Lựa chọn kỹ thuật xoa bóp thể thao thúc đẩy quá trình hồi phục sau tập luyện cho câu lạc bộ bóng chuyền nam trường đại học sư phạm hà nội 2(2018)

LÊ VĂN HOÀNG LỰA CHỌN KỸ THUẬT XOA BÓP THỂ THAO THÚC ĐẨY QUÁ TRÌNH HỒI PHỤC SAU TẬP LUYỆN CHO CÂU LẠC BỘ BÓNG CHUYỀN NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

LÊ VĂN HOÀNG

LỰA CHỌN KỸ THUẬT XOA BÓP THỂ THAO THÚC ĐẨY QUÁ TRÌNH HỒI PHỤC SAU TẬP LUYỆN CHO CÂU LẠC

BỘ BÓNG CHUYỀN NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

HÀ NỘI - 2018

LÊ VĂN HOÀNG

LỰA CHỌN KỸ THUẬT XOA BÓP

THỂ THAO THÚC ĐẨY QUÁ TRÌNH HỒI PHỤC SAU TẬP LUYỆN CHO CÂU LẠC

BỘ BÓNG CHUYỀN NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Giáo Dục Thể Chất

Người hướng dẫn khoa học

ThS: NGUYỄN THỊ THƠM

HÀ NỘI, 2018

Tên tôi là: Lê Văn Hoàng

Sinh viên K40 khoa Giáo dục thể chất, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Em xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp được hoàn thành là kết quả nghiên cứu nỗ lực của bản thân

Bản khóa luận tốt nghiệp này không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác Nếu sai em xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Lê Văn Hoàng

ĐC Đối chứng ĐHQG Đại học quốc gia ĐHSP Đại học sư phạm

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 4

1.1 Quan điểm của Đảng, Nhà nước về công tác GDTC trường học 4

1.2 Đặc điểm hoạt động của môn bóng chuyền 6

1.2.1 Hệ cơ 6

1.2.2 Hệ máu 7

1.2.3 Hệ tim mạch 7

1.2.4 Hệ hô hấp 7

1.2.5 Năng lượng tiêu hao 7

1.3 Khái niệm mệt mỏi 8

1.4 Cơ chế và đặc điểm của mệt mỏi trong tập luyện thể lực và hoạt động thể dục thể thao ở các vùng cường độ khác nhau 9

1.5 Khái niệm về hồi phục 11

1.6 Quy luật diễn biến các quá trình hồi phục chức năng cơ thể nam sinh viên trong tập luyện thể dục thể thao 12

1.7 Các giai đoạn của quá trình hồi phục 13

1.8 Chuẩn đoán mệt mỏi 15

1.9 Xoa bóp hồi phục 18

1.9.1 Khái niệm xoa bóp hồi phục 18

1.9.2 Tác dụng của xoa bóp hồi phục 18

1.9.3 Tác dụng sinh lý và kỹ thuật xoa bóp 20

1.10 Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi 18 – 22 21

1.10.1 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi 18 – 22 21

1.10.2 Đặc điểm sinh lý lứa tuổi 18 – 22 22

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP VÀ TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU 25

2.1 Nhiệm vụ nghiên cứu 25

2.2 Phương pháp nghiên cứu 25

2.2.1 Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu 25

2.2.2 Phương pháp phỏng vấn 26

2.2.3 Phương pháp kiểm tra sư phạm 26

2.2.7 Phương pháp toán học thống kê 32

2.3 Tổ chức nghiên cứu 33

2.3.1 Thời gian nghiên cứu 33

2.3.2 Địa điểm nghiên cứu 34

2.3.3 Đối tượng nghiên cứu 34

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 35

3.1 Nghiên cứu thực trạng việc thực hiện các bài tập xoa bóp thúc đẩy quá trình hồi phục sau giờ tập cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 35

3.1.1 Đánh giá thực trạng việc sử dụng bài tập xoa bóp hồi phục sau giờ tập cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 35

3.1.2 Đánh giá thực trạng việc thực hiện các bài tập xoa bóp thúc đẩy quá trình hồi phục tích cực sau giờ tập cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền trường Đạ học Sư phạm Hà Nội 2 36

3.1.3 Thực trạng đặc điểm biểu hiện bên ngoài của mệt mỏi ngay sau tập luyện của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 38

3.1.4 Thực trạng trình độ thể lực của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền nam trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 43

3.1.5 Thực trạng hiệu quả sử dụng các phương tiện hồi phục của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền nam trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

45

3.2 Lựa chọn hệ thống bài tập xoa bóp nhằm thúc đẩy quá trình hồi phục tích cực sau giờ tập cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 48

3.2.2 Lựa chọn các vùng, bộ phận áp dụng bài tập xoa bóp hồi phục cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền nam trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

51

3.2.3 Lựa chọn bài tập xoa bóp nhằm thúc đẩy quá trình hối phục sau tập luyện cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền nam trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 52

3.2.4 Lựa chọn thời gian áp dụng cho các động tác xoa bóp thúc đẩy quá trình hồi phục cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 66

3.2.5 Ứng dụng các bài tập xoa bóp đã lựa chọn thúc đẩy hồi phục sau tập luyện cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 67

3.2.6 Đánh giá hiệu quả ứng dụng bài tập xoa bóp thúc đẩy quá trình hồi phục sau tập luyện cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền nam trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 68

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 80

PHỤ LỤC 82

TT Nội dung Trang

Sơ đồ 1 Biến đổi chức năng trong và sau hoạt động thể lực 14

Sơ đồ 2 Tác dụng chính của xoa bóp hồi phục 19

Bảng 2.2 Thang điểm đánh giá thành tích nhảy dây của nam sinh

viên

28

Bảng 3.1 Kết quả quan sát về thực trạng sử dụng các bài tập xoa

bóp thúc đẩy quá trình hồi phục sau giờ tập cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền trường đại học sư phạm Hà Nội 2 (10 giáo án)

35

Bảng 3.2 Kết quả phỏng vấn thực trạng việc thực hiện bài tập hồi

phục cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 (N=30)

37

Bảng 3.3 Đặc điểm biểu hiện bên ngoài của mệt mỏi ngay sau tập

luyện của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2(N=30)

38

Bảng 3.4 Cảm giác đau mỏi chủ quan ngay sau tập luyện của

nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền trường Đại học

Sư phạm Hà Nội 2 (N=30)

39

Bảng 3.5 Thực trạng cảm giác đau mỏi chủ quan ngay sau tập

luyện của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 nhóm đối chứng trước thực nghiệm (N=15)

40

Bảng 3.6 Thực trạng cảm giác đau mỏi chủ quan ngay sau tập

luyện của nam sinh viên câu lạc bộ Bóng chuyền trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 nhóm thực nghiệm trước thực nghiệm (N=15)

42

Bảng 3.7 Lựa chọn test đánh giá trình độ thể lực của nam sinh

viên câu lạc bộ bóng chuyền trường Đại học Sư phạm

43

trước thực nghiệm

Bảng 3.9 Kết quả phỏng vấn lựa chọn các test đánh giá khả năng

hồi phục cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 (N=6)

45

Bảng 3.10 Thực trạng hiệu quả sử dụng các phương pháp hồi phục

sau tập luyện của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 trước thực nghiệm

46

Bảng 3.11 Kết quả phỏng vấn đánh giá mức độ quan trọng của các

yêu cầu lựa chọn bài tập hồi phục (N=6)

50

Bảng 3.12 Kết quả phỏng vấn lựa chọn bộ phận thực hiện xoa bóp

cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyển Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 (N=6)

51

Bảng 3.13 Kết quả phỏng vấn lựa chọn hệ thống các bài tập xoa

bóp thúc đẩy quá trình hồi phục cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyển Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 (N=6)

53

Bảng 3.14 Kết quả phỏng vấn lựa chọn thời gian áp dụng các động

tác xoa bóp thúc đẩy quá trình hồi phục cho nam sinh viên câu bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 (N=6)

66

Bảng 3.15 Kết quả phỏng vấn đánh giá đặc điểm biểu hiện mệt

mỏi bên ngoài ngay sau tập luyện của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 sau thực nghiệm (N=30)

69

Bảng 3.16 Kết quả phỏng vấn đánh giá cảm giác đau mỏi chủ quan

ngay sau tập luyện của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 ở nhóm đối chứng sau thực nghiệm (N=15)

70

nghiệm (N=15)

Bảng 3.18 Đánh giá trình độ thể lực của nam sinh viên câu lạc bộ

bóng chuyển trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 sau thực nghiệm

73

Bảng 3.19 Đánh giá hiệu quả sử dụng các phương pháp hồi phục

sau tập luyện của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 sau thực nghiệm

75

ĐẶT VẤN ĐỀ

Xoa bóp có tác dụng đối với một số cơ quan, hệ cơ quan như hệ thần kinh có tác dụng kích thích thần kinh trung ương tiết ra endorphine gây cảm giác dễ chịu, khoan khoái, giảm căng thẳng Đối với hệ thần kinh vận động xoa bóp sẽ đẩy nhanh quá trình hình thành histamin và các chất Axetylcolin; đối với những tổ chức phần mềm thì giúp tiết ra một số loại axitamin giúp tăng cường chức năng của hệ thần kinh dinh dưỡng và chi phối chức năng của

cơ quan nội tạng Đối với hệ da xoa bóp làm tăng trường lực cơ ở da, tăng tính đàn hồi của da, kích thích chức năng miễn dịch không đặc hiệu của da, tăng chức năng bảo vệ của da Còn với hệ cơ nhờ có xoa bóp mà số lượng mao mạch tham gia hoạt động tăng, tuần hoàn máu trong cơ được tăng lên kéo theo sự gia tăng về khả năng cung cấp oxy và các chất dinh dưỡng, đồng thời đào thải nhanh các sản phẩm cuối cùng của quá trình trao đổi chất Các hiện tượng như phù nề, co cứng, hoặc đau cơ sau buổi tập luyện gắng sức được khắc phục dễ dàng bằng các phương pháp xoa bóp khác nhau Đối với khớp, dây chằng và gân thì xoa bóp có tác dụng rất tốt đối với ổ khớp, dây chằng và gân, xoa bóp làm tăng nhiệt độ, tăng số lượng mao mạch tham gia hoạt động, làm giãn các mạch máu, tăng cường khả năng cung cấp máu, tăng cường dinh dưỡng đến bao khớp, dây chằng, ổ khớp, gân cơ nên bao khớp dây chằng mềm mại tăng đàn tính và đảm bảo cho sức bền sinh học Tăng tính thấm của màng sụn, màng hoạt dịch, bao hoạt dịch đẩy nhanh quá trình hình thành hoạt dịch nên là một biện pháp hữu hiệu để ngăn ngừa và điều trị các chấn thương khớp, cũng như các bệnh thoái hoá khớp trong tập luyện và thi đấu thể dục thể thao… Như vậy có thể thấy rằng xoa bóp có một ý nghĩa và tác dụng rất lớn đối với các hệ cơ quan trong cơ thể và nhờ có xoa bóp mà khả năng làm việc của cơ thể sẽ hồi phục nhanh hơn

Bóng chuyền là một môn thể thao đối kháng đồng đội, trong hoạt động đòi hỏi sự tập trung cao độ và thường sử dụng tay, chân cùng các cơ thân mình để di chuyển, thực hiện các kỹ chiến thuật có bóng và không bóng Vì vậy, trong tập luyện rất dễ xảy ra chấn thương và chóng mệt mỏi ở tay, chân

và các cơ thân mình Mà đặc thù câu lạc bộ bóng chuyền nam Trường Đại học

Sư phạm Hà Nội 2 là trong quá trình học tập tham gia câu lạc bộ bóng chuyền của nhà trường thì ngoài việc đảm bảo thời gian tập luyện, các em còn phải đảm bảo kết quả học tập tốt Do đặc thù tập luyện nên sau các buổi tập trở về lớp học các em thường có biểu hiện mệt mỏi, buồn ngủ, sự tập trung chú ý bài học thấp, chất lượng buổi học kém hiệu quả, kéo theo kết quả học tập của các

em không được như mong đợi Chưa kể đến trường hợp trong tập luyện bóng chuyền còn gặp chấn thương như đứt dây chằng, trật khớp, viên cơ Như vậy, sau vận động cần phải có quá trình hồi phục tốt để làm nền tảng nâng cao khả năng thích nghi, hiệu suất vận động, giảm mệt mỏi sau tập luyện… nên vấn đề hồi phục năng lực vận động cho sinh viên trong câu lạc bộ bóng chuyền nam Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 sau tập luyện là điều vô cùng cần thiết

Do đó ứng dụng kỹ thuật xoa bóp thể thao vào sau tập luyện có thể thúc đẩy hồi phục sau tập luyện cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 là yếu tố quan trọng

Từ cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề chúng tôi tiến hành nghiên cứu

đề tài: “Lựa chọn kỹ thuật xoa bóp thể thao thúc đẩy quá trình hồi phục sau tập luyện cho câu lạc bộ bóng chuyền nam Trường Đại học Sư phạm

Hà Nội 2”

Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở phân tích lý luận và thực trạng việc

thực hiện hệ thống bài tập thúc đẩy quá trình hồi phục, đề tài tiến hành với mục đích: xây dựng bài tập xoa bóp thể thao nhằm thúc đẩy quá trình hồi

phục tích cực sau tập luyện cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

Giả thuyết khoa học:

Nếu bài tập xoa bóp mà chúng tôi áp dụng là đúng thì quá trình hồi phục sẽ được nâng cao góp phần làm tăng hiệu quả trong quá trình tập luyện của câu lạc bộ bóng chuyền nam Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Quan điểm của Đảng, Nhà nước về công tác GDTC trường học

Chăm sóc sức khỏe, tăng cường thể chất của nhân dân được coi là một nhiệm vụ quan trọng của Đảng và Chính phủ Nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc đòi hỏi nhân dân ta phải có sức khỏe dồi dào, thể chất cường tráng…

Đó chính là quan điểm của Đảng ta về phát triển sự nghiệp thể dục, thể thao Việt Nam và cũng là lời khuyến cáo của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với toàn dân ta trong lời kêu gọi toàn dân tập thể dục từ những ngày đầu tiên xây dựng nước Việt Nam dân chủ cộng hòa “Dân cường thì nước thịnh” Cho đến nay, Đảng và Nhà nước ta vẫn không ngừng quan tâm, chỉ đạo ngành thể dục, thể thao nước nhà nỗ lực phấn đấu thực hiện bằng được mục tiêu quan trọng này [1], [2], [10]

Thực hiện đường lối của Đảng ta về phát triển công tác thể dục thể thao trong thời kỳ đổi mới, “xây dựng chiến lược quốc gia về nâng cao sức khỏe, tầm vóc con người Việt Nam, tăng tuổi thọ và cải thiện chất lượng giống nòi Tăng cường thể lực của thanh niên Phát triển mạnh thể dục, thể thao, kết hợp thể thao phong trào và thể thao thành tích cao, dân tộc và hiện đại Có chính sách và cơ chế phù hợp để bồi dưỡng, phát triển tài năng, đưa thể thao nước ta đạt vị trí cao ở khu vực, từng bước tiếp cận với châu lục và thế giới ở những

bộ môn Việt Nam có ưu thế” [1], [2], [10]

Luật Giáo dục được Quốc hội khóa IX Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 2/12/1998 và pháp lệnh TDTT được Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua tháng 9/2000 quy định:“Nhà nước coi trọng TDTT trong trường học nhằm phát triển và hoàn thiện thể chất cho tầng lớp

thanh niên nhi đồng GDTC là nội dung giáo dục bắt buộc đối với học sinh, sinh viên được thực hiện trong hệ thống giáo dục quốc dân từ mầm non đến đại học TDTT trường học bao gồm việc tiến hành chương trình GDTC bắt buộc và tổ chức TDTT ngoại khóa cho người học Nhà nước khuyến khích và tạo điều kiện cho học sinh được tập TDTT phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và điều kiện từng nơi GDTC là một bộ phận quan trọng để thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện, góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa” [10]

Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 01/12/2011 của Bộ Chính trị về tăng cường

sự lãnh đạo của Đảng, tạo bước phát triển mạnh mẽ về thể dục, thể thao đến

năm 2020 đưa ra nhiệm vụ và giải pháp về nâng cao chất lượng, hiệu quả

GDTC và hoạt động thể thao trong trường học, đó là: TDTT trường học là bộ phận quan trọng của phong trào thể dục, thể thao, một mặt của giáo dục toàn diện nhân cách học sinh, sinh viên, cần được quan tâm đầu tư đúng mức Xây dựng và thực hiện “Đề án tổng thể phát triển GDTC và thể thao trường học” Thực hiện tốt GDTC theo chương trình nội khóa; phát triển mạnh các hoạt động thể thao trường học, bảo đảm mục tiêu phát triển thể lực toàn diện

và kỹ năng vận động cơ bản của học sinh, sinh viên và góp phần đào tạo năng khiếu và tài năng thể thao [1], [2], [10]

Đổi mới chương trình và phương pháp GDTC, gắn GDTC với giáo dục ý chí, đạo đức, giáo dục quốc phòng, giáo dục sức khỏe và kỹ năng sống của học sinh, sinh viên Đãi ngộ hợp lý và phát huy năng lực đội ngũ giáo viên thể dục hiện có, mở rộng và nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, hướng dẫn viên thể dục cho trường học; củng cố các cơ sở nghiên cứu khoa học về tâm sinh lý lứa tuổi và thể dục, thể thao trường học [10]

1.2 Đặc điểm hoạt động của môn bóng chuyền

Bóng chuyền là môn hoạt động không có chu kỳ, công suất hoạt động tối

đa Các nam sinh viên phải có sức mạnh trong các pha đập bóng tấn công, có sức mạnh tốt để bật cao, nhanh nhẹn trước các pha tấn công của đối phương trong phòng thủ và bền bỉ trong suốt thời gian thi đấu [11]

1.2.1 Hệ cơ

Sức mạnh của cơ bắp được huy động tối đa trong những tình huống giậm nhảy và đập bóng Khi đó lực và tốc độ của cơ bắp đóng vai trò quyết định, trước đó cơ bắp không cần sự căng cơ tối đa nhưng lúc nào cũng cần một sự chuẩn bị sẵn sàng để có thể phát sinh lực trong mọi tình huống tấn công và phản công do đó hệ cơ sẽ luôn mệt mỏi nhiều cả về thần kinh chi phối lẫn năng lượng tiêu hao và các sản phẩm của quá trình trao đổi chất tích tụ tại các

hệ cơ Mệt mỏi chủ yếu ở các cơ ở vai, tay, hông và chân [3], [7]

- Theo chế độ hoạt động của cơ: Bóng chuyền là môn thể thao hoạt động với công suất dưới tối đa không có chu kỳ Đặc thù hoạt động của cơ vừa hoạt động cơ tĩnh lực trong các kỹ thuật phòng thủ (chuẩn bị đỡ bóng) vừa hoạt động cơ động trong các kỹ thuật tấn công và phản công do đó cơ hoạt động theo cả hai cơ chế có cơ đẳng trương và co cơ đẳng trường [4], [5], [6], [9]

- Theo khối lượng cơ tham gia: khối lượng cơ tham gia là toàn thân và tập trung chủ yếu vào các cơ vùng vai, cánh tay, hông và chi dưới

+ Các cơ ở vai: cơ thang, cơ trám lớn, cơ trám bé và cơ delta

+ Các cơ ở cánh tay: cơ nhị đầu cánh tay, cơ quạ cánh tay, cơ cánh tay trước,

cơ tam đầu cánh tay Ở cẳng tay có cơ cánh tay quay, cơ sấp tròn

+ Các cơ ở chi dưới: cơ mông lớn, cơ tứ đầu đùi, cơ thắt lưng chậu, cơ nhị đầu đùi, cơ dép…

- Theo cường độ và thời gian kéo dài hoạt động cơ: thời gian thi đấu kéo dài hàng giờ, đặc điểm chuyển hóa năng lượng hỗn hợp vừa ưa khí, vừa yếm

khí Cơ thể mệt mỏi do căng thẳng thần kinh, do ứ động các sản phẩm trao đổi chất và do cạn dự trữ năng lượng

1.2.2 Hệ máu

Nhìn chung hệ máu của nam sinh viên có biến đổi nhưng không rõ rệt, số lượng hồng cầu và bạch cầu tăng không nhiều Hàm lượng đường huyết giảm dần theo thời gian, khi các hoạt động cơ kéo dài thì hàm lượng acid lactic tích

tụ trong máu tăng do quá trình phân giải yếm khí glucoza, nồng độ pH giảm làm cho mất cân bằng nội môi Điều này gây nên mệt mỏi cơ bắp và ngộ độc

các sản phẩm trao đổi chất [4], [5]

1.2.3 Hệ tim mạch

Tần số nhịp tim tăng lên khoảng 140 – 150 lần/phút Đặc điểm quan trọng nhất là nhịp tim của nam sinh viên tăng cao sau khi thực hiện các động tác

mang sức mạnh cũng như sau khi kết thúc các tình huống thi đấu [4], [16]

Lưu lượng tâm thu tăng nhẹ vào khoảng 140 – 150 ml/p Huyết áp tối đa đạt 160 - 180 mmHg, thể tích tâm thu tăng mạnh so với yên tĩnh Huyết áp tối

thiểu tăng nhẹ hoặc không đổi

1.2.5 Năng lượng tiêu hao

Do đặc thù là môn vận động với công suất dưới tối đa Quá trình phân giải ATP – CP chỉ chiếm 20%, 55% là do phân giải yếm khí và 25% do các quá trình ưa khí Việc cung cấp glucoza chủ yếu là glucogen của cơ, việc sử dụng glucoza máu rất hạn chế Chức năng bài tiết và điều hòa thân nhiệt biến đối không đáng kể [4], [5], [6], [8]

1.3 Khái niệm mệt mỏi

Mệt mỏi là một trong những vấn đề y sinh trọng tâm cần nghiên cứu trong thể thao, một vấn đề có ý nghĩa lý thuyết to lớn và ý nghĩa thực hành quan trọng đối với hoạt động của con người trong lao động nói chung và thể thao nói riêng [4], [7], [8], [16] Hiện nay, tồn tại nhiều khái niệm khác nhau về mệt mỏi tùy theo các khía cạnh khác nhau (sinh lý, tâm lý, xã hội) [4]

- Về mặt sinh lý: Theo F.C Barlet (1953) thì mệt mỏi là trạng thái giảm khả năng lao động do hoạt động kéo dài trong điều kiện bình thường, còn V.V Rozenblat (1975) thì cho rằng mệt mỏi là hiện tượng giảm khả năng lao động có ý nghĩa tạm thời và có khả năng phục hồi

- Về mặt tâm lý: Mệt mỏi là một cảm giác khó chịu làm giảm khả năng lao động, mệt mỏi là một cảm giác không rõ rệt đi từ khoái lạc do một hoạt động được thỏa mãn đầy đủ, báo hiệu nhu cầu nghỉ ngơi hồi phục, cho đến cảm giác khó chịu hay suy sụp rã rời (Morin, 1946)

- Về mặt xã hội: Mệt mỏi là sự giảm năng suất, chất lượng công việc hay thành phẩm và có thể đưa đến tai nạn lao động

Tóm lại, mệt mỏi là một hiện tượng tâm sinh lý bình thường, một trạng thái tất yếu của cơ thể xuất hiện do thực hiện gánh nặng lao động thể lực hoặc tập luyện thể dục thể thao, là sự giảm sút tạm thời khả năng lao động, là sự suy giảm các chức năng thần kinh trung ương, thần kinh cơ, chức năng vận động, chức năng hệ thần kinh thực vật, hệ thống thể dịch vì sự phối hợp giữa chúng

mà biểu hiện là cảm giác mệt Về mặt sinh học, mệt mỏi là một phản ứng bảo

vệ báo hiệu cho cơ thể phải ngừng lao động để tránh sự suy kiệt các dự trữ chức năng, bảo vệ cơ thể khỏi sự căng thẳng kéo dài và bên cạnh đó mệt mỏi như một hiện tượng lưu giấu vết của hoạt động cơ đã thực hiện, thúc đẩy sự phát triển khả năng thích nghi chức năng và thích nghi sinh hóa, kích thích sự gia tăng năng lực vận động và trình độ rèn luyện của cơ thể Không có cảm

giác mệt mỏi con người không thể có được cảm giác thỏa mãn với công việc mình đã làm Trong huấn luyện thể dục thể thao, ta thường nói, nếu không có mệt mỏi thì không có huấn luyện, không có hồi phục thì không có nâng cao

1.4 Cơ chế và đặc điểm của mệt mỏi trong tập luyện thể lực và hoạt động thể dục thể thao ở các vùng cường độ khác nhau

Cơ chế mệt mỏi: Các nghiên cứu về mệt mỏi được tiến hành mạnh mẽ từ

những năm giữa thế kỉ XIX, khi đó người ta đã đưa ra hai thuyết chính về cơ chế gây mệt mỏi: thuyết thể dịch - cục bộ và thuyết thần kinh trung ương (V.V Rozenblat, 1975) [4], [7]

Mệt mỏi cũng bị chi phối bởi các yếu tố tâm lý K.K.Platonov (1964) khi làm thí nghiệm gây nên trạng thái căng thẳng cảm xúc thấy xuất hiện rối loạn động tác lao động (động tác thừa, thiếu hiệp đồng, động tác mạnh hơn ) và một số rối loạn thực vật (thay đổi sắc mặt, nhịp hô hấp, nhịp tim ) Say mê hứng thú trong lao động là cơ sở của sáng tạo, do đó khả năng lao động không giảm mà thường tăng

Hiện nay, mệt mỏi trong hoạt động thể lực được giải thích bằng bốn cơ chế

cơ bản sau:

Mệt mỏi do các trung tâm thần kinh [4], [7]:

Khi thực hiện bất kỳ một bài tập thể lực nào đều diễn ra những biến đổi chức năng của các trung tâm thần kinh điều khiển hoạt động cơ và hệ thống đảm bảo dinh dưỡng, đặc biệt là các trung khu thần kinh ở vỏ não Khi thực hiện các bài tập có cường độ lớn hoặc kéo dài, các xung động thần kinh (với tần số cao hoặc kéo dài đơn điệu) từ các cảm thụ bản thể (recepters) ở các cơ, khớp, dây chẳng, gân, ổ khớp liên tục được truyền về các trung tâm thần kinh

ở vỏ não và các trung tâm vận động của tủy sống có thể làm cho các trung tâm này bị hưng phấn tột độ - gây ức chế trên giới hạn và gây mệt mỏi Theo

Pavlov sự mệt mỏi này là biểu hiện của ức chế bảo vệ trên giới hạn khi hưng phấn quá mức

Trong trạng thái mệt mỏi, giảm hàm lượng ATP trong các noron thần kinh

và rối loạn sự tổng hợp Acetylcholyne trong các tổ chức xináp thần kinh cơ, kết quả là rối loạn sự hình thành và dẫn truyền các xung động thần kinh đến các cơ hoạt động

Mệt mỏi có thể liên quan đến những thay đổi trong hoạt động của hệ thống thần kinh thực vật và hệ thống nội tiết Những thay đổi trong hoạt động của các hệ thống này có thể dẫn đến rối loạn điều khiển chức năng thực vật và rối loạn đảm bảo năng lượng cho hoạt động cơ

Trong quá trình thực hiện các bài tập thể lực, sự xuất hiện mệt mỏi sẽ ức chế hoạt động của các tuyến nội tiết (trong đã có hệ thống giao cảm - tủy thượng thận), giảm tiết các hormone, và giảm hoạt tính của hàng loạt các men miozin ATP - aza kiểm soát sự chuyển hóa năng lượng hóa học thành cơ học Giảm tốc độ tái tổng hợp ATP, tự động giảm công suất vận cơ

Mệt mỏi do nhiễm độc các sản phẩm chuyển hóa: Trong các hoạt động

cơ với cường độ vận động lớn, năng lượng được cung cấp chủ yếu bằng phân giải glucose yếm khí và tạo ra nhiều acid lactic trong các tế bào cơ Khi acid này khuyếch tán vào máu và gây nên sự thay đổi cân bằng kiềm toan, giá trị

pH máu có thể giảm xuống dưới 6,9 sau khi thực hiện bài tập công suất tối đa trong 40 - 60 giây Giảm pH máu dẫn đến giảm hoạt tính của hàng loạt men (phospho fructokinza, ATP, aza ) và hoạt tính của chúng thường cao trong môi trường kiềm nhẹ (pH = 7,35 - 7,40) dẫn đến ức chế quá trình gluco phân, tức là hạn chế cung cấp năng lượng cho sự co cơ, kết quả là làm giảm khả năng hoạt động của cơ Thực hiện những bài tập có cường độ lớn trong thời gian dài, một lượng mỡ đáng kể từ các kho dự trữ được huy động vào quá trình cung cấp năng lượng đi tới gan và bị phân hủy (khi hàm lượng cortisol

huyết tương tăng quá cao), lypid được huy động thành các ketoacid đơn giản của nó, dẫn đến tình trạng nguy hiểm (nhiễm toan - ketosis) Tăng cường phân hủy protid dẫn đến tăng hàm lượng urê máu Như vậy sự tích lũy các sản phẩm chuyển hóa làm cơ thể bị nhiễm độc gây nên trạng thái mệt mỏi [4], [7]

Mệt mỏi do cạn kiệt dự trữ năng lượng: Các nguồn dự trữ năng lượng có

thể bị tiêu hao đáng kể trong các loại hình hoạt động khác nhau và có thể là nguyên nhân gây nên tình trạng mệt mỏi Đối với các hoạt động yếm khí công suất tối đa, mệt mỏi là do cạn kiệt ATP và CP dự trữ trong cơ, còn các hoạt động yếm khí dưới tối đa một trong những nguyên nhân gây mệt mỏi là

do cạn kiệt nguồn glycogen cơ [4], [7]

Sau khi thực hiện bài tập công suất tối đa trong thời gian ngắn, hàm lượng

CP trong cơ có thể kiệt quệ hoàn toàn, hàm lượng ATP trong cơ giảm xuống mức 60 - 70% so với yên tĩnh Giảm tốc độ tái tổng hợp ATP có thể là nguyên nhân xuất hiện mệt mỏi [4], [7]

Mệt mỏi do thiếu oxy trong vận động: Trong một số loại hình vận động

với công suất lớn, hệ vận chuyển oxy không có khả năng đáp ứng đầy đủ nhu cầu oxy của cơ thể Thiếu oxy làm cho các tế bào thần kinh và tế bào cơ bị

"ngạt thở" gây ra hiện tượng ức chế thần kinh trung ương và tích tụ acid lactic hoặc cạn kiệt dự trữ năng lượng do không được tái tổng hợp kịp thời và gây nên mệt mỏi Như vậy, không thể hạn chế nguyên nhân gây mệt mỏi ở một cơ quan hay hệ thống riêng lẻ và mệt mỏi xuất hiện trong một loại hình vận động nào đó cũng không phải chỉ theo một cơ chế nhất định mà có thể là sự kết hợp của nhiều cơ chế khác nhau

1.5 Khái niệm về hồi phục

Hồi phục là sau khi kết thúc lượng vận động bài tập, tất cả các chức năng của cơ thể dần dần được trở về trạng thái ban đầu Trong giai đoạn hồi phục xảy ra sự đào thải các sản phẩm trao đổi chất, phục hồi nguồn dự trữ năng

lượng, dự trữ tái tạo lượng men đã bị tiêu hao trong thời gian hoạt động cơ

Về thực chất đó là sự phục hồi cân bằng nội môi Hồi phục không chỉ là quá trình đưa cơ thể trở về trạng thái ban đầu mà trong quá trình này cũng xảy ra nâng cao khả năng chức phận của cơ thể gọi là hồi phục vượt mức [3], [6], [7], [11], [14]

- Sự hồi phục: Tập hợp tất cả những biến đổi chức năng cơ thể trong giai đoạn hồi phục được gọi là sự hồi phục

- Trạng thái hồi phục: Trạng thái cơ thể khi các quá trình hồi phục còn đang diễn ra được gọi là "trạng thái hồi phục"

- Quá trình hồi phục: Các quá trình sinh lý đảm bảo hồi phục những biến đổi chức năng của cơ thể sau lượng vận động bài tập được gọi là quá trình hồi phục

- Giai đoạn hồi phục: Thời gian sau lượng vận động bài tập diễn ra sự hồi phục được gọi là giai đoạn hồi phục

1.6 Quy luật diễn biến các quá trình hồi phục chức năng cơ thể nam sinh viên trong tập luyện thể dục thể thao

I.P Pavlov là người đầu tiên đã khám phá ra hàng loạt quy luật diễn biến các quá trình hồi phục mà cho đến nay vẫn còn giữ nguyên giá trị Sau đây là một số nhận định của ông:

+ Trong cơ quan đang hoạt động, bên cạnh các quá trình phá vỡ và suy kiệt luôn diễn ra quá trình hồi phục Quá trình hồi phục không chỉ diễn ra sau khi kết thúc công việc, mà nó đã diễn ra ngay trong khi lao động [4], [7]

+ Mối quan hệ giữa mức độ suy kiệt và tốc độ hồi phục phụ thuộc vào cường độ của vận động Trong thời gian thực hiện các gánh nặng có cường độ lớn, quá trình hồi phục không ở trạng thái bù lại hoàn toàn các tiêu hao năng lượng, bởi vậy quá trình bù trừ hoàn toàn các biến đổi sẽ diễn ra muộn hơn - trong thời gian nghỉ

+ Sự hồi phục các nguồn dự trữ bị tiêu hao diễn ra không chỉ về mức xuất phát ban đầu, mà có thể vượt lên cao (hồi phục vượt mức)

Theo IU.V Pholbort (1951), A.V Chogovagze và L.A Butchenco (1984)

sự lặp lại các gánh nặng thể lực có thể dẫn đến sự phát triển hai quá trình trái ngược nhau trong cơ thể [7]:

+ Nếu các lượng vận động thể lực sau được bắt đầu thực hiện ở giai đoạn khi cơ thể đạt được trạng thái ban đầu, và các quá trình hồi phục đảm bảo sự

bổ sung và tích lũy nguồn năng lượng dự trữ một cách thỏa đáng hay vượt mức ban đầu thì sẽ phát triển trạng thái đối luyện (biến đổi cấu trúc), tăng cường khả năng chức năng của cơ thể

+ Nếu khả năng lao động chưa được hồi phục về trạng thái ban đầu, thì lượng vận động thể lực mới sẽ gây ra quá trình ngược lại (rối loạn - mệt mỏi quá sức)

Sự dần dần biến mất các biểu hiện của mệt mỏi, sự hồi phục trạng thái chức năng và khả năng lao động của cơ thể về mức hay vượt mức ban đầu (trước tập luyện) tương ứng với giai đoạn hồi phục Thời gian của giai đoạn hồi phục phụ thuộc vào tính chất và mức độ của sự mệt mỏi, trạng thái của cơ thể, các đặc điểm của hệ thống thần kinh và điều kiện môi trường Sự hồi phục diễn ra càng nhanh thì sự thích nghi của cơ thể với bài tập sau càng tốt

1.7 Các giai đoạn của quá trình hồi phục

Các quá trình hồi phục diễn ra theo dạng sóng, IA.M.Kos (1986) đã chia quá trình hồi phục ra làm 4 pha:

- Pha hồi phục nhanh

- Pha hồi phục chậm

- Pha hồi phục vượt mức

- Pha hồi phục muộn

Theo tác giả hai pha đầu tương đương với giai đoạn hồi phục khả năng hoạt động bị giảm do kết quả của tập luyện mệt mỏi kéo dài, pha thứ ba gia tăng khả năng hoạt động hay còn gọi là pha hồi phục vượt mức, pha thứ tư khả năng tập luyện trở về trạng thái xuất phát

Sơ đồ 1: Biến đổi chức năng trong và sau hoạt động thể lực

Phụ thuộc vào xu hướng chung của các biến đổi sinh lý, sinh hóa và thời gian cần thiết để hồi phục những biến đổi đã về mức bình thường, nhiều tác giả chia ra hai quá trình hồi phục: Hồi phục nhanh và hồi phục muộn [4], [7], [9]

- Hồi phục nhanh lan truyền trong khoảng 30 - 90 phút đầu của giai đoạn hồi phục, có thể kéo dài lâu hơn sau những lượng vận động thể lực có cường

độ lớn và kéo dài Ở giai đoạn này diễn ra quá trình phân giải các sản phẩm

của quá trình chuyển hóa yếm khí tích tụ trong thời gian thực hiện lượng vận động và trả món nợ O2

- Hồi phục muộn kéo dài trong nhiều giờ đồng hồ thậm chí vài ngày sau tập luyện phụ thuộc vào cường độ và thời gian thực hiện bài tập

Trong giai đoạn này tăng cường các quá trình trao đổi tái tạo và khắc phục các rối loạn cân bằng ion và hormon trong cơ thể, phục hồi nguồn dự trữ năng lượng của cơ thể, tăng cường tổng hợp các men và protid cấu trúc bị hủy trong quá trình hoạt động cơ

Trong giai đoạn hồi phục muộn có pha hồi phục vượt mức với đặc điểm là khả năng hoạt động thể lực và nhiều chức năng liên quan đến khả năng hoạt động thể lực (chủ yếu hồi phục vượt mức dự trữ năng lượng) của cơ thể sau hoạt động với cường độ lớn không chỉ hồi phục về mức trước vận động mà còn vượt quá mức đó Trong thực tế huấn luyện, nếu buổi tập sau được bắt đầu từ trong pha hồi phục vượt mức sẽ là cơ sở để nâng cao năng lực vận động, thành tích thể thao [9]

1.8 Chuẩn đoán mệt mỏi

Trong thể thao, việc chẩn đoán và nghiên cứu các chỉ số kèm theo cũng như thông báo tín hiệu của mệt mỏi (dấu hiệu chủ quan và dấu hiệu khách quan) có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Các biểu hiện chính của mệt mỏi như: Rối loạn sự phối hợp động tác; không có khả năng hình thành và nắm bắt các

kỹ năng, kỹ xảo mới, rối loạn các kỹ năng động tác quen thuộc, tăng lượng tiêu hao năng lượng mà trước hết là gluxit trên một đơn vị công việc được hoàn thành [5], [8], [13]

Theo V.V Rozenblat (1975) các chỉ tiêu khách quan của mệt mỏi bao gồm: Những chỉ tiêu về sự thay đổi khả năng vận động: Trong thực tế để đánh giá chỉ tiêu này có nhiều khó khăn nên thường được đánh giá gián tiếp thông qua các test, các thí nghiệm về sức co cơ động, co cơ tĩnh

- Những chỉ tiêu về sự giảm chất lượng khả năng vận động, được đánh giá gián tiếp qua số lượng sai sót trong vận động, số lượng các sản phẩm không

đủ chất lượng, hoặc những sai sót trong quá trình hoàn thành các bài tập mẫu

- Những chỉ tiêu về sự rối loạn điều hòa các quá trình có liên quan đến khả năng lao động như: Thay đổi (rối loạn) các định hình động tác, giảm chất lượng các quá trình điều hòa sinh lý trong tập luyện Những biến đổi chức năng sinh lý của cơ thể thường đi song song với mức độ mệt mỏi

- Các chỉ tiêu thuộc chức năng thần kinh trung ương như: Điện não, thời gian phản xạ cảm giác - vận động, các thử nghiệm đánh giá các quá trình sinh

lý Khi mệt mỏi, tốc độ xử lý thông tin giảm, thời gian phản xạ - vận động đơn giản và phức tạp kéo dài Các thử nghiệm tâm lý như trí nhớ, chú ý, tư duy, tri giác đều giảm sút

- Các chỉ tiêu về chức năng thực vật: Tuần hoàn (tần số mạch, huyết áp, điện tim ), hô hấp (tần số hô hấp, độ sâu hô hấp )

- Các chỉ tiêu thuộc chức năng các cơ quan vận động và giác quan (thính giác, thị giác): Lực bóp tay, lực kéo thân, độ run, tần số nhấp nháy trương lực

cơ thả lỏng và căng tối đa Các chỉ tiêu này được đo trước và sau vận động, thông qua sự biến đổi của chúng có thể đánh giá được mức độ mệt mỏi

- Khi mệt quá sức, xảy ra các rối loạn sinh lý, sinh hóa sâu sắc và khó phục hồi sau khi được nghỉ ngơi, đồng thời tăng khả năng lao động bị giảm sút nhiều Theo Tô Như Khuê (1978) thì mệt quá sức là một trạng thái bệnh lý, diễn ra qua 3 giai đoạn [9], [16]:

+ Giai đoạn phản ứng dao động:

Các cơ chế bù trừ rối loạn, nhưng cơ thể vẫn có khả năng cầm cự, dành lại được từng lúc, từng bộ phận được giữ lại trong trạng thái ổn định nào đó Đây

là trạng thái chuyển tiếp từ mệt sinh lý sang mệt quá sức

+ Giai đoạn phản ứng rối loạn:

- Trong trường hợp mệt mỏi quá sức cấp tính hoặc tối cấp tính, có sự suy sụp của chức năng sinh lý với các biến đổi chuyển hóa sâu sắc, có thể gây tử vong

- Trong trường hợp mệt mỏi quá sức mãn tính, trạng thái ổn định của cơ thể không thiết lập lại được, cơ chế điều tiết bị rối loạn nghiêm trọng Các triệu chứng tập trung vào hai hội chứng sau: rối loạn thần kinh chức năng (rối loạn giấc ngủ, rối loạn các quá trình tâm lý, hạ huyết áp, rối loạn tiêu hóa ) và rối loạn chức năng tuyến thượng thận dẫn đến rối loạn chuyển hóa

+ Giai đoạn suy kiệt:

Tổn thương hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh thực vật ở mức gần như loạn thần kinh (thờ ơ, tiêu cực, thụ động); tổn thương hệ thống nội tiết (giảm sút mạnh 17 - hydroxyl và 17 - desoxycorticoid, giảm mức đáp ứng của bạch cầu ái toan với adrenlyn )

Mệt mỏi quá sức là một trạng thái nên tránh, vì nó là một trạng thái bệnh lý nghiêm trọng trong thể thao, cần phát hiện sớm và có biện pháp khắc phục [13], [15]

Tóm lại, vấn đề mệt mỏi được các nhà khoa học đề ra từ rất sớm và hiện nay vẫn còn là vấn đề thời sự, rất cần được quan tâm nghiên cứu trên cả phương diện lý luận và thực tiễn, nó có ứng dụng quan trọng trong các loại hình hoạt động thể lực đặc thù như: trong đào tạo phi công, các quân binh chủng đặc biệt và trong huấn luyện thể dục thể thao, trong đó đặc biệt là vấn

đề nâng cao thành tích thể thao Nhưng theo ý kiến của nhiều nhà bác học, nó vẫn chưa được giải quyết triệt để

Như vậy, các gánh nặng thể lực căng thẳng, kéo dài nhất định sẽ kéo theo

sự mệt mỏi ở một mức độ nào đó, tiếp sau đó là một quá trình hồi phục, kích thích sự tổ chức lại có tính thích nghi trong cơ thể Mối quan hệ lẫn nhau của

sự mệt mỏi và hồi phục, về bản chất là cơ sở sinh lý của quá trình huấn luyện thể thao

1.9 Xoa bóp hồi phục:

1.9.1 Khái niệm xoa bóp hồi phục

Xoa bóp hồi phục là phương pháp vận dụng các phương tiện và kỹ thuật cơ bản của xoa bóp lên cơ thể người tập thể thao nhằm thúc đẩy quá trình hồi phục [7]

Xoa bóp hồi phục là phương pháp đơn giản, dễ thực hiện, tiện dụng và là phương pháp cực kỳ hữu hiệu chống lại mệt mỏi, nâng cao năng lực vận động, phát triển các tố chất thể lực Rất nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả trên thế giới đã đề cập đến vấn đề ảnh hưởng sinh lý của xoa bóp đối với cơ thể người Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh rằng, tác dụng sinh lý của xoa bóp đối với cơ thể người là những ảnh hưởng mà trong

đó có sự tổng hợp hiệu quả của các kích thích từ các cơ quan cảm thụ (receptor) nội tạng, hệ thống cơ xương khớp và da Xoa bóp gây các ảnh hưởng khu trú hay các ảnh hưởng thần kinh chung theo cơ chế phản xạ, cơ chế thể dịch, cơ chế thần kinh Dưới ảnh hưởng của xoa bóp diễn ra các thay đổi chức năng của hệ thống thần kinh trung ương và hệ thần kinh ngoại biên,

hệ thống tim mạch, hệ thống hô hấp, tuần hoàn, thúc đẩy các quá trình trao đổi chất [3], [8], [13]

1.9.2 Tác dụng của xoa bóp hồi phục

Xoa bóp hồi phục thường được áp dụng trong quá trình tập luyện (giữa các bài tập của môn thể dục dụng cụ hoặc thể dục nhịp điệu), trong quá trình chuyển tiếp giữa các dụng cụ (các loại tạ trong môn cử tạ) [7], [9]

- Giữa các buổi tập (nếu như tiến hành 2 hoặc 3 lần tập trong ngày), trong thi đấu (trong thời gian nghỉ giữa các hiệp đấu)

- Sau ngày thi đấu hoặc sau khi kết thúc giải để loại bỏ sự căng thẳng về tâm lý, làm giảm sự căng cơ và hồi phục khả năng làm việc của cơ thể

Đối với các vận động viên quyền anh, võ, vật, bóng rổ, bóng chuyền do thời gian nghỉ giữa các hiệp đấu rất ít, nhưng yêu cầu hồi phục để nâng cao khả năng hoạt động của cơ thể lại rất cao cho nên việc xoa bóp là điều rất cần thiết Trong trường hợp này có thể tiến hành xoa bóp toàn thân hoặc xoa bóp cục bộ

Sơ đồ 2: Tác dụng chính của xoa bóp hồi phục

Như vậy trong trường hợp này có thể tiến hành xoa bóp toàn thân hoặc xoa bóp một số bộ phận có tác dụng:

- Loại bỏ ức chế tâm lý và giảm trương lực cơ

- Hồi phục và nâng cao khả năng hoạt động chung và chuyên môn của từng

bộ phận cũng như toàn bộ cơ thể

- Loại trừ cảm giác căng thẳng thần kinh, tâm lý, đau đớn

- Bình thường hóa giấc ngủ

- Tăng cường tuần hoàn, hô hấp, quá trình trao đổi chất, tạo điều kiện hồi phục tối ưu trạng thái chức năng cơ thể sau vận động

Đối với các môn thi đấu tập thể và một số môn đối kháng cá nhân có thời gian nghỉ dài hơn, việc xoa bóp hồi phục thường được tiến hành giữa trận đấu trong khoảng thời gian 5 - 10 phút

Sau khi tập luyện hoặc thi đấu, tuỳ thuộc vào mức độ mệt mỏi xoa bóp hồi phục sẽ được thực hiện từ 1-3 giờ Thời gian thực hiện sẽ phụ thuộc vào đặc điểm của môn thể thao chuyên sâu, đặc điểm mệt mỏi và trạng thái cơ thể của vận động viên (thông thường là vào khoảng 25- 35 phút) Khi xoa bóp nên tiến hành ở nơi hơi tối, có kèm theo âm nhạc hoặc nhạc màu và bắt đầu thực hiện ở phần lưng rồi đến phần trên và dưới của đùi, cẳng chân, tay, ngực, bụng

Khi xoa bóp hồi phục không được dùng fomas và kem mà chỉ nên sử dụng các thủ thuật như vuốt, miết, xát, nhào cơ, rung và tránh sử dụng các động tác gây kích thích như đấm, chém,vỗ

Khi vuốt nên thực hiện mặt trong của lòng bàn tay ngón tay cái choãi ra và day nhẹ tại điểm xoa bóp

Nếu người tập thể thao quá mệt mỏi thì tốt nhất là nên tiến hành xoa bóp toàn thân, còn nếu mệt mỏi vừa phải thì chỉ nên thực hiện ở những bộ phận cơ thể tham gia hoạt động nhiều

Nếu xoa bóp toàn thân thì phải vận dụng tối đa các phương pháp, phương tiện để thúc đẩy quá trình hồi phục, còn nếu chỉ xoa bóp trên từng bộ phận thì cần phải căn cứ vào tình hình cụ thể và thể trạng của vận động viên để lựa chọn hình thức, động tác xoa bóp thích hợp

1.9.3 Tác dụng sinh lý và kỹ thuật xoa bóp [7], [9]

Các thủ thuật của xoa bóp có tính chất cơ học và rất đa dạng Tuỳ theo cường độ và nhịp điệu mà nó làm cho an thần hay kích thích Do đó tuỳ thuộc vào tính chất và mục đích của buổi xoa bóp mà phải có sự lựa chọn động tác, phương pháp thực hiện cho hợp lý thì mới đem lại hiệu quả tốt đẹp được

Nếu không biết cách xoa bóp, trong trường hợp nào nên dùng thủ thuật gì như xát hay vuốt, ấn hay véo, rung hay chém.v.v… kết quả sẽ bị hạn chế rất nhiều, đôi khi còn có hại nữa Ví dụ trong khi tập thể dục thể thao, vô tình ta

bị một chấn thương ở một cơ nào đó trong cơ thể, chỗ đau sẽ bị tụ máu lại và xưng tấy Nếu xoa bóp nhẹ nhàng và đúng mức máu tụ sẽ tan dần đi, cơ bắp

bị tổn thương sẽ dần dần trở lại bình thường, ngược lại nếu xoa xát mạnh thì phản ứng cục bộ càng tăng, máu càng cương lên do đó cơn đau càng tăng và

tất nhiên tổn thương phải lâu lành hơn

Như vậy mỗi thủ thuật xoa bóp đều có đặc điểm sinh lý riêng và ảnh hưởng đến từng bộ phận, hệ thống nói riêng cũng như toàn cơ thể nói chung Các kỹ thuật cơ bản thường được sử dụng trong xoa bóp gồm: Xoa vuốt, xoa miết, xoa xát, nhào cơ, rung cơ, đấm, chém, vỗ, mổ, vê, ấn, xoa lắc, hoạt động bao khớp, hoạt động liên hoàn ở tứ chi và toàn thân Ngoài ra còn có một số thủ thuật như: Chém, búng, phân, lăn, day, ấn, hợp, véo, bấm, vờn tùy điều kiện

cụ thể để vận dụng

1.10 Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi 18 - 22

1.10.1 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi 18 - 22

Ở tuổi này thế giới quan, ý thức, tính cách đạo đức hướng về tương lai đầy

đủ, nhu cầu sáng tạo mong cho cuộc sống tốt đẹp

- Hứng thú đã phát triển rõ rệt và hoàn thiện mang tính bền vững sâu sắc phong phú, hứng thú rất năng động sẵn sàng đi vào lĩnh vực mình ưa thích do động tác tích cực trong cuộc sống hình thành từ động cơ đúng đắn

- Tình cảm đã đi đến hoàn thiện biểu lộ những nét yêu quý tôn trọng mọi người cư xử đúng mực biết kính trên nhường dưới

- Trí nhớ phát triển hoàn thiện đảm bảo nhớ một cách có hệ thống logic, tư duy chặt chẽ các phẩm chất ý thức được kiên định

Sự phát triển về nhân cách: Phát triển và tồn tại như một thành viên trong

xã hội và lấy chuẩn của những người trưởng thành làm mục tiêu phấn đấu của bản thân Bắt đầu thể hiện sự phản đối công khai và sự quản lý của cha mẹ

Có xu hướng coi trọng mối quan hệ bạn bè hơn là mối quan hệ với xã hội nói chung Thích xây dựng mối quan hệ thân thiết với người khác giới Thích gần gũi với người lớn tuổi cả học thức và lại hiếu học

Sự phát triển về trạng thái tình cảm: Rất nhạy cảm với những vấn đề của

bản thân Có xu hướng thích sử dụng bạo lực và luôn vươn tới sự hoàn thiện Hay dao động và dễ nổi cáu nhưng cũng rất nhanh chóng lấy lại sự bình tĩnh Nhìn chung đã biết suy nghĩ và định hướng cho tương lai, hưng phấn cao khi được thành công, sống thân ái chan hòa với bạn bè và biết rút ra những bài học kinh nghiệm từ những thất bại mắc phải

Sự phát triển về trí tuệ: Đặc điểm nổi bật của thời kỳ này là theo đuổi hoạt

động trí tuệ và thực hiện quá trình hệ thống hóa lại các kiến thức đã học Năng khiếu thẩm mỹ đã được nâng cao, nam thanh niên có xu hướng chuyển

từ đọc các chuyện phiêu lưu, mạo hiểm sang đọc các thông tin về khoa học Thích tìm hiểu những vấn đề mà đòi hỏi phải có một tư duy trừu tượng Quan tâm hơn đến các hoạt động xã hội, chính trị và kinh tế, nghề nghiệp của bản thân trong tương lai [11], [12], [13], [14]

1.10.2 Đặc điểm sinh lý lứa tuổi 18 - 22

Tuổi 18 - 22 cơ thể bước vào tuổi trưởng thành

Hệ thần kinh: Các biểu hiện cơ bản của hoạt động thần kinh cao cấp hoàn

thiện Hệ thống tín hiệu thứ hai phát triển mạnh và nó có thể so với hệ thống tín hiệu thứ nhất Khả năng tư duy, phân tích tổng hợp, trừu tượng hóa và khả năng giao tiếp ngày càng được hoàn thiện làm sự nhận thức mở rộng, độ linh hoạt của các quá trình hưng phấn và ức chế được cân bằng Các loại hình hoạt động thần kinh thể hiện ra rõ rệt Sự phối hợp động tác đạt được tới kỹ xảo

Trao đổi chất và năng lượng: Đặc điểm chính của lứa tuổi này là sự phát

triển hình thành cơ thể ở lứa tuổi này diễn ra chậm Nhu cầu về đường, đạm,

mỡ, nước, muối khoáng ít hơn so với tuổi dậy thì Sự trao đổi đường tốt hơn,

cơ thể trưởng thành có thể huy động nguồn đường dự trữ nhanh hơn và duy trì cường độ cao trong hoạt động, tuổi này lượng đường huyết giảm chậm hơn trong tập luyện thể thao Nhu cầu về nước ở lứa tuổi 18 là 40 - 50 g/kg trọng lượng/ngày Nước chiếm gần 80% trọng lượng cơ thể và giảm dần còn 68 - 72% ở tuổi trưởng thành [5], [6], [8], [11], [12], [13], [14]

Hệ vận động:

Hệ xương: Bắt đầu giảm tốc độ phát triển Cột sống đã ổn định hình dáng

và hoàn thiện

Hệ cơ: Cùng với lứa tuổi khối lượng cơ tăng dần, tuy nhiên sự tăng trưởng

cơ xảy ra không đều, ở người trưởng thành là 40% Từ 4 - 20 tuổi khối lượng

cơ tăng lên 7 - 8 lần, sức mạnh tối đa của các nhóm cơ khác tăng 9 - 14 lần Các cơ lớn phát triển tương đối nhanh, các cơ co phát triển chậm hơn các cơ duỗi

Hệ tuần hoàn: Đã phát triển và hoàn thiện Buồng tim phát triển tương đối

hoàn chỉnh Các kích thước tuyệt đối cũng như tương đối của tim ở mức cao hơn trẻ em Ví dụ từ 18 - 20 tuổi khoảng 300g Tần số co bóp của tim ở người trưởng thành giảm hơn ở trẻ em; lứa tuổi 18 - 22 nam khoảng 70 - 80 lần/phút Phản ứng của hệ tuần hoàn trong vận động tương đối rõ ràng, nhưng sau vận động lớn mạch và huyết áp hồi phục nhanh chóng Thể tích phút của máu tính trên 1 kg trọng lượng (thể tích phút tương đối) giảm dần theo lứa tuổi, tuổi trưởng thành giảm xuống 60ml Thể tích tâm thu tối đa ở lứa tuổi trưởng thành là 120 - 140 ml Trong các hoạt động căng thẳng thể tích phút của lứa tuổi 18 - 22 có thể đạt tới mức 24 - 28 lít/phút Huyết áp tăng dần cùng với lứa tuổi, huyết áp tối đa ở người trưởng thành là 110 - 130 mmHg

Huyết áp tối thiểu ở người trưởng thành khoảng 70 - 90 mmHg Sự tăng huyết

áp trong hoạt động thể lực của tuổi này tốt hơn so với trẻ em Hoạt động thể lực làm tăng huyết áp Ví dụ: Trong hoạt động với công suất tối đa ở lứa tuổi

18 - 20 trung bình khoảng 50 mmHg [4], [5], [6], [14]

Hệ hô hấp: Đã phát triển tương đối hoàn thiện Tần số hô hấp giảm dần ở

tuổi trưởng thành khoảng 16 - 20 lần Độ sâu hô hấp ở tuổi trưởng thành khoảng 450 - 500ml Dung tích sống của nam khoảng 3500ml Tuy nhiên nếu tính dung tích sống tương đối, tức là dung tích sống/1 kg trọng lượng cơ thể thì ở người trưởng thành là 80 ml/1 kg trọng lượng

Thông khí phổi khoảng 9 - 10 lít trong khi hoạt động thông khí phổi tối đa

là 140 - 160 lần/phút Hấp thụ oxy trong yên tĩnh của người trưởng thành cao [4], [8], [12]

Hệ máu: Khối lượng máu tỷ lệ với trọng lượng cơ thể Lượng hồng cầu của

người trưởng thành nam là 5.11 triệu/ 1mm3 Bạch cầu trong máu ở người trưởng thành vào khoảng 6000 - 8000/1mm3 máu Hoạt động cơ bắp làm cho

hệ máu có những thay đổi nhất định Sau thời gian tập luyện lâu dài và căng thẳng, độ nhớt của máu ở người trưởng thành thấp hơn so với trẻ em

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP VÀ TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU

2.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu đề ra, đề tài tiến hành giải quyết các

nhiệm vụ sau:

- Nhiệm vụ 1: Đánh giá thực trạng việc thực hiện các bài tập xoa bóp thúc đẩy quá trình hồi phục sau tập luyện cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

- Nhiệm vụ 2: Lựa chọn các bài tập xoa bóp thể thao nhằm thúc đẩy quá trình hồi phục sau tập luyện cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

2.2 Phương pháp nghiên cứu [14], [15], [17]

Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu trên, trong quá trình nghiên cứu

đề tài đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

2.2.1 Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu

Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu là phương pháp được sử dụng rộng rãi trong các công trình nghiên cứu khoa học trong mọi lĩnh vực nghiên cứu [4] Sử dụng phương pháp này trong quá trình nghiên cứu chủ yếu đọc và tham khảo các tài liệu có liên quan đến vấn đề nghiên cứu phục vụ cho việc xây dựng cơ sở khoa học cho phần tổng quan (bao gồm về đặc điểm hoạt động và mệt mỏi trong tập luyện bóng chuyền, các phương pháp thúc đẩy quá trình hồi phục vv) lựa chọn các bài tập hồi phục để giải quyết nhiệm vụ của

đề tài cũng như giúp cho việc phân tích kết quả nghiên cứu và các vấn đề liên quan khác nhau

2.2.2 Phương pháp phỏng vấn

Trong đề tài sử dụng phương pháp phỏng vấn trực tiếp và gián tiếp:

- Phương pháp phỏng vấn trực tiếp: nhằm tìm hiểu sâu sắc hơn những vấn

đề mà phiếu hỏi chưa đáp ứng được Đối tượng là các giáo viên giảng dạy, huấn luyện viên, nhà quản lý, sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

- Phương pháp phỏng vấn gián tiếp: Nhằm thu thập những ý kiến và số lượng cần thiết cho nghiên cứu Nội dung phỏng vấn gồm các vấn đề cụ thể: + Đánh giá thực trạng vấn đề hồi phục của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

+ Lựa chọn các test kiểm tra, đánh giá trình độ thể lực và mức độ mệt mỏi, khả năng hồi phục cho đối tượng nghiên cứu

+ Lựa chọn các bài tập xoa bóp nhằm thúc đẩy quá trình hồi phục sau tập luyện cho nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà

Nội 2 Mặt khác, thông qua phỏng vấn bằng phiếu hỏi để có thêm cơ sở thực tiễn và độ tin cậy cho vấn đề nghiên cứu

2.2.3 Phương pháp kiểm tra sư phạm

Phương pháp này được sử dụng trong quá trình nghiên cứu với mục đích đánh giá trình độ thể lực của nam sinh viên tham gia câu lạc bộ trước và sau quá trình thực nghiệm để đánh giá thực trạng và hiệu quả của vấn đề nghiên cứu; dựa vào các test sư phạm: Test chạy rẽ quạt, test nhảy dây 20s, test bật với không đà

Cách tiến hành và đánh giá các test trên như sau:

- Những yêu cầu chung khi sử dụng các test:

+ Các test kiểm tra cần tiến hành đều đặn sau mỗi một thời gian tập luyện nhất định

+ Thời gian và địa điểm kiểm tra cần phải giống nhau sau một thời kỳ tập luyện

+ Phải khởi động kỹ và nghỉ ngơi từ 3 - 5 phút trước khi kiểm tra

+ Kiểm tra được tiến hành trong điều kiện các cầu thủ hoàn toàn khỏe mạnh

1) Chạy rẻ quạt (hình cây thông)

- Cách thực hiện: Ở một nửa sân bóng chuyền, trên sân mỗi đường biên dọc đặt 3 quả bóng nhồi cách nhau 3m Vị trí xuất phát ở giữa đường biên ngang (đặt một quả bóng nhồi làm vật chuẩn có đường kính trung bình 20cm Người kiểm tra từ vị trí xuất phát chạm tay tới quả bóng gần nhất số (1) chạm tay vào bóng sau đó quay lại chạm tay vào quả bóng ở vị trí xuất phát, tiếp tục chạy tới chạm tay vào quả bóng số (2) rồi chạy quay lại chạm tay vào quả bóng ở vị trí xuất phát Sau đó tiếp tục chạy tới chạm tay vào quả bóng số (3) rồi quay lại chạm tay vào quả bóng ở vị trí xuất phát và thực hiện tương tự với các vị trí số (4), số (5) và số (6) [11] Kết thúc đợt chạy cuối cùng ở vị trí xuất phát Thời gian thực hiện tính bằng giây Đánh giá theo thang điểm bảng 2.1

10 27’’81 - 28’’01 31’’ 09 - 31’’ 29 1

11 > 28’’02 > 30’’30 0

Quan sát bảng 2.1 cho thấy: số giây càng ít thì số điểm càng cao Điểm càng cao thì sức bền tốc độ của sinh viên càng tốt và ngược lại

+ Điểm kém: < 4 điểm đánh giá sức bền tốc độ yếu

+ Điểm trung bình: 4-6 điểm đánh giá sức bền tốc độ bình thường

+ Điểm giỏi: 7-8 điểm đánh giá sức bền tốc độ tốt

+ Điểm xuất sắc > 9 điểm: đánh giá sức bền tốc độ rất tốt

2) Nhảy dây trong vòng 20s (lần)

- Cách thực hiện: Sinh viên dùng dây chuyên dụng để nhảy, có thể nhảy bằng một chân hoặc hai chân tùy ý, nhảy liên tục trong vòng 20 giây [11]

Lưu ý: Trong thời gian nhảy nếu dây bị mắc vào các vị trí trên cơ thể, sinh

viên được phép nhảy tiếp cho đến khi thời gian kết thúc Thành tích được tính khi hết 20s

- Đánh giá theo thang điểm bảng 2.2

Bảng 2.2 Thang điểm đánh giá thành tích nhảy dây của nam sinh viên

Thành tích Nữ (cái) Thành tích Nam

(cái)

Thang điểm

Phân loại Thể lực

+ Điểm kém: < 4 điểm đánh giá sức bền tốc độ yếu

+ Điểm trung bình: 4-6 điểm đánh giá sức bền tốc độ bình thường

+ Điểm giỏi: 7-8 điểm đánh giá sức bền tốc độ tốt

+ Điểm xuất sắc > 9 điểm: đánh giá sức bền tốc độ rất tốt

3) Test bật với không có đà (cái): dùng để đánh giá sức bền bật nhảy của sinh viên tập luyện bóng chuyền

- Cách thực hiện: Bật nhảy liên tục tại chỗ bằng hai chân, với 2 tay chạm vào một qủa bóng treo ở độ cao cách đầu 0.8m (nam) và 0,5m (nữ), tính tổng

số lần bật 2 tay chạm được vào bóng trong 30’’

- Cách đánh giá khả năng thực hiện theo các mức sau:

+ Loại giỏi: >40 cái

+ Loại khá: từ 35-40 cái

+ Loại trung bình: 25-30 cái

+ Loại yếu < 25 cái

2.2.4 Phương pháp kiểm tra y học

Đề tài sử dụng phương pháp này nhằm kiểm tra đánh giá mức độ mệt mỏi

và khả năng phục hồi sau tập luyện của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 Bằng cách phỏng vấn các giáo viên, chuyên gia trong lĩnh vực bóng chuyền và Y sinh học TDTT Kết quả phỏng vấn đề tài đã lựa chọn được 3 test sau:

1 Tần số mạch (lần/phút)

2 Tần số hô hấp (lần/phút)

3 Độ linh hoạt cơ năng - tepping test (điểm/s)

Các thực hiện các test như sau:

1) Phương pháp tần số mạch (lần/phút): đếm động mạch cẳng tay ở tư thế

đứng yên tĩnh, bình thường 70-75 lần/phút, < 70 lần/phút tần số mạch tốt (hồi phục vượt mức), > 75 lần/phút: tần số mạch nhanh (hồi phục chậm) [3], [4], [9]

2) Phương pháp đếm Tần số hô hấp: Đếm nhịp thở bằng cách đặt tay lên

mỏm ức đếm nhịp hoạt động của cơ hoành ở tư thế đứng Bình thường 16-18 lần/phút, < 16 lần/phút TSHH tốt (hồi phục vượt mức), > 20 lần/phút: TSHH nhanh (hồi phục chậm) [3], [4], [9]

3) Phương pháp đánh giá độ linh hoạt cơ năng (Sử dụng tepping test):

Dụng cụ thực nghiệm gồm bút và một tờ giấy trắng khổ 20x20 được chia làm

4 ô và một đồng hồ bấm giây

Cách tiến hành: Người lập test cầm bút bằng tay thuận, chấm liên tiếp theo

thứ tự nhất định với tốc độ nhanh nhất lên các ô đã được chuẩn bị trong thời

gian 35 giây

Kết quả đánh giá: Dựa vào giá trị trung bình của số dấu chấm được thực

hiện trong một giây, kết quả trung bình được tính là 5 chấm/giây, độ linh hoạt

cơ năng bình thường, < 5 chấm/giây độ linh hoạt cơ năng kém, > 5 chấm/giây

độ linh hoạt cơ năng tốt

2.2.5 Phương pháp quan sát sư phạm

Đề tài tiến hành quan sát quá trình tập luyện của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đặc biệt là các buổi tập thể lực của hai nhóm thực nghiệm và đối chứng nhằm trực tiếp theo dõi nội dung

sử dụng các bài tập thúc đẩy quá trình hồi phục của nam sinh viên câu lạc bộ bóng chuyền bằng cách: Ghi số lượng các bài tập, số lượng sinh viên câu lạc