Thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng việt ( Luận văn thạc sĩ)

Thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng việt ( Luận văn thạc sĩ)Thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng việt ( Luận văn thạc sĩ)Thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng việt ( Luận văn thạc sĩ)Thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng việt ( Luận văn thạc sĩ)Thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng việt ( Luận văn thạc sĩ)Thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng việt ( Luận văn thạc sĩ)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHẠM THỊ HÀ

THUẬT NGỮ BỆNH TIM MẠCH TRONG TIẾNG VIỆT

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

HÀ NỘI - 2018

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHẠM THỊ HÀ

THUẬT NGỮ BỆNH TIM MẠCH TRONG TIẾNG VIỆT

Ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 8 22 90 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS HÀ QUANG NĂNG

HÀ NỘI - 2018

LỜI CAM ĐOAN

khảo ý kiến của những người đi trước Những tư liệu trích dẫn trong luận văn hoàn toàn trung thực

Kết quả nghiên cứu này không trùng lặp với bất kỳ công trình nghiên cứu nào trong cùng lĩnh vực Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

PHẠM THỊ HÀ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 11

1.1 Lí luận về thuật ngữ 11

1.2 Một số vấn đề về từ tiếng Việt 22

1.3 Một số vấn đề định danh trong ngôn ngữ 31

1.4 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt 22

Tiểu kết chương 1 33

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO THUẬT NGỮ BỆNH TIM MẠCH TRONG TIẾNG VIỆT 34

2.1 Đặc điểm cấu tạo thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt 34

2.2 Nhận xét về đặc điểm cấu tạo thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt 53

Tiểu kết chương 2 54

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH CỦA THUẬT NGỮ BỆNH TIM MẠCH TRONG TIẾNG VIỆT 56

3.1 Con đường hình thành thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt 56

3.2 Các đơn vị định danh trong thuật ngữ bệnh tim mạch 63

3.3 Các mô hình định danh thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt 64

3.4 Nhận xét về đặc điểm định danh của thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt 72

Tiểu kết chương 3 73

KẾT LUẬN 75

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

PHỤ LỤC THUẬT NGỮ BỆNH TIM MẠCH 1

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1: Tổng hợp quan hệ ngữ pháp và đặc điểm từ loại của 36

thuật ngữ bệnh tim mạch 36

Bảng 2: Đặc điểm từ loại của thuật ngữ một ngữ tố 37

Bảng 3: Nguồn gốc của các thuật ngữ một ngữ tố 38

Bảng 4 : Đặc điểm từ loại của các thuật ngữ hai ngữ tố 38

Bảng 5: Các mô hình cấu tạo của thuật ngữ hai ngữ tố là từ 41

Bảng 6: Các mô hình cấu tạo của thuật ngữ hai ngữ tố là cụm từ (ngữ) 43

Bảng 7: Nguồn gốc của các thuật ngữ hai ngữ tố 44

Bảng 8: Đặc điểm từ loại của thuật ngữ ba ngữ tố 45

Bảng 9 : Các mô hình cấu tạo của thuật ngữ ba ngữ tố 47

Bảng 10: Nguồn gốc của các thuật ngữ ba ngữ tố 48

Bảng 11 : Đặc điểm từ loại của thuật ngữ bốn ngữ tố 49

Bảng 12: Các mô hình cấu tạo của thuật ngữ bốn ngữ tố 52

Bảng 13: Nguồn gốc của các thuật ngữ bốn ngữ tố 53

Bảng 14: Tổng hợp tỉ lệ số lượng các ngữ tố cấu tạo nên thuật ngữ bệnh tim mạch 54

Bảng 3.1 Đặc điểm định danh thuật ngữ chỉ bộ phận sử dụng trong ngành bệnh tim mạch 67

Bảng 3.2 Đặc điểm định danh thuật ngữ chỉ biểu hiện lâm sàng sử dụng trong ngành bệnh tim mạch ở mô hình 1 69

đó, và sự ra đời của thuật ngữ là không ngoại lệ Chính những nhân tố đó đã góp phần quan trọng thúc đẩy các cơ quan đơn vị, các cá nhân biên soạn thuật ngữ nhằm mục đích phục vụ cho các chuyên ngành của mình

Quá trình phát triển của Thuật ngữ diễn ra cùng với sự phát triển của khoa học và thuật ngữ trong các ngôn ngữ cũng ra đời rất nhanh để đáp ứng nhu cầu sử dụng trong các lĩnh vực khoa học kĩ thuật đó Xây dựng thuật ngữ

là công việc có tầm quan trọng đặc biệt trong công cuộc phát triển khoa học

kỹ thuật và văn hóa Vì thế cần thiết phải có ngày càng nhiều các đề tài nghiên cứu về thuật ngữ Hiện nay, mỗi ngành khoa học đều đã có thuật ngữ dùng cho ngành mình như: thuật ngữ thương mại, thuật ngữ công nghệ thông tin, điện tử, thuật ngữ giáo dục, văn hóa…Tuy nhiên còn một mảng thuật ngữ vẫn chưa được quan tâm nghiên cứu nhiều ở Việt Nam là thuật ngữ bệnh tim mạch Thuật ngữ bệnh tim mạch tuy không phải là mảng thuật ngữ phát triển nhanh nhất, nhưng cũng không nằm ngoài sự phát triển chung của thuật ngữ Phần lớn các đối tượng như sinh viên, giảng viên và những người làm về y học chuyên ngành tim mạch ở Việt Nam không thể không sử dụng các thuật ngữ này Tuy nhiên thuật ngữ bệnh tim mạch hiện nay chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ và khoa học nên bản thân những người làm công tác giảng dạy, học tập, nghiên cứu trong lĩnh vực này cũng gặp phải không ít những khó khăn Trong khi đó Bệnh về tim mạch hiện nay đang ngày càng nhiều, nhu

2

cầu nghiên cứu và chữa bệnh ngày càng cao

Nhận thức được vai trò của thuật ngữ bệnh tim mạch trong việc giảng dạy, học tập, khám chữa bệnh cũng như tạo điều kiện cho các nhà chuyên

môn trong công tác nghiên cứu học tập, chúng tôi lựa chọn đề tài “Thuật ngữ

bệnh tim mạch trong tiếng Việt” Có thể nói đây là một đề tài mới mà từ trước

đến nay chưa có một tác giả nào nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề

Bắt đầu từ năm 1780 và kéo dài đến cuối thập niên 20 thế kỷ XX, các nghiên cứu về thuật ngữ bắt đầu manh nha với điểm chung cùng có nội dung tạo lập, xây dựng và sơ khai xác định các nguyên tắc cho một số hệ thuật ngữ đặc biệt Trong đó có các tác giả đi đầu trong công tác nghiên cứu thuật ngữ như CarlvonLinné (1736); Beckmann (1780); A.L Lavoisier, G.de Morveau, M.Berthellot và A.F.de Fourcoy (1789) và William Wehwell (1840)

Từ những năm 1930 đến những năm 1960, đó là sự ra đời các lý thuyết

và hoạt động thực tiễn về thuật ngữ học, việc nghiên cứu thuật ngữ thực sự diễn ra một cách đồng thời nhưng độc lập bởi các học giả Liên Xô cũ, Cộng hòa Séc và Áo

Những năm đầu thế kỷ 20, thuật ngữ khoa học tiếng Việt ở Việt Nam chỉ mới hình thành Mặc dù việc nghiên cứu thuật ngữ cũng được bắt đầu ngay sau đó nhưng phải từ những năm 30 trở đi thì vẫn đề này mới được chú

ý khi một loạt các học giả thảo luận sôi nổi về thuật ngữ này và đã được đăng

trên Khoa học tạp chí và Khoa học Hoàng Xuân Hãn, được đánh giá là người

tiên phong xem xét vấn đề xây dựng thuật ngữ một cách có hệ thống Ông cũng là người đầu tiên tổng kết ba phương thức xây dựng thuật ngữ dựa vào (từ thông thường, mượn tiếng Hán và phiên âm từ các tiếng Ấn – Âu) và đề ra

8 yêu cầu đối với việc xây dựng thuật ngữ khoa học Cũng bắt đầu từ đây,

Danh từ khoa học đã được hình thành, là cuốn từ điển đối chiếu Pháp – Việt

3

đầu tiên của nước ta về một số ngành khoa học tự nhiên Sau Danh từ khoa

học, một số tập thuật ngữ đối chiếu khác cũng bắt đầu được chú ý và biên

soạn

Theo Hà Quang Năng, nói về lịch sử tiếng Việt hiện đại nước ta là nói đến bốn dấu mốc lớn bao gồm: Sự xuất hiện của người Pháp và sự ra đời của chữ quốc ngữ; Sau cách mạng tháng 8; Những năm 60 của thế kỉ 20 và sau năm 1985 Những cột mốc này đã ghi nhật sự phát triển mạnh mẽ của tiếng Việt, đó cũng là những dấu mốc quan trọng của lịch sử phát triển thuật ngữ tiếng Việt “Trải qua hơn nửa thế kỉ, thuật ngữ tiếng Việt đã có những bước phát triển nhanh chóng về số lượng Đáng chú ý hơn, bên cạnh mặt số lượng, thuật ngữ tiếng Việt đã thay đổi cả về chất” 29, tr121 Tuy vẫn còn những

có những ý kiến khác nhau trong vấn đề bàn về các tiêu chuẩn của thuật ngữ:

khoa học, dân tộc, đại chúng và cơ bản thống nhất với những nguyên tắc

trong đề án Quy tắc phiên thuật ngữ khoa học nước ngoài ra tiếng Việt do Ủy

ban Khoa học xã hội công bố Chính điều này đã góp phần đẩy mạnh việc thống nhất và tiêu chuẩn hóa thuật ngữ Vì vậy, việc xây dựng các hệ thống thuật ngữ và biên soạn từ điển thuật ngữ giai đoạn này đã phát triển mạnh mẽ Vào năm 1978 và 1979 có tới 4 hội nghị khoa học về chuẩn mực hóa chính tả

và thuật ngữ đã được tổ chức với sự tham gia của rất nhiều nhà khoa học, nhà chuyên môn ở hầu hết các chuyên ngành Nội dung chủ yếu tập trung vào các vấn đề như xác định khái niệm thuật ngữ, tiêu chuẩn của thuật ngữ, phương thức xây dựng thuật ngữ, vấn đề vay mượn thuật ngữ nước ngoài Nhiều ý

kiến đã được đăng trên một số tạp chí, phổ biến nhất trên tạp chí Ngôn ngữ

(Lê Khả Kế, Lưu Vân Lăng, Nguyễn Như Ý, Hoàng Văn Hành, Lê Văn Thới, Nguyễn Thạc Cát, Võ Xuân Trang ) Đặc biệt, với việc thành lập hội đồng Chuẩn hóa Chính tả và Hội đồng chuẩn hóa thuật ngữ (1984) đã giúp cho việc phiên chuyển thuật ngữ có đường hướng thống nhất hơn, cụ thể là “chọn biện

4

pháp phiên chuyển theo chữ là chính” Trong giai đoạn này đã có sự xuất hiện mạnh mẽ của các thuật ngữ nước ngoài nên cách xử lý thuật ngữ nước ngoài nói chung vẫn chưa được nhất quán

Bước sang thế kỉ thứ XXI, trong xu thế phát triển mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật và công nghệ, vấn đề thuật ngữ lại bắt đầu được chú ý nghiên cứu Ngoài hàng loạt các luận văn, luận án tiến sĩ đã được bảo vệ thành công, công tác nghiên cứu thuật ngữ về phương diện lí thuyết cũng được quan tâm Ngày 30 tháng 12 năm 2008, tại trụ sở của Viện nghiên cứu và phát triển ngôn ngữ văn hóa ở Hà Nội, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam đã tổ chức hội thảo

tư vấn “Thuật ngữ tiếng Việt trong đổi mới và hội nhập” Tới dự hội thảo đã

có hơn ba chục các nhà khoa học và giảng viên đại học từ các hội thuộc liên hiệp các hội Khoa học và Kĩ thuật Việt Nam, có hơn 11 báo cáo khoa học, tham luận được trình bày trong hội thảo Nội dung hội thảo tập trung vào 3 vấn đề:

a Vấn đề thống nhất, hoàn chỉnh và chuẩn hóa thuật ngữ

b Vấn đề đặc điểm thuật ngữ và tiêu chuẩn xác định thuật ngữ

c Vấn đề sử dụng thuật ngữ, giải thích thuật ngữ trong sách giáo khoa và trong văn bản quản lí nhà nước

Công trình “Sự phát triển của từ vựng nửa sau thế kỉ XX” của tác giả Hà

Quang Năng (2009) đã dành một chương nghiên cứu về thuật ngữ tiếng Việt, chỉ rõ những chặng đường phát triển của tiếng Việt và thuật ngữ tiếng Việt, nêu rõ những con đường hình thành thuật ngữ tiếng Việt cũng như những giải pháp cụ thể trong việc tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài vào tiếng Việt

Tháng 3 năm 2011 Viện ngôn ngữ học đã nghiệm thu đề tài cấp Bộ

“Những vấn đề thời sự của chuẩn hóa tiếng Việt” (do PGS.TS Vũ Kim Bảng

và GS.TS Nguyễn Đức Tồn làm chủ nhiệm đề tài Chương 4 của đề tài này đã dành riêng cho việc nghiên cứu, xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ tiếng Việt

5

trong thời kì hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay Nội dung nghiên cứu tập trung vào việc tổng kết những vấn đề lí luận truyền thống về thuật ngữ như vấn đề định danh ngôn ngữ và vấn đề xây dựng thuật ngữ, vấn đề vay mượn thuật ngữ nước ngoài và vấn đề áp dụng lí thuyết điển mẫu vào nghiên cứu thuật ngữ và chuẩn hóa thuật ngữ tiếng Việt

Trong hai năm 2009 – 2010 Viện từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam

đã thực hiện chương trình khoa học cấp Bộ “Một số vấn đề cơ bản về cơ sở lí

luận và phương pháp luận biên soạn các loại gồm từ điển và bách khoa thư Việt Nam” (do PGS.TS Phạm Hùng Việt làm chủ nhiệm đề tài có bảy nhánh

đề tài Trong đề tài này có một nhánh nghiên cứu những vấn đề lí luận và phương pháp luận biên soạn từ điển chuyên ngành và thuật ngữ (do PGS.TS

Hà Quang Năng làm chủ nhiệm) Sau khi nghiệm thu, kết quả nghiên cứu của

nhánh đề tài này đã được xuất bản với tên gọi “Thuật ngữ học – những vấn đề

lí luận và thực tiễn” (Hà Quang Năng chủ biên Nxb Từ điển Bách Khoa,

2012)

Nội dung của cuốn sách tập trung vào năm vấn đề:

1 Tổng kết những thành tựu nghiên cứu lí luận và nghiên cứu ứng dụng

về thuật ngữ học ở Cộng hòa Liên Bang Nga và cộng hòa Liên Bang Đức

2 Đặc điểm định danh thuật ngữ và những con đường hình thành, sáng tạo thuật ngữ

3 Phương pháp luận biên soạn từ điển thuật ngữ

4 Đánh giá cống hiến công trình, nghiên cứu, biên soạn thuật ngữ đầu tiên ở Việt Nam – Danh từ khoa học của Hoàng Xuân Hãn

5 Khảo sát, miêu tả, nhận xét cấu trúc vĩ mô và cấu trúc vi mô của một số cuốn từ điển thuật ngữ cụ thể

Đề tài "Nghiên cứu hệ thuật ngữ tiếng Việt hiện đại nhằm góp phần xây

của đề tài là chuyên khảo "Sự phát triển hệ thuật ngữ tiếng Việt theo định

hướng văn hóa (từ 1907 - 2005)" gồm 3 chương:

- Chương 1: Thuật ngữ tiếng Việt thời kì hình thành

- Chương 2: Thuật ngữ tiếng Việt thời kì 1945 - 1975

- Chương 3: Thuật ngữ tiếng Việt thời kì 1975 - 2005

Ngoài chuyên khảo, kết quả nghiên cứu của đề tài còn được thể hiện ở một loạt bài báo nghiên cứu các vấn đề cụ thể của thuật ngữ đã được công

bố trên các tạp chí chuyên ngành Cụ thể là:

- Lê Quang Thiêm, Đặc trưng nghĩa của thuật ngữ (Tạp chí Từ điển

học và Bách khoa thư, số 1, 1 - 2015, tr 4 - 7);

- Lê Quang Thiêm, Về các cấp hệ phân tích nghĩa từ vựng (bao hàm

tầng nghĩa trí tuệ - nghĩa của thuật ngữ) (Tạp chí Ngôn ngữ & đời sống,

số 2 - 2014, tr.1 - 9);

- Lê Quang Thiêm, Khắc phục tình trạng đa nghĩa của thuật ngữ trong

từ điển tiếng Việt (Tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư, số 3, 5 - 2014,

tr 37 - 40);

- Lê Quang Thiêm, Thuật ngữ đồng âm thuộc các ngành khoa học khác

nhau trong tiếng Việt (Tạp chí Ngôn ngữ & đời sống, số 2 - 2015, tr.1 - 5);

- Lê Quang Thiêm, Thuật ngữ tiếng Việt trong nền giáo dục khoa học

7

nước ta (Tạp chí Ngôn ngữ & đời sống, số 5 - 2015, tr.1 - 6);

- Lê Thị Lan Anh, Thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường: một trong các

con đường tạo thành thuật ngữ tiếng Việt (Tạp chí Ngôn ngữ & đời sống,

số 5 - 2015, tr.19 - 23)

- Phí Thị Việt Hà, Đối chiếu thuật ngữ phụ sản trong tiếng Anh và tiếng

Việt (Luận án Tiến sĩ ngôn ngữ học, 2017)

Như vậy, công tác nghiên cứu thuật ngữ và thuật ngữ học ở nước ta trong thời gian qua đã đạt được những kết quả rõ rệt Để có thể chuẩn hóa thuật ngữ toàn diện cần có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu thuật ngữ các chuyên ngành hơn nữa nhằm tìm ra các đặc điểm bản chất của mỗi tiểu hệ thuật ngữ nhằm góp phần tạo nên những cơ sở khách quan cho việc chuẩn hóa, thống nhất cho hệ thuật ngữ của từng chuyên ngành Việc tổng quan tình hình nghiên cứu thuật ngữ tiếng Việt cho thấy hệ thống thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt vẫn chưa được tác giả nào thực hiện và còn là một khoảng trống lớn Song những bài viết và những công trình nghiên cứu trên là những gợi ý quý báu cho chúng tôi thực hiện đề tài này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm sáng tỏ đặc trưng về phương diện cấu tạo và nội dung ngữ nghĩa của hệ thống thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận văn của chúng tôi sẽ hướng tới giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu các vấn đề về lí luận liên quan đến đề tài;

- Tập hợp hệ thống các thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt;

- Khảo sát về đặc điểm cấu tạo của hệ thuật ngữ bệnh tim mạch;

8

- Khảo sát về đặc điểm định danh của hệ thuật ngữ bệnh tim mạch

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hệ thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu các đặc điểm cấu tạo và đặc điểm định danh của thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt

5 Tư liệu và phương pháp nghiên cứu

5.1 Tư liệu nghiên cứu

Số lượng thuật ngữ bệnh học được sử dụng để làm tư liệu nghiên cứu là

638 thuật ngữ Các thuật ngữ này được thu thập từ các cuốn:

1 GS TS Nguyễn Huy Dung (2011), Bệnh mạch vành, Nxb Y học

2 GS Vũ Đình Hải (chủ biên) (2005), Đau thắt ngực và nhồi máu cơ

tim, Nxb Y học

3 PGS TS Đoàn Hữu Nghị (2012), Cập nhật các bệnh thường gặp

trong lâm sang bệnh viện, Nxb Y học

4 PGS TS BS Nguyễn Quang Tuấn (2015), Chuẩn đoán và điều trị

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được kết quả trong việc nghiên cứu, luận văn sử dụng các

phương pháp sau:

5.2.1 Phương pháp miêu tả

Luậ n vậ n đậ y đu ở file:Luậ n vậ n Full