Tục vào làng ở mai lĩnh, phường đồng mai, quận hà đông, thành phố hà nội ( Luận văn thạc sĩ)

Tục vào làng ở mai lĩnh, phường đồng mai, quận hà đông, thành phố hà nội ( Luận văn thạc sĩ)Tục vào làng ở mai lĩnh, phường đồng mai, quận hà đông, thành phố hà nội ( Luận văn thạc sĩ)Tục vào làng ở mai lĩnh, phường đồng mai, quận hà đông, thành phố hà nội ( Luận văn thạc sĩ)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN ĐẮC TỚI

TỤC “VÀO LÀNG” Ở MAI LĨNH, PHƯỜNG ĐỒNG MAI, QUẬN HÀ ĐÔNG, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC

Hà Nội, 2018

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN ĐẮC TỚI

TỤC “VÀO LÀNG” Ở MAI LĨNH, PHƯỜNG ĐỒNG MAI, QUẬN HÀ ĐÔNG, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của TS Đỗ Lan Phương Các số liệu, tài liệu nêu ra trong luận án

là trung thực, đảm bảo tính khách quan, khoa học Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng

Nếu sai xót tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Tác giả luận văn

Nguyễn Đắc Tới

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành tốt bài luận văn nghiên cứu với đề tài: “Tục Vào làng ở

Mai Lĩnh, Phường Đồng Mai, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội” cùng với sự

nỗ lực cố gắng của bản thân, em xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc đến Tiến sỹ Đỗ Lan Phương đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em hoàn thành đề tài luận văn tốt nghiệp Đồng thời, em cũng xin cảm ơn các thầy cô giáo khoa Văn hóa học, các thầy cô giáo phụ trách giảng dạy chuyên ngành Văn hóa học, Học viện Khoa học – Xã hội Việt Nam Các anh chị đồng nghiệp, gia đình và các bạn

đã tận tình giúp đỡ, chỉ bảo, đóng góp ý kiến quý báu, tạo điều kiện thuận lợi cho em hoàn thành đề tài luận văn này Với kiến thức hạn hẹp của em khi nghiên cứu vấn đề này không tránh khỏi những hạn chế Vì vậy, em rất mong

sự góp ý để tài của em được hoàn thiện hơn

Em xin chân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 25 tháng 03 năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Đắc Tới

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 10

2.1 Khái quát về vùng đất, dân cư và kinh tế- xã hội ở Mai Lĩnh 10

1.2 Một số nét văn hóa truyền thống tiêu biểu ở Mai Lĩnh 17

Chương 2 THỰC HÀNH “VÀO LÀNG” Ở MAI LĨNH PHƯỜNG ĐỒNG MAI, QUẬN HÀ ĐÔNG, THÀNH PHỐ HÀ NỘI 29

2.1 Về tên gọi, xuất xứ và điều kiện để tổ chức lễ “Vào làng” 29

2.2 Thực hành “Vào làng” ở Mai Lĩnh trước đây 33

2.3 Thực hành “Vào làng” ở Mai Lĩnh hiện nay 42

Chương 3 TỤC “VÀO LÀNG” Ở MAI LĨNH- MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA 58

3.1 Ý nghĩa nhân văn của tục “Vào làng” và việc phát huy giá trị 58

3.2 Tục “Vào làng” với quan niệm cũ về vai trò giới và sự thay đổi 63

3.3 Biến đổi trong tục “Vào làng” và tác động văn hóa- xã hội 69

KẾT LUẬN 77

TÀI LIỆU THAM KHẢO 80

PHỤ LỤC 83

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

Hầu hết các làng xã người Việt đều có lễ hội (hay hội làng), là hội chùa (thờ Phật) hoặc là hội cúng tế thần thành hoàng làng (tổ nghề, thần bảo trợ của làng là nhiên thần hay nhân thần, ) Có thể nói, lễ hội là hình ảnh thu nhỏ diện mạo văn hóa làng Việt, tuy chưa phản ánh đầy đủ mọi mặt đời sống văn hóa- xã hội của làng, song đặc biệt quan trọng trong đời sống tinh thần của dân làng Hội làng không chỉ là những thực hành nghi thức liên quan tới Phật giáo (nếu là hội chùa), hay cúng tế vị thần bảo trợ của làng mà còn là một thực hành văn hóa vừa để "uống nước nhớ nguồn", vừa để cầu ước và hy vọng cuộc sống ngày càng tốt hơn Hội làng còn tích hợp trong nó nhiều phong tục tập quán văn hóa của làng mà trường hợp ở Mai Lĩnh (Hà Đông,

Hà Nội) là một ví dụ

Mỗi làng xã cổ truyền Việt Nam đều có phong tục tập quán riêng biệt, định hình thành tục lệ làng xã Hầu hết các tục lệ này được ghi chép thành văn bản mà phần lớn trong đó đã được sưu tầm, sao chép và hiện đang được bảo quản trong kho sách Hán Nôm tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và ở một số thư viện khác ở trung ương, cũng như ở địa phương Một phần nhỏ tục lệ còn lại vẫn được lưu truyền gìn giữ trong nhân dân mà tên gọi cho các văn bản tục lệ này khá đa dạng, như tục lệ, khoán lệ, hương ước trong đó phần lớn các văn bản cổ đều ghi là khoán lệ, tức là những điều lệ cụ thể của làng xã Các điều

lệ này về sau sao chép lại được gọi chung là tục lệ hay hương ước Tuy nhiên, chúng thường được gọi chung là hương ước, tức là các điều quy ước của làng- xã, tương tự quy ước xây dựng làng văn hóa hiện nay ở các địa phương mà các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian gọi là luật tục Tục “Vào làng” đã là một trong phần của những quy ước ở Mai Lĩnh

2

Khi Việt Nam thực hiện quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đã tác động đến văn hóa làng quê, nhiều nơi đã không còn giữ được những phong tục tập quán trước đây đã bị mất đi hoặc biến đổi theo các trào lưu văn hóa hiện đại Tuy nhiên, có nhiều phong tục tập quán, lễ hội cổ truyền vẫn tồn tại, thậm chí còn phát triển trở lại Hiện tượng này có phải là sự bền vững của những giá trị truyền thống, là hình thức nhớ về cội nguồn hay ẩn chứa một nguyên nhân nào khác bên trong các thực hành phong tục

Phường Đồng Mai là một phường mới thành lập thuộc quận Hà Đông, thành phố Hà Nội, là nơi có nhiều di tích lịch sử và các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo với 07 ngôi chùa, 11 ngôi đình, 03 giáo xứ nên các sinh hoạt tôn giáo tại đây khá phong phú, trong đó có tục “Vào Làng” thuộc Mai Lĩnh Cũng như nhiều phong tục văn hóa khác, tục “Vào làng” ở Mai Lĩnh đã thay đổi bởi môi trường văn hóa- xã hội và quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa của Hà Nội Việc nghiên cứu tục lệ này hiện nay không chỉ cho thấy sự thay đổi của phong tục văn hóa ở Mai Lĩnh mà còn có thể góp phần làm sáng tỏ thêm vai trò của văn hóa truyền thống trong đời sống văn hóa đương đại cũng như phản ánh một số khía cạnh văn hóa- xã hội trong sự biến đổi của nó Chính vì những lý do trên

mà tác giả chọn đề tài: “Tục “Vào làng” ở Mai Lĩnh, phường Đồng Mai, quận

Hà Đông, thành phố Hà Nội ” làm đề tài nghiên cứu luận văn tốt nghiệp Thạc

sỹ Văn hóa học

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu, bài báo khoa học đề cập đến văn hóa làng- xã, đến đời sống tôn giáo- tín ngưỡng hay văn hóa tín ngưỡng, lễ hội, phong tục tập quán của người Việt Trong đó, nghi lễ vòng đời người cũng được đề cập đến và ít nhiều có liên quan tới tục “Vào làng” khi xem nó như một phong tục tập quán tốt đẹp, có ý nghĩa gắn kết cộng đồng Có thể kể một số công trình tiêu biểu gần đây như:

Trước hết, phải kể đến công trình sưu tầm về Lễ tục vòng đời người

Mường của Cao Sơn Hải (2013) ở Thanh Hóa là kết quả khảo sát hồi cố

Công trình này có thể dùng tham khảo, đối chiếu với lễ tục vòng đời người Kinh (Việt) đến nay đã không còn giữ được đầy đủ Theo công trình của Cao Sơn Hải, người Mường ở Thanh Hóa đã từng có những lễ tục được thực hiện cho mỗi thành viên của cộng đồng (gia đình, làng bản), đó là những nghi lễ được tổ chức từ khi thành viên đó còn trong bụng mẹ, khi ra đời, khi đầy cữ

và đặt tên, lễ trưởng thành, lễ cưới, nghi lễ cho tuổi già, khi qua đời

Công trình của Trần Hạnh Minh Phương (2013): Nghi lễ chuyển đồi

của người Hoa Quảng Đông ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay” cũng viết

về những nghi lễ vòng đời người nhưng sử dụng tên gọi “nghi lễ chuyển

đổi ” để đi sâu phân tích và lý giải các chức năng của loại nghi lễ này Đó

không chỉ là nghi lễ đánh dấu từng giai đoạn của đời người mà còn liên quan tới vị trí, trách nhiệm cùng các mối quan hệ gia đình, xã hội của mỗi thành viên cộng đồng được giải quyết khác nhau ở từng giai đoạn cuộc sống của họ Kết quả nghiên cứu của tác giả cũng để khẳng định vai trò và lý do cần duy trì những nghi lễ ấy cho dù cuộc sống có thay đổi theo chiều hướng ngày càng hiện đại Tác giả công trình này còn chỉ ra phương cách người Hoa Quảng Đông giữ gìn, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống cũng như tiếp thu những yếu tố văn hóa mới do hoàn cảnh sống thay đổi qua các nghi lễ vòng đời

Công trình của Phan Quốc Anh (2015): Nghi lễ vòng đời của người

Chăm Ahier ở Ninh Thuận đề cập tới toàn bộ nghi lễ vòng đời của người

Chăm Ahier ở Ninh Thuận Công trình này cho thấy, người Chăm ở Ninh Thuận bảo tồn khá đầy đủ các nghi lễ của vòng đời người dù ở xã hội hiện đại Ngoài ra nó còn cho thấy các nghi lễ không chỉ được xem trọng với từng

4

cá nhân mà còn góp phần vào việc hình thành đặc trưng văn hóa Chăm, có thể phân biệt với các dân tộc khác ở Việt Nam

Tác giả Võ Thị Thùy Dung (2015) với đề tài: Giá trị văn hóa trong

nghi lễ vòng đời của người M’Nông ở tỉnh Đắc Nông, đã cho rằng: Nghi lễ

vòng đời là hệ thống nghi lễ chính phản ánh đặc trưng văn hóa truyền thống của người M’nông Thông qua những nghi lễ liên quan đến sinh đẻ và thời thơ ấu, tuổi trưởng thành, tuổi già và tang ma, giá trị văn hóa của nghi lễ vòng đời của người M’nông được bộc lộ khá cụ thể Nghiên cứu tập trung làm rõ

ba giá trị cơ bản là giá trị nhân sinh, giá trị tâm linh, giá trị đạo đức trong văn hóa của người M’nông ở tỉnh Đắc Nông

Tác giả Phạm Quang Hưng (2016) có công trình: Tìm hiểu nghi lễ vòng

đời người của tộc người Tày tại thôn Tân Lập - xã Tân Trào huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang để phục vụ hoạt động du lịch Tác giả đã viết về

các nghi lễ vòng đời người Tày ở Tuyên Quang và đời sống sinh hoạt văn hóa chung của họ Từ tên gọi công trình đã cho thấy, tác giả muốn khai thác những giá trị văn hóa- nghệ thuật trong những nghi lễ này để phục vụ du lịch, xem như một cách phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong phát triển kinh tế và đời sống văn hóa đương đại

Các công trình nghiên cứu trên chủ yếu tập trung vào toàn bộ nghi lễ vòng đời của một tộc người nào đó ở Việt Nam, xem xét những giá trị văn hóa- xã hội của nó, không chỉ đối với cá nhân mà còn đối với toàn thể cộng đồng Bên cạnh đó, một số nghiên cứu còn thông qua nghi lễ vòng đời để nghiên cứu những biến đổi văn hóa hoặc những tiếp biến văn hóa do thay đổi môi trường sống và hoàn cảnh sống thay đổi Nhưng nghiên cứu về một nghi

lễ trong toàn bộ nghi lễ vòng đời người để phân tích những biến đổi của tục lệ này trong đời sống đương đại thì chưa có nhiều công trình nào đề cập đến, đặc biệt là đối với các làng ven đô trước đây là các xã mới lên phường do quá

trình đô thị hóa nhanh hiện nay, trong đó các phong tục tập quán ít nhiều thay

đổi, ở cả hai chiều cạnh tích cực hoặc tiêu cực

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Thông qua thực trạng nghi lễ “Vào làng” ở Mai Lĩnh (phường Đồng Mai, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội), tác giả làm rõ ý nghĩa và giá trị của nghi lễ “Vào làng”- một phong tục độc đáo có liên quan đến nghi lễ vòng đời người ở Mai Lĩnh (Đồng Mai- Hà Đông- Hà Nội), đồng thời góp phần nhận diện rõ hơn những giá trị của văn hóa truyền thống đối với đời sống văn hóa hiện nay ở vùng quê ven Hà Nội

Nhiệm vụ nghiên cứu

- Mô tả nghi lễ “Vào làng” ở Mai Lĩnh (phường Đồng Mai, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội) trước đây và hiện nay;

- Tìm hiểu những biến đổi trong thực hành nghi lễ “Vào làng” ở Mai Lĩnh trong mối quan hệ với những biến đổi về đời sống xã hội của làng

- Đưa ra một số bàn luận, nhận định, bình luận về việc lưu giữ tục này hiện nay

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Các nghi lễ và người thực hành nghi lễ “Vào làng” ở Mai Lĩnh, phường

Đồng Mai, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội

Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Xem xét tục “Vào làng” thuộc hệ thống nghi vòng đời và những biến đổi của tục lệ này trong đời sống đương đại hiện nay, đặc biệt là tại các làng thuộc phường Đồng Mai

Về không gian: Luận văn chọn địa bàn khảo sát ở Mai Lĩnh (phường Đồng Mai, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội) Phường Đồng Mai trong giai

6

đoạn cận đại được hợp nhất bởi hai tổng Mai Lĩnh và Đồng Dương, cho đến nay tuy cùng xã (phường) nhưng có sự khác biệt về phong tục văn hóa Ví dụ: Mai Lĩnh đã và đang duy trì tục “Vào làng” còn Đồng Dương thì lưu giữ tục

làm lễ đầy tháng

Về thời gian: Luận văn chọn thời điểm từ tháng 5 năm 2009 đến nay, từ khi có Quyết định thành lập Quận Hà Đông trực thuộc Thủ đô Hà Nội Tuy nhiên, tư liệu thực địa còn được thu thập từ xa hơn về thời gian qua tư liệu hồi

cố của các cụ cao niên kể về nghi lễ “Vào làng” trước Cách mạng Tháng 8/1945, được dùng để so sánh, tìm hiểu những thay đổi của nghi lễ

5 Phương pháp nghiên cứu

- Tác giả sử dụng phương pháp quan sát tham dự và phỏng vấn sâu để

thu thập các thông tin từ thực địa nhằm phản ánh đầy đủ nghi lễ “Vào làng”, cùng với bản chất và ý nghĩa của nó Bản thân tác giả sinh ra và lớn lên tại địa phương, đã từng là đối tượng của tục lệ này nên có những thuận lợi nhất định trong việc thu thập thông tin cũng như trao đổi với người làng

- Tác giả sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành cùng điền dã thực tế nhằm tiếp cận mục đích nghiên cứu ở nhiều khía cạnh để có cái nhìn đa chiều

về vấn đề đặt ra, tránh yếu tố chủ quan trong phân tích

- Tác giả sử dụng phương pháp tổng hợp, hệ thống và phân tích kết hợp giữa tài liệu thứ cấp và tư liệu thực địa để làm rõ ý nghĩa và nhận diện sự biến đổi của tục “Vào làng” ở Mai Lĩnh Các phương pháp được sử dụng đảm bảo

sự phản ánh trung thực khách quan trong nghiên cứu, nhằm phân tích tỉ mỉ sự biến đổi của một hiện tượng văn hóa

6 Một số khái niệm liên quan

- Tục và phong tục: Phong tục là toàn bộ những hoạt động sống của con

người được hình thành trong quá trình lịch sử, được điều chỉnh và hoàn thiện thành quy ước, ổn định thành nề nếp, được cộng đồng thừa nhận, truyền từ

thế hệ này sang thế hệ khác “Phong” là nền nếp đã lan truyền rộng rãi, “Tục”

là thói quen lâu đời, vì thế “phong tục”là những thứ được duy trì trong chu kỳ vòng đời của một con người được tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác, từ vùng này qua vùng khác và có ý nghĩa trong đời sống con người Có loại phong tục trở thành luật tục, ăn sâu, bén rễ trong lòng dân rất bền chặt, có sức mạnh hơn cả những đạo luật của quốc gia Các thực hành phong tục không mang tính cố định, bắt buộc như nghi thức, nghi lễ, nhưng cũng không tùy tiện như hoạt động sống thường ngày Nó trở thành một tập quán xã hội tương đối bền vững và tương đối thống nhất, là một bộ phận của văn hóa và có thể chia thành nhiều loại Đó là hệ thống phong tục liên quan đến vòng đời của con người như: Phong tục về sinh đẻ, trưởng thành, cưới xin, mừng thọ và lên lão… Hoặc là, hệ thống phong tục liên quan đến hoạt động của con người theo chu kỳ thời tiết trong năm, hay hệ thống phong tục liên quan đến chu kỳ sản xuất đảm bảo đời sống của con người

- Nghi lễ: Với cách nhìn tổng quát, Nghi lễ là nghi thức và trình tự tiến

hành của một cuộc lễ Mở rộng khái niệm, có định nghĩa: Nghi lễ là hành động nghi thức diễn ra trong bối cảnh thờ cúng tôn giáo Nghi lễ liên quan đến toàn bộ hoạt động của con người, chuyển tải các thông điệp về địa vị văn hóa và xã hội của các cá nhân, bất kỳ hành động của con người nào có khía cạnh nghi lễ Theo quan điểm của một số nhà nghiên cứu, nghi lễ không phải

là phản ứng lại cuộc đời, đó là phản ứng với cái mà tư duy làm nên cuộc đời

Đó không phải là sự đáp ứng trực tiếp đối với thế giới hoặc thậm chí là với kinh nghiệm của thế giới, mà đó là phản ứng đối với con người nghĩ về thế giới (Levis Strauss, 1976) “Nghi lễ thường có bốn yếu tố chính là, hoạt động

xã hội lặp đi lặp lại gồm hàng loạt các động tác có tính biểu tượng dưới dạng múa, hát, lời nói, điệu bộ, thao tác trên một số đồ vật nào đó; nghi lễ tách riêng khỏi các hoạt động thường ngày của xã hội; nghi lễ theo đúng một mô

Luậ n vậ n đậ y đu ở file:Luậ n vậ n Full