để kiếm sống cũng như để đạt được các mục tiêu vàước nguyện của họ”1 Trong khung phân tích sinh kế bền vững của DFID (Bộ phát triểnQuốc tế Anh) thì “ Sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồnlực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống” [5]

2.52. Nghiên cứu này tác giả sử dụng khái niệm sinh kế của DFID để triển khaiphân tích các vấn đề sinh kế của hộ dân bị ảnh hưởng bởi dự án Thủy lợi Phước Hòa

1.1.2.2 Đặc điểm và nhân tố ảnh hưởng đến sinh kế:

mỗi hộ gia đình thường có các kế sách sinh nhai khác nhau Chiến lược sinh kế của hộphải dựa vào năm loại nguồn lực (tài sản) sau:

2.54. Nguồn lực con người: Gồm kỹ năng, kiến thức, khả năng lao động và sức

khoẻcon người Các yếu tố đó giúp cho con người có thể theo đuổi những chiến lượctìm kiếm thu nhập khác nhau và đạt những mục tiêu kế sinh nhai của họ Ở mức độ giađình nguồn nhân lực được xem là số lượng và chất lượng nhân lực có sẵn

conngười đặt ra để theo đuổi mục tiêu kế sinh nhai của họ Chúng bao gồm uy tín của

hộ, các mối quan hệ xã hội của hộ

2.56. Nguồn lực tự nhiên: Là cơ sở các tài nguyên thiên nhiên của hộ hay của

cộngđồng, được trông cậy vào để sử dụng cho mục đích sinh kế như đất đai, nguồnnước, địa hình, khí hậu, vật nuôi, cây trồng Trong thực tế, sinh kế của người dânthường bị tác động rất lớn bởi những biến động của nguồn lực tự nhiên Trong cácchương trình giải tỏa mặt bằng, di dân TĐC, việc mất đất hay di chuyển dân đến nơi ởmới đã làm thay đổi nguồn lực tự nhiên ở một nơi cụ thể (nơi đến) của người dân vàqua đó đã làm thay đổi sinh kế của họ

2.57. Nguồn lực vật chất: Bao gồm tài sản hộ gia đình hỗ trợ cho sinh kế như

nhà ở, các phương tiện sản xuất, đi lại, thông tin

2.58. Nguồn lực tài chính: Là những liên quan đến tài chính mà con người có

được như: Nguồn thu nhập tiền mặt, tiền tiết kiệm, tín dụng và các nguồn khác nhưlương, bổng, nguồn hỗ trợ, viện trợ từ bên ngoài cho hộ gia đình và cho cộng đồng.Mỗi hộ dân là một bộ phận cấu thành nên cộng đồng họ đang sống, các tài sản vànguồn lực của họ cũng là một phần tài sản và nguồn lực của cộng đồng đó, vì vậy chiếnlược sinh kế của mỗi hộ đều có sự tương đồng và phù hợp với nhau cũng như phù hợpvới chiến lược sinh kế của cộng đồng

2.59 [14], sinh-ke-ben-vung.

http://www.crdvietnam.ore/vi/quv-trinh-xav-dung-mo-hinh-2.60. Khác với chiến lược sinh kế hộ, chiến lược sinh kế cộng đồng cũng dựatrên năm loại nguồn lực trên nhưng mang ý nghĩa rộng hơn cho cả cộng đồng, đó là:

2.61. (i) Số lượng và chất lượng nguồn nhân lực của cộng đồng; (ii) Thể chế chính trị,phong tục, tập quán, uy tín của cả cộng đồng; (iii) Điều kiện tự nhiên của địa bàn cộngđồng sinh sống; (iv) Cơ sở hạ tầng xã hội hỗ trợ cho sinh kế như giao thông, hệ thốngcấp nước, hệ thống ngăn, tiêu nước, cung cấp năng lượng, thông tin và nguồn tàichính của cộng đồng đó có được từ công tác thu ngân sách, các dự án tài trợ, hoặc thunhập từ nguồn thu của cộng đồng đó

2.62. Trong nghiên cứu này, “Sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (baogồm cả các nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống” củacon người, cộng đồng dân cư bị ảnh hưởng bởi thu hồi đất để xây dựng Dự án Thủy lợiPhước Hòa, sinh sống trên địa bàn 5 xã: Minh Thành, Minh Thắng, Nha Bích, MinhLập và Tân Thành

1.1.3 Sinh kế bền vững

1.1.3.1 Khái niệm

rằng “Một sinh kế được coi là bền vững khi nó có khả năng ứng phó và phục hồi khi bị các tác động, hay có thể thúc đẩy các khả năng và tài sản ở cả thời điểm hiện tại và trong tương lai trong khi không làm xói mòn nền tảng của các nguồn lực tự nhiên”[15].

2.64. Tác giả Koos Neefjes (2000) giải thích sinh kế bền vững là “Một sinh kế phải phụ thuộc vào các khả năng và của cải (cả nguồn lực vật chất và xã hội) và những hoạt động mà tất cả là cần thiết để mưu sinh Sinh kế của một người hay một gia đình

là bền vững khi họ có thể đương đầu và phục hồi trước các căng thẳng và chấn động,

và tồn tại được hoặc nâng cao thêm các khả năng và của cải của mình và cả trong tương lai mà không làm tổn hại đến các nguồn lực môi trường”[16].

2.65. Sinh kế bền vững là vấn đề quan trọng trong nghiên cứu về mưu sinh củangười dân bị thu hồi đất để xây dựng Dự án, không còn tư liệu sản xuất trong khi họcầm tiền mà nhà nước bồi thường nhưng kiến thức kinh doanh hạn chế vì trước đến nay

họ chuyên canh sản xuất nông nghiệp, nhu cầu các thiết bị phục vụ gia đình rất nhiều vàtrong tiềm thức muốn mua dẫn đến tiền mà nhà nước bồi thường sau một khoảng thờigian ngân bị hao hụt nhiều Diện tích đất mua lại nơi khác không bằng diện tích bị thuhồi, sinh kế bền vững bị ảnh hưởng nghiêm trọng

1.1.3.2 Tính bền vững của sinh kế

kế trên 2 phương diện: bền vững về môi trường và bền vững về xã hội Sau này, Scoones (1998), Ashley, C và Carney, D (1999), DFID (2001) và Solesbury (2003) đã phát triển tính bền vững

2.67. của sinh kế trên cả phương diện kinh tế và thể chế và đi đến thống nhất đánh giátính bền vững của sinh kế trên 4 phương diện: Kinh tế, Xã hội, Môi trường và Thể chế.

• Một sinh kế được coi là bền vững về kinh tế khi nó đạt được và duy trì mộtmức phúc lợi kinh tế cơ bản và mức phúc lợi kinh tế này có thể khác nhaugiữa các khu vực

• Tính bền vững về xã hội của sinh kế đạt được khi sự phân biệt xã hội đượcgiảm thiểu và công bằng xã hội đạt được mức tối đa, phát triển môi trườngsinh sống, sản xuất

• Tính bền vững về môi trường đề cập đến việc duy trì hoặc tăng cường năngsuất của các nguồn tài nguyên thiên nhiên vì lợi ích của các thế hệ tương lai

• Một sinh kế có tính bền vững về thể chế khi các cấu trúc hoặc qui trình hiệnhành có khả năng thực hiện chức năng của chúng một cách liên tục và ổnđịnh theo thời gian để hỗ trợ cho việc thực hiện các hoạt động sinh kế

2.68. Có thể nói, một sinh kế sẽ là bền vững khi: (i) Có khả năng thích ứng vàphục hồi trước những cú sốc hoặc đột biến từ bên ngoài; (ii) Không phụ thuộc vào sự

hỗ trợ từ bên ngoài; (iii) Duy trì được năng suất trong dài hạn của các nguồn tài nguyên

thiên và (iv) Không làm phương hại đến các sinh kế khác [6].

1.1.3.3 Tiêu chí đánh giá tính bền vững của sinh kế

ra một số tiêu chí đánh giá tính bền vững của sinh kế trên bốn phương diện: kinh tế, xãhội, môi trường và thể chế

• Bền vững về kinh tế: được đánh giá chủ yếu bằng chỉ tiêu gia tăng thu nhậpcủa hộ gia đình, nâng cao đời sống sản xuất Cuộc sống của người dân TĐCnơi ở mới phải ít nhất là bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ trước khi TĐC

• Bền vững về xã hội: được đánh giá thông qua một số chỉ tiêu như tạo thêm việc làm, giảm nghèo đói, đảm bảo an ninh lương thực

• Bền vững về môi trường: được đánh giá thông qua việc sử dụng bền vữnghơn các nguồn lực tự nhiên (đất, nước, rừng, tài nguyên thủy sản ), khônggây hủy hoại môi trường (như làm ô nhiễm, suy thoái môi trường)

• Bền vững về thể chế: được đánh giá thông qua một số tiêu chí như hệ thốngpháp lý được xây dựng đầy đủ và đồng bộ, qui trình hoạch định chính sách

có sự tham gia của người dân, các cơ quan/tổ chức ở khu vực công và khuvực tư hoạt động có hiệu quả; từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi về thểchế và chính sách để giúp các sinh kế được cải thiện liên tục theo thời gian

nghiệp,

2.71. cộng đồng dân cư, các tổ chức xã hội để tạo ra một môi trường chính sáchthuận lợi

2.72. cho phát triển cuộc sống của cộng đồng dân cư [6]

1.1.4 Lý thuyết khung sinh kế bền vững DFID.

2.74. Trong khung phân tích này, đề cập đến các yếu tố và thành tố hợp thànhsinh kế gồm: (i) Các ưu tiên mà con người có thể nhận biết được; (ii) Các chiến lược

mà họ lựa chọn để theo đuổi các ưu tiên đó; (iii) Các thể chế, chính sách và tổ chứcquyết định đến sự tiếp cận của họ đối với các loại tài sản hay cơ hội và các kết quả mà

họ thu được; (iv) Các tiếp cận của họ đối với 5 loại vốn và khả năng sử dụng hiệu quảcác loại vốn mình có; (v) Bối cảnh sống của con người, bao gồm các xu hướng kinh tế,công nghệ, dân số, các cú sốc và mùa vụ

1.1.4.1 Khung sinh kế bền vững

2.75. Các yếu tố cấu thành khung sinh kế bền vững:

2.76. về cơ bản, các khung sinh kế bền vững đều phân tích sự tác động qua lạicủa 5 nhóm yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế là: (i) nguồn lực sinh kế; (ii) hoạt động sinh

kế, (iii) kết quả sinh kế, (iv) thể chế và chính sách, và (v) bối cảnh bên ngoài Vàkhung sinh kế bền vững cũng liên quan tới khung lý thuyết phục hồi sinh kế cũng làcác nguồn lực, cụ thể là:

2.77.

2.78.Hình 4: Khung sinh kế bền vững của DFID (2001)

2.79. + Nguồn lực sinh kế: Có 5 loại nguồn lực sinh kế:

- Nguồn lực tự nhiên: Gồm các nguồn tài nguyên có trong môi trường tự nhiên

mà con người có thể sử dụng để thực hiện các hoạt động sinh kế, ví dụ: Đấtđai, rừng, tài nguyên nước, không khí, đa dạng sinh học,

- Nguồn lực vật chất: Gồm hệ thống cơ sở hạ tầng cơ bản, ví dụ: đường giaothông, nhà ở, cấp nước, thoát nước, năng lượng (điện), thông tin,

2.91.

(2001)

- Nguồn lực tài chính: Gồm các nguồn vốn khác nhau mà con người sử dụng đểđạt được các mục tiêu sinh kế, bao gồm các khoản tiền tiết kiệm, tiền mặt, trangsức, các khoản vay, các khoản thu nhập,.

- Nguồn lực con người: Gồm các kỹ năng, kiến thức, kinh nghiệm, khả năng laođộng, sức khỏe, trình độ giáo dục, giúp con người thực hiện các hoạt động sinh kế khácnhau và đạt được các kết quả sinh kế mong muốn

- Nguồn lực xã hội: Gồm các mối quan hệ trong xã hội mà con người dựa vào đểthực hiện các hoạt động sinh kế, chủ yếu là các mạng lưới xã hội (các tổ chức chính trị

hoặc dân sự), thành viên của các tổ chức cộng đồng, [9]

2.80. + Hoạt động sinh kế

sẵn có để kiếm sống và đáp ứng những nhu cầu trong cuộc sống Các nhóm dân cư khácnhau trong cộng đồng có những đặc điểm KT-XH và các nguồn lực sinh kế khác nhaunên có những lựa chọn về hoạt động sinh kế khác nhau Các hoạt động sinh kế có thểthực hiện là: sản xuất nông, lâm nghiệp, đánh bắt, nuôi trồng thủy sản, sản xuất côngnghiệp qui mô nhỏ, buôn bán, du lịch,

2.82. + Kết quả sinh kế

các nguồn lực sinh kế khác nhau để thực hiện các hoạt động sinh kế Kết quả sinh kế chủyếu gồm: tăng thu nhập, cải thiện phúc lợi, giảm khả năng bị tổn thương, tăng cường anninh lương thực, sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên

2.84. +Thể chế, chính sách

2.85. Các thể chế và luật pháp, chính sách đóng vai trò quan trọng đối với việcthực hiện thành công các sinh kế Các thể chế và chính sách được xây dựng và hoạt động

ở tất cả các cấp, từ cấp hộ gia đình đến các cấp cao hơn như cấp vùng, quốc gia và quốc

tế Các thể chế và chính sách quyết định khả năng tiếp cận các nguồn lực sinh kế và việcthực hiện các hoạt động sinh kế của các cá nhân, hộ gia đình và các nhóm đối tượng khácnhau

2.86. + Bối cảnh bên ngoài.

(i)các xu hướng (về dân số, nguồn lực sinh kế, các hoạt động kinh tế cấp quốc gia vàquốc tế, sự thay đổi công nghệ), (ii)các cú sốc (về sức khỏe do bệnh dịch, về tự nhiên dothời tiết và thiên tai, về kinh tế do khủng hoảng, về mùa màng/vật nuôi) và (iii) tính mùa

vụ (sự thay đổi giá cả, hoạt động sản xuất, các cơ hội việc làm có tính thời vụ)

2.88. + Nguồn vốn (capital) sinh kế.

2.89. Là những nguồn lực sinh kế của một vùng dùng để quay vòng sản xuất racủa cải vật chất một cách có hiệu quả để phát triển sinh kế cộng đồng một cách bền vững.Nguồn vốn sinh kế càng được sử dụng hiệu quả thì tính bền vững của sinh kế hộ gia

đình/cộng đồng càng cao [3]

1.1.4.2, Phục hồi sinh kế bền vững

2.90. Trong qúa trình bồi thường, di chuyển do tái định cư sẽ làm thay đổi môitrường sống, ảnh hưởng rất lớn đến môi trường sống, lối sống, mất nguồn thu nhập dothay đổi điều kiện sản xuất, các nguồn lực, tài sản của hộ gia đình và cộng đồng Để tồntại, người dân và cộng đồng phải cố gắng nỗ lực hết sức minh để duy trì kinh kế cũ cũngnhư tiếp cận những hoạt động kinh kế mới ở nơi ở mới hoặc nơi ở cũ nhưng điều kiệnhạn hẹp hơn, đây là sự phục hồi sinh kế

tiêu chung, mục tiêu riêng phù hợp với chiến lược phát triển sinh kế của cả cộng đồng đã

bị ảnh hưởng Đó là phương pháp và mức độ kết hợp các lựa chọn và quyết định mà mỗicon người/hộ gia đình đưa ra trong việc sử dụng và quản lý các nguồn vốn nhằm đạt đượcmục tiêu và kết quả sinh kế đã được đề ra Người dân bị thu hồi đất đó là những biếnđộng lớn, ảnh hưởng đến kinh tế, văn hóa của gia đình Để khôi phục các hoạt động kinh

tế, thông thường chia ra 3 giai đoạn chiến lược đó là giai đoạn tồn tại, giai đoạn ổn địnhtái sản xuất và giai đoạn tích lũy

- Tồn tại: Đây là mục tiêu ngắn hạn, đó là lao động để tạo thu nhập chỉ để đủ mứcsống tối thiểu không có tích lũy cũng như không quan tâm đến môi trường xung quanh

- Ôn định và tái sản xuất: Đây là mục tiêu trung hạn gồm nhiều hoạt động nhằm

ổn định môi trường sống cũng như tạo thu nhập và đầu tư ban đầu như trồng cây, xâydựng cơ sở hạ tầng thiết yếu

- Tích luỹ: Là mục tiêu dài hạn nhằm hướng tới sự tăng trưởng, vận dụng điềukiện hiện có trong giai đoạn tái sản xuất, và kết hợp của nhiều hoạt động khác hướng tới

tích luỹ của cải Đây chính là mục tiêu cho sinh kế bền vững [9]

2.92. Các hộ bị thu hồi đất ở Dự án Thủy lợi Phước Hòa phần lớn là người kinh

và các hộ đồng bào dân tộc Stieng, Khơ Me, Tày, Nùng trình độ dân trí thấp và tính thíchnghi không cao với các kiến thức hiện đại Vì vậy, việc tái định cư của họ nếu không có

sự hỗ trợ từ Chủ đầu tư dự án, các tổ chức Nhà nước, Nhà tài trợ, chính quyền địaphương để cùng với người dân xây dựng chiến lược khôi phục sinh kế phù hợp, đúng đắn

sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho cộng đồng bị ảnh hưởng bởi dự án Vì vậy,việc xây dựng Phương án bồi thường tổng thể cho Dự án là cần thiết nhằm xác định cơbản giá bồi thường, hỗ trợ và phương án tái định cư, xây dựng các kế hoạch, phương ántạo sinh kế và chiến lược phát triển kinh tế - xã hội phù hợp cho người dân bị ảnh hưởng,

tiến tới cuộc sống của người dân bị thu hồi đất, vùng tái định cư được ổn định và pháttriển bền vững.

1.1.4.3 Phát triển sinh kế bền vững

2.93. Hội nghị quốc tế về phát triển sinh kế bền vững do DFID tổ chức năm 1998

đã đưa ra dự báo rằng phương pháp tiếp cận sinh kế bền vững sẽ là phương pháp để giảiquyết các vấn đề đói nghèo ở các khu vực chậm phát triển (Carney, 1998)

những áp lực và tác động Nó phải duy trì và nâng cao những năng lực và tài sản vốn cócủa nó cả hiện tại và trong tương lai mà không hủy hoại đến tài nguyên thiên nhiên banđầu (Scoones, 1998) Phát triển sinh kế bền vững đã trở thành một trong những ưu tiêntrong việc đưa ra những can thiệp trong xóa đói giảm nghèo và lập kế hoạch phát triểnkinh tế xã hội dựa trên cộng đồng Nó góp phần vào việc xoá đói giảm nghèo một cáchbền vững và bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường sinh thái Nó giúpcho việc xác định các liên kết giữa xã hội, kinh tế, môi trường và sự tác động của thể chếchính sách trong phát triển nông thôn

1.1.4.4 Mục tiêu của phát triển sinh kế bền vững

thành quả từ chính những cái mà họ cho là nguyên nhân gây nên đói nghèo cho cộngđồng của họ Mục tiêu của phát triển sinh kế kế bền vững đối với các hộ dân bị thu hồi

đất từ Dự án Thủy lợi Phước Hòa bao gồm: [10]

- Có đất để sản xuất trở lại hoặc tạo dựng nghề nghiệp mới, đủ ăn, ổn định chỗ ở,nâng cao nguồn thu nhập;

- Ôn định an ninh, chính trị, nâng cao chất lượng đời sống về văn hóa, kinh tế;

- Giảm những tổn thương từ các trường hợp bất khả kháng như thiên tai, bệnhdịch, thay đổi môi trường sống, môi trường sản xuất và các tác động do mùa vụ gây ratrong quá trình hoạt động sinh kế;

- Sử dụng hiệu quả, tiết kiệm một cách bền vững các nguồn tài nguyên thiên

2.96. nhiên

2.97. 1.1.4.5 Các điều kiện để có sinh kế bền vững

2.98. Điều kiện để có một sinh kế bền vững là xây dựng một chiến lược sinh kếbền vững để sử dụng và tái tạo các nguồn lực tự nhiên và xã hội, tài sản của mình mộtcách bền vững nhất Nhà nước, Nhà tài trợ cần có các chính sách và thể chế như luật, vănbản dưới luật, những qui định, những chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư liên quanđến chiến lược hoạt động sinh kế của người dân và cộng đồng một cách khoa học, có kếhoạch cụ thể trong từng giai đoạn phát triển tạo tiền đề cho mỗi hộ dân định hướng và

thực hiện Để có sinh kế bền vững, mỗi hộ gia đình phải đáp ứng có các tiêu chí sau: [10]

2.99. Nhân lực: bao gồm kỹ năng, kiến thức, sức khỏe, khả năng lao động của

mỗi người trong gia đình, họ cần bàn bạc, phân chia công việc và đoàn kết với nhau đểtìm kiếm thu nhập và đạt những mục tiêu kế sinh nhai của họ

2.100. Nguồn lực xã hội: là vận dụng các mối quan hệ xã hội, uy tín của hộ gia

đình, các cá nhân phục vụ cho phát triển của hộ gia đình

2.101. Nguồn lực tự nhiên: là các tài nguyên thiên nhiên của hộ hay của cộng

đồng,được sử dụng cho mục đích sinh kế như đất, nguồn nước, cây trồng, vật nuôi, môitrường, khí hậu Sinh kế của người dân thường bị tác động rất lớn bởi những biến độngcủa nguồn lực tự nhiên do người dân di chuyển đến nơi ở mới với nguồn lực tự nhiên mới

và qua đó đã làm thay đổi sinh kế của họ

2.102. Nguồn vật chất: gồm tài sản hộ gia đình mà hộ dân có như nhà ở,

cácphương tiện sản xuất, đi lại, thông tin

2.103. Nguồn lực tài chính: đó là liên quan đến tài chính mà hộ dân có như: nguồn

thu nhập tiền mặt, tiền tiết kiệm, tín dụng và các nguồn khác như lương, nguồn hỗ trợ,viện trợ từ bên ngoài cho hộ gia đình

thu hồi đất Dự án thủy lợi Phước Hòa

2.105. Xét về 5 nguồn lực trên, áp dụng cho các hộ bị thu hồi đất Dự án Thủy lợi

Phước Hòa có mấy vấn đề sau: [4]

2.106. Về nguồn nhân lực: Đa số người dân bị thu hồi đất là người Kinh, số ít là

dân tộc thiểu số có sức khoẻ nhưng kiến thức khoa học, kỹ năng lao động để đạt hiệu quả,chất lượng cao trong sản xuất là hạn chế, thu nhập của phần lớn các hộ trong giai đoạnđầu tái định cư không đáp ứng được sinh kế như các kế hoạch của Dự án đặt ra

2.107. Về nguồn lực xã hội: Phần lớn các hộ dân bị thu hồi đất lànhững hộ dân lao

động nông nghiệp thuần tuý, thuộc diện các xã nghèo, quanh năm làm nông nên mối quan

hệ xã hội cũng như uy tín của họ trong mối quan hệ xã hội hạn chế

2.108. Về nguồn lực tự nhiên: Việc tái định cư chỉ bố trí đất ở cho hộ dân là người

Kinh, tiền bồi thường người dân nhận được họ tự tìm kiếm đất nơi khác để canh tác, diệntích đất sản xuất mua thường ít hơn diện tích bị thu hồi do giá đất nơi khác cao hơn vìnhiều người mua Đối với các hộ đồng bào dân tộc được bố trí 400m2 đất ở và 1ha đấtsản xuất tuy nhiên chất lượng đất chưa cao, phí đầu tư lớn do phải cải tạo đất Có thể nói,sinh kế của người dân tái định cư Dự án Thủy lợi Phước Hòa bị tác động khá lớn bởinhững biến động của nguồn lực tự nhiên

2.109. Về nguồn vật chất: Nhà nước đã đầu tư cơ sở hạ tầng trong khu tái định cư

như đường giao thông liên kết với khu tái định cư, đường giao thông nội vùng, hệ thốngđường điện, nước sinh hoạt nhưng qua điều tra cho thấy các công trình hoạt động kém

hiệu quả, không bền vững do nhu cầu sử dụng không cao, phí quản lý điều hành lớn, việcduy tu sửa chữa gặp nhiều khó khăn do thiếu kinh phí.

2.110. về tài chính: Hầu hết các hộ bị thu hồi đất là hộ khó khăn trong đờisống,

nguồn thu nhập chủ yếu từ sản xuất nông nghiệp, được nhà nước bồi thường bằng tiềnmặt nên một số dòng tiền đã sử dụng cho nhu cầu mua sắm các thiết bị thiết yếu trong giađình như xe máy, ti vi Số còn lại mua đất sản xuất nên có thể nói tiềm lực về tài chínhcủa các hộ dân sau khi bị thu hồi đất có thể nói là không có, đặc biệt là nguồn tài chính

dự trữ

2.111 Đánh giá chung: Nhìn chung, điều kiện sinh kế trong thực tại của người

dânsau khi bị thu hồi đất hiện ở trongcác khu tái định cư cũng như ngoài khu tái định cưcủa Dự án Thủy lợi Phước Hòa thì cuộc sống vật chất của nhân dân còn rất khó khăn,nhiều hộ khó có thể phục hồi kinh tế như nơi ở cũ, chưa nói đến phát triển tốt hơn, bềnvững hơn Vấn đề đặt ra là dựa vào các nguồn lực tự nhiên, xã hội, các các thể chế, chínhsách của nhà nước, địa phương để đưa ra một phương án sớm phục hồi và phát triển sinh

kế bền vững cho người dân bị thu hồi đất

xây dựng.

2.113. Trong xây dựng các dự án cơ sở hạ tầng để phục vụ tăng trưởng kinh tế - xãhội, với mục tiêu là mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội tốt đẹp hơn cho cộng đồng dân cưnhưng tiềm ẩn tiêu cực đến cuộc sống và kế sinh nhai của người dân bị thu hồi đất để xâydựng công trình một cách trực tiếp hoặc gián tiếp Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư luôn

là vấn đề phức tạp, nhiều khó khăn bởi chính sách chưa đầy đủ, giá bồi thường khôngbằng giá thị trường, khu vực lân cận dự án thường giá đất đẩy lên cao do quy luật cung -cầu dẫn đến diện tích người dân được bồi thường không thể mua lại bằng đúng diện tích.Đây là mặt tiêu cực khi nó có thể làm nghèo đi một số cộng đồng dân cư nằm trong vùng

dự án

2.114. Hiện nay, mô hình rủi ro của Micheal Cernea - chuyên gia tái định cư củaNgân hàng Thế giới - đã được nghiên cứu và áp dụng trong quá trình xây dựng phương

án bồi thường tổng thể của một dự án tại Việt Nam kể cả vốn trong nước cũng như vốn

ngoài nước Có 8 vấn đề ảnh hưởng là: [6]

1.2.1 Mất đất: Tư liệu sản xuất của người nông dân là đất sản xuất Đất bị mất không chỉ

đơn thuần là tư liệu sản xuất bị mất mà còn cả nguồn lợi do miếng đất đó mang lại Trongthời gian phục hồi sản xuất người dân bị mất đi thu nhập, phải làm các công việc khác đểmưu sinh qua ngày

1.2.2 Mất việc làm : Khi bị thu hồi đất và di dời đến nơi ở mới, người dân không thể

hoặc phải mất thời gian để sử dụng tay nghề hoặc kỹ năng có sẵn để làm việc như trước

và như vậy họ bị mất cơ hội công ăn việc làm ở nơi ở mới

1.2.3 Mất nhà Nhà bị giải tỏa phải phá dỡ và chuyển đến nơi ở mới, họ mất đi thói

quen sinh hoạt ở không gian cũ mà cần thời gian mới có được Một số hộ mất nhà họđang kinh doanh, dịch vụ với cộng đồng dân cư quen biết, ảnh hưởng đến kế sinh nhaichính hoặc nguồn thu nhập bổ sung quan trọng của hộ gia đình

1.2.4 Giảm thu nhập: Việc đất bị thu hồi cùng tài sản trên đất làm giảm thu nhập của

hộ gia đình bị ảnh hưởng bởi đây là nguồn thu nhập thường xuyên mà họ đã gây dựngnhiều năm, và nhìn chung các hộ gia đình này có nguy cơ nghèo đi hoặc gặp khó khăn vềmặt kinh tế sau khi bị thu hồi đất và tái định cư bắt buộc

1.2.5 Tỉ lệ bệnh tật có thể tăng cao: Khi hộ dân vào các khu tái định cư mới, vấn đề

sức khỏe, tinh thần cần phải được chú trọng vì môi trường cuộc sống thường nhật bị thayđổi có thể sức khỏe bị suy giảm Những tác động cần được xem xét từ việc xây dựng dự

án xây dựng khu tái định cư là những tác nhân gây bệnh bên ngoài như ruồi, muỗi, nguồnnước cấp vào nơi tái định cư hay hệ thống rác thải, khí thải

1.2.6 Thiếu ăn: Việc thu hồi đất có thể gia tăng mối rủi ro về thiếu ăn, không chỉ thức

ăn chính mà còn cả các chất dinh dưỡng cần thiết để con người trưởng thành Việc thunhập của các hộ bị giảm hoặc xáo trộn trong quá trình di dời có thể gây ra tình trạng suydinh dưỡng, không tốt cho quá trình phát triển bình thường của con người

1.2.7 Mất nguồn tiếp cận đến các tài sản công cộng: Đây là việc ảnh hưởng lớn nhất

đến người nghèo, do họ không có nhiều tài sản, họ sinh sống nhờ vào các tài sản chungnhư đất rừng, nguồn nước hay nơi chăn thả súc vật Khi đến nơi ở mới làm sinh kế của

họ bị ảnh hưởng nghiêm trọng do tài sản chung này cũng bị thu hồi Vấn đề này trong các

dự án thường bị bỏ qua hoặc không xem xét trong phương án bồi thường, hỗ trợ

1.2.8 Xáo trộn xã hội: Di chuyển dân từ nơi này đến nơi khác thường gây ra xáo trộn.

Xáo trộn trong cấu trúc sinh hoạt xã hội của cộng đồng, trong tổ chức xã hội, trong mốiquan hệ hàng xóm láng giềng, xáo trộn về môi trường sống Việc này không đo đếm đượcnhưng nó lại ảnh hưởng lớn đến người dân làm khó khăn cho cuộc sống, sinh hoạt, kiếm

kế sinh nhai

1.3 Những kinh nghiệm của Hàn Quốc và trong nước trong vấn đề khôi phục, phát triển sinh kế bền vững cho dân bi thu hồi đất ở các dư án Thủy lơi, Thủy điện:

1.3.1 Kinh nghiệmBồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở Hàn Quốc

2.115. ([4/)Theo pháp luật thu hồi đất và bồi thường của Hàn Quốc, nhà nước cóquyền thu hồi đất (có bồi thường) của người dân để sử dụng vào các mục đích sau đây: (i)

Các dự án phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh; (ii) Dự án đường sắt, đường bộ, sânbay, đập nước thủy điện, thủy lợi v.v; (iii) Dự án xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước, nhàmáy điện, viện nghiên cứu v.v; (iv) Dự án xây dựng trường học, thư viện, bảo tàng v.v;(v) Dự án xây dựng nhà, xây dựng cơ sở hạ tầng trong khu đô thị mới, khu nhà ở để chothuê hoặc chuyển nhượng v.v([4]).

2.116. Chính sách, pháp luật về bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở Hàn Quốc

có những điểm đáng lưu ý sau đây:

- Quy trình tham vấn và cưỡng chế Việc bồi thường khi nhà nước thu hồi đất

được thực hiện theo phương thức tham vấn và cưỡng chế với các bước cụ thể sau: (i) Thuthập, chuẩn bị các quy định về tài sản và đất đai có liên quan đến việc thu hồi đất; (ii)Xây dựng và công bố phương án bồi thường; (iii) Thành lập Hội đồng bồi thường; (iv)Đánh giá và tính toán tổng số tiền bồi thường; (v) Yêu cầu tham vấn bồi thường; (vi)Hoàn tất hợp đồng bồi thường Các cơ quan công quyền thỏa thuận với người bị thu hồiđất về phương án, cách thức bồi thường Nếu quá trình tham vấn bị thất bại thì nhà nướcphải sử dụng biện pháp cưỡng chế Theo ông Kim Jaejeong, Cục trưởng Cục Chính sáchđất đai Hàn Quốc, thì ở Hàn Quốc có 85% tổng số các trường hợp nhà nước thu hồi đấtthực hiện thành công theo quy trình tham vấn, chỉ có 15% các trường hợp phải sử dụngphương thức cưỡng chế([2])

- Nguyên tắc bồi thường, được ghi nhận trong các đạo luật về bồi thường khi thu

hồi đất Những nguyên tắc cơ bản bao gồm: (i) Chủ dự án bồi thường cho chủ đất và cánhân có liên quan về những thiệt hại gây ra do thu hồi đất hoặc sử dụng đất cho cáccông trình công cộng; (ii)Việc bồi thường được thực hiện trước khi triển khai dự án; (iii)Bồi thường cho chủ đất bằng tiền mặt hoặc trái phiếu do chủ thực hiện dự án phát hành;(iv) tiền bồi thường được chi trả cho từng cá nhân; (v) Thực hiện bồi thường trọn gói,một lần

- Về thời điểm xác định giá bồi thường, trường hợp thu hồi đất thông qua hình

thức tham vấn thì thời điểm xác định giá bồi thường là thời điểm các bên đạt được thỏathuận đồng thuận về phương án bồi thường Đối với trường hợp thu hồi đất thông quahình thức cưỡng chế thì xác định giá tại thời điểm cơ quan nhà nước có thẩm quyền raquyết định cưỡng chế

- Về xác định giá bồi thường, chủ thực hiện dự án không được tự định giá mà do ít

nhất hai cơ quan định giá thực hiện Đây là các tổ chức tư vấn về giá đất hoạt động độclập theo hình thức doanh nghiệp hoặc công ty cổ phần có chức năng tư vấn về giá đất.Trong trường hợp chủ đất có yêu cầu về việc xác định giá bồi thường thì chủ đầu tư thựchiện dự án có thể lựa chọn thêm một tổ chức tư vấn về định giá đất thứ ba Giá đất được

lựa chọn làm căn cứ xác định bồi thường là giá trung bình cộng của kết quả định giá củahai hoặc ba cơ quan dịch vụ tư vấn về giá đất độc lập được thuê định giá.

- Về bồi thường đất và tài sản trên đất bị thu hồi Bồi thường đối với đất được

thực hiện dựa trên giá đất ở từng khu vực do Chính phủ công bố hàng năm theo Luật

2.117. Công bố giá trị và Định giá bất động sản Tổ chức định giá sẽ tiến hành so sánhcác yếu tố như vị trí, địa hình, môi trường xung quanh có ảnh hưởng đến giá trị của đất,tham chiếu từ hơn 01 hoặc 02 mảnh đất tham khảo so với mảnh đất cần định giá Quátrình định giá cần đảm bảo sự hài hòa giữa giá đất do tổ chức định giá đưa ra và mức giátheo khung giá đất công khai, chính thức của Chính phủ.([4])

- Bồi thường đối với tài sản trên đất bao gồm: nhà ở, cây trồng, công trình xây

dựng, mồ mả Đối với các tài sản khác gắn liền với đất, việc bồi thường được xác định

cụ thể như sau: (i) Bồi thường các quyền sử dụng đối với tài sản (quyền khai thác mỏ,quyền đánh bắt cá, quyền sử dụng nguồn nước ) được thực hiện với mức giá phù hợpthông qua định giá chi phí đầu tư, mức lợi nhuận mong đợi; (ii) Bồi thường thiệt hại doviệc thu hồi đất dẫn đến tạm ngừng hoặc dừng công việc kinh doanh gây ra; (iii) Bồithường thiệt hại về hoa màu trên đất nông nghiệp dựa vào việc xác định doanh thu trênmỗi đơn vị diện tích đất nông nghiệp; (iv) Bồi thường thiệt hại về thu nhập cho người laođộng bị mất việc hoặc tạm thời nghỉ việc do thu hồi đất gây ra Việc bồi thường đượcthực hiện dựa trên căn cứ xác định mức lương trung bình của người lao động theo Luậtliêu chuẩn lao động

- Về tái định cư khi thu hồi đất ở Chủ thực hiện dự án có trách nhiệm xây dựng

khu tái định cư, trả tiền di dời hoặc trả tiền cho quỹ tái định cư Khu tái định cư phải có

hệ thống cơ sở hạ tầng đảm bảo cuộc sống của người dân Người bị thu hồi đất ở được ưutiên mua đất tái định cư với giá ưu đãi thấp hơn 80% so với chi phí phát triển Diện tíchmỗi mảnh đất tái định cư rộng từ 165 m2 - 265 m2

ông Soo Choi, Ph.D - Giám đốc, Trung tâm Chính sách đất đai (Viện Nghiên cứu định cư Hàn Quốc) tại Hội nghị Khoa học “Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế nhằm xây dựng hệ thống quản lý đất đai hiện đại tại Việt Nam”, ngày 10.9.2010 do Bộ Tài nguyên và Môi trường tổ chức tại Hà Nội.

1.3.2 Kinh nghiệm ở Việt Nam

2.119. Việt nam đã có khá nhiều công trình thủy lợi, thủy điện được xây dựng và

đã vận hành ổn định, xong công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư còn khánhiều bất cập Những bất cập đó là:

2.120. + Giá đất bồi thường thiệt hại chưa phù hợp, thường thấp hơn so với giáchuyển nhượng quyền sử dụng đất trên thị trường, có trường hợp sự chênh lệch này tỷ lệcòn khá cao, mỗi nơi mỗi quy định, thiệt thòi nhất vùng giáp ranh 2 tỉnh.

2.121. + Chính sách hỗ trợ: Chính sách hỗ trợ cho người dân gặp nhiều khó khăn

về xác định ngành nghề đào tạo cho người dân, bởi người dân thường tuổi cao, đã làmnông nhiều năm nên việc chuyển đổi nghề nghiệp là rất khó Các tổ chức doanh nghiệp

sử dụng lao động trên địa bàn cũng hạn chế tiếp nhận, tuyển dụng số lao động địaphương, những người có đất bị thu hồi do không có tay nghề, chuyên môn kĩ thuật

thường, giải phóng mặt bằng bình thường vốn đã rất phức tạp Cơ quan thực hiện chưachủ động trong công tác công khai đến người dân chủ trương, chính sách, kế hoạch,phương án bồi thường gây ra nhiều bức xúc trong dư luận nhận dân Một bộ phậnkhông nhỏ cán bộ thực hiện yếu kém trong am hiểu pháp luật đất đai, xuất phát từ ý chíchủ quan, cố tình làm sai lệch pháp luật để hưởng lợi riêng

2.123. + Vấn đề tái định cư còn chậm, chưa được quan tâm, nhiều khu tái định cưchất lượng kém, không đáp ứng được chất lượng công trình, mới đi vào sử dụng đã xuốngcấp, hư hỏng Khu tái định cư thiếu đồng bộ, không có khu vui chơi, giải trí, học tập khithu hồi đất của người dân rồi vẫn chưa có nhà để ở

2.124. + Công tác cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất còn nhiều bất cập, lộnxộn, Nhiều công trình di dời và TĐC cho dân khá lâu nhưng cuộc sống của người dânvẫn chưa được ổn định, thậm chí nhiều hộ còn tái nghèo

2.125. Dự án Thủy điện Lai Châu là công trình trọng điểm quốc gia, đã nhận được

sự quan tâm, chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, sự giúp đỡ của các bộ, ngành có liên quan

và sự phối hợp hiệu quả của hệ thống chính trị địa phương, quan trọng hơn cả chính là sựđồng thuận của các hộ dân bị thu hồi đất để thực hiện dự án mà đa phần là các hộ đồngbào các dân tộc Cả hệ thống chính trị đã làm tốt công tác tuyên truyền, vận động, nângcao nhận thức của bà con các dân tộc vùng lòng hồ, giúp họ hiểu về ý nghĩa quan trọngcủa dự án rồi từ đó họ đã vui vẻ chấp hành chủ trương, chính sách của Nhà nước về côngtác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, tạo điều kiện thuận lợi triển khai dự án Đặc biệt,các khu, điểm tái định cư đã hoàn thành các công trình thiết yếu như san lấp mặt bằng,cấp, thoát nước, đường nội bộ, điện sinh hoạt bản hoàn thành góp phần ổn định sớm đờisống, sinh hoạt và sản xuất cho nhân dân tại khu, điểm tái dịnh cư Điều dễ nhận thấynhất là người dân có nhà ở đẹp và khang trang hơn nơi ở cũ Phong tục tập quán của đồngbào dân tộc vùng lòng hồ được duy trì và phát huy Công tác chính quyền, đoàn thể cũngđược kiện toàn từ thôn, bản đến xã và đi vào hoạt động có hiệu quả Người dân đượcthông tin đầy đủ, công khai, minh bạch, dân chủ về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái

định cư cũng như quy hoạch khu dân cử tạo nên sự đồng thuận cao của người dân vàchính quyền cơ sở Tính đến ngày 31/5/2012, tỉnh Lai Châu đã hoàn thành di chuyển toàn

bộ 2.004 hộ TĐC Thủy điện Lai Châu với 8.260 nhân khẩu Giá trị bồi thường, hỗ trợ đãgiải ngân được 527 tỷ đồng trên tổng số hơn 721 tỷ đồng Được biết, ngoài sự quan tâmđầu tư cơ sở hạ tầng phục vụ đời sống, sinh hoạt, người dân tại các khu TĐC Thủy điệnLai Châu còn được Nhà nước hỗ trợ gạo trong vòng 4 năm Sau tái định cư, tỉnh sẽ tiếptục hỗ trợ bà con xây dựng một số công trình thủy lợi để mở rộng diện tích lúa nước Đốivới những diện tích trồng lúa, hoa màu kém hiệu quả, sẽ hỗ trợ, giúp đỡ bà con triển khaithí điểm các mô hình trồng cây ăn quả Nếu thành công sẽ nhân ra diện rộng”/[10]

2.126. Từ thực tế công tác hỗ trợ các dự án thủy lợi, thủy điện cho thấy, cùng vớiviệc thực hiện tốt công tác đền bù, giải phóng mặt bằng và các chính sách hỗ trợ tái định

cư, phải có những biện pháp hỗ trợ cụ thể về khoa học kỹ thuật, giống, vốn, chuyển đổi

cơ cấu cây trồng vật nuôi và phương thức canh tác phù hợp với điều kiện cụ thể của nơi ởmới và phù hợp với phong tục, tập quán, truyền thống của người dân địa phương Có nhưvậy công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư mới bền vững, hiệu quả

2.128 Thu hồi đất để bồi thường, tái định cư cho các hộ dân để xây

dựng các dự án Thủy lợi nói riêng, dự án phát triển kinh tế xã hội nói chung được xem là vấn đề quan trọng trong các dự án phát triển Ngoàiđạt được mục tiêu của Dự án, việc không kém phần quan trọng là giải quyết là phục hồi và phát triển sinh kế dân cư bị ảnh hưởng trong tiến trình ổn định xã hội Mục tiêu của Nhà nước đối với những hộ gia đình

bị thu hồi đất là được bồi thường, hỗ trợ chuyển đến nơi ở mới bằng hoặc hơn nơi ở cũ cả về kinh tế lẫn xã hội

2.129 Chương 2

DỰNG DỰ ÁN THỦY LỢI PHƯỚC HÒA, TỈNH BÌNH PHƯỚC

2.1.1 Giới thiệu chung dự án

mục tiêu nhằm cung cấp nguồn nước bổ sung cho lưu vực sông Sài Gòn và sông Vàm CỏĐông để phát triển sản xuất nông nghiệp và bổ sung nguồn nước để kiểm soát mặn, cungcấp nước sinh hoạt đô thị và công nghiệp của thành phố Hồ Chí Minh cùng các tỉnh lâncận Tổng diện tích tưới là 48.130 ha Dự án này được thực hiện trên phạm vi 5 tỉnh,thành phố là: Bình Phước, Bình Dương, TP Hồ Chí Minh, Tây Ninh và Long An với diệntích đất bị thu hồi là 3.153 ha, bao gồm khu vực lòng hồ, đập tràn và kênh chuyển nướccác cấp, chuyển nước từ sông Bé sang hồ Dầu Tiếng trên lưu vực sông Sài Gòn Phần lớn

hồ chứa và đập chính nằm trên địa bàn huyện Chơn Thành tỉnh Bình Phước Mực nướcdâng bình thường trong hồ chứa từ 42,5 m đến 42,9 m Dự án được vay vốn bởi Ngânhàng Phát triển Châu Á (ADB), cơ quan phát triển Pháp (AFD) và vốn đối ứng của ChínhPhủ Việt Nam Tổng mức đầu tư Dự án là 6.571 tỷ đồng theo Quyết định số 3415/QĐ-BNN-XD ngày 21/12/2010 của Bộ Nông nghiệp & PTNT

2.1.1.1 Qui mô và các hạng mục của dự án

a) Qui mô dự án : Dự án được thực hiện trên các huyện Chơn Thành, thị xã Đồng Xoài

tỉnh Bình Phước; các huyện Phú Giáo, Bến Cát, Dầu Tiếng tỉnh Bình Dương Kênh chính

và khu tưới Tân Biên thuộc các huyện Tân Biên, Châu Thành tỉnh Tây Ninh Kênh chínhĐức Hòa đi qua các huyện Trảng Bàng tỉnh Tây Ninh, Củ Chi Tp Hồ Chí Minh và huyệnĐức Hòa (khu tưới Đức Hòa) tỉnh Long An

b) Các hạng mục dự án

- Công trình đầu mối gồm (i) hồ chứa dung tích điều tiết 2.45 triệu m3/ngày; (ii)đập đất dài 400m, cao 28.5 m; (iii) đập tràn beton cốt thép và cống xả cát; (iv) cống lấynước dạng ngầm 3 cửa xả;

- Kênh dẫn Phước Hòa - Dầu Tiếng gồm (i) kênh hình thang dài 38.4 km có gia

cố tấm beton cốt thép; (ii) công trình trên kênh (công trình dọc kênh, công trình quakênh) để chuyển nước từ sông Bé qua hồ Dầu Tiếng;

- Kênh chính Tân Biên hình thang dài 22.9 km gia cố tấm beton cốt thép;

- Kênh chính Đức Hòa hình thang dài 17.7 km gia cố tấm beton cốt thép;

2.133. - Hai khu tưới sẽ được dự án đầu tư: (i) khu tưới Tân Biên (TBIS) nằm ởtỉnh Tây Ninh với tổng diện tích yêu cầu tưới là 28.880 ha và; (ii) khu tưới Đức Hoà(DHIS) nằm ở tỉnh Long An Tổng diện tích tưới khoảng 21.446 ha

- Xả hoàn kiệt và bảo vệ môi trường sông Bé, xả đẩy mặn trên sông Sài Gòn;

- Cải thiện môi trường và chất lượng nguồn nước vùng hạ du 2 sông Sài Gòn vàsông Vàm Cỏ Đông

2.1.1.3 Tiến độ thực hiện dự án:

trình đầu mối, kênh chuyển nước, kênh chính Tây Ninh, Long An

2.135. Giai đoạn 2: Từ 2012 đến 2018: Kênh nội đồng 2 khu tưới Tân Biên và Đức Hòa

2.136. Thu hồi đất, bồi thường trên địa bàn tỉnh Bình Phước thực hiện từ 2006 đến 2012 Chương trình hỗ trợ xã hội OSDP thực hiện từ 2012 đến 2015

2.137.

2.138. Hình 5: Hiện trường cụm công trình đầu mối của dự án.

2.1.2. Tổng quan đặc điểm kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu

Bích, Minh Lập huyện Chơn Thành, xã Tân Thành thị xã Đồng Xoài Đây là phạm vi thuhồi đất để xây dựng công trình đầu mối, kênh chuyển nước, đường thi công và hồ chứanước

2.140. - Khu vực tái định cư cho hộ dân có 3 khu:

2.141. + Khu đất ở rộng 10 ha thuộc ấp 1 xã Nha

Bích + Khu đất ở rộng 80ha thuộc ấp 6 xã Nha

Bích

2.93.

ụm đầu mối

chuyển nướcPhước Hòa - DầuTiếng

2.144. Hình 6: Sơ đồ vị trí công trình, các khu tái định cư xã Nha Bích

Theo trang cổng thông tin điện tử Bình Phước tháng 6/2017 thì hiện trạng kinh tế xã hội khu vực TĐC có những đặc điểm sau:

2.1.2.1 Điều kiện tự nhiên

a Vị trí địa lý

13, Quốc lộ 14, cách trung tâm tỉnh lỵ Bình Phước (Thị xã Đồng Xoài) 35km về phíatây Phía Bắc giáp huyện Hớn Quản, phía Nam giáp huyện Bến Cát, Phú Giáo (tỉnhBình Dương), phía Đông giáp huyện Đồng Phú, thị xã Đồng Xoài, phía Tây giáphuyện Dầu Tiếng (tỉnh Bình Dương)

hai tuyến quốc lộ 13 và 14 đi qua, đồng thời tuyến đường Hồ Chí Minh cũng đangtrong giai đoạn thi công sắp hoàn chỉnh; những đường giao thông quan trọng của vùngkinh tế trọng điểm phía Nam chạy qua và giao nhau ở trung tâm thị trấn của huyện,đồng thời là huyết mạch nối liền các tỉnh biên giới miền Đông Nam Bộ, Tây Nguyên

và Thành phố Hồ Chí Minh Ngoài hai trục đường chính, Chơn Thành còn có nhiềuđường liên xã, hình thành một mạng lưới giao thông thuận lợi cho việc giao lưu, pháttriển kinh tế, văn hóa trong và ngoài huyện

2.147.Hiện nay, huyện Chơn Thành có 8 xã và 1 thị trấn

b Điều kiện tự nhiên:

2.148 Diện tích tự nhiên của huyện là 38.357,8 ha, là huyện trung du, địa hình Chơn

Thành thoai thoải, độ cao trung bình từ 50 đến 55m Vùng đất đỏ bazan ở phía Đông

2.96. + Khu đất ở và đất sản xuất cho các hộ đồng bào dân tộc rộng 240 ha thuộc ấp Tà Thiết huyện Lộc Ninh Tỉnh Bình Phước

2.97.

70m Còn lại là vùng đất xám phát triển trên phù sa cổ có địa hình thấp, độ cao so vớimực

đỏ 10%, đất dốc tụ và đất sông suối ao hồ chiếm phần còn lại Nước ngọt cho sản xuất vàsinh hoạt ở Chơn Thành được cung cấp bởi nguồn nước ngầm và hàng chục dòng suốilớn nhỏ chảy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam thuận tiện cho việc sản xuất, canh tác vàchăn nuôi

2.150. Chơn Thành nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa đặc trưng của vùngĐông Nam Bộ với hai mùa mưa và khô rõ rệt (mùa mưa bắt đầu từ tháng 5 đến tháng 10,mùa khô bắt đầu từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau) Lượng mưa trung bình hàng năm khácao từ 2.000 - 3.000 mm/năm Hướng gió chính là hướng Đông Bắc vào mùa khô vàhướng Tây Nam vào mùa mưa Nhiệt độ trung bình khoảng 26oC, nhưng có sự chênhlệch nhiệt độ giữa ngày và đêm từ 7 - 9oC Biên độ chênh lệch này thuận lợi cho việctăng năng suất cây trồng, vật nuôi trên địa bàn

2.I.2.2 Điều kiện xã hội

a Dân cư và thành phần dân tộc

khẩu với 20.993 hộ, gồm 15 dân tộc anh em như: Kinh, STiêng, Khơme, Tàmun, Châu

Ro, Hoa trong có các dân tộc thiểu số chiếm khoảng hơn 7,6% dân số

b Giáo dục, y tế

đều có trường, và các điểm trường ở vùng xa Tuy nhiên cơ sơ trường, vật chất, nơi ở củagiáo viên còn thiếu thốn, chưa đáp ứng yêu cầu trường chuẩn quốc gia Dụng cụ chogiảng dạy và học tập còn thiếu thốn nhiều, tỷ lệ học sinh đến tuổi đến trường chưa cao, tỷ

lệ học sinh bỏ học vẫn xảy ra Cơ sở khám chữa bệnh - Bệnh xá được xây dựng tại khutrung tâm các xã nhưng trang bị dụng cụ chữa trị, thuốc chữa bệnh còn thiếu thốn

2.153. Ở các khu tái định cư, hạ tầng kỹ thuật như trường học và trạm xá chưađược đầu tư xây dựng mới, người dân sử dụng trường học, trạm y tế cách khu tái định cư7km

c Phong tục tập quán

Khơ Me, Stieng mỗi dân tộc có tập tục sống riêng và tập quán khác nhau

tộc Khmer, diễn ra vào khoảng trung tuần tháng Tư hàng năm tại các chùa, các phun sóc

Lễ Chol Chnăm Thmay cũng là những ngày Tết của Campuchia, Lào, Thái Lan,Myanma, Sri Lanka Ngoài tôn giáo chính là Phật giáo, người Khmer còn tin rằng mỗinăm có một vị thần trên trời (Têvôđa) được sai xuống để chăm lo cho cuộc sống và con

người trong năm đó, hết năm lại về trời để vị thần khác xuống hạ giới Những ngày nàytrở thành, lễ hội truyền thống của cả cộng đồng Tổ chức nhiều trò vui như đốt đèn trời,đốt ông lói, đánh quay lửa Các cụ già kể cổ tích, thần thoại, chuyện cũ cho con cháunghe

trong việc gắn bó mật thiết giữa con người với hồn lúa, giữa con người với sông suối,con người với con người Lễ này do một gia đình tổ chức, cho dù tốn kém đến đâunhưng gia đình mời tất cả cộng đồng về dự hội ăn mừng được mùa lúa bội thu, đánh cồngchiêng mời tất cả các vị thần, các hồn lúa ở rẫy khác của cộng đồng về dự Đây là nhữnggiá trị nhân văn sâu sắc trong việc tổ chức lễ hội cúng lúa của người S’tiêng

2.157. Các làn điệu dân ca của dân tộc S’tiêng rất phong phú và đa dạng như: hátgiao duyên, đối đáp nó không chỉ thể hiện sự giao lưu văn hóa mà còn giúp con ngườihiểu nhau hơn, người làng này hiểu người làng khác Giá trị văn hóa lớn nhất ở đây chính

là những định hướng giáo dục con người hiểu biết cội nguồn dân tộc, quê hương mình,gìn giữ và phát huy những từ ngữ trong các làn điệu dân ca hàm chứa sâu sắc mối quan

hệ trong gia đình, họ hàng, anh em, trong lao động sản xuất để truyền dạy cho thế hệsau

2.1.2.3 Hiện trạng cơ sở hạ tầng kỹ thuật

a Giao thông: Hiện nay, trong huyện có Quốc lộ 13, 14 đi quađịa bàn thị trấn, hệ thống

giao thông nông thôn liên xã - bản đã được bê tông hóa

b Hiện trạng hệ thống cấp điện: đã có điện lưới quốc gia về đến 100%trung tâm xã.

c Hiện trạng hệ thống cấp nước: Số ít người dân đang sử dụngnguồn nước sạch theo

trương trình mục tiêu quốc gia, số còn lại sử dụng giếng khoan, giếng đào, nước mặt từ

hồ Phước Hòa

d Hiện trạng hệ thống thông tin liên lạc: Hiện tại đã được phủ sóngmạng Viettel,

Vinaphon, 3G và các mạng khác; cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin đến hầu hết các xãtrong huyện

2.1.2.4 Phát triển kinh tế

của UBND huyện Chơn Thành tổng giá trị sản xuất tăng 9,7% Giá trị sản xuất nôngnghiệp tăng 0,35%; công nghiệp tăng 15%, xây dựng tăng 33%; thương mại - dịch vụtăng 8% Tổng thu ngân sách đạt 225,5 tỷ đồng, tăng 12,4% so với ước thực hiện năm

2016 Tổng chi ngân sách 330 tỷ đồng, bằng 108,1% so với ước thực hiện năm 2016 Tỷ

lệ hộ dân sử dụng điện đạt 98% Giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống còn 1,48%, số hộ thoátnghèo là 48 hộ; tỷ lệ suất sinh giảm 0,47o/oo Giải quyết việc làm cho 4.400 lao động Tỷ

lệ mua bảo hiểm y tế đạt 72,7% Tỷ lệ học sinh đi học đúng độ tuổi 99% Năm 2018,

trọng trong cơ cấu kinh tế đạt: nông - lâm nghiệp 53,3%; tiểu thủ công nghiệp, xây dựng25,2%; dịch vụ 21,38% Thu nhập bình quân đầu người đạt 5,5 triệu đồng/năm, đạt 100%mục tiêu nghị quyết.

a Sản xuất nông nghiệp

2.159. Theo số liệu thống kê của huyện Chơn Thành tháng 6/2017 thì sản xuất nông - lâm nghiệp có bước phát triển khá toàn diện, giá trị sản xuất đạt 4.228,73 tỷ đồng

Đã hình thành một số mô hình mới trong phát triển nông - lâm nghiệp với hàng nghìn ha,Tích cực áp dụng khoa học tiến bộ trong sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi đem lại hiệu quả kinh tế cao Tổng sản lượng lương thực 22.000 tấn, đạt 110% mục tiêu nghị quyết; lương thực bình quân đầu người 410kg/năm, đạt 106,7% so với mục tiêu nghị quyết

b Tiểu thủ công nghiệp, khai khoáng

2.160. Các ngành tiểu thủ công nghiệp, khai khoáng được duy trì và mở rộng, đãtập trung quy hoạch và ưu tiên phát triển các cơ sở khai thác, sản xuất vật liệu xây dựng,như: sét, gạch nung, đá các loại, cát; chế biến nông, lâm sản Nhìn chung, các ngành tiểuthủ công nghiệp đã cơ bản đáp ứng được nhu cầu sử dụng tại chỗ

2.2 Công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư dự án thủy lợi Phước Hòa.

2.2.1 Cơ sở pháp lý:

2.2.1.1 Pháp luật Việt Nam

- Luật đất đai ban hành ngày 26 tháng 11 năm 2003

- Nghị định 197/NĐ-CP ngày 03 tháng 12 năm 2004 của Chính Phủ về ban hành chínhsách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Quyết định số 4425 QĐ/BNN-XD ngày 07 tháng 10 năm 2003 của Bộ Nông nghiệp &PTNT về việc phê duyệt kế hoạch tái định cư Dự án thủy lợi Phước Hòa

- Nghị định 188/2004/NĐ-CP, ngày 16 tháng 11 năm 2004 của Chính Phủ, quy định vềphương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất;

- Thông tư 116/2004/TT-BTC, ngày 17/12/2004 của Bộ Tài Chính, Hướng dẫn thựchiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03 tháng 12 năm 2004 của Chính phủ về bồithường,hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất;

- Nghị định 181 /2004/NĐ-CP, ban hành 29/10/2004 của Chính phủ, hướng dẫn thi hànhLuật đất đai năm 2003;

- Nghị định 17/2006/NĐ-CP nhằm kết hợp và vận dụng Luật Đất đai năm 2003, Nghịđịnh 187 (tháng 11/2004) và Nghị định 197;

- Nghị định 84/2007/NĐ-CP Ban hành ngày 25 tháng 5 năm 2007 qui định bổ sung vềviệc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất,trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất và giải quyết

- Quyết định số 45/2007/QĐ-UBND ngày 29/8/2007 của UBND tỉnh Bình Phước vềviệc phê duyệt chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư xây dựng Dự án Thủy lợiPhước Hòa trên địa bàn tỉnh Bình Phước Trong đó chính sách hỗ trợ cho người dân bịảnh hưởng quy định như sau:

2.161. Điều 16 Bồi thường cho người lao động do ngừng việc

2.162. Tổ chức kinh tế, hộ sản xuất kinh doanh có đăng kỷ kinh doanh có thuê lao động theo hợp đồng lao động, bị ngừng sản xuất kinh doanh khi Nhà nước thu hồi đất thì người lao động được áp dụng bồi thường theo chế độ trợ cấp ngừng việc quy định tại Khoản 3, Điều 62 của Bộ Luật Lao động Đối tượng được bồi thường là người lao động quy định tại Điểm a, b, Khoản 1, Điều 27 của Bộ Luật Lao động Thời gian tính bồi thường là thời gian ngừng sản xuất kinh doanh và tối đa không quá 06 tháng.

2.163. Điều 17 Hỗ trợ di chuyển

1 Hộ gia đình khi bị Nhà nước thu hồi đất phải di chuyển nhà ở đến địa điểm mới (do bị thu hồi hết đất hoặc diện tích đất còn lại không thể tiếp tục sinh sống theo quy định Khoản 1, Điều 11 của Quy định này) trong phạm vi tỉnh được hỗ trợ 3.000.000 đồng/hộ, nếu di chuyển sang tỉnh khác thì được hỗ trợ 5.000.000 đồng/hộ.

2 Các tổ chức có đủ điều kiện bồi thường thiệt hại tài sản khi bị thu hồi đất mà phải di chuyển cơ sở, được hỗ trợ chi phí thực tế di chuyển, tháo dỡ và lắp đặt do UBND tỉnh quyết định cho từng trường hợp cụ thể theo đề nghị của Sở Tài chính.

3 Người bị thu hồi hết đất ở và không còn chỗ ở nào khác, trong thời gian chờ tạo lập chỗ ở mới, được bố trí vào nhà tạm ở nếu có quỹ nhà ở hoặc được hỗ trợ 500.000 đồng/hộ/01 tháng với thời gian hỗ trợ không quá 06 tháng cho 01 hộ.

2.164. Điều 18 Hỗ trợ ổn định đời sống và ổn định sản xuất

1 Hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất trên 30% diện tích đất nông nghiệp được giao (có từ 01 ha đất bị thu hồi trở lên), được hỗ trợ

ổn định đời sống trong thời gian 03 tháng với số tiền là: 100.000 đồng/tháng/nhân khẩu nếu không phải di chuyển chỗ ở và thời gian 06 tháng nếu phải di chuyển chỗ ở do bị thu hồi hết đất Trường hợp đặc biệt Hội đồng Bồi thường đề xuất giải quyết riêng.

2 Đối với các hộ gia đình có đất bị thu hồi hết và có đăng kỷ hộ khẩu thường trú tại nơi

bị giải tỏa, phải di chuyển chỗ ở thì được hỗ trợ như sau:

- Hỗ trợ ổn định cuộc sống với mức 600.000 đồng/nhân khẩu (trường hợp đã hỗ trợ theo Khoản 1 thì không xét hỗ trợ theo điểm này).

- Hỗ trợ 1.000.000 đồng/hộ đối với các hộ gia đình chính sách có công với cách mạng.

- Hỗ trợ 2.000.000 đồng/hộ đối với các gia đình thương binh, liệt sĩ.

3 Khi Nhà nước thu hồi đất của tổ chức kinh tế, hộ sản xuất kinh doanh có đăng kỷ kinh doanh mà bị ngừng sản xuất kinh doanh thì được hỗ trợ bằng 30% một năm thu nhập