Thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội từ thực tiễn quận 1 thành phố hồ chí minh

Từ những điểm phân tích trên, có thể định nghĩa: Dân chủ cấp xã là biểu hiện cụ thể của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, là sự đảm bảo nguyên tắc toàn bộ quyền lực nhà nước thuộc về nhân d

VI ỆN HÀN LÂM KHOA H ỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Võ Th ị Cẩm

TRONG LĨNH VỰC XÃ HỘI TỪ THỰC TIỄN QUẬN 1

LU ẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ N ỘI - 2018

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

H ỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết

quả nêu trong luận văn là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định

Tác gi ả

Võ Thị Cẩm

Xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các thầy cô, những người đã đem lại

kiến thức vô cùng hữu ích cho tôi trong suốt hai năm học qua Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban Giám đốc, Phòng Đào tạo của Học viện cùng toàn thể cán bộ, giáo viên cơ sở Học viện tại Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập

Cuối cùng, tôi xin gửi tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp những người đã luôn bên tôi, động viên và khuyến khích tôi trong quá trình học tập và thực hiện đề tài nghiên cứu của mình

M ỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ CẤP XÃ TRONG LĨNH VỰC XÃ HỘI 7

1.1 Khái niệm, đặc điểm, vai trò thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh

vực xã hội 7 1.2 Chủ thể, nội dung, hình thức thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh

vực xã hội 19 1.3 Các điều kiện đảm bảo thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã

hội 26

Chương 2: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT DÂN CHỦ CẤP XÃ TRONG LĨNH VỰC XÃ HỘI TẠI QUẬN 1 THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 30

2.1 Các yếu tố đặc thù của Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh có ảnh hưởng đến thực

hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội 30 2.2 Thực tiễn thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội 35 2.3 Đánh giá chung tình hình thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực

xã hội trên địa bàn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh 46

Chương 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ CẤP XÃ TRONG LĨNH VỰC XÃ HỘI TỪ THỰC

TI ỄN QUẬN 1 THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 55

3.1 Quan điểm bảo đảm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh 55 3.2 Giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh 58

KẾT LUẬN 80 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Dân chủ luôn là ước vọng của loài người, luôn là giá trị mà nhân loại hướng tới

Mặc dù, dân chủ đã được nhiều học giả nghiên cứu từ rất lâu trong lịch sử, đặc biệt các nhà kinh điển Mác-Lênin, rất quân tâm bởi theo ông, dân chủ chính là những mục tiêu và động lực của cách mạng vô sản, cách mạng xã hội chủ nghĩa và xây dựng xã

hội chủ nghĩa Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ thiên tài, người sáng lập và rèn luyện Đảng

Cộng sản Việt Nam, theo Người, “Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ” [57, tr.515] Dân chủ là dân làm chủ “Nước ta là nước dân chủ, nghĩa là nước nhà do nhân dân làm chủ” [58, tr.452] Người giải thích: dân là chủ thì nhà nước, chính phủ, mọi cán bộ, công chức, viên chức trong bộ máy công quyền phải hết lòng, hết sức tận tụy làm đầy tớ, công bộc trung thành của nhân dân

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) Đảng ta nêu rõ: “Dân chủ xã hội chủ nghĩa là bản chất

của chế độ ta, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển đất nước”[62, 85] Hiến Pháp năm 2013 đã khẳng định: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân Nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam do nhân dân làm chủ; tất cả quyền

tr.84-lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân

với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức Nhà nước ta là nhà nước dân chủ, dân là

chủ và dân làm chủ Để giữ vững và phát huy được bản chất dân chủ xã hội chủ nghĩa, điều quan trọng hiện nay là phải phát huy quyền làm chủ của nhân dân, thu hút nhân dân tham gia quản lý và xây dựng nhà nước mới có thể hoàn thành được

mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

Cấp xã, phường, thị trấn là cấp cơ sở thuộc hệ thống hành chính bốn cấp của nước ta Đó là nơi tổ chức và vận động nhân dân thực hiện phần lớn đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước; tăng cường khối đại đoàn

kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân; tổ chức cuộc sống của cộng đồng dân cư; đồng thời, đây cũng là nơi đóng góp cho Đảng và Nhà nước những

1

cách làm hay, những kinh nghiệm tốt để sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện chủ trương, chính sách, nhằm thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh trật tự và

bảo vệ Tổ quốc Do đó, việc thực hiện và phát huy dân chủ cấp xã có vị trí, vai trò

hết sức quan trọng trong việc đưa chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước đi vào cuộc sống

Quận 1 nằm ở vị trí trung tâm thành phố Hồ Chí Minh, bao gồm Quận Nhất và

Quận Nhì (Sài Gòn cũ) được sáp nhập vào năm 1976 Những năm qua, Quận 1 đã

có những bước chuyển biến lớn lao trong xây dựng kinh tế và phát triển văn hóa xã

hội, giữ vững và phát huy ưu thế của một trung tâm thành phố chính trị, kinh tế, văn hóa, dịch vụ, ngân hàng Sau gần 20 năm triển khai thực hiện dân chủ ở cơ sở và 10 năm thực hiện Pháp lệnh số 34 trên địa bàn Quận 1 thành phố Hồ Chí Minh đã đạt được những kết quả quan trọng, góp phần thắng lợi các nhiệm vụ phát triển kinh tế -

xã hội của địa phương Tuy nhiên, việc thực hiện dân chủ cấp xã trên địa bàn Quận

1 vẫn còn những hạn chế bất cập, như: Việc xây dựng và thực hiện các quy chế, quy ước, hương ước không ít nơi còn hình thức, chất lượng chưa cao, chưa thành nền

nếp Một số phường chưa làm tốt việc công khai, dân chủ về quy hoạch, kế hoạch

sử dụng đất, giá cả đền bù khi chuyển mục đích sử dụng đất, chính sách tái định cư Không ít cơ quan thiếu công khai, dân chủ về quản lý thu, chi tài chính công, nâng lương, quy hoạch đào tạo, đề bạt cán bộ Một số nơi nội bộ lãnh đạo cấp uỷ, chính quyền mất đoàn kết; tình trạng quan liêu, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực chưa được ngăn chặn kịp thời; tình hình khiếu kiện… diễn biến phức tạp, ảnh hưởng không

nhỏ đến lòng tin của nhân dân đối với cấp uỷ, chính quyền Từ thực tiễn đó, cần

phải tiếp tục phát huy tốt và nhiều hơn quyền làm chủ của nhân dân thông qua các hình thức dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp để nhân dân tham gia xây dựng và

bảo vệ lợi ích của họ, của Đảng, của Nhà nước Vì vậy, tôi chọn vấn đề: “Thực

hi ện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội từ thực tiễn Quận 1, thành ph ố Hồ Chí Minh” làm đề tài luận văn tốt nghiệp thạc sĩ chuyên ngành Luật

hiến pháp và luật hành chính

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Vấn đề dân chủ, dân chủ ở cơ sở, quy chế thực hiện dân chủ ở cơ sở từ lâu đã thu hút sự quan tâm chú ý của nhiều nhà khoa học, những người làm công tác lý

2

luận nghiên cứu ở nhiều khía cạnh, góc độ khác nhau và đã có nhiều công trình nghiên cứu được công bố trên các sách, báo, tạp chí khoa học, các đề tài nghiên

cứu, nhiều luận văn thạc sỹ, sau đây là một số công trình tiêu biểu:

2.1 Đề tài khoa học, sách chuyên khảo

- Đỗ Mười (1998), Phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân trong s ạch, vững mạnh, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội

- Dương Xuân Ngọc (2000), Quy chế thực hiện dân chủ ở cấp xã, một số vấn

đề lý luận và thực tiễn, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội

- Nguyễn Văn Sáu, Hồ Văn Thông (2003), Thực hiện quy chế dân chủ và xây

d ựng chính quyền cấp xã ở nước ta hiện nay, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội

- Hoàng Chí Bảo (2007), Dân chủ và dân chủ ở cơ sở nông thôn trong tiến trình đổi mới, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội

- Vũ Hoàng Công (2009), Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa trong điều

ki ện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay, Nhà

xuất bản Lý luân chính trị, Hà Nội

- Nguyễn Bắc Son (2010), Hỏi đáp về dân chủ ở cơ sở, Nhà xuất bản Chính trị

quốc gia, Hà Nội

- Nguyễn Văn Mạnh (2010), Thực hiện pháp luật - Những vấn đề lý luận và

th ực tiễn, Nhà xuất bản Chính trị - Hành chính, Hà Nội

- Hoàng Chí Bảo -Tống Đức Thảo (2011), Mối quan hệ giữa dân chủ và văn hóa pháp lu ật, Nhà xuất bản Chính trị - Hành chính, Hà Nội

- Lê Minh Quân (2011), V ề quá trình dan chủ hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hi ện nay, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội

- Đại học quốc gia Hà Nội (2016), Một số vấn đề lý luận, thực tiễn về dân chủ

tr ực tiếp, dân chủ cơ sở trên thế giới và Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo khoa học, Đại

học quốc gia Hà Nội

2.2 Bài báo khoa h ọc

- Quách Sỹ Hùng (2009), Vấn đề xây dựng và hoàn thiện pháp luật dân chủ cơ

s ở ở nước ta hiện nay, Tạp chí Dân chủ và pháp luật, (6), tr.5-7

3

- Chu Thị Trang Vân (2009), Một số vấn đề đặt ra trong quá trình thực thi Pháp l ệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn, Tạp chí Nhà nước và pháp luật,

(5), tr.15-17

- Đặng Viết Đạt (2010), Pháp luật và dân chủ trong nhà nước pháp quyền,

Tạp chí Lý luận chính trị và truyền thông, (9), tr.35

- Lê Minh Quân (2012), Dân ch ủ và dân chủ hóa – một số tiếp cận cơ bản,

Tạp chí Thông tin khoa học xã hội, (10)

- Lê Minh Quân (2012), V ề quá trình xây dựng và phát triển nền dân chủ xã

h ội chủ nghĩa trong thời kỳ mới, Tạp chí Cộng sản, (841)

- Tống Đức Thảo (2013), Nâng cao nhận thức về dân chủ cho đội ngũ cán bộ, đảng viên góp phần đổi mới và hoàn thiện phương thức lãnh đạo của Đảng ở nước

ta hi ện nay, Tạp chí Thông tin khoa học chính trị, (8), tr.26-28

- Nguyễn Văn Nam (2013), Luật tục và việc thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở

ở Tây Nguyên - Thực trạng và những vấn đề đặt ra, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, số

(1), tr.72-77

- Nguyễn Thị Vân Giang (2016), Vấn đề thực hiện dân chủ ở cấp xã, thị trấn

ph ục vụ Chương trình xây dựng nông thôn mới, Tạp chí Giáo dục lý luận, (239),

tr.25-27

2.3 Lu ận án, luận văn

- Nguyễn Thị Tâm (2007), Dân chủ ở cơ sở và vấn đề thực hiện dân chủ ở nông thôn hiện nay, Luật án tiến sĩ Chính trị học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội

- Nguyễn Hồng Chuyên (2011), Thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã trên địa bàn tỉnh Thái Bình, Luận văn thạc sĩ Luật học, Học viện Chính trị - Hành chính

quốc gia, Hà Nội

- Nguyễn Thị Thu Hiền (2012), Thực hiện pháp luật dân chủ trực tiếp của nhân dân ở các xã trên địa bàn tỉnh Nghệ An, Luân văn thạc sĩ Luật học, Học viện

Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội

- Vũ Thị Thúy Vân (2014), Thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã ở huyện Thanh Th ủy, tỉnh Phú Thọ hiện nay, Luận văn thạc sĩ Luật học, Học viện Chính tri

quốc gia, Hồ Chí Minh

4

Có thể thấy, đã có nhiều công trình viết về dân chủ, dân chủ ở cơ sở đối với

phạm vi khác nhau, có giá trị khác nhau Các công trình trên đã làm rõ nhiều vấn đề

về lý luận và thực tiễn thực hiện dân chủ cơ sở ở cấp xã, phường, thị trấn đối với sự phát triển và tiến bộ xã hội trên nhiều địa phương cụ thể Tuy nhiên, chưa có đề tài nào nghiên cứu về thực hiện dân chủ cơ sở ở cấp xã trong lĩnh vực xã hội trên địa bàn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh, do đó để làm rõ thêm về lý luận và thực tiễn

của thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh cần thiết phải có một đề tài nghiên cứu khoa học

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

3.1 M ục đích nghiên cứu

Mục đích tổng quát của luận văn nhằm xây dựng cơ sở khoa học cho các giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội tại Quận

1 thành phố Hồ Chí Minh nói riêng, tại các đô thị trên cả nước nói chung

3.2 Nhi ệm vụ nghiên cứu

- Tiếp tục phân tích làm sáng tỏ các khía cạnh lý luận về thực hiện pháp luật dân chủ cấp xã nói chung và thực hiện pháp luật dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã

hội tại địa bàn đô thị nói riêng

- Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật dân chủ cấp xã trong lĩnh

vực xã hội trên địa bàn Quận 1 thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2008 đến năm 2017

- Đề xuất quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội trên địa bàn Quận 1 thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2025

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận văn

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Các quan điểm khoa học về thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh

vực xã hội;

- Hệ thống quy định pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội;

- Thực tiễn thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội tại

Quận 1 thành phố Hồ Chí Minh;

- Kinh nghiệm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội ở

một số địa phương ở Việt Nam

4.2 Ph ạm vi nghiên cứu

5

- Phạm vi nội dung: Những vấn đề lý luận và thực tiễn tại Quận 1 thành phố

Hồ Chí Minh về pháp luật và thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực

xã hội

- Phạm vi không gian: Trên địa bàn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh

- Phạm vi thời gian: từ năm 2008 đến 2017, định hướng đến năm 2025

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, dân chủ xã hội chủ nghĩa; những quan điểm của Đảng Cộng sản

Việt Nam về dân chủ xã hội chủ nghĩa, dân chủ ở cơ sở

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn lựa chọn góc độ tiếp cận đa ngành, liên ngành khoa học xã hội, đồng

thời chú ý tiếp cận dựa trên quyền

Luận văn sử dụng phương pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật

lịch sử Ngoài ra, luận văn còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như phân tích, so sánh, thống kê, tổng hợp

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6 1 Ý nghĩa lý luận

Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần làm sáng tỏ hơn nhận thức lý luận

về dân chủ cơ sở và thực hiện pháp luật dân chủ cấp xã nói chung, thực hiện pháp

luật dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội nói riêng

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn được kết cấu thành 3 chương 8 tiết

6

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT

VỀ DÂN CHỦ CẤP XÃ TRONG LĨNH VỰC XÃ HỘI 1.1 Khái niệm, đặc điểm, vai trò thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

1.1.1 Khái niệm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

* Khái ni ệm dân chủ

Dân chủ (De’moscratie) ra đời từ thời Hy Lạp cổ đại, khoảng thế kỷ thứ

VII-VI trước công nguyên, gồm 02 từ "demos" có nghĩa là dân và "kratos" là quyền lực Dân chủ có nghĩa là quyền lực thuộc về nhân dân Từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa: Dân chủ là hình thức tổ chức thiết chế chính trị của xã hội dựa trên việc

thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực, thừa nhận nguyên tắc bình đẳng và

tự do Dân chủ cũng được vận dụng vào các tổ chức và hoạt động của những tổ

Sự phát triển của dân chủ phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế - xã hội, năng lực nhận thức của công dân, chính quyền, truyền thống lịch sử, văn hóa, pháp lý… Dân chủ là mục tiêu, động lực phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc, là khát vọng được làm chủ, quyền tự nhiên của con người, trong đó có quyền sử dụng tất cả sức

mạnh để thực hiện vai trò của người làm chủ và quyền làm chủ đó được giai cấp cầm quyền trong lịch sử thể chế thành pháp luật cùng các thiết chế chính trị - xã hội khác

Nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa quyết định của dân chủ nên ngay

từ khi ra đời, Đảng và Nhà nước ta đã đặc biệt quan tâm đến vấn đề dân chủ và phát huy quyền làm chủ của nhân dân, coi đó là một vấn đề hệ trọng, có ý nghĩa chiến lược sâu sắc đối với sự phát triển của đất nước

7

Chủ tịch Hồ Chí Minh - vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc, người sáng lập và lãnh đạo Đảng ta đã khẳng định rõ quan điểm về dân chủ trong việc xây dựng Nhà nước

Việt Nam: “Nước ta là một nước dân chủ Mọi công việc đều vì lợi ích của dân mà làm Khắp nơi đều có đoàn thể nhân dân, như: Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc, Công đoàn… là tổ chức của dân, phấn đấu cho dân, bênh vực quyền của dân, liên lạc

mật thiết nhân dân với chính phủ” [57, tr.66] Như vậy, "dân là chủ" và "dân làm chủ"

là cốt lõi trong khái niệm "dân chủ" của Hồ Chí Minh Quan điểm này thể hiện rõ nội dung cơ bản mà nhân loại thừa nhận: Dân chủ nghĩa là quyền lực thuộc về nhân dân Đặc trưng của dân chủ xã hội chủ nghĩa chế độ dân chủ thực sự, dân chủ của

đa số nhân dân với sự đảm bảo thực hiện của nhà nước pháp quyền xã hội hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân, ở đó, quyền dân chủ của công dân không ngừng được

mở rộng trong tất cả các lĩnh vực hoạt động của nhà nước, của xã hội

Theo lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa ra đời từ khi giai cấp công nhân và nhân dân lao động giành được chính quyền nhà nước, đưa đất nước quá độ lên chủ nghĩa xã hội và được hoàn thiện dần trong quá trình xây dựng và phát triển chủ nghĩa xã hội

Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa là một chỉnh thể bao gồm: Đảng Cộng sản, nhà nước xã hội chủ nghĩa, các tổ chức chính trị - xã hội hợp pháp, các tầng lớp nhân dân cùng các mối quan hệ qua lại giữa các bộ phận đó, hoạt động trên nguyên tắc bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân và nhằm mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội

Đảng Cộng sản là hạt nhân của hệ thống chính trị, đồng thời là bộ phận lãnh đạo

hệ thống chính trị Đảng Cộng sản lãnh đạo xã hội bằng việc đề ra chủ trương, đường lối, cương lĩnh, chiến lược, sách lược trên nền tảng của chủ nghĩa Mác - Lênin

Nhà nước xã hội chủ nghĩa là cơ quan thực hiện quyền lực của nhân dân lao động; thay mặt nhân dân lao động, được nhân dân ủy quyền, chịu trách nhiệm trước nhân dân, quản lý mọi hoạt động của xã hội bằng hệ thống pháp luật và những thiết chế nhà nước, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và sự bảo vệ, giám sát của nhân dân

Các tổ chức chính trị - xã hội hoạt động trong khuôn khổ của pháp luật Đó là nơi làm chủ tập thể của nhân dân, là khâu trung gian nối liền Đảng Cộng sản, nhà nước xã hội chủ nghĩa với quần chúng nhân dân Thông qua các tổ chức này, nhân dân giới thiệu các đại biểu của mình tham gia vào chính quyền, đóng góp ý kiến cho

8

Đảng, nhà nước, đồng thời qua đó nhân dân thể hiện tâm tư, nguyện vọng của mình với Đảng, nhà nước

Ba bộ phận này cùng với cơ chế vận hành "Đảng lãnh đạo - Nhà nước quản lý

- Nhân dân làm chủ", hợp thành hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa, gắn bó chặt chẽ với nhau vì mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội Trong đó, nhà nước xã hội chủ nghĩa là nhân tố cơ bản nhất để thực hiện quyền lực của nhân dân

Như vậy, dân chủ xã hội chủ nghĩa là nền dân chủ được xây dựng và hình thành trong tiến trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, mang bản chất của giai cấp công nhân, mọi quyền lực thuộc về nhân dân, trước hết là nhân dân lao động, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản để thực hiện và đảm bảo quyền làm chủ thực sự của đông đảo quần chúng nhân dân đối với xã hội

* Khái ni ệm dân chủ cấp xã

Cấp xã thường được gọi chung là “cấp cơ sở” hay “địa bàn cơ sở” Xã, phường,

thị trấn là “nơi tuyệt đại bộ phận nhân dân cư trú, sinh sống” [30, tr.89] Có thể nói, mọi hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội , dù ở phạm vi rộng hay hẹp, đều chủ yếu diễn ra trên địa bàn xã, phường, trị trấn Trên địa bàn xã, phường, thị trấn, đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, pháp luật luôn diễn ra sôi động và không kém phần phức tạp; trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến lợi ích của Nhà nước, tập thể và người dân Chính quyền cấp xã là khâu cuối cùng tiếp nhận và triển khai thực hiện các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và của

chính quyền cấp trên; là “cổng giao tiếp” giữa Nhà nước và nhân dân trong chừng

mực các vấn đề có liên quan tới lợi ích của các bên Việc xây dựng bộ máy chính quyền cấp xã trong sạch, vững mạnh chỉ có thể trở thành hiện thực khi chúng ta thiết lập và thực hành nền dân chủ ở xã, phường, thị trấn; bảo đảm các điều kiện và sự tham gia thực tế của nhân dân vào các sinh hoạt chính trị - xã hội của địa phương Dân chủ cấp xã, trước hết, vẫn phải là sự đảm bảo nguyên tắc “toàn bộ quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân”; song, đặt trong một phạm vi không gian xã hội cụ thể, trực tiếp là địa bàn xã, phường, thị trấn - nơi cư trú và sinh hoạt của tuyệt đại bộ phận các tầng lớp nhân dân Chính họ là chủ thể của quyền lực nhà nước, có các quyền dân chủ và trực tiếp thực hiện các quyền dân chủ của mình Điều đó nói lên

9

rằng, dân chủ cấp xã luôn gắn liền với địa chỉ cụ thể và với chủ thể trực tiếp thực hiện quyền dân chủ, gắn liền với những nội dung cụ thể có liên quan tới đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của người dân ở cơ sở Đó là: quyền được biết các nội dung liên quan đến đời sống kinh tế - xã hội của nhân dân ở cơ sở; quyền được bàn và quyết định, quyền được tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định và quyền giám sát đối với tất cả những nội dung dân biết, dân bàn, dân quyết định hoặc tham gia ý kiến

Để nhân dân có thể thực hiện trên thực tế các quyền dân chủ của mình thì dân chủ cấp xã còn phải bao gồm các hình thức thực hiện các quyền dân chủ của nhân dân; nghĩa là phải “có cơ chế để nhân dân thực hiện trên thực tế quyền làm chủ trực tiếp và quyền làm chủ thông qua các cơ quan đại diện của mình" [32, tr 48] Các hình thức đó có thể là: công khai thông tin bằng cách niêm yết tại trụ sở hội đồng nhân dân, ủy ban nhân dân xã, phổ biến, tuyên truyền thông tin trên hệ thống loa truyền thanh của xã, phường, thị trấn, thông qua trưởng thôn/tổ trưởng dân phố (đối với quyền được biết); biểu quyết trong các cuộc họp thôn, thông qua phiếu lấy ý

kiến cử tri (đối với quyền được bàn và quyết định); thông qua các cuộc họp thôn,

phiếu lấy ý kiến cử tri, hòm thư góp ý (đối với quyền tham gia ý kiến)

Từ những điểm phân tích trên, có thể định nghĩa: Dân chủ cấp xã là biểu hiện

cụ thể của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, là sự đảm bảo nguyên tắc toàn bộ quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân tại địa bàn xã, phường, thị trấn trên cơ sở thực hiện quyền được biết, quyền được bàn và quyết định, quyền được tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định và quyền giám sát đối với những nội dung có liên quan tới đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của người dân ở

xã, phường, thị trấn bằng những hình thức nhất định, phù hợp với các nguyên tắc, quy định của pháp luật

* Khái ni ệm pháp luật về dân chủ cấp xã

Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự do Nhà nước ban hành và đảm bảo

thực hiện, thể hiện ý chí của nhà nước, là nhân tố điều chỉnh các quan hệ xã hội Pháp luật và Nhà nước, hai thành tố của thượng tầng chính trị - pháp lý luôn có mối quan hệ khăng khít không thể tách rời nhau Cả hai hiện tượng pháp luật và Nhà

10

nước đều có chung nguồn gốc cùng phát sinh và phát triển Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, nhưng quyền lực đó chỉ có thể được triển khai và phát huy có hiệu quả trên cơ sở của pháp luật Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử

sự do Nhà nước ban hành, luôn phản ánh những quan điểm và đường lối chính trị

của lực lượng nắm quyền lực nhà nước và đảm bảo cho quyền lực đó được triển khai nhanh, rộng trên quy mô toàn xã hội

Nhà nước ta là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân, do đó pháp luật thể hiện ý chí của giai cấp công nhân và đông đảo nhân dân lao động, là pháp luật thực sự dân chủ vì nó bảo vệ quyền tự do, dân chủ rộng rãi cho nhân dân lao động Pháp luật xã hội chủ nghĩa là hệ thống các quy tắc xử sự, thể hiện

ý chí của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, dưới sự lãnh đạo của Đảng, do Nhà nước xã hội chủ nghĩa ban hành và đảm bảo thực hiện bằng sức mạnh cưỡng chế

của Nhà nước trên cơ sở giáo dục và thuyết phục mọi người tôn trọng và thực hiện

Từ những nội dung trên có thể quan niệm pháp luật dân chủ cấp xã như sau:

Pháp lu ật về dân chủ cấp xã là tổng hợp những quy phạm pháp luật trong hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật do nhà nước quy định và thừa nhận các hình thức dân ch ủ đại diện và dân chủ trực tiếp của nhân dân ở cơ sở, trong đó quy định

nh ững nội dung phải công khai để nhân dân biết; những nội dung nhân dân bàn và quy ết định; những nội dung nhân dân tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quy ền quyết định; những nội dung nhân dân giám sát, trách nhiệm của chính quyền, cán b ộ, công chức cấp xã, thôn và các tổ chức, cá nhân có liên quan và nhân dân trong

th ực hiện dân chủ cấp xã

* Khái ni ệm pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

Từ quan niệm về pháp luật dân chủ cấp xã, có thể hiểu: Pháp luật về dân chủ

c ấp xã trong lĩnh vực xã hội là tổng hợp những quy phạm pháp luật trong hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật do nhà nước quy định và thừa nhận các hình thức dân ch ủ đại diện và dân chủ trực tiếp của nhân dân ở cơ sở trong lĩnh vực xã hội ( gồm giáo dục, đào tạo, y tế, dân số, chăm sóc sức khỏe, xóa đói, giảm nghèo, giải quyết việc làm), trong đó quy định những nội dung phải công khai để nhân dân biết;

nh ững nội dung nhân dân bàn và quyết định; những nội dung nhân dân tham gia ý

11

ki ến trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định; những nội dung nhân dân giám sát, trách nhi ệm của chính quyền, cán bộ, công chức cấp xã, thôn và các tổ chức, cá nhân có liên quan và nhân dân trong th ực hiện dân chủ cấp xã

* Khái ni ệm thực hiện pháp luật và thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã

Dưới góc độ luật học, thực hiện pháp luật là hành vi phù hợp với các quy tắc, yêu cầu, đòi hỏi của pháp luật, mang lại và đáp ứng lợi ích của Nhà nước, của xã

hội và của mỗi công dân Hành vi đó có thể được thực hiện phụ thuộc vào ý chí của

mỗi cá nhân, nhưng cũng có thể chỉ phụ thuộc vào ý chí của Nhà nước Như vậy, thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích nhằm làm cho các nguyên tắc, quy định của pháp luật đi vào thực tiễn cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật

Pháp luật về dân chủ cấp xã là một lĩnh vực pháp luật cụ thể - Quy chế thực hiện dân chủ ở xã (trước đây) và Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn hiện hành, trong đó: “Quy định những nội dung phải công khai để nhân dân biết; những nội dung nhân dân bàn và quyết định; những nội dung nhân dân tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định; những nội dung nhân dân giám sát; trách nhiệm của chính quyền, cán bộ, công chức xã, phường, thị trấn (gọi chung

là cấp xã), của cán bộ thôn, làng, ấp, bản, phum, sóc (gọi chung là thôn), tổ dân phố, khu phố, khối phố (gọi chung là tổ dân phố), của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan và của nhân dân trong việc thực hiện dân chủ cấp xã” [98]

Thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã là quá trình triển khai các hoạt động đưa các quy định của pháp luật về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn đi vào thực tiễn đời sống xã hội ở cơ sở, trở thành hành vi pháp luật thực tế hợp pháp của chính quyền, cán bộ, công chức cấp xã, cán bộ thôn, tổ dân phố, cơ quan, tổ chức,

cá nhân có liên quan và nhân dân địa phương nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân; thu hút nhân dân tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội; kiểm tra, giám sát các hoạt động của chính quyền cấp xã; góp phần giữ gìn trật tự, kỷ cương,

an toàn xã hội trên địa bàn xã, phường, thị trấn

*Khái niệm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

Thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội là quá trình triển

12

khai các hoạt động đưa các quy định của pháp luật về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn đi vào thực tiễn đời sống ở cơ sở trong lĩnh vực xã hội, trở thành hành vi pháp luật thực tế hợp pháp của chính quyền, cán bộ, công chức cấp xã, cán

bộ thôn, tổ dân phố, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan và nhân dân địa phương nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân; thu hút nhân dân tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội; kiểm tra, giám sát các hoạt động của chính quyền cấp xã; góp phần giữ gìn trật tự, kỷ cương, an toàn xã hội trên địa bàn xã, phường, thị trấn

1.1.2 Đặc điểm của thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

1.1.2.1 Vi ệc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã là hoạt động diễn ra thường xuyên, liên tục, được triển khai gắn liền với các hoạt động trên địa bàn thôn làng, b ản, ấp, khu dân cư, tổ dân dân phố

Dân chủ ở xã - tên gọi là thế nhưng kỳ thực mảnh đất hiện sinh cho dân chủ không hẳn tập trung tại trụ sở của chính quyền xã, là thuần tuý xã mà nó phải đi

xuống thôn, làng, bản, ấp, tổ dân phố - là những đơn vị hành chính tự nhiên Hơn

nữa, dân chủ không chỉ là thực hiện những quy định trong các quy chế dân chủ, mà

thể hiện thường xuyên, liên tục bằng tất cả các hoạt động kinh tế - xã hội của chính người dân tại đây Chính vì thế, dân chủ cấp xã không thể khác hơn là trở về, được

thực hiện bởi chính dân chủ thôn, làng Chính quyền xã chỉ còn tồn tại với vai trò là đại diện cho nhà nước giám sát, kiểm tra việc thực hiện dân chủ, việc của cấp xã mang tính chất định hướng cho thôn, làng phát triển

1.1.2.2 Vi ệc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã được triển khai trên địa bàn r ộng lớn nhất so với các loại hình dân chủ khác ở cơ sở

Theo số liệu điều tra năm 2016, nước ta có 65,4% dân số sống ở khu vực nông thôn, lao động nông thôn chiếm 75% tổng lực lượng lao động cả nước và chủ yếu

tập trung sản xuất trong lĩnh vực nông nghiệp Chính quyền cấp cơ sở được hình thành trên một cộng đồng dân cư, cộng đồng lãnh thổ bền vững, dưới cấp này không hình thành một cấp chính quyền nào khác Do đó “dân chủ ở cơ sở” phải được hiểu là dân chủ ở cấp thấp nhất, là nơi người dân thể hiện trực tiếp nhất quyền làm chủ của mình Và suy cho cùng, tất cả các tổ chức quyền lực nhà nước cấp trên,

muốn phát huy tác dụng cuối cùng đều phải thông qua vai trò của hệ thống chính

13

quyền xã; dân gắn với nhà nước, trước hết và trực tiếp thông qua quan hệ với chính quyền cơ sở; tạo lập lòng tin của dân với Đảng với Nhà nước trước hết đều thực

hiện thông qua quan hệ giữa nhân dân với chính quyền xã Vì vậy, thực hiện pháp

luật về dân chủ ở xã được triển khai trên phạm vi rộng lớn nhất, tác động đến nhiều

chủ thể nhất so với việc thực hiện dân chủ ở cơ quan hay doanh nghiệp…

1.1.2.3 Th ực hiện pháp luật dân chủ ở xã được tiến hành bởi nhiều chủ thể khác nhau, trong đó, nhân dân là một chủ thể đặc biệt quan trọng

Không ít người dân hiện nay khi được hỏi về quy chế dân chủ, dân chủ cấp xã thì trả lời với một thái độ rất bàng quan rằng đó là việc của chính quyền, đoàn thể Nhiều người dân quanh năm sống với đồng ruộng, một quyết định từ ủy ban nhân dân xã ban hành chứ chưa nói đến những cấp cao hơn là huyện, tỉnh, rồi Trung ương, họ luôn tự nhìn nhận mình với vị trí là “đối tượng phải thi hành” Khác với nhiều quan hệ pháp luật trong đó chủ thể thực hiện chủ yếu là nhà nước thì pháp

luật về dân chủ ở xã được thực hiện bởi nhiều chủ thể Đó chính là hệ thống chính

trị ở cơ sở, và quan trọng hơn là những người dân sống tại địa bàn cơ sở Chính họ

sẽ quyết định hiệu lực, hiệu quả của việc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã Xét cho cùng, sự nghiệp đổi mới của đất nước hiện nay tùy thuộc lớn vào cơ sở, vào chính quyền xã, mà sức mạnh của chính quyền là ở nơi dân, là việc quy tụ được lòng dân, là phát huy tình đoàn kết, truyền thống, tinh thần làm chủ của nhân dân, là hướng tới dân, vì lợi ích của dân

1.1.2.4 Th ực hiện pháp luật dân chủ cấp xã là thực hiện các quy phạm cụ thể quy định trong các văn bản do Nhà nước ban hành, cụ thể ở đây là Pháp lệnh số 34/2007/PL- UBTVQH11 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội

Điều này là hoàn toàn cần thiết để tránh các trường hợp lợi dụng dân chủ, dân

chủ quá trớn, vô chính phủ Dân chủ phải được hiểu là sự tự do trong khuôn khổ pháp lý Do vậy, không thể cho rằng "dân chủ" và "hoàn toàn tự do" là một Dân

chủ phải gắn liền với chuyên chính Chuyên chính không phải là mục đích của dân

chủ mà là phương tiện bảo vệ nền dân chủ, bảo vệ những lợi ích của nhân dân,

chống lại những kẻ đi ngược lại lợi ích của nhân dân, đi ngược lại chế độ dân chủ

của nhân dân Quyền làm chủ của một cá nhân không được đi ngược lại quyền làm

14

chủ của các cá nhân khác và của cộng đồng Xã hội dân chủ là xã hội có trật tự kỷ cương Để tránh tình trạng mất dân chủ hoặc lợi dụng dân chủ, đòi hỏi phải có các quy định mang tính quyền lực nhà nước để đảm bảo thực hiện được trên thực tế Hơn nữa, thực hiện dân chủ với nhân dân không chỉ là các quy định trong Pháp lệnh

34 là đủ, mà đòi hỏi chính quyền cấp xã phải thể hiện được vai trò tích cực của mình trong tất cả lĩnh vực theo các quy định có liên quan của Nhà nước

1.1.3 Vai trò c ủa thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

1.1.3.1 Th ực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã góp phần đảm bảo quyền lực thực

s ự của nhân dân trong xây dựng Nhà nước, xây dựng chính quyền cơ sở

Nhà nước xã hội chủ nghĩa với quyền lực thuộc về đa số nhân dân lao động,

do đó việc thực hiện pháp luật về dân chủ là điều kiện tiên quyết để đảm bảo quyền

lực thực sự của nhân dân

Trước hết thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã, phường, thị trấn bảo đảm cho nhân dân được hưởng quyền chính trị cơ bản nhất của mỗi công dân: Quyền bầu cử Theo quy định của luật pháp về chế độ bầu cử các cơ quan đại diện cho nhân dân:

Bầu cử đại biểu Quốc hội và hội đồng nhân dân các cấp, công dân thực hiện quyền

bầu cử của mình tại cấp xã, phường, thị trấn nơi cư trú Đây là bước khởi đầu để

thực hiện Nhà nước của nhân dân Nhân dân thiết lập nên bộ máy quản lý nhà nước

của mình để ủy quyền quản lý, thực hiện quyền dân chủ đại diện thông qua hoạt động của đại biểu các cơ quan dân cử Nhân dân có quyền bầu và bãi miễn các đại

biểu dân cử nếu họ không được dân tín nhiệm và thực hiện cơ chế giám sát thông qua hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên Cũng tại cơ sở xã, phường, thị trấn nhân dân thực hiện những quyền cơ bản nhất được Hiến pháp quy định: Quyền có nhà ở, quyền tự do tín ngưỡng, quyền được chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ, quyền được làm những gì mà pháp luật không cấm trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, văn hoá xã hội Yêu cầu xây dựng nhà nước Việt Nam pháp quyền xã hội

chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân đặt ra đòi hỏi tính tối cao của Hiến pháp và pháp luật Việc thực hiện pháp luật về dân chủ trên tất cả các lĩnh vực diễn ra ở cơ

sở không chỉ giúp cho pháp luật thực sự đi vào cuộc sống, nhân dân tự mình làm

chủ trong quản lý xã hội mà còn giúp cho Đảng, Nhà nước ngày càng có cơ sở thực

15

tiễn hơn trong việc hoạch định đường lối, chính sách, hoàn thiện pháp luật

1.1.3.2 Th ực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã góp phần kiện toàn và nâng cao ch ất lượng hoạt động của hệ thống chính trị ở cơ sở

Việc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã, phường, thị trấn vừa là điều kiện,

vừa là yêu cầu nhằm kiện toàn và nâng cao chất lượng hoạt động của hệ thống chính

trị ở cơ sở Hệ thống chính trị ở cơ sở có vai trò rất quan trọng trong việc tổ chức và

vận động nhân dân thực hiện đường lối chính sách của Đảng, phát huy quyền làm

chủ của nhân dân, huy động mọi khả năng phát triển kinh tế - xã hội, tổ chức cuộc

sống của cộng đồng dân cư Pháp luật về dân chủ quy định cụ thể trách nhiệm của các tổ chức trong hệ thống chính trị ở cơ sở đối với việc phát huy dân chủ xã hội

chủ nghĩa Với tư cách là chủ thể của hoạt động thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ

sở, hệ thống chính trị ở cơ sở là khâu then chốt trong tổ chức thực hiện phương châm "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra" Mỗi khâu của quá trình dân chủ đều đòi hỏi bản thân hệ thống chính trị cũng như mỗi tổ chức thành viên đều phải

kiện toàn tổ chức, đổi mới và nâng cao chất lượng hoạt động để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ Mỗi tổ chức thành viên, căn cứ chức năng, nhiệm vụ mà có các hình thức

thực hiện khác nhau trong cơ chế "Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm

chủ", song tất cả đều vì một mục tiêu xây dựng một đất nước Việt Nam: "dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh" Thông qua các hoạt động ở cơ

sở mà hệ thống chính trị ngày càng nâng cao năng lực tổ chức triển khai nhiệm vụ, phát hiện và bồi dưỡng nguồn cán bộ kế cận cho đội ngũ cán bộ, công chức, đổi

mới phương thức lãnh đạo, tập hợp hội viên đoàn viên, điều hòa và gắn kết các nhóm lợi ích, những vấn đề nảy sinh được phát hiện kịp thời, các khó khăn được tháo gỡ và ngày càng thu hút được sự tham gia rộng rãi của người dân vào các công

việc quản lý nhà nước, quản lý xã hội

1.1.3.3 Th ực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã góp phần phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội; bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội ở cơ sở

Nhà nước thực hiện chính sách quản lý và phát triển kinh tế - xã hội thông qua chính sách vĩ mô và vi mô Đối với chính quyền cơ sở, đây vừa là nơi thực hiện

chức năng quản lý nhà nước đối với các hoạt động kinh tế - xã hội, vừa là nơi chịu

16

sự quản lý của cấp chính quyền cấp trên Các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội

của tỉnh, huyện đều có ảnh hưởng và triển khai trên địa bàn xã, phường, thị trấn, bên cạnh đó, việc hoạch định các mục tiêu của xã, phường, thị trấn cũng được hội đồng nhân dân thông qua, đối với việc phát triển kinh tế trên địa bàn không lớn, song những vấn đề mà nhân dân quan tâm, được biết, được bàn, được kiểm tra theo

nội dung của pháp luật thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn bao gồm quy hoạch,

kế hoạch sử dụng đất đai, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, quyết toán ngân sách, xây

dựng cơ sở trường, trạm, các thiết chế văn hoá, công khai mức thuế, phí và lệ phí,

vốn vay xóa đói giảm nghèo, bình xét gia đình văn hóa, kế hoạch và phương án đền

bù giải phóng mặt bằng xây dựng triển khai các dự án trên địa bàn… đều là những

vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến việc phát triển kinh tế - xã hội ở cơ sở nói riêng và góp phần phát triển kinh tế - hội ở cả vùng miền Do đó, thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã, phường, thị trấn bảo đảm và góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã

hội hơn Thực tiễn hơn 16 năm thực hiện Quy chế dân chủ cho thấy, khi tài chính được công khai, nhân dân được đóng góp ý kiến và sẵn sàng đóng góp xây dựng cơ

sở vật chất, các công trình phúc lợi công cộng, đất đai được quản lý tốt hơn, việc chuyển đổi mô hình hợp tác xã nông nghiệp được ủng hộ, công tác dồn điền đổi

thửa tạo đà cho sản xuất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa, công tác xã hội hóa giáo dục, y tế được đẩy mạnh, do đó quyền của nhân dân trong lĩnh vực kinh tế, văn hóa, y tế được bảo đảm hơn

Thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã, phường, thị trấn là cơ sở để giữ vững

an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội Pháp luật về dân chủ cấp xã, phường, thị

trấn là một bộ phận của pháp luật thực định, góp phần thực hiện chức năng duy trì

trật tự xã hội Quy chế dân chủ, các chế định pháp luật khác về quyền công dân đảm

bảo cho nhân dân được bảo vệ tính mạng sức khỏe, nhân phẩm, các quyền về kinh

tế, pháp luật nghiêm cấm mọi hành vi gây mất dân chủ, ảnh hưởng đến quyền lợi và

lợi ích hợp pháp của công dân Các quy định pháp luật đều có chế tài để răn đe, phòng ngừa và trừng trị nghiêm khắc những hành vi vi phạm quyền con người, quyền làm chủ của nhân dân Thực hiện quy chế dân chủ, nhân dân được bàn và quyết định trực tiếp những vấn đề an ninh trật tự, xây dựng và tổ chức tự quản đời

17

sống cộng đồng, chính quyền có trách nhiệm tiếp nhận và giải quyết đơn thư, khiếu

tố, đơn thư dân nguyện, đảm bảo dân chủ trực tiếp của nhân dân Thực tế chứng minh ở địa phương nào thực hiện tốt dân chủ thì ở đó tình hình an ninh chính trị,

trật tự an toàn xã hội được đảm bảo, vì sự ổn định, bình yên của từng cụm dân cư góp phần xây dựng nên sự bình yên, ổn định của cả địa phương

1.1.3.4 Th ực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã góp phần xây dựng nhà nước trong s ạch vững mạnh, đấu tranh phòng chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí và các hi ện tượng tiêu cực khác

Xây dựng một Nhà nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong sạch vững mạnh là yêu cầu cơ bản của cách mạng Việt Nam Trong điều kiện một Đảng cầm quyền,

thực hiện dân chủ là một giải pháp hạn chế sự tha hóa của quyền lực nhà nước Đảng ta xác định: Dân chủ ở cơ sở là nền tảng, dân chủ ở Trung ương có tính chất quyết định đối với việc xây dựng chính quyền của nhân dân Tổng kết 30 năm đổi

mới, Đảng ta đánh giá: Thực hành dân chủ đi đôi với giữ vững kỷ cương, kỷ luật còn nhiều bất cập, trên thực tế đang tồn tại tình trạng “vừa thiếu dân chủ vừa thiếu

kỷ cương” Trong xã hội còn không ít biểu hiện mất dân chủ, hoặc dân chủ cực đoan, thực hiện pháp luật, kỷ luật, kỷ cương không nghiêm, việc thực hành dân chủ

có lúc, có nơi còn mang tính hình thức” [34, tr.151]

Trước thực trạng yếu kém trên, Đại hội XII đã xác định: Tiếp tục phát huy dân

chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân Mọi đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước phải xuất phát từ nguyện vọng, quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân, được nhân dân tham gia ý

kiến Dân chủ phải được thực hiện đầy đủ, nghiêm túc trên tất cả các lĩnh vực của đời

sống xã hội Bảo đảm để nhân dân tham gia ở tất cả các khâu của quá trình đưa ra

những quyết định liên quan đến lợi ích, cuộc sống của nhân dân, từ nêu sáng kiến, tham gia thảo luận, tranh luận đến giám sát quá trình thực hiện Tập trung xây dựng những văn bản pháp luật liên quan trực tiếp đến quyền làm chủ của nhân dân [35, tr.169]

1.1.3.5 Th ực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã góp phần bảo đảm quyền làm chủ

c ủa nhân dân, bảo đảm các quyền con người theo quy định của Hiến pháp

Qua 20 năm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trên địa bàn cả nước đã đạt

18

được những kết quả tích cực, góp phần tạo động lực thúc đẩy và phát huy các quyền dân chủ của nhân dân, thu hút nhân dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội; tham gia kiểm tra, giám sát các hoạt động của Nhà nước, khắc phục một phần tệ quan liêu, tham nhũng, mất dân chủ, xa rời quần chúng của một bộ phận cán bộ, công

chức; đóng góp tích cực vào việc cải cách hành chính; tăng cường mối liên hệ mật thiết giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân Nhờ đó, các kết quả đạt được về thực hiện dân chủ, quyền con người ở Việt Nam đã được Hội đồng Nhân quyền của Liên hợp

quốc đánh giá cao, được dư luận tiến bộ trên thế giới hoan nghênh và ủng hộ

Những thành tựu trong thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã là bằng chứng hùng hồn đập tan những luận điệu vu cáo, bôi nhọ, xuyên tạc sự thật của các thế lực

phản động, thù địch về vấn đề dân chủ, quyền con người ở Việt Nam Xây dựng và

thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã là quá trình thể chế hóa và bảo đảm thực hiện trên thực tế các quyền tự do dân chủ của nhân dân, phù hợp với nội dung quyền con người trong các Công ước quốc tế về quyền con người mà Nhà nước ta đã tham gia

1.2 Chủ thể, nội dung, hình thức thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

1.2.1 Ch ủ thể thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

Căn cứ vào Pháp lệnh Thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn, có thể phân chia chủ thể thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã ở nước ta hiện nay thành 03 nhóm: 1) Chủ thể lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã; 2) Chủ thể tổ chức thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã; 3) Chủ thể trực tiếp thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã

1.2.1.1 Ch ủ thể lãnh đạo, chỉ đạo công tác thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội là đảng bộ các cấp tỉnh đến xã; chính quyền cấp tỉnh và

cấp huyện; Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt

trận cấp tỉnh và cấp huyện

1.2.1.2 Ch ủ thể tổ chức thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

là những cơ quan, tổ chức, cá nhân có vai trò, trách nhiệm tổ chức thực hiện những

nội dung phải công khai để nhân dân biết; những nội dung nhân dân bàn và quyết

19

định; những nội dung nhân dân tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định và những nội dung nhân dân giám sát

Ch ủ thể trực tiếp thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội là các

tầng lớp nhân dân trên địa bàn xã, phường, thị trấn Nhân dân có trách nhiệm tham

gia bàn và quyết định các công việc của thôn, tổ dân phố và của cấp xã theo quy định của pháp luật; chấp hành và thực hiện các quyết định đã có giá trị thi hành

1.2.2 N ội dung thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

1.2.2.1 Th ực hiện quyền được biết các nội dung liên quan đến đời sống kinh

t ế - xã hội của nhân dân ở xã, phường, thị trấn

Quyền được biết các nội dung liên quan đến đời sống kinh tế - xã hội của nhân

dân ở xã, phường, thị trấn thể hiện ở chương II - Những nội dung công khai để nhân

dân biết của Pháp lệnh Thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn, trong đó liệt kê 11 nội dung cần phải công khai cho dân biết, như: kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, phương án chuyển dịch cơ cấu kinh tế và dự toán, quyết toán ngân sách hằng năm của cấp xã; Dự án, công trình đầu tư và thứ tự ưu tiên, tiến độ thực hiện, phương án đền

bù, hỗ trợ giải phóng mặt bằng, tái định cư liên quan đến dự án, công trình trên địa bàn cấp xã; quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất chi tiết và phương án điều chỉnh, quy hoạch khu dân cư trên địa bàn cấp xã; Nhiệm vụ, quyền hạn của cán bộ, công chức cấp xã trực tiếp giải quyết các công việc của nhân dân; Việc quản lý và sử dụng các loại quỹ, khoản đầu tư, tài trợ theo chương trình, dự án đối với cấp xã [98]

Những nội dung trên đây đều là những nội dung có liên quan trực tiếp, thiết

thực đến đời sống của người dân ở cơ sở Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải đẩy mạnh thực hành dân chủ thì việc công khai những nội

dung trên chính là tạo điều kiện để nhân dân nắm vững và chủ động sử dụng quyền được biết của mình trong thực hiện dân chủ cấp xã

1.2.2.2 Th ực hiện quyền được bàn và quyết định

Quyền của nhân dân được bàn và quyết định được quy định tại chương III của Pháp lệnh Thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn và thể hiện trên hai phương

diện: nội dung nhân dân bàn và quyết định trực tiếp; nội dung nhân dân bàn và biểu quyết để cấp có thẩm quyền quyết định

20

Những nội dung nhân dân bàn và quyết định trực tiếp bao gồm: “chủ trương

và mức đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng, các công trình phúc lợi công cộng trong phạm vi cấp xã, thôn, tổ dân phố do nhân dân đóng góp toàn bộ hoặc một phần kinh phí và các công việc khác trong nội bộ cộng đồng dân cư phù hợp với quy định của pháp luật” [98] Những nội dung này được dân bàn và quyết định trực tiếp được thực hiện bằng một trong hai hình thức: tổ chức cuộc họp cử tri hoặc cử tri đại diện

hộ gia đình theo địa bàn từng thôn, tổ dân phố hoặc phát phiếu lấy ý kiến tới cử tri hoặc cử tri đại diện hộ gia đình [98] Những việc nhân dân bàn và quyết định trực

tiếp có giá trị thi hành nếu có trên 50% tổng số cử tri hoặc cử tri đại diện hộ gia

đình trong thôn, tổ dân phố hoặc trong toàn cấp xã tán thành Đối với những cử tri,

hộ gia đình chưa tán thành trong việc thực hiện những quyết định đã có giá trị thi hành thì chính quyền cấp xã phối hợp với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận cùng cấp tổ chức tuyên truyền, vận động, thuyết phục đề họ thực hiện [98]

Những nội dung nhân dân bàn và biểu quyết gồm có: “1 Hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố; 2 Bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố; 3 Bầu, bãi nhiệm thành viên Ban Thanh tra nhân dân,

1.2.2.3 Th ực hiện quyền được tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quy ền quyết định

Quyền này được quy định tại chương IV của Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn Những nội dung nhân dân tham gia ý kiến gồm: 1 Dự thảo kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của cấp xã; phương án chuyển đổi cơ cấu kinh tế, cơ cấu sản xuất; đề án định canh, định cư, vùng kinh tế mới và phương án phát triển ngành nghề của cấp xã; 2 Dự thảo quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất chi tiết và phương án điều chỉnh; việc quản lý, sử dụng quỹ đất của cấp xã; 3 Dự thảo kế hoạch triển khai các chương trình, dự án trên địa bàn cấp xã; chủ trương, phương án đền bù, hỗ trợ giải phóng mặt bằng, xây dựng cơ sở hạ tầng, tái định cư; phương án quy hoạch khu dân cư; 4 Dự thảo đề án thành lập mới, nhập, chia đơn vị hành chính, điều chỉnh địa giới hành chính liên quan trực tiếp đến cấp xã; 5 Những nội dung khác cần phải lấy ý kiến nhân dân theo quy định của pháp luật, theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có

21

thẩm quyền hoặc chính quyền cấp xã thấy cần thiết [97] Nhân dân tham gia ý kiến

trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định bằng các hình thức: họp cử tri hoặc cử

tri đại diện hộ gia đình theo địa bàn từng thôn, tổ dân phố; phát phiếu lấy ý kiến cử tri hoặc cử tri đại diện hộ gia đình; thông qua hòm thư góp ý [98]

1.2.2.4 Th ực hiện quyền giám sát

Quyền giám sát của nhân dân được quy định tại chương V của Pháp lệnh Thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn; theo đó, nhân dân được quyền giám sát đối với tất cả các nội dung mà họ được công khai để biết [98], được bàn và quyết định trực tiếp [98], được bàn và biểu quyết [98] và được tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định [98] Nhân dân thực hiện việc giám sát những nội dung đó theo các hình thức: thông qua hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát

đầu tư của cộng đồng hoặc trực tiếp thực hiện việc giám sát thông qua quyền khiếu nại, tố cáo, kiến nghị với cơ quan, tổ chức có thẩm quyền hoặc kiến nghị thông qua

Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên của Mặt trận cấp xã, Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng Trình tự, thủ tục khiếu nại,

tố cáo, kiến nghị của nhân dân phải được thực hiện theo quy định của pháp luật [98]

1.2.3 Hình th ức thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

1.2.3.1 Tuân thủ pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

Tuân thủ pháp luật trong thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực

xã hội là hình thức thực hiện pháp luật, trong đó, các chủ thể pháp luật tự kiềm chế

để không thực hiện những hành vi, hoạt động mà phát luật về dân chủ cấp xã nghiêm cấm, không cho phép thực hiện Các quy phạm pháp luật thực hiện dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội mang tính chất “ngăn cấm” chủ yếu được quy định trong Pháp lệnh thực hiện dân chủ cấp xã, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo, Luật Thanh tra, Luật Phòng, chống tham nhũng, Luật Hình sự…, cụ thể: Đối với chính quyền cấp xã, trong mối quan hệ với nhân dân không được giải quyết các vụ việc vượt quá thẩm quyền; không được bao che, dung túng cho những chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật như thực hiện thu các khoản thu trái pháp luật và đặc biệt là không được cản trở hoặc vi phạm các quyền tự do, dân chủ của công dân như cấm không cho nhân dân hội họp, phát ngôn, không được có những hành vi, thái độ gây phiên hà,

22

sách nhiễu nhân dân Việc quy định các hành vi bị nghiêm cấm là nhằm bảo đảm cho pháp luật về dân chủ cấp xã được thực hiện một cách đầy đủ, nghiêm túc; bảo

vệ lợi ích Nhà nước, các quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân

Đối với nhân dân, thực hiện tuân thủ pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội được biểu hiện qua công việc không lợi dụng các quyền từ do dân chủ của công dân để gây rối trật tự công cộng, chống đối chính quyền làm ảnh hưởng tới hiệu quả của hoạt động quản lý nhà nước của chính quyền cấp xã, gây mất trật tự địa phương Hình thức tuân thủ pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội có thể biểu hiện cách xử sự thụ động của các chủ thể; song, nó cũng có thể biểu hiện sự

tự giác, chủ động và nghiêm chỉnh thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã

1.2.3.2 Chấp hành pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

Chấp hành pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó, các chủ thể pháp luật thực hiện trách nhiệm, nghĩa vụ pháp lý của mình bằng các hành động tích cực được quy định trong Pháp luật thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn và các văn bản quy phạm pháp luật khác liên quan đến lợi ích của nhân dân, quyền làm chủ của nhân dân

Đối với chính quyền cấp xã, trước hết các chủ thể pháp luật phải chấp hành các nguyên tắc dân chủ ở cấp xã Việc chấp hành các nguyên tắc về thực hiện dân chủ cấp xã là nhằm quán triệt và phát huy tối đa tính hiệu lực và hiệu quả của việc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã, nâng cao chất lượng các sinh hoạt chính trị -

xã hội trên địa bàn cấp xã Bên cạnh đó, hình thức chấp hành pháp luật còn được thực hiện đối với các điều luật quy định về trách nhiệm của các chủ thể trong việc tổ chức thực hiện dân chủ ở cấp xã như: trách nhiệm chung thuộc về hội đồng nhân dân, ủy ban nhân dân cấp xã phối hợp với ủy ban mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội cùng cấp Công khai những việc nhân dân được biết bằng việc niêm yết công khai tại trụ sở ủy ban nhân dân, thời gian niêm yết; công khai trên hệ thống truyền thanh xã, phường; hoặc thông qua thôn, tổ dân phố, là những hình thức

cụ thể mà chính quyền cấp xã phải thực hiện để công khai hóa toàn bộ nội dung phải được công khai cho nhân dân biết Công khai, minh bạch các nội dung đó vừa

là điều kiện bảo đảm quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, là cơ sở để nhân dân

23

giám sát nhà nước Thực hiện tốt việc công khai góp phần khắc phục tình trạng che giấu thông tin, hạn chế tham nhũng, tiêu cực tránh được tình trạng cục bộ địa phương Để làm tốt điều đó, đòi hỏi chính quyền cấp xã phải thực hiện tốt các công việc từ việc lựa chọn, bố trí cán bộ, công chức cấp xã đến việc xây dựng kế hoạch,

tổ chức thực hiện một cách chi tiết, cụ thể, khả thi đảm bảo tính hợp pháp và tính hợp lý để thực hiện công khai cho mọi người dân biết, có như vậy, mục đích của công khai mới đạt được

Đối với nhân dân, hình thức chấp hành pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội thể hiện trong việc thực hiện tích cực các nghĩa vụ pháp lý của mình như đóng các khoản phí, lệ phí và các nghĩa vụ tài chính khác cho chính quyền cấp xã trực tiếp thu; nghĩa vụ chấp hành các quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã được phê duyệt

1.2.3.3 Sử dụng pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

Sử dụng pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội là hình thức của thực hiện pháp luật Theo đó, các chủ thể pháp luật thực hiện quyền làm chủ của mình một cách tự giác và tích cực, nghĩa là thực hiện các hành vi mà pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội cho phép Chủ thể của hình thức sử dụng pháp luật là đông đảo các tầng lớp nhân dân trên địa bàn cấp xã; bởi, pháp luật về dân chủ cấp xã cho họ các quyền chính trị như: quyền bầu cử, quyền ứng cử đại biểu hội đồng nhân dân, bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố, bầu, bãi nhiệm thành viên ban thanh tra nhân dân, quyền giám sát các hoạt động của cán

bộ, công chức, cơ quan nhà nước; quyền được tham gia ý kiến, quyền khiếu nại, tố cáo… Các quyền về văn hóa xã hội như: quyền được bàn quyết định xây dựng hương ước, quy ước thôn, tổ dân phố, đóng góp các loại quỹ, xây dựng phong trào văn hóa… những quyền này được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật

về quyền làm chủ, quyền tự quyết định của nhân dân Trên cơ sở đó, nhân dân được quyền thể hiện ý chí, quan điểm của mình một cách chủ động, phù hợp với điều kiện, khả năng của bản thân và của địa phương góp phần thực hiện dân chủ cấp xã đúng với bản chất của dân chủ xã hội chủ nghĩa Chỉ khi nào người dân biết và sử dụng, phát huy mạnh mẽ các quyền dân chủ theo quy định của Nhà nước, cộng đồng

24

thì các quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi người dân ở cấp xã mới được bảo đảm trên thực tế, hạn chế bớt sự lộng quyền, nhũng nhiễu, quan liêu, hách dịch của chính quyền cấp xã Đây là tiêu chí quan trọng để đánh giá tính hiệu quả của hoạt động thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội trên địa bàn Quận 1, thành phố

Hồ Chí Minh

1.2.3.4 Áp dụng pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

Áp dụng pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội là một hình thức thực hiện pháp luật đặc biệt Theo đó, Nhà nước thông qua các cơ quan có thẩm quyền hoặc nhà chức trách tổ chức cho các chủ thể pháp luật thực hiện các quy định của pháp luật về dân chủ hoặc tự mình căn cứ vào các quy định của pháp luật về dân chủ để tạo ra các quyết định làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt những quan hệ pháp luật của chủ thể trong thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã Trong trường hợp này, các chủ thể thực hiện pháp luật thực hiện các quy định pháp luật có sự can thiệp của Nhà nước Như vậy, áp dụng pháp luật là hoạt động mang tính tổ chức, thể hiện quyền lực nhà nước, được thực hiện thông qua các cơ quan nhà nước có thẩm quyền,

nhà chức trách hoặc các tổ chức được nhà nước trao quyền nhằm cá biệt hóa các quy phạm pháp luật vào các trường hợp cụ thể đối với cá nhân, tổ chức cụ thể

Pháp luật về dân chủ cấp xã quy định cấp có thẩm quyền áp dụng pháp luật bằng cách ra quyết định công nhận đối với những nội dung cụ thể do nhân dân bàn, biểu quyết Cụ thể, theo quy định của pháp luật về dân chủ cấp xã: Đối với hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố, sau khi nhân dân bàn, biểu quyết, có giá trị thi hành sau khi được ủy ban nhân dân cấp huyện ra quyết định công nhận, trong trường hợp này, ủy ban nhân dân cấp huyện là cấp có thẩm quyền áp dụng pháp luật

về dân chủ cấp xã

Như vậy, mặc dù tính chất, phạm vi, mức độ thực hiện có khác nhau, song, thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội bao hàm đầy đủ các hình thức: tuân thủ pháp luật, chấp hành pháp luật, sử dụng pháp luật và áp dụng pháp luật Thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội được tiến hành bằng hình thức nào cũng phải đảm bảo yêu cầu, nguyên tắc của pháp chế xã hội chủ nghĩa, tuân thủ nghiêm chỉnh Hiến pháp, pháp luật và giữ vững đường lối của Đảng, tăng

25

cường đoàn kết cộng đồng, phát huy sức mạnh, trí tuệ của nhân dân để ngày càng thu hút đông đảo nhân dân tham gia vào quản lý nhà nước, quản lý xã hội

1.3 Các điều kiện đảm bảo thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực

xã hội

1.3.1 M ức độ hoàn thiện của pháp luật về dân chủ cơ sở

Các quy định của pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội: Chỉ thị số 30-CT/TW của Bộ Chính trị ngày 18-02-1998 về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn Nghị định số 79/2003/NĐ-CP ngày 07-7-2003 về thực hiện dân chủ ở xã Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH ngày 20-4-2007 về thực hiện dân chủ xã, phường, thị trấn Nghị quyết số 16/2014/QH13 ngày 24 tháng 6 năm 2014 của Quốc hội về đẩy mạnh mục tiêu giảm nghèo bền vững đến năm 2020 Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg ngày 19 tháng 11 năm 2015 của Thủ tướng Chính phủ ban hành chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều áp dụng cho giai đoạn 2016 -2020 Thông tư số 17/2016/TT-BLĐTBXH ngày 28 tháng 6 năm 2016 của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội về hướng dẫn quy trình rà soát hộ nghẻo, hộ cận nghèo hàng năm theo chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều áp dụng cho giai đoạn 2016 – 2020 Nghị định

số 136/2013/NĐ-CP của Chính phủ ngày 21 tháng 10 năm 2013 về quy định chính sách trợ giúp xã hội đối với đối tượng bảo trợ xã hội Thông tư liên tịch số 29/2014/TTLT-BLĐTBXH-BTC ngày 24 tháng 10 năm 2014 của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội về hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định số 136/2013/NĐ-CP của Chính phủ ngày 21 tháng 10 năm 2013 về quy định chính sách trợ giúp xã hội đối với đối tượng bảo trợ xã hội

Thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trước hết đòi hỏi pháp luật về dân chủ cấp

xã phải được hoàn thiện Đó là căn cứ để các chủ thể pháp luật thực hiện pháp luật Song, ý thức pháp luật, các yếu tố thuộc hệ thống tổ chức, quản lý xã hội truyền thống cũng có ảnh hưởng nhất định đến việc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã

Ý thức pháp luật của các chủ thể pháp luật, nhất là ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã, là yếu tố có ảnh hưởng rất quan trọng tới việc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã Khi họ có ý thức pháp luật ở một trình độ nhất định, có năng lực nhận thức các quy phạm pháp luật về dân chủ cấp xã, nắm vững

26

các hình thức thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã thì ý thức pháp luật trở thành động lực thúc đẩy họ tích cực thực hiện pháp luật ở lĩnh vực này trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn được giao Đây chính là điều kiện thuận lợi cho việc triển khai hoạt động thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã đạt hiệu quả cao Còn nếu ý thức pháp luật của cán bộ, công chức cấp xã ở trình độ thấp thì việc thực hiện pháp luật

về dân chủ cấp xã sẽ gặp khó khăn nhất định

Các yếu tố thuộc hệ thống tổ chức, quản lý xã hội truyền thống cũng có tác

động không nhỏ tới việc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong giai đoạn hiện tại Quá trình tổ chức và duy trì các hoạt động sống, lao động và sinh hoạt của xã hội nông thôn truyền thống đã làm nảy sinh một nét đặc trưng trong hoạt động quản

lý làng xã trước đây - tính tự quản Trong các làng xã truyền thống xưa kia thường tồn tại song song hai hệ thống quản lý: hệ thống quản lý do nhà nước thiết lập trên

cơ sở pháp luật và hệ thống tự quản trong cộng đồng Trong quá trình phát triển của

làng xã, pháp luật thừa nhận làng có lệ riêng của mình, miễn là không trái với các quy định của pháp luật Nếu như hoạt động quản lý nhà nước trước đây được bảo đảm bằng sức mạnh cưỡng chế, thì hệ thống tự quản lại chủ yếu dựa vào sức mạnh của dư luận xã hội, uy tín của các vị chức sắc trong làng (tôn giáo, tín ngưỡng, già

làng, trưởng tộc ) và đặc biệt phải kể tới vai trò của lệ làng (hương ước)

Trên địa bàn các xã, phường, thị trấn hiện nay, sự quản lý bằng pháp luật của Nhà nước và lệ làng vẫn đang là những yếu tố tác động, ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã của các chủ thể, nhất là người dân ở các làng xã Vấn đề là ở chỗ, mỗi chủ thể (chính quyền xã, cán bộ, công chức cấp xã và người dân) nhìn nhận như thế nào về vị trí, vai trò và sự ảnh hưởng của mỗi yếu tố

1.3.2 Điều kiện về chính trị

Đảm bảo về chính trị là sự đảm bảo về định hướng chính trị của Đảng Cộng

sản Việt Nam đối với pháp luật và thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã Định hướng chính trị của Đảng đối với việc củng cố, mở rộng và pháp huy dân chủ xã hội

chủ nghĩa ở nước ta nói chung và pháp luật về dân chủ cấp xã nói riêng thể hiện trước hết ở mức độ quan tâm và nhận thức của các cơ quan lãnh đạo của Đảng về vị trí, vai trò của việc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã, công tác xây dựng và

27

triển khai thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã Các quan điểm của Đảng về những

vấn đề đó phải được thể hiện nhất quán trong các văn kiện của Đảng trong từng thời

kỳ phát triển của đất nước Bên cạnh đó còn là hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo, phối kết

hợp sát sao của các cấp ủy, chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể trong quá trình xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã; sự gương mẫu, đi đầu trong thực hiện nghiêm minh pháp luật về dân chủ của các cán bộ, đảng viên và

tổ chức đảng các cấp

1.3.3 B ảo đảm về kinh tế

Dân chủ và kinh tế là hai vấn đề có mối quan hệ mật thiết với nhau Kinh tế

tạo điều kiện để xây dựng dân chủ, nhưng dân chủ phải tạo điều kiện có phát triển kinh tế Kinh tế càng phát triển, năng suất lao động cao, sơ sở hạ tầng của xã hội ngày càng hoàn thiện sẽ đảm bảo thực hiện tốt hơn quyền công dân và quyền con người Sự phát triển kinh tế bảo đảm cho triển vọng của nền dân chủ, sự phát triển

của nền kinh tế sẽ tạo ra được một tầng lớp trung lưu và sẽ tạo điều kiện cho dân chúng có học thức cao hơn trước và đó là môi trường mới thuận lợi cho dân chủ hóa Khi nền kinh tế phát triển, đời sống vật chất, lợi ích kinh tế của tầng lớp nhân dân trên địa bàn xã nói chung, của đội ngũ cán bộ công chức nói riêng được bảo đảm thì họ sẽ phấn khởi, tin tưởng vào đường lối phát triển kinh tế, chính sách pháp

luật, vào sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý điều hành của Nhà nước Đồng thời,

với nguồn kinh tế đủ mạnh, Nhà nước có đủ điều kiện tốt hơn để đầu tư cho xây

dựng cơ sở vật chất, kỹ thuật, nâng cao đời sống nhân dân và cán bộ công chức trên địa bàn cấp xã, góp phần đảm bảo cho việc thực hiện pháp luật dân chủ cấp xã có nhiều thuận lợi và mang lại hiệu quả cao hơn

việc giải quyết các vấn đề của cuộc sống hằng ngày Điều kiện xã hội để thực hiện

28

dân chủ cơ sở chính là một xã hội cởi mở, dân chủ, minh bạch của hợp thể các công dân tự do, công dân trưởng thành - công dân có tính tích cực chính trị, tính tích cực công dân Điều này liên quan đến việc thừa nhận và đề cao trách nhiệm của xã hội đối với việc bảo đảm thực thi các quyền dân chủ

Pháp luật về dân chủ cấp xã dù có được hoàn thiện đến đâu, nhưng chỉ thực sự

đi vào cuộc sống khi mỗi người dân có đủ nhận thức và năng lực thực hiện đầy đủ quyền và trách nhiệm của mình đối với Nhà nước, điều này phụ thuộc rất nhiều vào trình độ dân trí, ý thức cộng đồng, lối sống theo pháp luật của các chủ thể

Ngoài các điều kiện trên, các yếu tố về lịch sử, dân tộc, đạo đức, tôn giáo, phong tục, tập quán cũng có vai trò nhất định tác động, ảnh hướng đến thực hiện pháp luật

Việc mở rộng dân chủ ở cơ sở đã góp phần quan trọng để nhân dân ta thực sự

là người làm chủ của đất nước, của xã hội và của cộng đồng, làm cho bản chất dân chủ xã hội chủ nghĩa được bộc lộ rõ ở khắp nơi, mọi công dân đều được phát huy hết khả năng, trách nhiệm của mình trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, được hưởng thụ các giá trị dân chủ xã hội chủ nghĩa mà Đảng và Nhà nước ta là người đại diện

Để thực hiện thành công pháp luật về dân chủ cấp xã, phường, thị trấn thì phải có sự

nỗ lực phấn đấu, sự hiểu biết đích thực về Pháp lệnh thực hiện dân chủ cấp xã của tất cả các cấp chính quyền, các tổ chức đảng ở cơ sở và toàn thể nhân dân

29

Chương 2 THỰC TRẠNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT DÂN CHỦ CẤP XÃ TRONG LĨNH VỰC XÃ HỘI TẠI QUẬN 1 THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

2.1 Các yếu tố đặc thù của Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh có ảnh hưởng đến thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

2.1.1 Các y ếu tố tự nhiên, dân cư, kinh tế, xã hội của Quận 1, thành phố

H ồ Chí Minh

2.1.1.1 Y ếu tố tự nhiên, dân cư

Nằm ở vị trí trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, Quận 1 có diện tích 7,7211

Km2 (chiếm 0,35% diện tích thành phố, đứng thứ 5 về diện tích trong số 12 quận

nội thành) Quận 1 gồm 10 phường với 66 khu phố, 908 tổ dân phố Là Quận trung tâm của thành phố Hồ Chí Minh, nơi tập trung các cơ quan chính quyền của Thành phố, Trung ương, các Lãnh sự quán các nước; là khu vực diễn ra các hoạt động lớn trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội và là nơi tổ chức các lễ hội văn hóa, tập trung đông đảo nhân dân, số đông khách du lịch nước ngoài [72] Đây là những thuận lợi cơ bản để Quận 1 thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ chính trị trên địa bàn, trong đó việc thực hiện tốt quy chế dân chủ ở cơ sở giữ một vị trí vai trò quan trọng, đồng thời đó là những thách thức lớn đặt ra đối với Quận 1 trong việc phát huy, mở rộng thực hành dân chủ trong xây dựng Đảng, chính quyền, là mối quan tâm hàng đầu của cả hệ thống chính trị Quận 1

Quận 1 có số dân là 211.233 người, mật độ dân số 27.358 người/Km2, đứng hàng

thứ 4 về mật độ dân số so với các quận, huyện trong thành phố Trong đó người Kinh chiếm 89,3% và người Hoa chiếm 10,2%, các dân tộc khác chiếm 0,5% [72]

2.1.1.2 Y ếu tố kinh tế

Từ năm 2011-2015, Quận 1 đã tập trung định hướng phát triển kinh tế theo hướng thương mại, dịch vụ và du lịch, tính đến nay đạt tỷ lệ 94% (tăng 29,8% so với đầu nhiệm kỳ) và phát triển kinh tế ngoài quốc doanh và hộ kinh doanh cá thể tăng trên 20%/năm [95] Tổng thu ngân sách trên địa bàn 11 tháng đầu năm đạt 11.853/13.168 tỷ đồng, bằng 90,01% dự toán năm 2017 (tăng 0,89% so với cùng kỳ năm trước, tương ứng với 105 tỷ đồng); tổng chi ngân sách đạt 8.516 tỷ đồng tăng 155% so với năm 2016 [95] Ủy ban nhân dân Quận đã quan tâm chỉ đạo hỗ trợ

30

doanh nghiệp phát triển sản xuất kinh doanh, xúc tiến đầu tư Chủ động gặp gỡ, đối thoại với doanh nghiệp để giải quyết các vấn đề khó khăn, vướng mắc theo thẩm quyền và báo cáo đề xuất thành phố các vấn đề vượt thẩm quyền Tổ chức hội nghị triển khai, phổ biến các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến hoạt động sản

xuất kinh doanh của doanh nghiệp Các loại hình doanh nghiệp tăng trưởng cả về số lượng và quy mô, so với thời điểm đầu giai đoạn số lượng doanh nghiệp tăng 2,1

lần (9486 doanh nghiệp), doanh thu tăng 3 lần đạt 87686 tỷ đồng, sử dụng số lao động tăng 1,72 lần (114.000 lao động) [95] Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác quản lý nhà nước, nhất là các lĩnh vực liên quan trực tiếp người dân và doanh nghiệp, trong quản lý thuế; việc cải cách khai báo thuế qua mạng đã góp phần bảo đảm thu ngân sách tăng bình quân hơn 20%/năm, vượt chỉ tiêu Nghị quyết Đại hội đề ra, đảm bảo nguồn thu để tăng chi đầu tư các công trình phúc lợi

xã hội, chỉnh trang đô thị [3] Tuy nhiên, quy mô kinh doanh của các hộ cá thể trên lĩnh vực dịch vụ, thương mại chưa tương xứng với tiềm năng, thế mạnh và hạ tầng

của quận; hiệu quả kinh doanh chưa cao; chưa chủ động quy hoạch các khu chuyên doanh để tạo lợi thế phát triển Điều này đã ảnh hưởng nhất định đến việc thực hiện pháp luật dân chủ cấp xã của các thủ thể ở các phường của Quận

cầu phát triển của xã hội Tích cực đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy, đầu

tư trang thiết bị phục vụ dạy và học đạt hiệu quả; việc đánh giá kết quả học tập ngày càng thực chất, từng bước nâng cao chất lượng giáo dục Năm 2017, Quận 1 tiếp tục được Thành phố công nhận hoàn thành tiêu chuẩn xóa mù chữ, phổ cấp giáo dục phổ thông và phổ cập mẫu giáo cho trẻ 5 tuổi; 100% học sinh hoàn thành chương trình tiểu học, 99,3% học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở (chỉ tiêu 98,5%) Hiệu suất đào tạo tiểu học đạt 99,2% (chỉ tiêu 99,0%); hiệu suất đào tạo trung học cơ sở đạt 93,4% (chỉ tiêu 95,8%) [95] Công tác giảm nghèo, bảo đảm an sinh xã hội được

tiến hành đồng bộ và thực chất với nhiều biện pháp chăm lo thiết thực như đào tạo

31

nghề, giới thiệu việc làm, hỗ trợ vay vốn, giúp phương tiện làm ăn; đến nay, Quận 1 không còn hộ nghèo có mức thu nhập dưới 16 triệu đồng/người/năm; hỗ trợ huyện

Cần Giờ xây dựng nông thôn mới

Bên cạnh kết quả đạt được thì phát triển văn hóa - xã hội có một số mặt chưa đạt yêu cầu, còn nhiều khó khăn, như: Đào tạo nghề và giới thiệu việc làm, công tác khám chữa bệnh, giảm nghèo; công tác kiểm soát hoạt động của các cơ sở kinh doanh dịch vụ dễ phát sinh tệ nạn xã hội Cơ sở vật chất học đường chưa đáp ứng nhu cầu về giáo dục thể chất, kỹ năng, giáo dục hướng nghiệp và thể thao học đường Chất lượng khám và chữa bệnh chưa đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu cho Nhân dân Việc xây dựng các danh hiệu văn hóa ở một số nơi còn hình

thức; sự chuyển biến về nếp sống văn minh đô thị trên một số mặt chưa rõ nét Công tác quản lý, kiểm soát hoạt động của các cơ sở kinh doanh dịch vụ dễ phát sinh tệ nạn xã hội còn hạn chế, chưa xử lý kịp thời, triệt để các cơ sở kinh doanh

biến tướng trá hình Công tác quản lý, giáo dục, giúp đỡ người sau cai nghiện tái hòa nhập cộng đồng kết quả chưa cao, tình trạng tái nghiện còn phổ biến và phát sinh thêm số người nghiện mới Kết quả giảm nghèo, tăng hộ khá chưa thực sự bền

vững, đời sống vật chất và tinh thần của một bộ phận Nhân dân còn thấp [94] Những khó trên đã tạo ra nhiều khó khăn trong việc thực hiện pháp luật dân chủ cấp

xã trên địa bàn Quận 1

2.1.2 Ho ạt động lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành của cấp ủy và chính quyền các c ấp tại thành phố Hồ Chí Minh

2.1.2.1 Ho ạt động lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành của cấp ủy và chính quyền thành ph ố Hồ Chí Minh

Trên cơ sở các kế hoạch thực hiện quy chế dân chủ, Thành phố đã quán triệt

phổ biến sâu rộng đến các tổ chức cơ sở đảng, đảng viên và cán bộ chủ chốt của các đoàn thể chính trị - xã hội, các hội quần chúng Thành phố, các tầng lớp nhân dân Trong quá trình thực hiện các cấp các ngành từ Thành phố đến cơ sở đều thành lập ban chỉ đạo thực hiện quy chế dân chủ, tổ giúp việc Chính vì vậy, nhận thức của cấp

uỷ, chính quyền, các ban ngành đoàn thể và các tầng lớp nhân dân trong thực hiện các văn bản về xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở ngày càng được nâng cao,

32

kết quả hoạt động trên các lĩnh vực ngày càng công khai, dân chủ, góp phần thực hiện

thắng lợi các chỉ tiêu kinh tế - xã hội mà Nghị quyết Đại hội Thành phố đã đề ra

Thực hiện Kết luận số 65-KL/TW ngày 04-3-2010 của Ban Bí thư Trung ương Đảng và Kết luận số 120-KL/TW ngày 07-01-2016 về tiếp tục đẩy mạnh, nâng cao chất lượng, hiệu quả việc xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, Thành ủy

đã ban hành Thông tri số 09-TTr/TU ngày 17-8-2016 về lãnh đạo thực thực hiện;

Ủy ban nhân dân thành phố đã ban hành Chỉ thị số 31/2014/CT-UBND ngày

31-12-2014 về đẩy mạnh thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở Thành phố đã nghiêm túc triển khai với những cách làm hay, nhiều mô hình phù hợp với từng đơn vị như tổ chức

hội nghị quán triệt, hội nghị tọa đàm, các văn bản chỉ đạo, kiện toàn Ban Chỉ đạo, phân công nhiệm vụ cụ thể, rõ người, rõ việc Công tác tuyên truyền được thực hiện sâu rộng đến từng đối tượng quần chúng nhân dân cụ thể qua các hội nghị, trên hệ

thống đài truyền thanh, tờ rơi, niêm yết trên bảng các nội dung cơ bản của quy chế dân chủ trên bảng tin, pano, qua các hình thức sân khấu hóa, hội thi tìm hiểu về quy

chế dân chủ, tổ chức kiểm tra các đơn vị Qua các hình thức nêu trên, việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở đã góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các

cấp ủy đảng, chính quyền, Mặt trận tổ quốc, các đoàn thể chính trị - xã hội, của cán

bộ, đảng viên, đoàn viên, hội viên và các tầng lớp nhân dân về ý nghĩa và tầm quan

trọng của việc xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ trong tình hình mới; tạo sự

thống nhất trong Đảng, sự đồng thuận trong nhân dân, tạo bầu không khí dân chủ và

cởi mở hơn trong đời sống xã hội

Hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy chính quyền các cấp có chuyển biến

tốt hơn, điều hành có hiệu quả nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, gắn thực hiện Quy chế dân chủ với việc đẩy mạnh việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh… Công tác cải cách hành chính, phòng chống tham nhũng, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí được triển khai tích cực

2.1.2.2 Ho ạt động lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành của cấp ủy và chính quyền

Qu ận 1, thành phố Hồ Chí Minh

- Đối với Quận ủy, Ban Thường vụ Quận ủy: Xác định việc thực hiện quy chế

dân chủ là vấn đề nhạy cảm, tác động đến nhiều lĩnh vực đời sống xã hội, nên ngay

từ khi khi có Chỉ thị số 30-CT/TW của Bộ Chính trị; Nghị định số 71/1998/NĐ-CP

33

của Chính phủ, Ban Thường vụ Quận ủy đã có Thông tri số 09-TT/QU ngày

07-8-1998 chỉ đạo toàn bộ hệ thống chính trị quận xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở; Thông tri số 11-TT/QU ngày 05-12-1998 chỉ đạo xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ trong cơ quan, triển khai đến các cơ quan hành chính, đơn vị

sự nghiệp, doanh nghiệp nhà nước và ngoài quốc doanh Bên cạnh đó, tổ chức quán triệt Chỉ thị và các thiết chế dân chủ do Nhà nước ban hành cho các cơ sở đảng, đồng thời, chỉ đạo các cơ sở đảng chịu trách nhiệm xây dựng, lãnh đạo thực hiện Tính đến nay, có nhiều văn bản chỉ đạo đã được ban hành như: Quyết định số 1611-QĐ/QU ngày 04-3-2014 và Quyết định số 1682-QĐ/QU ngày 18-4-2014 của Ban Thường vụ Quận ủy về ban hành quy chế hoạt động của Ban Chỉ đạo Quy chế dân chủ Quận 1, Quận ủy đã ban hành 07 quyết định thành lập, kiện toàn, ban hành quy chế và 09 quyết định thay đổi, bổ sung thành viên Về số lượng thành viên có tăng lên từ 7 lên 13, năm 2013 cơ cấu thêm chuyên viên Ban Dân vận và đại diện các Phòng Kinh tế, Phòng Giáo dục, đào tạo, Phòng Y tế quản lý ngành, lĩnh vực,

phụ trách công tác triển khai, theo dõi, hướng dẫn, đôn đốc, kiểm tra, tổng hợp báo cáo tình hình, kết quả hoạt động của cơ sở, đẩy mạnh thực hiện quy chế dân chủ sâu rộng ở các lĩnh vực, nâng cao hiệu quả hoat động Mỗi năm đều tham mưu cho Quận ủy tổ chức các lớp tập huấn các lớp kỹ năng thực hiện quy chế dân chủ; đồng thời tổ chức kiểm tra các cơ sở bình quân từ 10 đến 15 đơn vị/năm, kịp thời chấn chỉnh, hướng dẫn các đơn vị kiện toàn tổ chức và hoạt động

Với quan điểm chỉ đạo xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ phải gắn với chăm lo đời sống nhân dân, tạo chuyển biến về an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội Quận ủy đã ban hành các kế hoạch cụ thể để thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, như: Kế hoạch số 62-KH/QU ngày 17-7-2008 về nâng cao chất lượng công tác trong hệ thống chính trị của quận; Kế hoạch số 70-KH/QU ngày 30-12-2008, Kế hoạch số 75-KH/QU ngày 17-3-2009 về tập trung kiểm tra cấp ủy lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện Chỉ thị số 03-CT/TW của bộ Chính trị, Pháp lệnh số 342007/PL-UBTVQH; Chương trình số 15-CTr/QU ngày 29-8-2011 về đổi mới phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị – xã hội quận 1 giai đoạn 2010-2015; Chương trình số 13-CTr/QU ngày 17-01-2013 về chỉ đạo hoạt động kiểm tra, giám sát việc thực hiện Quy chế dân chủ và quy chế công tác dân vận

34

trong hệ thống chính trị quận; Kế hoạch số 141-KH/QU ngày 29-7-2014 về thực

hiện Quyết định số 217-QĐ/TW và Quyết định số 218-QĐ/TW ngày 12-12-2013 của Bộ Chính trị; Công văn số 367-CV/QU ngày 26-8-2016 về thực hiện Thông tri

số 09-TT/TU ngày 17-8-2016 của Thành ủy về lãnh đạo thực hiện Kết luận số KL/TW…

120 Đối với Ủy ban nhân dân quận: Ủy ban nhân dân đã triển khai, phố biến các

văn bản của cơ quan Trung ương, của thành phố, của quận và cấp ủy về xây dựng

và thực hiện quy chế dân chủ đến các cấp ủy chi bộ, Ban công tác Mặt trận khu phố, Ban điều hành khu phố, tổ dân phố thông qua các buổi họp giao ban bí thư chi bộ, giao ban khu phố, các buổi sinh hoạt khu phố

Thực hiện Kế hoạch số 4973/KH-UBND ngày 10-8-2017 của Ủy ban nhân dân Thành phố về việc tổng kết 10 năm thực hiện Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11 ngày 20-4-2007, Ủy ban nhân dân Quận 1 đã xây dựng Kế hoạch số 203/KH-UBND ngày 21-8-2017 về tổng kết 10 năm thực hiện Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11, yêu cầu ủy ban nhân dân 10 phường tiến hành tổng kết

10 năm Pháp lệnh 34

2.2 Thực tiễn thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

2.2.1 Th ực tiễn tuân thủ pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

Từ năm 2008 đến nay, dưới sự lãnh đạo sát sao của Thành ủy, Đảng bộ, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức đoàn thể nhân dân Quận 1 đã đề ra nhiều chủ trương, kế hoạch, biện pháp triển khai thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã Đối với tổ chức đảng, thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã gắn với việc thực hiện xây dựng, chỉnh đốn Đảng, các cấp ủy đảng, chi bộ tổ dân phố, khu dân cư trên địa bàn Quận 1 đã xác định và nhận thức đúng đắn vị trí, vai trò và chức năng của mình đối với việc lãnh đạo thưc hiện dân chủ ở cơ sở Nhìn chung, các đảng ủy phường đã quán triệt và nhận thức sâu sắc tinh thần Chỉ thị số 30-CT/TW của Bộ Chính trị ngày 18-02-1998 về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn và Nghị định

số 79/2003/NĐ-CP ngày 07-7-2003 về thực hiện dân chủ ở xã; Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH ngày 20-4-2007 về thực hiện dân chủ xã, phường, thị trấn và nhiều văn bản quy phạm pháp luật liên quan tới quyền làm chủ của nhân dân Đến nay, 100% phường của Quận 1 đã bố trí đồng chí bí thư, phó bí thư hoặc ủy viên

35