Thực trạng và giải pháp phát triển cây thạch đen tại huyện thạch an, tỉnh cao bằng

Trong nhiều năm gần đây, sản xuất Thạch đen của huyện Thạch An tỉnh CaoBằng đã có bước phát triển, song kết quả phát triển sản phẩm cây Thạch đen còn chưacao so với tiềm năng và còn nhi

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

MÃ VĨNH QUYẾT

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÂY THẠCH ĐEN TẠI HUYỆN

THẠCH AN, TỈNH CAO BẰNG Chuyên ngành: Phát triển Nông thôn

Mã số: 60.62.01.16

LUẬN VĂN THẠC SI PHAT TRIÊN NÔNG THÔN

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Đinh Ngọc Lan

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luân văn "Thực trạng và giải pháp phát triển cây Thạch đen tại

huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng" là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi Đề tài hoàn

toàn trung thực và chưa đươc sư dung đê bao vê môt học vị nao Cac thông tin sử dụngtrong đề tài đa đươc chi ro nguồn gốc, các tài liệu tham khảo được trích dẫn đầy đủ, mọi

sự giúp đỡ cho việc thực hiện luân

văn nay đã đươc cam ơn

Tác giả đề tài

Mã Vĩnh Quyết

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân troṇ g cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo như các khoa chuyênmôn, phòng ban của Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợicho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại trường Để hoàn thành nội dung đề

tài "Thực trạng và giải pháp phát triển cây Thạch đen tại huyện Thạch An, tỉnh

Cao Bằng ", ngoài sự cố gắng, nỗ lực của bản thân, tôi luôn nhận được sự giúp

đỡ tận tình của nhiều cá nhân và tập thể

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS TS Đinh Ngọc Lan, người đã tậntình chỉ bảo, hướng dẫn giúp đỡ tôi thực hiện và hoàn thành đề tài này

Trong quá trình làm việc, xin trân troṇ g cảm ơn sự tạo điều kiện giúp đỡ củaUBND huyện Thạch An, các phòng, ban, đơn vị trên địa bàn huyện: Phòng Nông nghiệp &PTNT, Chi cục Thống kê, phòng Tài Nguyên và Môi trường, phòng Lao động - Thương binh

&Xã hội; Đảng ủy, HĐND, UBND, UBMTTQ và các đoàn thể chính trị - xã hội, các tổ chứcxã hội các xã Troṇ g Con, Đức Thông, Minh Khai đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trongviệc thu thập số liệu thứ cấp, sơ cấp và các thông tin hữu ích phục vụ nghiên cứu.Xin cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quátrình thực hiện đề tài tốt nghiệp

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Mã Vĩnh Quyết

iii

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i LỜI CẢM ƠN

ii MỤC LỤC

iv DANH MỤC CÁC KÝ

viii DANH MỤC HÌNH

ix MỞ ĐẦU

1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu của đề tài 2

3 Ý nghĩa của đề tài 2

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4

1.1 Cơ sở lý luận 4

1 1.1 Đặc điểm của cây Thạch đen 4

1.1.2 Vai trò của cây Thạch đen đối với đời sống con người 5

1.1.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến sản xuất và kinh doanh Thạch đen 6

1.2 Cơ sở thực tiễn 13

1.2.1 Tình hình sản xuất, tiêu thụ Thạch đen ở Việt Nam 13

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 17

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 17

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 17

2.1.2 Phạm vi nghiên cứu 17

2.2 Địa điểm và thời gian tiến hành nghiên cứu 17

2.3 Nội dung nghiên cứu 18

2.3.1 Câu hỏi nghiên cứu 18

2.3.2 Nội dung nghiên cứu 18

2.4 Phương pháp nghiên cứu 18

2.4.1 Phương pháp chọn mẫu điều tra 18

2.4.2 Phương pháp điều tra thu thập thông tin 19

2.4.3 Phương pháp tổng hợp, xử lý số liệu 20

2.4.4 Phương pháp so sánh 20

2.5 Hệ thống các chỉ tiêu phân tích 20

2.5.1 Các chỉ tiêu phản ánh tình hình sản xuất của hộ 20

2.5.2 Các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế sản xuất Thạch đen 22

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 23

3.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội của huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng 23

3.1.1 Đặc điểm điều kiện tự nhiên 23

3.1.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội của huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng 27

3.2 Thực trạng phát triển sản xuất Thạch đen của huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng 39

3.2.1 Tình hình sản xuất, chế biến và tiêu thụ Thạch đen của huyện Thạch An 39

3.2.2 Một số khó khăn, thuận lợi, cơ hội và thách thức của các hộ nông dân trồng Thạch đen 48

3.3 Đánh giá chung về phát triển sản xuất Thạch đen tại huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng 52

3.3.1 Những mặt đạt được 52

3.4 Một số giải pháp nhằm phát triển sản xuất Thạch đen của huyện Thạch

An, tỉnh Cao Bằng 53

3.4.1 Quy hoạch vùng sản xuất Thạch đen 53

3.4.2 Kế hoạch mở rộng diện tích, năng suất chất lượng Thạch đen 54

3.4.3 Nâng cao chất lượng sản phẩm Thạch đen, xây dựng hệ thống quản lý, kiểm tra giám sát đánh giá chất lượng Thạch đen 55

3.4.4 Tăng cường hoạt động thông tin thị trường và xúc tiến thương mại để tiêu thụ sản phẩm Thạch đen của huyện 57

3.4.5 Tăng cường xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật 58

3.4.6 Giải pháp về các chính sách phát triển sản xuất Thạch đen của huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng 59

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 63

1 Kết luận 63

2 Kiến nghị 64

TÀI LIỆU THAM KHẢO 67

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BQ : Bình quân

CNH - HĐH : Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá

CNXH : Chủ nghĩa xã hội

đ : Đơn vị tính đồng Việt Nam

SP : Sản phẩm

SXKD : Sản xuất kinh doanh

Tr.đồng : Triệu đồng

UBND : Uỷ ban nhân dân

WTO : Tổ chức thương mại thế giới

XDCB : Xây dựng cơ bản

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1: Diện tích, năng suất, sản lượng một số cây trồng chủ yếu ở huyện Thạch

An năm 2013 - 2015 30

Bảng 3.2: Tình hình phân bố giàu, nghèo ở huyện Thạch An năm 2013 - 2015 36

Bảng 3.3: Cơ cấu diện tích canh tác nông nghiệp của huyện Thạch An năm 2015

40

Bảng 3.4: Diện tích, sản lượng và năng suất Thạch đen của huyện Thạch

An giai đoạn năm 2012 - 2015 40

Bảng 3.5: Tổng thu trung bình từ trồng trọt của hộ sản xuất Thạch đen tại một số xã

chọn mẫu điều tra năm 2016 41

Bảng 3.6: Ý kiến của hộ nông dân về những hạn chế trong chế biến 43

Bảng 3.7: Chi phí sản xuất bình quân của hộ nông dân trên 01 ha trồng thạch đen

Bảng 3.10: Nguyện vọng của người dân về chính sách của Nhà nước 51

Bảng 3.11: Kế hoạch mở rộng diện tích trồng Thạch đen giai đoạn 2016

-2020 của huyện Thạch An 55

DANH MỤC HÌNH

Hình 3.1: Tổng thu trung bình từ trồng trọt của các hộ trồng Thạch tại

các xã điều tra 41

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thạch đen còn được gọi là cây Sương sáo hay Lương phấn thảo Có tên khoa học làMesona Chinesis Benth, thuộc họ hoa môi Lamiacea Đây là loại cây thân thảo thấp, chiềucao trung bình từ 40 - 60 cm

Ở Việt nam, thạch đen thường được trồng tại huyện Thạch An (Cao Bằng), TràngĐiṇ h (Lạng Sơn), Bảo Lộc (Lâm Đồng), Sa Đéc (Đồng Tháp), Châu Đốc - (An Giang), BìnhMinh (Vĩnh Long) Riêng huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng hiện nay có trên 335 ha, năngsuất đạt 5,5 - 6 tấn cây Thạch khô/ha, như vậy sản lượng Thạch đen hàng năm của huyện

là 1.500 - 1.700 tấn Vài năm gần đây do có thị trường và giá tăng mạnh do phần lớnThạch đen được xuất khẩu theo con đường tiểu ngạch sang Trung Quốc, nên Thạch đenđã trở thành một mặt hàng quan troṇ g của một số vùng Tại một số xã miền núi củatỉnh cao Bằng, Thạch đen đã trở thành một cây xóa đói giảm nghèo cho người dân Nhiềugia đình bà con các dân tộc Tày, Nùng, Dao có thu nhập từ 10 - 20 triệu đồng/năm nhờtrồng và bán cây Thạch đen

Thạch đen không chỉ là thứ giải khát thông thường mà là một tân dược, có vị ngoṭ,tính mát, có thác dụng giải nhiệt, giúp hạ huyết áp, trị cảm mạc, đau khớp Chính do

có tác dụng lớn trên mà sản phẩm cây Thạch đen khô hiện nay được bán với giá khá cao

từ 7.000 - 9.000 đồng/kg, cá biệt có lúc lên tới 15.000 - 20.000 đồng/kg Như vậy trồngThạch đen cho hiệu quả cao hơn nhiều so với trồng các cây trồng khác trong vùng Đâychính là một lợi thế tạo điều kiện cho việc sản xuất cây Thạch đen ngày càng phát triển

Trong nhiều năm gần đây, sản xuất Thạch đen của huyện Thạch An tỉnh CaoBằng đã có bước phát triển, song kết quả phát triển sản phẩm cây Thạch đen còn chưacao so với tiềm năng và còn nhiều vấn đề cần phải xem xét, giải quyết Khả năng pháttriển về quy mô diện tích còn chậm, việc kết nối với thị trường đầu ra còn nhiều bấtcập, cần có sự tham gia của các nhà: nhà nước, nhà nông, nhà khoa học, nhà doanhnghiệp trong việc phát triển sản xuất cây Thạch đen tại huyện Xuất phát từ yêu cầu đó tôi

lựa chọn đề tài "Thực trạng và giải pháp phát triển cây Thạch đen tại huyện Thạch

An, tỉnh Cao Bằng" làm đề tài nghiên cứu nhằm góp phần thiết thực triển khai chiến lược

phát triển nông nghiệp, nông thôn của Đảng và Nhà nước trên địa bàn huyện Thạch An,tỉnh Cao Bằng

2 Mục tiêu của đề tài

- Phân tích được tình hình sản xuất, chế biến và tiêu thụ cây Thạch đen của các hộnông dân ở huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng

- Xác định được các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình sản xuất, kinh doanh sảnphẩm cây Thạch đen của các hộ nông dân trên địa bàn huyện

- Đánh giá được hiệu quả kinh tế từ hoạt động sản xuất, kinh doanh cây

Thạch đen của các hộ nông dân trong huyện

- Đánh giá được những mặt đạt được và hạn chế trong sản xuất và kinh

doanh cây Thạch đen của các hộ nông dân tại huyện

- Đưa ra được điṇ h hướng, đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệuquả phát triển cây Thạch đen huyện Thạch An trong những năm tới

3 Ý nghĩa của đề tài

3.1 Ý nghĩa trong học tập

Nghiên cứu đề tài này giúp tôi có cơ hội được vận dụng những kiến thức đãhọc vào trong thực tiễn, được học hỏi và tích lũy những kinh nghiệm, nâng cao năng lựcchuyên môn để phục vụ cho công việc sau này Ngoài ra nó còn là tài liệu tham khảocho các sinh viên trong trường

3.2 Ý nghĩa trong thực tiễn

Đề tài sẽ giúp cho các hộ nông dân trồng Thạch đen nhận thấy được tình hìnhsản xuất, kinh doanh cây Thạch đen của họ, so sánh hiệu quả kinh tế từ cây Thạch đen vớicác cây trồng khác để lựa chọn cho nhân rộng sản xuất cây Thạch đen Từ đó giúp họ đưa

ra các biện pháp, cách khắc phục các mặt bất lợi, phát huy những mặt thuận lợi nhằmđạt hiệu quả kinh tế cao hơn Đồng thời giúp nâng cao giá trị kinh tế cho cây Thạch đen

ở huyện Thạch An, liên kết chặt chẽ giữa các khâu trong quá trình sản xuất, tiêu thụ sảnphẩm từ cây Thạch đen

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Ở Trung Quốc, Thạch đen được sử dụng để tạo ra sản phẩm từ rất lâu đời Ngườidân Trung Quốc thường sử dụng Thạch đen trong món chè, đặc biệt sản phẩm dướidạng chè đóng gói, chè đóng hộp

Ở Việt Nam, cây Thạch đen về sau này khi được du nhập từ Trung Quốc vềđược trồng ở nhiều vùng đồng bằng như ở Đồng bằng sông Cửu Long, Miền Đông Nam Bộ

và một số huyện của các tỉnh phía Đông Bắc như Cao Bằng, Lạng Sơn và Bắc Kạn

1.1.1.2.Đặc điểm hình thái

- Thân:

Cây Thạch đen là loại cây họ hòa thảo, thân có bốn cạnh, hình đứng mềm, bênngoài thân có phủ một lớp lông thô, rậm Cây có chiều dài trung bình từ 40 - 60 cm,tùy điều kiện chăm sóc và và thổ nhưỡng có thể dài tới

1m Cây thạch đen có khả năng phân nhánh nhiều từ gốc, nhánh toả ra phủ

kín trên mặt đất giống như cây bạc hà

- Chồi và lá:

Lá cây Thạch đen mọc ra từ các mấu, chồi mọc ra từ nách lá Lá Thạch đen thuộcloại lá đơn, mọc đối, dày, màu xanh nhạt, hình trứng hoặc trứng

thuôn, thon hẹp ở gốc, nhọn ở chóp Lá dài từ 3 - 6 cm, rộng 1 - 2 cm, cuống lá

dài 1 - 2 cm Hai mặt lá đề có phủ một lớp lông mỏng, mép lá có hình răng cưa

- Hoa và quả:

Hoa mọc thành cụm dày đặc ở đầu cành, khá dày đặc vào lúc hoa nở rộ, cuống hoa

có thể kéo dài tới 10 - 12 cm, có lông Đài hoa có lông, 3 răng ở môi trên; tràng trắnghay hồng nhạt, môi trên 3 thuỳ, môi dưới to; nhị 2, thò dài, chỉ nhị tím Quả của cây Thạchđen nhỏ, nhẵn, thon dài khoảng 0,7 mm Cây Thạch đen ra hoa vào cuối thu, đầu mùađông

- Hệ rễ:

Rễ cây Thạch đen có dạng chùm, rễ tỏa rộng và ăn nông Rễ của cây Thạch đen cóthể mọc từ gốc, thân khi tiếp xúc trực tiếp với đất ẩm Do vậy, khi cây Thạch đen pháttriển, thân cây dài có thể có nhiều đốt thân mọc rễ cắm xuống để hỗ trợ hút chất dinhdưỡng

1.1.2 Vai trò của cây Thạch đen đối với đời sống con người

Cùng với thời gian, cây Thạch đen đóng một vai trò quan troṇ g đối với người dântrồng Thạch nói riêng và mọi người tiêu dùng nói chung Thạch đen không chỉ là thứgiải khát thông thường mà còn là một tân dược Theo Đông y, lá cây Thạch đen có vị ngoṭ,tính mát, có tác dụng giải nhiệt, giúp các quá trình chuyển hóa trong cơ thể diễn ra dễdàng… nên thường được sử dụng để nấu và chế biến thành món Thạch giải nhiệt trongnhững ngày hè oi bức, nóng nực

Ngoài chức năng giải khát thông thường, Thạch đen có tác dụng sinh lý rõ rệt đốivới sức khỏe của con người, được dùng để phòng trị và chữa nhiều loại bệnh khác nhau,giúp hạ huyết áp, trị cảm mạo do nắng nóng, đau nhức cơ và các xương khớp, hỗ trợđiều trị bệnh tiểu đường, viêm gan cấp

Bên cạnh giá trị về mặt sức khỏe, giải khát, cây Thạch đen còn có giá

Phát triển cây Thạch đen cần một lượng lao động khá lớn, do vậy trồng Thạch đenthu hút và điều hòa lao động nông nghiệp Hiện nay, Thạch đen đã trở thành mặt hàng ưachuộng của Việt Nam cũng như một số nước trên thế giới mang lại nguồn thu nhập lớn.Ngoài ra, nhu cầu về Thạch đen của các vùng miền trên thế giới ngày càng cao Vì vậy,phát triển sản xuất và tiêu thụ Thạch đen góp phần đáng kể cải thiện chất lượng cuộcsống của người dân trồng Thạch, đặc biệt là đối với đồng bào miền núi.

Như vậy, cây Thạch đen có tiềm năng khai thác trên những vùng đất đai rộnglớn, nhất là ở các vùng miền núi Việt Nam là một trong những nước có điều kiện sinhthái thuận lợi cho sự sinh trưởng và phát triển của cây Thạch, người dân có kinhnghiệm và nguồn lao dộng dồi dào Do đó có tiềm năng sản xuất và kinh doanh Thạch đen

là rất lớn

1.1.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến sản xuất và kinh doanh Thạch đen

Cũng như bất cứ một loại cây trồng nào, trong quá trình sản xuất và kinhdoanh Thạch đen, tính từ lúc Thạch đen được trồng cho đến khi được bán ra thịtrường và đến tay người tiêu dùng thì Thạch đen chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tốkhác nhau Các yếu tố này có thể tác động riêng lẻ hoặc tổng hợp, cả tích cực và tiêu cựclên các hoạt động sản xuất, kinh doanh đó

1.1.3.1 Nhóm điều kiện sinh thái

Thạch đen là cây chịu ảnh hưởng lớn của các điều kiện sinh thái,

nguyên sản của cây Thạch đen là ở vùng khí hậu nhiệt đới Nghiên cứu điều

kiện sinh thái của cây Thạch đen là đề cập đến các điều kiện sống thích hợp nhất về cácmặt như khí hậu, đất đai của cây Thạch Nắm vững những yêu cầu sinh thái của câyThạch thì sẽ giúp cho nó sinh trưởng và phát triển tốt Sau đây ta xét một số điều kiệnsinh thái chủ yếu:

+ Đất đai và địa hình

Thạch đen là cây không yêu cầu khắt khe lắm về đất Tuy nhiên để cây Thạch đensinh trưởng và phát triển tốt, có khả năng cho năng suất cao và ổn điṇ h thì Thạch đennên được trồng ở những nơi đất tốt Đất trồng Thạch đen tốt phải đạt yêu cầu đất xốp,đất cát, nhiều mùn, có khả năng thoát nước và có độ dốc thoải Từ những yêu cầu đó tathấy ở nước ta có nhiều vùng có đất đai thích hợp với cây Thạch đen, đặc biệt là vùng núiphía Bắc

Về thành phần cơ giới, Thạch đen ưa các loại đất từ pha cát đến đất đối đồi, độmùn cao Thạch đen được trồng trên những loại đất có thành phần cơ giới nhẹ sản phẩmThạch sẽ có màu đen đẹp, hương thơm tự nhiên, vị mát Muốn Thạch có chất lượng cao

và hương vị đặc biệt thì Thạch đen phù hợp

trồng ở độ cao nhất định, thông thường Thạch đen chỉ phù hợp với đất rẫy có

độ dốc  250 Cây ưa đất dốc nhẹ, đất ven suối ẩm thuộc loại đất thịt pha cát

màu xám hoặc xám vàng có tầng sâu dày, không lẫn đá Trồng Thạch đen trên đất ruộngcây phát triển tốt, cho năng suất cao Tuy nhiên về chất lượng Thạch, vị ngọt, mát

và hàm lượng chất tan trong cây Thạch đen thấp hơn so với trồng trên đất rẫy, có độdốc phù hợp

+ Điều kiện khí hậu

Các điều kiện khí hậu có ảnh hưởng lớn nhất đến sự sinh trưởng và phát triểncủa cây Thạch đen là nhiệt độ, ẩm độ Cây Thạch đen phát triển tốt

ở nhiệt độ từ 200  250 C , lượng mưa bình quân là từ 1.500 - 2.000 mm, độ ẩm

không khí là 80 - 85%, độ ẩm đất là từ 70 - 80%

Ánh sáng cũng là nhân tố ảnh hưởng tới quá trình sản xuất Thạch đen, cây Thạchđen là cây ưa ánh sáng Cũng như các thực vật khác, không khí rất cần đối với đời sốngcủa cây Thạch đen, chỉ cần một sự thay đổi nhỏ về hàm lượng CO2 cũng có ảnh hưởng tới

sự quang hợp của cây Thạch Sự lưu thông không khí, gió nhẹ và có mưa rất có lợi cho sựsinh trưởng của cây Thạch

Như vậy, điều kiện sinh thái có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của cây Thạch đen,tới năng suất và chất lượng Thạch Do đó, cần nắm bắt được các nhân tố đó để có nhữnggiải pháp cho cây Thạch đen phát triển tốt, cho năng suất và chất lượng cao hơn

1.1.3.2 Nhóm nhân tố kinh tế kỹ thuật

+ Giống

Cây Thạch đen để giống theo phương pháp nhân giống bằng con đường vô tính,nguồn giống chủ yêu để trồng Thạch đen là gốc thân của vụ trước Hiện nay chưa cónghiên cứu nào về phân loại giống Thạch đen, chủ yếu người dân trồng Thạch đen giữgiống theo phương pháp cổ truyền bằng gốc, thân Tuy nhiên hiện nay theo các biện phápkhoa học kỹ thuật có thể trồng bằng ngọn là phương pháp có nhiều ưu điểm hơn nhưmau cho thu hoạch, cho năng suất cao, phẩm chất tốt Nên lựa chọn những khómcây sinh trưởng khoẻ, không sâu bệnh, mỗi hom có chiều dài từ 20 - 30 cm, không quánon hoặc quá già thì khi đem trồng tỷ lệ sống mới đảm bảo

+ Áp dụng tiến bộ của khoa học kỹ thuật

Trong quá trình sản xuất và chế biến Thạch đen cần áp dụng những tiến bộ củakhoa học kỹ thuật hiện đại ngày nay để gia tăng cả về số và chất lượng của thạch, tạo nênnhững sản phẩm Thạch đen có hương vị và màu sắc đặc trưng, thỏa mãn nhu cầu củangười tiêu dùng

- Phòng trừ cỏ dại cho cây Thạch đen:

Có thể sử dụng các biện pháp như chăm sóc tốt tạo điều kiện cho cây Thạch đennhanh phủ kín mặt đất vừa chống xói mòn vừa hạn chế tốt cỏ dại, vừa có tác dụng giữ ẩmcho chè và hạn chế cỏ, sử dụng phân chuồng đã ủ Ngày nay, người dân sản xuất Thạchđen thường áp dụng phương pháp phòng trừ cỏ bằng việc phủ rơm hoặc nilon khi trồng cóhiệu quả cao, không tốn nhiều thời gian làm cỏ.

- Tưới nước:

Tiến hành tưới nước cho Thạch đen khi khô hạn để thúc đẩy sinh trưởng vàphát triển của cây Thạch đen tạo cho năng suất và chất lượng Thạch đều tăng Đối vớicây Thạch đen có thể trồng xen canh trên cùng một diện tích đất với cây ăn trái nhưcam, quýt, nhãn, nho, xoài Trồng xen canh dưới bóng tán cây giúp cân bằng độ ẩm, kéodài thời gian tưới nước của Thạch đen

- Bón phân:

Là biện pháp kỹ thuật cần thiết để nâng cao năng suất và chất lượng Thạch đen.Cây Thạch đen có khả năng hút chất dinh dưỡng liên tục trong suốt quá trình sinhtrưởng và sinh thực Nó còn có khả năng thích ứng với điều kiện dinh dưỡng rấtrộng, có thể sống ở những nơi đất màu mỡ song cũng có thể sống ở những nơi cằncỗi, nghèo kiệt dinh dưỡng mà vẫn cho năng suất nhất định Tuy nhiên muốn Thạchđen cho năng suất cao và ổn điṇ h, chất lượng tốt thì cần phải bón phân đầy đủ Cóthể bón các loại phân hóa học cho Thạch đen như đạm (không nên bón quá nhiều), lân,kali Ngoài ra có thể sử dụng các loại phân hữu cơ để cung cấp trực tiếp chất dinh dưỡngcho cây, cải tạo đất

Lượng phân cho 1 ha trồng Thạch đen có thể sử dụng khoảng 6 - 8 tấn phânchuồng, 75kg phân đạm Urê, 200kg phân Supe lân, 100kg phân Kali Khi trồng sử dụngphân chuồng, lân, kali để bón lót, trong quá trình chăm sóc

có thể bón thúc từ 2 - 3 lần theo từng giai đoạn cho đảm bảo đủ dinh dưỡng

cho cây phát triển

- Phòng trừ sâu bệnh:

Khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển nên đã có các công trình nghiên cứu về cácloại sâu bệnh hại trên các loại cây họ hòa thảo trong đó có cây Thạch đen, từ đó kèmtheo các biện pháp phòng trừ hiệu quả Có thể phòng trừ bằng thuốc hóa học hay cácbiện pháp sinh học khác nhằm tạo điều kiện cho cây Thạch đen phát triển tốt

Đối với cây Thạch đen thì sâu hại rất ít, chủ yếu chỉ có các loại sâu ăn lá, sâucuốn lá làm khuyết lá, trụi lá Có thể sử dụng các loại thuốc thông dụng hiện nay nhưPadan 95SP; Ofatox 400 EC, Trebon 10EC Trên cây Thạch đen có một số bệnh có thểgặp như bệnh thối cổ rễ, bệnh sương mai, bệnh phấn trắng, có thể sử dụng Validan 5DD;Topan 0 wp, Coperznic, Anvil

5SC, Zineb 8% để phun trừ hiệu quả

- Thu hoạch, bảo quản và chế biến Thạch đen:

Đây là những công đoạn ảnh hưởng không nhỏ tới chất lượng Thạch đen Thuhoạch khi cây xuất hiện nụ hoa ở ngọn là năng suất cao nhất Cần cắt sát gốc, thân và

lá thu về rải đều, phơi nắng nhẹ một ngày sau đó đánh đống lại 1-2 ngày mới đem raphơi tiếp Khoảng 2-3 ngày phơi là có thể khô hoàn toàn Nếu ruộng không bón phân đểphát triển tự nhiên, thì mỗi năm chỉ thu một lần vào tháng 10 – 11 Thường 10 kg thân láThạch tươi thì được 1 kg khô Bảo quản ở những nơi khô ráo và thoáng mát để tránh hiệntượng thối mốc Sau đó, có thể tiến hành chế biến, Thạch đen hiện nay vẫn chủ yếu đươcchế biến dưới dạng đóng Thạch khô thô sơ để dễ vận chuyển Vấn đề xây dựng nhàmáy chế biến sản phẩm Thạch ngay tại địa phương là điều cần được quan tâm Để chếbiến Thạch ăn, chủ yếu người dân chế biến theo phương

pháp nấu thủ công nên số lượng là hạn chế, chỉ phục vụ được nhu cầu tiêu dùng hàngngày tại địa phương.

1.1.3.3 Nhóm nhân tố về điều kiện kinh tế xã hội.

+ Thị trường

Thị trường là một trong những yếu tố quan troṇ g và có tính chất quyếtđiṇ h đối với các cơ sở sản xuất kinh doanh Thạch đen Mục đích cuối cùng của các nhàsản xuất kinh doanh là tạo ra các sản phẩm đáp ứng yêu cầu của thị trường, thuđược nguồn lợi nhuận cao Chỉ khi nào có nhu cầu của thị trường thì những người sảnxuất mới tạo ra các sản phẩm của mình Thị trường đóng vai trò là khâu trung giangiữa người sản xuất và tiêu dùng Do đó, để sản phẩm sản xuất ra có chỗ đứngtrên thị trường thì các nhà sản xuất cần phải tìm kiếm thị trường tiêu thụ, lựa chọnphương thức sản xuất phù hợp sao cho thu được nguồn lợi nhuận lớn nhất Thực tế chothấy nhu cầu của người tiêu dùng về các sản phẩm Thạch đen ngày càng tăng màsản lượng Thạch đen hiện tại chưa đáp ứng đủ Bên cạnh đó Thạch đen khô lại có thờigian bảo quản lâu dài nên sản phẩm Thạch có tiềm năng ổn điṇ h trên thị trường

+ Giá cả

Giá của các sản phẩm Thạch đen nói riêng và của các sản phẩm khác nói chung

là yếu tố được quan tâm hàng đầu của những người trực tiếp sản xuất Khi giá cả thu muaThạch đen tăng lên làm cho lợi nhuận của người sản xuất tăng, từ đó họ có các biệnpháp để tạo ra ngày càng nhiều lượng sản phẩm Sự biến động của giá cả ảnh hưởngtrực tiếp tới những người trồng Thạch và sự ổn định của việc phát triển cây Thạch đen củađịa phương Do đó cần có các giải pháp nhất định để ổn định thị trường giá cả cho các cơ

sở sản xuất kinh doanh yên tâm tạo ra sản phẩm

+ Nguồn lao động

Lao động là hoạt động có mục đích của con người nhằm tạo ra các sản phẩm thỏamãn các nhu cầu Đây là nhân tố ảnh hưởng trực tiếp tới giá trị của các sản phẩm Trongquá trình sản xuất kinh doanh Thạch đen, đặc biệt là ở các hộ gia đình cần một lượnglao động đủ để tham gia vào các hoạt động từ trồng, chăm sóc, thu hoạch, và bảo quản,tiêu thụ sản phẩm Thạch khô Do đó, hoạt động sản xuất Thạch đen góp phần giảiquyết việc làm cho một lượng lao động ở các vùng nông thôn Như vậy, sản xuất thạchđen không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn có ý nghĩa về mặt xã hội, tạo công ănviệc làm cho người dân

+ Hệ thống các sơ sở chế biến Thạch đen

Chế biến là một trong những công đoạn cần được chú troṇ g, sau khi thạch đenđược thu hoạch thì bắt đầu tiến hành chế biến Đây là giai đoạn cuối cùng để tạo ra cácsản phẩm Thạch Hiện nay, trong khâu chế biến Thạch đen đã có nhiều nước nghiên cứucác công nghệ chế biến như Trung Quốc chế biến các sản phẩm Thạch đen dạng bộtđóng gói, Thạch đóng hộp, vỉ Tại Thái Lan, Đài Loan, Malaisia có các sản phẩm Thạchdừa, Thạch rau câu Ở Việt Nam, trong thời gian gần đây bột cây Thạch đen cũng đãđược nghiên cứu chế biến thành thức uống công nghiệp Công nghệ chế biến cónhiều bước phát triển đáng kể, các công cụ dùng để chế biến Thạch ngày càng hiện đạiđặc biệt là trong các công ty, doanh nghiệp đã sử dụng các dây chuyền sản xuất với côngsuất cao Chính vì vậy, việc xây dựng hệ thống các cơ sở chế biến là một trong nhữngcông việc cần thiết và có ý nghĩa lớn cho sự phát triển của Thạch đen nói chung

+ Hệ thống chính sách của nhà nước

Các chính sách đóng vai trò quan troṇ g trong quá trình phát triển, mở rộng quy

mô và chất lượng của Thạch đen nói riêng và các ngành khác nói chung Để quá trình sảnxuất kinh doanh Thạch đen có hiệu quả cao, mang lại giá trị kinh tế và xã hội thì Nhà nướccần phải có các chính sách cụ thể góp phần làm cho người sản xuất có động lực và yêntâm phát triển Các chính sách này có thể tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên sựphát triển của hoạt động sản xuất Có thể kể đến các chính sách như: Khuyến nông, đấtđai, thuế có ảnh hưởng lớn tới việc phát triển của cây Thạch đen tại một địa phương haykhu vực nào đó

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Tình hình sản xuất, tiêu thụ Thạch đen ở Việt Nam

1.2.1.1 Tình hình sản xuất thạch đen ở Việt Nam

Việt Nam nằm trong khu vực Châu Á Thái Bình Dương có điều kiện tự nhiên khíhậu nhiệt đới gió mùa, đất nước trải dài từ bắc vào nam với 2/3 là diện tích đất đồi núi,điều kiện tự nhiên thuận lợi cho cây Thạch đen sinh trưởng và phát triển Thạch đen đượctrồng ở Việt Nam từ khá lâu, nhưng nó chưa thực sự được coi là cây công nghiệp quantrọng, chưa được tập trung sản xuất đại trà Trong những năm gần đây Chính phủ, cácđịa phương, các tổ chức phi chính phủ quốc tế cũng đã có nhiều quan tâm đến sự pháttriển của cây Thạch đen

Ở Việt Nam cây Thạch đen có một vị trí quan trọng trong việc phát triển kinh

tế tại một số vùng phía bắc như Lạng Sơn, Bắc Kạn và Cao Bằng Ở miền nam có một sốvùng phát triển thạch đen như Bảo Lộc (Lâm Đồng), Sa Đéc (Đồng Tháp), Châu Đốc (AnGiang) Do đó phát triển trồng Thạch đen ở nước ta không những phát huy được vai tròkinh tế của hộ gia đình, lợi

thế của từng vùng mà còn góp phần to lớn trong việc sử dụng có hiệu quả đất đai, laođộng nông nghiệp nông thôn, thúc đẩy sản xuất phát triển góp phần nâng cao đời sốngvật chất, văn hoá tinh thần người dân Chính điều đó càng khẳng định việc đầu tư sảnxuất phát triển Thạch đen là một hướng đi đúng của các địa phương, các công ty, các cơ

sở sản xuất kinh doanh trên cả nước Những năm gần đây đã có nhiều cơ chế chính sáchđầu tư ưu tiên phát triển Thạch đen Cây Thạch đen được coi là cây trồng xóa đói giảmnghèo và tiến lên làm giàu của nhiều hộ nông dân khu vực miền núi

1.2.1.2 Tình hình tiêu thụ, xuất khẩu Thạch đen ở Việt Nam.

Thị trường Thạch đen của Việt Nam bao gồm cả thị trường trong nước và nướcngoài Trong đó ở Việt Nam, người nông dân sản xuất Thạch đen với mục tiêu hướng vàoxuất khẩu sang thị trường Trung Quốc là chủ yếu

Thạch đen của Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc lại chủ yếu dưới dạng sảnphẩm thô Sản phẩm xuất khẩu không có bao gói, nhãn mác nên giá bán thấp, chưa có thịtrường ổn định và bền vững Bên cạnh đó, hiện nay chưa có nhiều công ty tham gia xuấtkhẩu Thạch Chủ yếu là các hộ kinh doanh cá thể, học chưa tập trung vào phát triển sảnxuất mà chỉ kinh doanh thuần túy, có lãi là làm nên sẵn sàng thu mua và chào bán cácloại sản phẩm Thạch đen chất lượng thấp

1.2.1.3 Khái quát về tình hình sản xuất, kinh doanh Thạch đen ở huyện

Thạch An, tỉnh Cao Bằng

* Tình hình sản xuất Thạch đen ở huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng.

Thạch An là một huyện miền Đông của tỉnh Cao Bằng, một trong nhữngtỉnh miền núi phía Bắc Thạch An có diện tích và sản lượng Thạch đen lớn của tỉnhcũng như của cả nước ta, chỉ đứng sau huyện Tràng Điṇ h tỉnh Lạng Sơn Từ lâu, Thạch

An đã có nhiều xã sản xuất với diện tích lớn cây Thạch đen như xã Trọng Con, ĐứcThông, Canh Tân, Minh Khai, Kim

Đồng mang lại hiệu quả cao cho người dân và góp phần cải thiện đời sống của họ rõrệt Chính vì thế mà cây Thạch đen được coi là một trong những cây trồng mũi nhọn củahuyện Thạch An nói riêng và của tỉnh Cao Bằng nói chung Cây Thạch đen có thể phát triểntốt và đạt được năng suất, chất lượng cao cũng là do huyện Thạch An được thiên nhiên

ưu đãi về các điều kiện tự nhiên như có khí hậu mát mẻ, hệ thống đất đai thích hợp cho

sự phát triển của cây Thạch đen Bên cạnh đó, do Thạch đen đã được trồng ở đây từ lâunên người dân đã đúc kết được những kinh nghiệm sản xuất quý báu, có những bí quyếtđược lưu truyền từ đời này sang đời khác

Trong những năm gần đây, huyện Thạch An đã có nhiều cố gắng để phát triểncây Thạch đen (cả về diện tích, năng suất, sản lượng) nhằm đáp ứng nhu cầu người tiêudùng cũng như nghiên cứu, ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào trong sản xuất câyThạch đen

Diện tích và sản lượng cây Thạch đen của huyện Thạch An được phân chia trênphần lớn các đơn vị hành chính của huyện, tuy nhiên có sự phân bố không đồng đều giữacác xã

* Tình hình tiêu thụ Thạch đen ở huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng

Trong những năm qua, sản phẩm Thạch đen của huyện Thạch An khôngnhững đáp ứng nhu cầu trong vùng mà còn được tiêu thụ ở các vùng khác trong cả nước,đồng thời nó được xuất khẩu theo đường tiểu ngạch sang đất nước Trung Quốc, mang lạinguồn lợi lớn cho huyện, tỉnh

Thực tế cho thấy, cây Thạch đen phát triển ở đây không những trở thànhmột trong những đặc sản của huyện mà còn là món quà quý, độc đáo trong hành trangcủa mỗi du khách khi về biếu người thân, bạn bè Hơn thế Thạch đen cũng là một trongnhững mặt hàng nông nghiệp chủ lực được

mệnh danh là cây “xoá đói giảm nghèo” trước đây, cây “làm giàu” của nông dân hiện nay.

Vài năm gần đây do có thị trường và giá tăng nên cây Thạch đen đã trở thành mộttrong những mặt hàng quan trọng của huyện Thạch An Thạch đen được xuất sang TrungQuốc khoảng 2/3 số lượng và bán nộ địa 1/3 Hiện trên địa bàn huyện Thạch An có từ 5 -

7 hộ cá nhân thu mua lớn, mỗi hộ thu mua từ khoảng 100 - 150 tấn cây Thạch đen khô/

vụ Năng suất hiện tại của Thạch đen khoảng từ 5,5 - 6 tấn cây Thạch khô/ha, với giá bántrung bình từ 9.000 -

10.000 đ/kg, một ha cho doanh thu từ 50 - 60 triệu đồng

Cây Thạch đen không chỉ là thứ giải khát thông thường mà là một loại tân dược, cóvị ngọt, tính mát, có tác dụng giải nhiệt, giúp hạ huyết áp, trị cảm mạo, đau khớp Hiệnnay, huyện luôn chú trọng phát triển không ngừng cả về số lượng và chất lượng cây Thạchđen với mục tiêu thỏa mãn nhu cầu của người tiêu dùng và tăng thu nhập của người nôngdân Hiện nay phần lớn Thạch đen được xuất khẩu theo con đường tiểu ngạch sang thịtrường Trung Quốc Nguyên nhân là do chưa có công nghệ và thiết bị chế biến, do vậy cácsản phẩm chế biến thường thô sơ, chất lượng thấp, giá cả không cao

Trong những năm gần đây, không những quan tâm đến phát triển diện tích, năngsuất và sản lượng, huyện Thạch An đã và đang triển khai nhiều dự án về đổi mới côngnghệ kết hợp với kỹ thuật truyền thống từ sản xuất, bảo quản và nâng cao năng suất, chấtlượng, hiệu quả và tạo sản phẩm an toàn bảo vệ sức khoẻ tiêu dùng

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các hoạt động sản xuất cây Thạch đen, các vấn

đề liên quan đến sản xuất, chế biến và tiêu thụ Thạch đen của nông hộ trên địa bàn huyệnThạch An

2.1.2 Phạm vi nghiên cứu

2.1.2.1 Phạm vi về không gian nghiên cứu

Đề tài được tiến hành thực hiện nghiên cứu trên địa bàn huyện Thạch

An, tỉnh Cao Bằng

2.1.2.2 Phạm vi về thời gian nghiên cứu

- Thời gian thu thập số liệu: Các số liệu được thu thập trong giai đoạn từ năm2013- 2015

2.1.2.3 Phạm vi về nội dung nghiên cứu

Nội dung nghiên cứu về phát triển sản xuất cây Thạch đen là vấn đề rất rộng, vìvậy đề tài chỉ tập trung nghiên cứu tình hình phát triển sản xuất cây Thạch đen huyệnthạch An Từ đó đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm phát triển mạnh lĩnh vực này trên địabàn huyện Thạch An trong những năm tới

2.2 Địa điểm và thời gian tiến hành nghiên cứu

2.2.1 Địa điểm tiến hành nghiên cứu

Đề tài được tiến hành trên địa bàn huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng Trong đó lựachọn 3 xã có diện tích sản xuất Thạch đen lớn nhất trên toàn huyện.

2.2.2 Thời gian tiến hành nghiên cứu

Đề tài được thực hiện chủ yếu từ tháng 6/2015 đến tháng 8/2016

2.3 Nội dung nghiên cứu

2.3.1 Câu hỏi nghiên cứu

- Thực trạng sản xuất, kinh doanh và phát triển cây Thạch đen như thế nào? Việcsản xuất cây Thạch đen có đem lại hiệu quả kinh tế cao không?

- Các yếu tố thuận lợi và khó khăn ảnh hưởng đến sản xuất, chế biến và tiêu thụcây Thạch đen? Cơ hội và thách thức nào tác động đến việc đến việc phát triển sản xuấtcây Thạch đen của huyện Thạch An?

- Cần có các giải pháp gì để phát triển một cách có hiệu quả và bền vững đốivới cây Thạch đen tại huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng?

2.3.2 Nội dung nghiên cứu

- Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội có liên quan đến quá trình sản xuất và kinhdoanh cây Thạch đen tại huyện Thạch An

- Phân tích tình hình sản xuất, chế biến, tiêu thụ sản phẩm từ cây Thạch đen củacác hộ nông dân tại huyện

- Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất và kinh

doanh cây Thạch đen của các hộ nông dân trong huyện

- Phân tích chi phí, lợi nhuận trong sản xuất và kinh doanh cây Thạch đen của các

hộ nông dân tại huyện

- Tìm hiểu các yếu tố thuận lợi, khó khăn, cơ hội và thách thức trong quá trìnhsản xuất và kinh doanh cây Thạch đen tại huyện

- Đề xuất được một số giải pháp trong việc sản xuất cây Thạch đen, để góp phầnnăng cao hiệu quả kinh tế giúp người dân cải thiện cuộc sống

Áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên, trước tiên căn cứ vào tình hình sảnxuất và kinh doanh cây Thạch đen của các hộ nông dân trên địa bàn huyện, tiến hànhchọn 3 thôn đại diện nhất tại 3 xã có diện tích trồng thạch đen lớn nhất trên địa bànhuyện, mỗi thôn chọn ngẫu nhiên 20 hộ trồng Thạch đen, bao gồm cả hộ nghèo, hộ cậnnghèo, hộ trung bình và hộ khá, giàu Như vậy tổng số mẫu điều tra là 60 hộ trồng Thạchđen trên toàn huyện.

2.4.2 Phương pháp điều tra thu thập thông tin

2.4.2.1 Thu thập thông tin thứ cấp.

Số liệu thứ cấp được thu thập thông qua các ấn phẩm, các tài liệu, báo cáo của địaphương, từ các ban ngành có liên quan và các nguồn tài liệu khác như: các tài liệu do các

cơ quan ban ngành của huyện Thạch An và các xã vùng Thạch đen của huyện, các tổchức, dự án, chương trình đã có hoạt động tại huyện, các tài liệu xuất bản liên quan đếnsản xuất cấy Thạch đen của huyện; những số liệu này được thu thập chủ yếu ở Ủy bannhân dân huyện Thạch An, Chi cục Thống kê, phòng Nông nghiệp & PTNT, phòng Laođộng

- Thương binh và Xã hội, phòng Tài nguyên - Môi trường, Hội nông dân, trạm Khuyếnnông - Khuyến lâm các sách báo, tạp chí, internet…đã phát hành và được công nhận

Luận văn sử dụng các số liệu điều tra kinh tế - xã hội nông thôn trong huyện; luậnvăn thừa kế các tài liệu nghiên cứu trước đây Thu thập và tính toán từ những số liệuđã công bố của các cơ quan Thống kê trung ương, các viện nghiên cứu, các trường đại học,các tạp chí, báo chí chuyên ngành và những báo cáo khoa học đã được công bố, cácnghiên cứu ở trong và ngoài nước Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp sử dụng để cóđược các số liệu về điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội của huyện, số liệu về diện tích, sảnlượng và năng suất bình quân của Thạch đen trên địa bàn huyện

2.4.2.2 Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp

Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp là phương pháp thu thập các thông tin, sốliệu chưa từng được công bố ở bất kỳ tài liệu nào

+ Phương pháp chọn điểm nghiên cứu:

Lựa chọn các xã Trọng Con, Đức Thông, Minh Khai là những xã có diện tíchtrồng thạch đen tương đối lớn và là nơi cung cấp một sản lượng không nhỏ ra thị trường,mặt khác Thạch đen còn được coi là cây trồng chính của các xã trên

Chọn điểm nghiên cứu đại diện cho các xã về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội

và các đặc điểm khác của các xã trên

+ Phương pháp điều tra:

Sử dụng phương pháp phỏng vấn bằng bộ câu hỏi, phỏng vấn trực tiếp hộ nôngdân

+ Phương pháp chuyên gia:

Thu thập thông tin qua các cán bộ địa phương, người lãnh đạo trong cộng đồng,những người am hiểu nhất về địa phương về sản xuất cây Thạch đen để thu thập các vấn

đề chuyên sâu liên quan đến phát triển cây Thạch đen trên địa bàn huyện

2.4.3 Phương pháp tổng hợp, xử lý số liệu

2.4.3.1 Đối với thông tin thứ cấp

Sau khi thu thập được thông tin thứ cấp, tiến hành phân loại, sắp xếp thông tintheo thứ tự ưu tiên về độ quan trọng của thông tin

2.4.3.2 Đối với thông tin sơ cấp

Số liệu thu thập trong quá trình điều tra được tổng hợp, xử lý và tính toán trênphần mềm Microsoft Excel

- Tổng giá trị sản xuất của hộ: GO (Gross Output) là toàn bộ giá trị sản

phẩm do hộ làm ra, được tính bằng tổng của các sản phẩm làm ra quy về giá trị

Trong đó:

n GO= Qi * Pi i

1

Qi : Là khối lượng của sản phẩm i

Pi : Giá cả của sản phẩm i

- Chi phí trung gian: IC (Intermediational Cost) là toàn bộ những chi phí phục vụ

quá trình sản xuất của hộ (không bao gồm trong đó giá trị lao động, thuế, chi phí tàichính, khấu hao) Trong nông nghiệp, chi phí trung gian bao gồm các khoản chi phínguyên nhiên vật liệu như: giống, phân bón, thuốc trừ sâu, bảo vệ thực vật, công làm đất,

hệ thống cung cấp nước…

IC = ∑CjTrong đó: Cj: Các khoản chi phí thứ j trong một chu kỳ sản xuất

- Giá trị gia tăng: VA (Value Added) là phần giá trị tăng thêm của người tính theo

công thức:

VA = GO – ICTrong nền kinh tế thị trường, người sản xuất rất quan tâm đến giá trị gia tăng Nóthể hiện kết quả của quá trình đầu tư chi phí vật chất và lao động sống vào quá trìnhsản xuất

- Lợi nhuận (Pr): Là phần thu được sau khi trừ đi toàn bộ chi phí (TC), bao gồm chi

phí vật chất, các dịch vụ cho sản xuất, công lao động và khấu hao tài sản cố định Côngthức tính:

Pr = GO-TC

- Thu nhập hỗn hợp: MI (Mix Income) là phần thu nhập thuần tuý của người sản

xuất, bao gồm phần trả công lao động và phần lợi nhuận mà họ có thể nhận được trongmột chu kỳ sản xuất Thu nhập hỗn hợp được tính theo công thức sau:

MI = VA - [A+T]

Trong đó: A: Phần giá trị khấu hao tài sản cố điṇ h và chi phí phân bổ

T: Tiền thuế (nếu có)

- Tổng chi phí: TC bao gồm chi phí trung gian, khấu hao và thuế.

Cây trồng là nguồn lực chủ yếu trong sản xuất nông nghiệp nên các chỉ tiêu phảithể hiện được đầy đủ hiệu quả sản xuất, kết hợp hiệu quả sử dụng tổng hợp các nguồnlực khác trong hộ nông dân

2.5.2 Các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế sản xuất Thạch đen

Cây trồng là nguồn lực chủ yếu trong sản xuất nông nghiệp nên các chỉ tiêu phảithể hiện được đầy đủ hiệu quả sản xuất, kết hợp hiệu quả sử dụng tổng hợp các nguồnlực khác trong hộ nông dân

- Chỉ tiêu hiệu quả sản xuất/ 1 đơn vị diện tích:

+ Tổng giá trị sản xuất/ ha(GO/ha)

+ Giá trị gia tăng/ ha(VA/ha)

- Chỉ tiêu hiệu quả theo chi phí trung gian:

+ Tổng giá trị sản xuất/ chi phí trung gian(GO/IC

+ Giá trị gia tăng/chi phí trung gian(VA/IC

+ Thu nhập hỗn hợp/ chi phí trung gian(MI/IC)

+ Lợi nhuận/ chi phí trung gian(Pr/IC)

- Chỉ tiêu hiệu quả kinh tế theo công lao động:

+ Tổng giá trị sản xuất/ công lao động: (GO/clđ)

+ Giá trị gia tăng/ công lao động: (VA/clđ)

+ Thu nhập hỗn hợp/ công lao động: (MI/clđ)

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội của huyện Thạch

- Phía Đông giáp với huyện Long Châu (tỉnh Quảng Tây - Trung Quốc);

- Phía Tây giáp với huyện Ngân Sơn tỉnh Bắc Kạn;

- Phía Nam giáp với huyện Tràng Điṇ h tỉnh Lạng Sơn;

- Phía Bắc giáp với thành phố Cao Bằng và huyện Hoà An tỉnh Cao Bằng Huyện Thạch An có 16 đơn vị hành chính gồm 15 xã và 01 thị trấn,

trong đó có 15 xã thuộc diện đặc biệt khó khăn (vùng 3), có thị trấn Đông Khê thuộc vùng

2 Huyện có 01 xã biên giới là xã Đức Long tiếp giáp với huyện Long Châu, tỉnh Quảng Tây

- Trung Quốc, có đường biên giới dài 5,2 km và

01 lối mở (cửa khẩu tiểu ngạch Nà Lạn - Đức Long) đã và đang được đầu tư xây dựng đểgiao thương hàng hoá với huyện Long Châu, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc

3.1.1.2 Địa hình, thổ nhưỡng, tài nguyên

Tổng diện tích đất tự nhiên của huyện Thạch An là 69.079,56 ha, Trong đó:

- Đất Nông - Lâm nghiệp là: 65.671,53 ha, chiếm 95,07% tổng diện tích tựnhiên, trong đó bao gồm:

+ Đất sản xuất nông nghiệp là: 5.921,84 ha chiếm 8,57 %;

+ Đất nuôi trồng thủy sản là: 104,25 ha chiếm 0,15 %;

- Đất phi nông nghiệp là: 1.590,91 chiếm 2,3%

- Đất chưa sử dụng là: 1.817,12 ha chiếm 2,63 %

Huyện Thạch An có đặc điểm về thổ nhưỡng cơ bản khá phức tạp Theođiều tra thổ nhưỡng của Sở Tài nguyên Môi trường tỉnh Cao Bằng, huyện Thạch An

cơ bản có các loại đất như:

- Đất thung lũng do sản phẩm dốc tụ: Loại đất này thường nằm rải rác ven chânnúi, đồi, được hình thành do sự bào mòn rửa trôi đoṇ g lại, được phân bố hầu hếtcác xã trong huyện, với diện tích 1.615,44 ha, chiếm 2,34% so với tổng diện tích tựnhiên Loại đất này phù hợp cho trồng lúa, nơi cao khó khăn nước thì trồng màu, rauxanh

- Đất nâu vàng trên đá vôi: Với diện tích 973,42 ha, chiếm 1,41% so với tổngdiện tích tự nhiên Đất có quá trình Feralit mạnh, thành phần cơ giới thịt nhẹ, có độ phìkhá, tơi xốp Loại đất này thích hợp trồng cây hoa màu, cây ăn quả, nhưng cần chú ý giữ

độ ẩm cho đất, chống xói mòn, rửa trôi Loại đất này được phân bố chủ yếu ở các xã: ĐứcLong, Đức Xuân, Vân Trình, Thị Ngân, Troṇ g Con, Danh Sỹ và Kim Đồng

- Đất phù sa ngòi suối: Loại đất này phân bố ở ven các khe suối, là sản phẩm bàomòn của đồi núi, bị nước cuốn trôi và bồi tụ theo bờ suối Đất này thích hợp để trồng lúa,rau màu, độ giữ ẩm tương đối tốt Loại đất này tập trung nhiều ở xã Canh Tân, Minh Khai,Quang Troṇ g và một số ít xã có sông, suối

- Đất vàng nhạt trên đá cát: Với diện tích 3.576,06 ha, chiếm 5,18% diện tích tựnhiên Đất có tầng mỏng, thành phần cơ giới nhẹ, khả năng giữ nước kém, nghèo chấtdinh dưỡng, có thể sử dụng trồng chè và các loại cây lấy gỗ

Phân bố ở các xã Minh Khai, Đức Thông, Thái Cường, Troṇ g Con, Thụy

Hùng, Kim Đồng

- Đất vàng đỏ trên macma axit: Với diện tích 4.735,87 ha, chiếm

6,86% diện tích tự nhiên Loại đất này phong hoá yếu nên tầng đất mỏng đến trung bình,thành phần cơ giới trung bình đến nhẹ, kết cấu kém, đất rất chua Đất thích hợp chotrồng cây lấy gỗ Phân bố chủ yếu ở xã Kim Đồng, Thái Cường, Trọng Con và Canh Tân

- Đất đỏ vàng biến đổi do trồng lúa: Với diện tích khoảng 925,08 ha, chiếm 1,34%diện tích đất tự nhiên Phân bố ở địa hình dốc thoải, ruộng bậc thang, có ở hầu hết các xã.Đất có thành phần cơ giới trung bình đến nặng, đất chua Đất này thích hợp trồng lúa,màu, cây ăn quả, cây công nghiệp

- Đất đỏ vàng trên đá sét: Với diện tích 44.839 ha, chiếm phần lớn diện tích tựnhiên của huyện (64,95%) Phân bố hầu hết ở các xã, đất có thành phần cơ giớinặng, đất chua, tỷ lệ mùn khá Những nơi có độ dốc dưới 200, tầng dày phù hợp trồngcây lương thực, cây ăn quả, cây công nghiệp

- Đất mùn đỏ trên đá macma bazơ và trung tính: Với diện tích 1.263,36 ha, chiếm1,83% tổng diện tích đất tự nhiên Phân bố ở các xã Đức Thông, Kim Đồng, Vân Trình Đất

có thành phần cơ giới trung bình đến nặng, đất có tầng mỏng, khả năng giữ nước, giữchất dinh dưỡng kém, đất rất chua Loại đất này thích hợp phát triển cây lâu năm, câylấy gỗ

- Đất mùn vàng đỏ trên đá sét và đá biến chất: Đất phân bố trên núi trung bình,tầng dày từ trung bình đến mỏng, thành phần cơ giới nặng, phản ứng chua, chỉthích hợp để phát triển cây lấy gỗ Phân bố chủ yếu ở xã Minh Khai, Quang Troṇ g

- Đất nâu đỏ trên đá vôi: Đất này rất ít chỉ phân bố ở xã Kim Đồng Đất có tầngdày trung bình, đất mịn, hơi chua, thích hợp phát triển cây lâu năm, cây rừng

- Đất cacbonnat: Phân bố ở xã Thị Ngân, Lê Lai, phản ứng của đất từ trung tínhđến kiềm yếu, thành phần cơ giới nặng, thích hợp để trồng cây màu, cây ăn quả, câylấy gỗ.

Nhìn chung về tài nguyên đất và điều kiện thổ nhưỡng của huyện Thạch An chophép phát triển các loại cây trồng đa dạng, phù hợp với điều kiện nhiệt đới

Huyện Thạch An có các loại tài nguyên khoáng sản chính như: Vàng sa khoáng tậptrung chủ yếu tại các xã Canh Tân, Minh Khai, Quang Trọng nhưng sản lượng khônglớn Ngoài ra còn có các điểm quặng sắt tại xã Kim Đồng, Lê Lai và quặng Antimon tại cácxã Trọng Con, Đức xuân, thị trấn Đông Khê Nhưng hiện nay mới qua thăm do chưa đượckhai thác

Diện tích đất lâm nghiệp trên địa bàn huyện là 59.656,05 ha chiếm

86,37% diện tích đất tự nhiên Rừng của huyện đa dạng, phong phú, bao gồm các loàithực vật vùng nhiệt đới phát triển trên núi đá, núi đất Tuy nhiên phần lớn diện tích đãchịu sự tác động của con người Rừng nguyên sinh hầu như không còn, hiện nay chủ yếu làrừng non, rừng tái sinh và rừng nghèo Trong những năm gần đây, nhờ đẩy mạnhcông tác giao đất, giao rừng nên rừng đang có chiều hướng phục hồi với tốc độ khảquan, tỷ lệ độ che phủ rừng tính đến năm 2012 đạt 59,8% Tốc độ phát triển của thảmthực vật tự nhiên chia thành 2 vùng rõ rệt: Vùng núi đất tốc độ sinh trưởng nhanh, khảnăng tái tạo thảm thực vật lớn, vùng núi đá tốc độ sinh trưởng chậm, đòi hỏi phải có thờigian dài cho việc tái tạo thảm thực vật, vì vậy cần được bảo vệ và khai thác hợp lý để giữgìn thảm thực vật và bảo vệ môi trường sinh thái

3.1.1.3 Điều kiện khí hậu, thời tiết

Huyện Thạch An có khí hậu mang đặc điểm nhiệt đới gió mùa, chia thành hai mùa

rõ rệt: Mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều thường bắt đầu từ tháng 4 đến tháng 10 trong năm;Mùa đông lạnh, có sương muối, ít mưa diễn biến từ

tháng 11 đến tháng 3 năm sau Do địa hình chia cắt mạnh nên hình thành các tiểu vùng khí hậu khác nhau.

- Nhiệt độ trung bình năm 13-14,50C; nhiệt độ thấp nhất tuyệt đối từ

- Độ ẩm không khí khá cao, trung bình tháng biến thiên từ 79 - 86% Chênh lệch độ

ẩm lớn giữa mùa mưa và mùa khô, về mùa mưa do ảnh hưởng của gió mùa, mưa nhiềunên độ ẩm không khí khá cao 82 - 86%, mùa khô ẩm độ thấp từ 79 - 80%

Về nguồn nước mặt là từ hệ thống các sông suối, ao, hồ, đập trên địa bànhuyện là nguồn cung cấp nước chính cho sản xuất và sinh hoạt của người dân trong vùng

Qua thăm dò khảo sát địa vật lý cho thấy nguồn nước ngầm là khá hạn chế,ngay tại vị trí khả quan nhất cũng chỉ cho lưu lượng 1 lít/s ở độ sâu 100m

3.1.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội của huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng

3.1.2.1 Đặc điểm kinh tế

Huyện Thạch An là một trong những huyện có tiềm năng về phát triển kinh tế, xãhội của tỉnh cao Bằng, là đầu mối giao thông quan troṇ g, liên kết khoa học kỹ thuật Nốitỉnh Cao Bằng với các tỉnh đồng bằng Bắc bộ theo tuyến đường giao thông tiếp giáp vớitỉnh Lạng Sơn, cách trung tâm thành phố Lạng Sơn 90 km, có vị trí quan trọng về kính

tế và an ninh quốc phòng

Đảng bộ, nhân dân các dân tộc huyện Thạch An có truyền thống cách mạng, có lựclượng lao động dồi dào, có đội ngũ trí thức, công nhân viên chức đông đảo trong các cơquan, trường học, lực lượng vũ trang đóng trên địa bàn, đây là nguồn lực to lớn đảm bảocho sự phát triển của huyện trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá hiện đại hoá đấtnước.

- Về nông nghiệp

Nền nông nghiệp của huyện chủ yếu là độc canh cây lương thực, sản xuất chủ yếuphụ thuộc vào điều kiện tự nhiên Nông nghiệp vẫn là ngành sản xuất chính của huyện,nguồn thu nhập chính của đại bộ phận dân cư trong huyện Trong những năm qua dưới

sự chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền huyện, ngành nông nghiệp đó có những chuyển biến

rõ rệt và thu được kết quả nhất điṇ h Sản xuất nông nghiệp của huyện có sự phát triểnđáng kể, bước đầu thực hiện có hiệu quả việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo hướngsản xuất tập trung, thâm canh tăng năng xuất Giá trị sản xuất nông nghiệp đạt 32 triệuđồng/ha/năm Sản lượng lương thực bình quân đầu người năm 2014 là: 495 kg/người/

năm đến năm 2015 là 520 kg/người/ năm.

Việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất nông nghiệp đã đạt đượcmột số tiến bộ về giống nên giá trị sản xuất nông nghiệp có nâng lên, đặc biệt là giá trị sảnxuất từ cây mía, cây thuốc lá, cây thạch đen Mức độ cơ giới hóa trong sản xuất nôngnghiệp cũng đã và đang dần phát triển, tuy nhiên do điều kiện địa hình, kinh tế khó khănnên việc cơ giới hoá trong sản xuất nông nghiệp chưa được phổ biến

Từ năm 2013 đến năm 2015: Diện tích canh tác ổn định và sản lượng lương thựcđạt như sau:

- Năm 2013: Tổng sản lượng lương thực đạt 15.239,6 tấn

- Năm 2014: Tổng sản lượng lương thực đạt 14.442 tấn

- Năm 2015: Tổng sản lượng lương thực đạt 15.896,1 tấn