Cách khai thác mới trong kỹ thuật sử dụng bản đồ tư duy nhằm phát huy hứng thú học tập môn Ngữ văn của học sinh trung học cơ sở

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆMTên sáng kiến: Cách khai thác mới trong kỹ thuật sử dụng bản đồ tư duy nhằm phát huy hứng thú học tập môn Ngữ văn của học sinh t

ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN BÌNH XUYÊN

PHÒNG GIÁO DỤC ĐÀO TẠO BÌNH XUYÊN

Tác giả sáng kiến: Trần Quang Thành

Môn: Ngữ văn

Trường: Trung học cơ sở Sơn Lôi

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Tên sáng kiến: Cách khai thác mới trong kỹ thuật sử dụng bản đồ tư duy nhằm phát huy hứng thú học tập môn Ngữ văn của học sinh trung học cơ sở.

Vĩnh Phúc, năm 2018

BÁO CÁO KẾT QUẢ

NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

1 Lời giới thiệu:

Như chúng ta đều biết, ngày 12/9/2017, Sở GD&ĐT tỉnh Vĩnh Phúc

đề ra công văn số: 1039/HD-SGDĐT về việc hướng dẫn thực hiện nhiệm vụgiáo dục trung học năm học 2017-2018 Một trong những nhiệm vụ trọng tâm

của năm học là “Thực hiện thường xuyên, hiệu quả các phương pháp, hình

thức và kĩ thuật dạy học tích cực, các hình thức đánh giá nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và rèn luyện phương pháp tự học, vận dụng kiến thức giải quyết các vấn đề thực tiễn của học sinh” Như vậy, đổi mới phương

pháp dạy học, đổi mới hình thức và kỹ thuật dạy học từ truyền thống sang hiệnđại; từ bị động sang chủ động tích cực nhằm phát huy tính tích cực của họcsinh hướng đến việc phát triển các năng lực cần thiết là nhiệm vụ quan trọng

Là một giáo viên dạy bộ môn Ngữ văn ở trường Trung học cơ sở, tôiluôn trăn trở về nhiệm vụ cấp thiết này của ngành Làm thế nào để học sinhhọc tập đạt hiệu quả cao? Làm thế nào để trước mỗi giờ Ngữ văn các em đềuhứng thú, tích cực và thật sự có nhu cầu được khám phá vẻ đẹp nghệ thuật vănchương? Làm sao để các em yêu môn Văn, say mê với sức quyến rũ của ngôntừ? Đó là điều tôi luôn suy nghĩ và mong tìm giải pháp tối ưu nhất trong việc

tổ chức dạy học

Qua thực tiễn dạy học và tổng kết kinh nghiệm nhiều năm hướng dẫnhọc sinh, tôi nhận thấy có nhiều kĩ thuật dạy học tích cực có thể vận dụng hiệuquả trong quá trình tổ chức cho học sinh học tập môn Ngữ văn Trong số đóphải kể đến kỹ thuật sử dụng bản đồ tư duy Kỹ thuật này được áp dụng trongnhiều năm nay nhưng dường như ít được quan tâm đúng mức Số lượng cácthầy cô sử dụng bản đồ tư duy chưa nhiều do tâm lý ngại sử dụng máy vi tính

và các phần mềm soạn thảo, thiết kế bản đồ tư duy Mindmap

Xong đó là việc của vài năm trước Ngày nay, công nghệ thông tin đang

có sự phát triển mạnh mẽ, ứng dụng vẽ bản đồ tư duy trở nên giản tiện hơn rấtnhiều kèm theo nhiều tính năng ưu việt Và trong một khả năng hạn chế nhất,

để sử dụng kỹ thật này theo tôi thấy chúng ta vẫn có thể thực hiện một cáchlinh hoạt và hiệu quả chỉ bằng bút dạ màu, giấy A0 hoặc giấy A4 Do đó, tôimạnh dạn đề xuất đưa ra một số cách khai thác hiệu quả hơn với kỹ thuật sử

dụng bản đồ tư duy trong dạy học Ngữ văn với đề tài: Cách khai thác mới trong kỹ thuật sử dụng bản đồ tư duy nhằm phát huy hứng thú học tập môn Ngữ văn của học sinh trung học cơ sở

Với đề tài này, tôi hi vọng sẽ góp một kinh nghiệm nhỏ với đồngnghiệp trong quá trình thực hiện có hiệu quả kỹ thuật dạy học tích cực bằng

bản đồ tư duy trong dạy học Đồng thời đem đến những say mê, hứng thúcho học sinh khi học khám phá vẻ đẹp của Văn học nghệ thuật

2 Tên sáng kiến: Cách khai thác mới trong kỹ thuật sử dụng bản đồ tư duynhằm phát huy hứng thú học tập môn Ngữ văn của học sinh trung học cơ sở

5 Mô tả bản chất của sáng kiến:

5.1 Về nội dung của sáng kiến:

5.1.1 Những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan trực tiếp đến vấn đề nghiên cứu:

a Cơ sở lí luận:

Ngữ văn là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội Đây là môn học

có vai trò rất quan trọng trong đời sống và trong sự phát triển tư duy củacon người Đồng thời môn học này còn có tầm quan trọng trong việc giáodục quan điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh Mặt khác nó cũng là mônhọc thuộc nhóm công cụ, môn Ngữ văn còn thể hiện rõ mối quan hệ với rấtnhiều các môn học khác trong các nhà trường phổ thông Học tốt môn Ngữvăn sẽ tác động tích cực tới các môn học khác và ngược lại, các môn họckhác cũng góp phần học tốt môn Ngữ văn Điều đó đặt ra yêu cầu tăngcường tính thực hành, giảm lí thuyết, gắn học với hành, gắn kiến thức vớithực tiễn hết sức phong phú, sinh động của cuộc sống

b Cơ sở thực tiễn:

Năm học 2011 - 2012 là năm học Bộ giáo dục và đào tạo tiếp tục đổimới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học ngữ văntrong các nhà trường phổ thông Ngày 12/9/2017, Sở GD&ĐT tỉnh VĩnhPhúc ra công văn số: 1039/HD-SGDĐT về việc hướng dẫn thực hiện nhiệm vụgiáo dục trung học năm học 2017-2018 Một trong những nhiệm vụ trọng tâm

của năm học là “Thực hiện thường xuyên, hiệu quả các phương pháp, hình

thức và kĩ thuật dạy học tích cực, các hình thức đánh giá nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và rèn luyện phương pháp tự học, vận dụng kiến thức giải quyết các vấn đề thực tiễn của HS” Nói về những phương pháp dạy

học mới và hiện đại nhất thì phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy

(BĐTD) - một phương pháp dạy học mới, đang được rất nhiều nước trên thếgiới áp dụng Qua việc tìm hiểu và vận dụng phương pháp dạy học bằngbản đồ tư duy, tôi nhận thấy phương pháp dạy học này rất có hiệu quả trongcông tác giảng dạy và học tập của học sinh Bước đầu đã giảm bớt được tâm

lý ngại học văn, khơi gợi trong các em tình yêu đối với môn học, đồng thờiđem đến cho các em cái nhìn mới, tư duy mới về môn học Ngữ văn Vậythế nào là phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy? Cần sử dụng bản đồ tưduy như thế nào để nâng cao chất lượng trong các giờ học văn? Đó lànhững vấn đề tôi muốn cùng được chia sẻ với các đồng nghiệp trong sángkiến kinh nghiệm này

Bản đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mởrộng và đào sâu các ý tưởng Bản đồ tư duy một công cụ tổ chức tư duy nềntảng, có thể miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ,hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năngcủa bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não

Bản đồ tư duy giúp học sinh có được phương pháp học hiệu quả hơn:Việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biệnpháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế chothấy, một số học sinh học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các emthường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và khôngbiết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã họctrước đó vào những phần sau Phần lớn số học sinh khi đọc sách hoặc nghegiảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thứctrọng tâm vào trí nhớ của mình Sử dụng thành thạo Bản đồ tư duy trongdạy học sẽ giúp học sinh có được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủđộng, sáng tạo và phát triển tư duy

Bản đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực Một số kết quảnghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậmcái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vìvậy việc sử dụng Bản đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực,huy động tối đa tiềm năng của bộ não

5.1.2 Thực trạng của việc học Ngữ văn hiện nay:

Nhà Cách mạng, lãnh tụ thiên tài, nhà văn hoá lớn của nhân loại Lê-nintừng nói: "Văn học là nhân học" vậy mà một thực trạng đáng lo ngại là họcsinh bây giờ không còn thích học Ngữ văn Thực trạng này lâu nay đã đượcbáo động Ban đầu chỉ đơn thuần là những lời than thở với nhau của nhữngngười trực tiếp giảng dạy môn Ngữ văn và nay đã trở thành vấn đề của báochí và dư luận Ai đã trực tiếp dạy và chấm bài làm văn của học sinh trongnhững năm gần đây mới thấy cần thiết phải có những thay đổi về phươngpháp dạy văn và học văn hiện nay Qua công tác giảng dạy cũng như chấmtrả các bài kiểm tra Ngữ văn, tôi nhận thấy có rất nhiều những biểu hiện thểhiện tâm lý chán học văn của học sinh, cụ thể là:

- Tình yêu, sự say mê của học sinh với môn Ngữ văn ngày càng giảm:

Những năm gần đây, nhiều người quan tâm đến công tác giáo dục khôngkhỏi lo ngại trước một thực trạng, đó là tâm lý thờ ơ với việc học văn ở cáctrường phổ thông Tình yêu với môn học ngà càng giảm sút Điều đángbuồn nhất cho các giáo viên dạy văn là nhiều học sinh có năng khiếu văncũng không muốn tham gia đội tuyển văn Các em còn phải dành thời gianhọc các môn khác Phần lớn phụ huynh khi đã định hướng cho con mình sẽthi khối A thì chỉ chủ yếu chú trọng ba môn: Toán, Lý, Hóa Điều đáng longại hơn nữa, là có không ít phụ huynh đã chọn hướng cho con thi khối A

từ khi học tiểu học Một bậc học mà học sinh còn đang được rèn nói, viết,mới bắt đầu làm quen với những khái niệm về từ ngữ mà đã định hướngkhối A thì thật là nguy hại

- Khả năng trình bày vấn đề hạn chế: Khi HS tạo lập một văn bản giáo

viên có thể dễ dàng nhận ra những lỗi sai cơ bản của học sinh như: dùng từsai, viết câu sai, viết chính tả sai, bố cục và lời văn hết sức lủng củng, thiếulôgic Đặc biệt có những bài văn diễn đạt ngô nghê, tối nghĩa, lủng củng Đây là một tình trạng đã trở nên phổ biến và thậm chí là đáng báo độngtrong xã hội ta

Mục tiêu của bậc học giáo dục phổ thông là đào tạo con người toàndiện, nhưng thực tế hiện nay cho thấy, các bộ môn khoa học xã hội thường

bị học sinh xem nhẹ, mặc dù kiến thức của các bộ môn này vô cùng quantrọng cho tất cả mọi người Muốn khôi phục sự quan tâm của xã hội đối vớicác bộ môn khoa học xã hội, không thể chỉ bằng biện pháp kêu gọi màchúng ta phải tích cực đổi mới phương pháp dạy học văn, khơi gợi lại hứngthú học văn của học sinh, hình thành cho các em phương pháp học văn hiệuquả nhất

- Việc ứng dụng bản đồ tư duy trong dạy học, nhất là môn văn cònchưa thường xuyên, thiếu hiệu quả do giáo viên chưa nhận ra được vai tròhiệu quả của kỹ thuật này trong nhiều hoạt động sư phạm.

5.1.3 Nguyên nhân:

a Đối với người dạy:

Bước chân vào nghề dạy học, đa số giáo viên đều có tình yêu nghề,mến trẻ, tận tụy với công tác giảng dạy, chăm lo quan tâm đến học sinh.Tuy nhiên, vẫn còn những mặt hạn chế sau :

- Phương pháp giảng dạy chưa thực sự phù hợp với một bộ phậnkhông nhỏ học sinh yếu kém dẫn đến chất lượng chưa cao

- Do điều kiện khách quan nên việc sử dụng đồ dùng dạy học, phươngpháp trực quan vào tiết học hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng tiếp thu bàicủa học sinh

- Một số giáo viên chưa thực sự tâm huyết với nghề, chưa khơi gợiđược mạch nguồn cảm xúc ẩn sau mỗi trái tim người học

- Đời sống của không ít giáo viên Ngữ văn gặp nhiều khó khăn Cácthầy cô vừa lo dạy học lại vừa phải bươn trải với cuộc sống

Những nguyên nhân chủ quan và khách quan khiến nhiều giáo viênngại đổi mới, ngại thay đổi phương pháp dạy học, ảnh hưởng không nhỏđến chất lượng dạy học

b Đối với học sinh:

Trong phương pháp dạy học hiện đại, học sinh vừa là đối tượng, vừa

là chủ thể tích cực của hoạt động học Nhưng hiện nay, việc học của các emgặp nhiều khó khăn:

- Một số học sinh vì lười học, chán học mải chơi, hổng kiến thức nênkhông chuẩn bị tốt tâm thế cho giờ học Ngữ văn

- Các trường THCS trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc nói chung đang bướcvào quá trình công nghiệp hóa Hầu hết phụ huynh đều tham gia lao độngsản xuất trong các Khu công nghiệp (Theo điều tra xã hội học tại địa bàn xãquanh các khu công nghiệp của Tỉnh, tháng 5 năm 2017, có tới 90 % phụhuynh là công nhân hoặc lao động làm thuê, thường xuyên đi làm xa), ít cóthời gian quan tâm kèm cặp con em mình Bản thân các em còn phải phụgiúp gia đình ngoài giờ lên lớp, không có thời gian học

- Thiếu sự quan tâm của phụ huynh, lại thêm sự bùng nổ của văn hóamạng, các hình thức giải trí như xem ti vi, chơi game ngày càng nhiềulàm cho một số em chưa tự giác, thiếu ý thức học tập nên bị lôi cuốn, saonhãng việc học tập.

5.1.4 Một số giải pháp về cách khai thác mới trong kỹ thuật sử dụng bản đồ tư duy nhằm phát huy hứng thú học tập môn Ngữ văn của học sinh trung học cơ sở.

Là một giáo viên dạy bộ môn Ngữ văn ở trường THCS, tôi luôn trăn trở

về hiệu quả giảng dạy Ngữ văn Làm thế nào để học sinh học tập đạt hiệu quảcao? Làm thế nào để trước mỗi giờ Ngữ văn các em đều hứng thú, tích cực vàthật sự có nhu cầu được khám phá vẻ đẹp nghệ thuật văn chương? Làm sao đểcác em yêu môn Văn, say mê với sức quyến rũ của ngôn từ? Đó là điều tôiluôn suy nghĩ và mong tìm giải pháp tối ưu nhất trong việc tổ chức dạy học

Qua thực tiễn dạy học và tổng kết kinh nghiệm, nhất là qua nhữngnguyên nhân chủ quan và khách quan dẫn đến những tồn tại của việc dạy vàhọc văn, tôi mạnh dạn nghiên cứu sâu hơn, kỹ hơn về kỹ thuật Bản đồ tư duyvận dụng trong quá trình tổ chức cho học sinh học tập môn Ngữ văn

a Bản chất phương pháp dạy học bằng Bản đồ tư duy:

- Bản đồ tư duy là kĩ thuật dạy học tổ chức và phát triển tư duy giúpngười học chuyển tải thông tin vào bộ não rồi được thông tin ra ngoài bộnão một cách dễ dàng, đồng thời là phương tiện ghi chép sáng tạo và hiệuquả, mở rộng, đào sâu và kết nối các ý tưởng, bao quát được các ý tưởngtrên phạm vi sâu rộng

- Dạy học bằng Bản đồ tư duy là một giải pháp góp phần đổi mới cơbản giáo dục

Hiệu quả của kỹ thuật sử dụng Bản đồ tư duy đem lại những hiệu quảthiết thực:

a.1 Bản đồ tư duy tận dụng được các nguyên tắc của trí nhớ siêu đẳng:

* Sự hình dung:

Bản đồ tư duy có rất nhiều hình ảnh để bạn hình dung về kiến thức

cần nhớ Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của trí nhớ

siêu đẳng Đối với não bộ, Bản đồ tư duy giống như một bức tranh lớn đầy

hình ảnh màu sắc phong phú hơn là một bài học khô khan, nhàm chán

* Sự liên tưởng, tưởng tượng:

Bản đồ tư duy hiển thị sự liên kết giữa các ý tưởng một cách rất rõràng

* Làm nổi bật sự việc:

Thay cho những từ ngữ tẻ nhạt đơn điệu, Bản đồ tư duy cho phépgiáo viên và học sinh làm nổi bật các ý tưởng trọng tâm bằng việc sử dụngnhững màu sắc, kích cỡ, hình ảnh đa dạng Hơn nữa, việc Bản đồ tư duydùng rất nhiều màu sắc khiến giáo viên và học sinh phải vận dụng trí tưởngtượng sáng tạo đầy phong phú của mình Nhưng đây không chỉ là một bứctranh đầy màu sắc sặc sỡ thông thường, Bản đồ tư duy giúp tạo ra một bứctranh mang tính lý luận, liên kết chặt chẽ về những gì được học

a.2 Bản đồ tư duy sử dụng cả hai bán cầu não cùng một lúc:

Bản đồ tư duy thật sự giúp bạn tận dụng các chức năng của não tráilẫn não phải khi học Đây chính là công cụ học tập vận dụng được sứcmạnh của cả bộ não Nếu vận dụng đúng cách, nó sẽ hoàn toàn giải phóngnhững năng lực tiềm ẩn trong bạn, đưa bạn lên một đẳng cấp mới, đẳng cấpcủa một tài năng thực thụ hay thậm chí của một thiên tài

b Vận dụng Bản đồ tư duy trong quá trình dạy học Ngữ văn: b.1 Giáo viên sử dụng Bản đồ tư duy để hỗ trợ quá trình dạy học:

* Dùng Bản đồ tư duy để dạy bài mới:

Giáo viên đưa ra một từ khoá để nêu kiến thức của bài mới rồi yêucầu học sinh vẽ Bản đồ tư duy bằng cách đặt câu hỏi, gợi ý cho các em đểcác em tìm ra các tự liên quan đến từ khoá đó và hoàn thiện Bản đồ tư duy.Qua Bản đồ tư duy đó học sinh sẽ nắm được kiến thức bài học một cách dễdàng

- Ví dụ 1: Trong phân môn Đọc hiểu văn bản, với văn bản: Thầy bói

xem voi (Môn Ngữ văn lớp 6), sau phần đọc và tìm hiểu chung, giáo viên

có thể vẽ mô hình Bản đồ tư duy lên bảng Bản đồ tư duy gồm 5 nhánhchính, ở mỗi nhánh có thể phân thành nhiều nhánh nhỏ tuỳ thuộc vào nộidung bài học

Để có thể hoàn thiện được mô hình Bản đồ tư duy của bài học, giáoviên sử dụng hệ thồng câu hỏi định hướng để khai thác kiến thức:

+ Bố cục của văn bản: học sinh sẽ dựa vào văn bản để xác định các ýchính (Hoàn cảnh các thầy bói xem voi, cách xem voi, các thầy nhận xét vềcon voi, hậu quả.)

+ Tiếp tục hoàn thành các nhánh của Bản đồ tư duy bằng hệ thốngcâu hỏi nhỏ có tính gợi mở (các thầy xem voi trong hoàn cảnh nào, cáchxem voi của các thầy ra sao, )

Sơ đồ minh hoạ

Bản đồ tư duy văn bản: Thầy bói xem voi - Ngữ văn 6

- Ví dụ 2: Hay khi dạy phân môn Tiếng Việt, khi học bài “ So sánh”

(Môn Ngữ văn lớp 6), đầu giờ giáo viên cho từ khoá “So sánh” rồi yêu cầuhọc sinh vẽ Bản đồ tư duy bằng cách đặt câu hỏi gợi ý cho các em để các

em có thể vẽ tiếp các nhánh con và bổ sung dần các ý nhỏ (nhánh con cấp 2,cấp 3…), sau khi các nhóm học sinh vẽ xong, cho một số em lên trình bàytrước lớp để các học sinh khác bổ sung ý Giáo viên kết luận qua đó giúpcác em tự chiếm lĩnh kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên nhưng rất hiệuquả, đồng thời kích thích hứng thú học tập của học sinh

Sơ đồ minh hoạ

Bản đồ tư duy bài “So sánh” - Ngữ Văn 6

* Dùng Bản đồ tư duy để củng cố kiến thức sau mỗi tiết học:

Sau mỗi bài học, giáo viên hướng dẫn, gợi ý để học sinh tự hệ thốngkiến thức trọng tâm, kiến thức cần nhớ của bài học bằng cách vẽ Bản đồ tưduy Mỗi bài học được vẽ kiến thức trên một trang giấy rời rồi kẹp lại thànhtập Việc làm này sẽ giúp các em dễ ôn tập, xem lại kiến thức khi cần mộtcách nhanh chóng, dễ dàng

- Ví dụ 1: Khi dạy phần từ loại tiếng Việt, giáo viên tổ chức cho học

sinh vẽ Bản đồ tư duy sau mỗi bài học để mỗi em có một tập Bản đồ tư duy

về các từ loại tiếng Việt: danh từ, động từ, tính từ, số từ, đại từ, quan hẹ tự,trợ từ, thán từ… Lên đến lớp 9, trong bài “Tổng Kết ngữ pháp”, học sinh

có thể dễ dàng tổng hợp kiến thức về từ loại tiếng Việt bằng Bản đồ tư duydựa vào tập Bản đồ tư duy đã có Sau khi có một học sinh hoặc một nhómhọc sinh vẽ xong Bản đồ tư duy sẽ cho một học sinh khác, nhóm khác nhậnxét, bổ sung … Có thể cho học sinh vẽ thêm các đường, nhánh khác và ghithêm các chú thích … rồi thảo luận chung trước lớp để hoàn thiện, nâng cao

kĩ năng vẽ Bản đồ tư duy cho các em

Sơ đồ minh hoạ

Bản đồ tư duy bài “Tổng kết ngữ pháp”- Ngữ văn 9

- Ví dụ 2: Bản đồ tư duy vận dụng sau khi tìm hiểu tác phẩm “Truyện

Kiều” của Nguyễn Du:

Giáo viên định hướng để học sinh khai thác kiến thức của bài họcbằng hệ thống câu hỏi gợi mở Trên cơ sở đó hình thành và củng cố kiếnthức cho học sinh bằng Bản đồ tư duy

Hệ thống kiến thức của bài học bao gồm:

a Tác giả bao gồm: Tiểu sử (thân thế, gia đình), cuộc đời, sự nghiệpsáng tác

b Tác phẩm: