SKKN đổi mới phương pháp dạy học trong các môn học nói chung và môn lịch sử nói riêng THCS

SKKN đổi mới phương pháp dạy học trong các môn học nói chung và môn lịch sử nói riêng THCS SKKN đổi mới phương pháp dạy học trong các môn học nói chung và môn lịch sử nói riêng THCS SKKN đổi mới phương pháp dạy học trong các môn học nói chung và môn lịch sử nói riêng THCS SKKN đổi mới phương pháp dạy học trong các môn học nói chung và môn lịch sử nói riêng THCS

MỤC LỤC

I - ĐẶT VẤN ĐỀ 1

II – GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 2

1 – Cơ sở lý luận của vấn đề 2

2 – Thực trạng của vấn đề 3

3 - Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề 3

3.1 Quy trình tiến hành 3

3.2 Kết quả đạt được nhờ sáng kiến kinh nghiệm 9

3.3 Ý kiến nhận xét 10

4 Hiệu quả sáng kiến kinh nghiệm 10

III - KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 12

1- Kết luận 12

2 - Những kiến nghị đề xuất 13

TÀI LIỆU THAM KHẢO 14

I: ĐẶT VẤN ĐỀ

Tại bất kỳ nước nào đổi mới ở giáo dục phổ thông mang tính cải cách giáo dục đều bắt đầu từ việc xem xét, điều chỉnh mục tiêu giáo dục với những kỳ vọng mới về những mẫu người học sinh có được sau quá trình giáo dục Tiếp sau mục tiêu giáo dục là việc xem xét để xác định những thay đổi cần thiết, thậm chí xây dựng lại những nội dung và cách thức giáo dục

Ở nước ta bắt đầu từ năm 2003 - 2004 cả nước đồng loạt triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới nhất bắt đầu từ lớp 1 Cùng với việc ban hành chương trình giáo dục sách giáo khoa ở tất cả các môn học đều được biên soạn lại Bên cạnh những đổi mới khá triệt để như vậy về nội dung giáo dục, những nỗ lực tích cực về đổi mới quá trình giáo dục đã thúc đẩy, đặc biệt là những đổi mới về phương pháp dạy học trong nhà trường Tinh thần đổi mới phương pháp dạy học là biến quá trình dạy học thành quá trình tự học, tự khám phá và xây dựng kiến thức của một người học với vai trò dẫn dắt khéo léo không thể thiếu được của người giáo viên

Để góp phần hơn nữa hiệu quả của việc đổi mới phương pháp dạy học trong các môn học nói chung và môn Lịch sử nói riêng Tôi xin được trình bày một phương pháp thường được sử dụng trong dạy học lịch sử là phương pháp trực quan

II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

1 - Cơ sở lý luận của vấn đề:

a Phương pháp dạy học trực quan (hay còn gọi là phương pháp trình bày trực quan) là phương pháp sử dụng những phương tiện trực quan, phương tiện kĩ thuật dạy học trước, trong và sau khi nắm tài liệu mới, khi

ôn tập, củng cố, hệ thống hóa và kiểm tra tri thức, kĩ năng, kĩ xảo

Phương pháp dạy học trực quan thể hiện dưới hai hình thức minh họa

và trình bày:

Minh họa là trình bày những đồ dùng trực quan như bản mẫu, bản đồ

bức tranh, tranh chân dung, hình vẽ trên bảng…nhằm bổ xung cho nội dung bài học

- Trình bày là cơ sở là xuất phát điểm cho quá trình nhận thức - học

tập của học sinh, là cầu nối giữa lí thuyết và thực tiễn Thông qua sự trình bày của giáo viên mà học sinh không chỉ lĩnh hội dễ dàng tri thức mà còn giúp học học tập được những thao tác mẫu của giáo viên, từ đó hình thành

kĩ năng, kĩ xảo…

b Trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lí luận dạy học, nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng và hình ảnh, các khái niệm trên cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay đồ dùng trực quan minh họa sự vật Trong dạy học lịch sử, phương pháp trực quan tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các các sự kiện và khắc phục tình trạng hiện đại hóa lịch sử của học sinh Đồ dùng trực quan có vai trò rất lớn trong việc giúp học sinh nhớ kĩ, hiểu sâu những hình ảnh những kiến thức lịch sử Hình ảnh được giữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ là hình ảnh chúng ta thu nhận được bằng trực quan Vì vậy trực quan còn phát triển khả năng quan sát bất cứ đồ dùng trực quan nào, HS cũng có thể nêu ra nhận xét, phán đoán, hình dung ra quá khứ lịch sử được phản ánh, minh họa thế nào

Các em suy nghĩ và tìm cách diễn đạt bằng lời nói chính xác, có hình ảnh

rõ ràng, cụ thể về bức tranh xã hội đã qua

c Ý nghĩa giáo dục tư tưởng, cảm xúc thẩm mĩ của đồ dùng trực quan cũng rất lớn Quan sát một bức tranh diễn tả cuộc đấu tranh cách mạng, xem một bộ phim tài liệu, tham quan một di tích lịch sử…HS sẽ có một tình cảm mạnh mẽ về lòng yêu mến những anh hùng, chiến sĩ cách mạng, lòng quý trọng lao động và nhân dân lao động, căm thù xâm lược và chiến tranh…

2 Thực trạng của vấn đề:

- Phương pháp và hình thức dạy học lịch sử rất phong phú, đa dạng Nếu giáo viên không vận dụng những phương pháp, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức dạy học thì sẽ dẫn đến việc dạy học dựa vào trí nhớ

và bắt chước; giáo viên đọc, trò chép, học sinh cố gắng thọc thuộc lời giáo viên giảng một cách thụ động

- So với lời nói của giáo viên, các phương tiện trực quan có ưu thế hơn rất nhiều như tạo ra hình ảnh lịch sử cụ thể sinh động, chính xác, giúp học sinh thuận lợi hơn trong việc tạo biểu tượng lịch sử từ đó giúp học sinh

tư duy tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo

3 - Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề

3.1 Quy trình tiến hành

- Giáo viên treo những đồ dùng trực quan có tính chất minh họa hoặc giới thiệu về những đồ dùng trực quan đó …nêu yêu cầu để định hướng quan sát của học sinh

- Giáo viên trình bày những nội dung trong sơ đồ, lược đồ, bản đồ… tiến trình chiếu các thiết bị kĩ thuật, phim đèn chiếu, phim điện ảnh…

- Từ những chi tiết, thông tin thu được từ phương tiện trực quan, giáo viên nêu câu hỏi, yêu cầu học sinh rút ra kết luận khái quát về vấn đề và phương tiện trực quan cần chuyển tải

BÀI SOẠN MINH HỌA

Bài 4: Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông

-Nguyên

A Mục tiêu.

- Học song phần này HS:

- Hiểu được tình thế của quân nguyên và tình hình quân dân nhà Trần trước cuộc chiến tranh

- Tường thuật được trên lược đồ diễn biến của cuộc kháng chiến quân Nguyên của quân dân nhà Trần, đặc biệt trận Vân Đồn, Bạch Đằng và đánh giá ý nghĩa của hai trận đánh nó

- Trình bày được nguyên nhân và ý nghĩa thắng lợi của cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ ba

- Tự hào về chiến thắng của quân dân thời Trần, rút ra một số bài học trong việc bảo vệ tổ quốc

B Chuẩn bị của GV và HS:

- Lược đồ treo tường có mũi tên rời về kháng chiến lần thứ ba chống quân Nguyên và trận Bạch Đằng năm 1288

- Tranh, ảnh, một số mẩu chuyện về di vật và tiểu sử một số nhân vật (trong đó có ảnh Trần Hưng Đạo) trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ ba

C Tiến trình bài dạy:

I Dạy học bài mới:

Mục III Cuộc kháng chiến lần thứ ba chống quân xâm lược Mông -Nguyên (1287 - 1288)

GV định cho học sinh trước khi vào bài:

- Tình hình tương quan lực lượng của quân dân nhà Trần và quân Nguyên

- Tạo biểu tượng về các chiến thắng lớn: Vân Đồn, Bạch Đằng.

- Ý nghĩa của các chiến thắng trên

Hoạt động 1: Tìm hiểu về cuộc xâm lược của nhà Nguyên đối với Đại

Việt và sự chuẩn bị của nhà Trần.

GV gợi ý để học sinh nhắc lại một

số ý chính về cuộc xâm lược lần

thứ hai bị thất bại của quân

Nguyên

? Vì sao quân Nguyên đã thất bại

nặng nề trong cuộc chiến tranh xâm

lược Đại Việt lần thứ hai nhưng vẫn

quyết tâm xâm lược lần thứ ba?

- Yêu cầu HS đọc SGK, trả lời câu

hỏi:

? Nhà Nguyên đã chuẩn bị thế nào

cho cuộc xâm lược này?

? Đứng trước âm mưu mới của

giặc nguyên, nhà Trần chuẩn bị như

thế nào?

? Dựa vào lược đồ GV tường thuật

tháng 12 - 1287, giặc theo hai

đường thủy bộ, tiến vào nước ta…

Suy nghĩ trả lời:

+ Quân Nguyên chưa từ bỏ ý định xâm lược phương Nam

+ Muốn trả thù, rửa nhục

- Chu đáo hơn, có quân bộ, quân thủy và một đoàn thuyền chở lương

- Cử tổng chỉ huy là Trần Hưng Đạo

- Nhà Trần bình tĩnh vững tin vào thắng lợi

Hoạt động 2: Tìm hiểu trận Vân Đồn tiêu diệt đoàn thuyền lương của

Trương Văn Hổ

- GV hỏi HS: Đến cửa biển Bạch

Đằng, nhiệm vụ của đoàn thuyền

chiến là gì?

- Nếu phá được đoàn thuyền lương

của giặc sẽ có tác dụng gì? (HS đọc

SGK)

- GV tường thuật trực tiếp trên lược

đồ chiến thắng Vân Đồn, hoặc xác

định một số địa danh trên lược đồ:

- Chi Lăng, Vân Đồn, Vạn Kiếp,

Thăng Long, Bạch Đằng… sau đó

yêu cầu HS đọc SGK, quan sát lược

đồ trong SGK để tường thuật lại

diễn biến của chiến thắng Vân Đồn

- HS trả lời câu hỏi cuối phần I: Nhiệm vụ của đoàn thuyền chiến bảo vệ đoàn thuyền lương

- Giặc không có lương ăn, thuốc men, vũ khí…

- Giặc sẽ rơi vào tình trạng khốn khó

- 1 hoặc 2 HS lên bảng, tường thuật lại trên lược đồ câm hoặc ghi lại một số địa danh lớn diễn biến cuộc kháng chiến từ tháng 12 - 1287 đến trận Vân Đồn

Hoạt động 3: Tìm hiểu về chiến thắng Bạch Đằng

GV treo lược đồ chiến thắng Bạch Đằng

năm 1288 và nêu câu hỏi: Dựa trên cơ sở

nào mà Trần Hưng Đạo xác định kế hoạch

phản công?

- Dựa vào lược đồ, GV trình diễn biến

trận Bạch Đằng:

+ Giặc sẽ rút lui theo hai đường thủy, bộ:

Quân bộ theo đường Lạng Sơn

- Chiến thắng đoàn thuyền lương

- Giặc lâm vào tình thế lúng túng

- Trận Vân Đồn thắng lợi

Quân thủy theo đường sông Bạch Đằng

- Vậy Trần Hưng Đạo có kế hoạch gì

trong lần phản công này?

- Ở khúc sông trên đã diễn ra trận thủy

chiến lớn nào?

- Có thể sử dụng bài tường thuật sau

Bấy giờ ở sông Bạch Đằng, Hưng Đạo

Vương Trần Quốc Tuấn đã bố trí một trận

phục kích lớn, Hưng Đạo Vương đã cho

đóng cọc gỗ xuống lòng sông Bên trên

bãi cọc phủ cỏ để ngụy trang Việc đẵn gỗ

làm cọc và đóng cọc trên sông đã được

chuẩn bị trước Khi được tin binh thuyền

của quân Nguyên rút lui, Hưng Đạo

Vương đã cho quân mai phục ở hai bên

bờ sông Bạch Đằngchờ giặc đến Hẳn

Hưng Đạo Vương đã cho bọ binh mai

phục trong vùng núi đá vôi Tràng Kênh

(Thủy Nguyên) và vùng rậm rạp ở tả ngạn

sông Bạch Đằng (Yên Hưng), còn thủy

quân thì ẩn nấp trong các con sông hai

bên dòng sông Bạch Đằng như sông Giá,

sông Thải, sông Điền Công… dưới trận

mưa tên của quân ta, thủy binh giặc chết

rất nhiều Máu giặc đỏ ngầu cả khúc

sông Nước triều rút gấp, thuyền giặc

vướng cọc bị phá hủy càng nhiều

- Trần Hưng Đạo đã chọn và chuẩn bị trận đại ở sông Bạch Đằng

- Tiêu diệt quân Nam Hán do Ngô Quyền lãnh đạo năm 938

Đến chiều tên tướng chỉ huy quân giặc là

Ô Mã Nhi bị bắt Thủy quân giặc bị giết,

bị bắt vô số Hơn 400 thuyền giặc lọt vào tay quân ta Cùng những thất bại trong cuộc chiến tranh xâm lược lần trước như Hàn Tử, Chương Dương, Vạn Kiếp, … quân Nguyên bị giáng một đòn chí mạng

ở Bạch Đằng Chúng hoàn toàn khiếp sợ,

ý chí xâm lược của chúng thực sự bị đè bẹp Trong lúc đó, nhân dân ta khắp nơi

ca khúc khải hoàn

“Xã tắc hai phen chồn ngựa đá

Non sông nghìn thủa vững âu vàng”

- GV cho HS làm bài tập:

+ Điền vào bảng sau những tấm gương anh hùng tiêu biểu trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên (1258 -1288)

Quý tộc yêu nước

Bình dân

Gia nô

Dân lính

Dân tộc thiểu số

+ Nhận xét về thành phần tham gia kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên

2 Củng cố, dặn dò.

- Tường thuật diễn biến chính trên lược đồ.

- Hiểu được nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên thế kỉ XIII

3.2 Kết quả đạt được nhờ sáng kiến kinh nghiệm

- Trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lý luận dạy học, nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng và hình thành các khái niệm trên cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay đồ dung trực quan minh họa sự vật

Trong dạy học lịch sử (Phương pháp trực quan góp phần tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng hiện đại hóa lịch sử của học sinh)

- Đồ dùng trực quan là chỗ dựa để hiểu sâu sắc bản chất của các sự kiện lịch sử Giúp học sinh nắm vững các quy luật của sự phát triển của

XH Ví dụ khi tìm hiểu về bức tranh “Hình vẽ trên vách hang” học sinh không chỉ có biểu tượng về săn bắn là công việc thường xuyên và hàng đầu của các bộ tộc, mà còn hiểu: nhờ chế tạo cung tên, con người đã chuyển hẳn từ hình thức săn bắn sang hình thức săn bắt, có hiệu quả kinh tế cao hơn Điều đó giữ học sinh thấy sự thay đổi trong đời sống vật chất con người thời nguyên thủy luôn gắn chặt với tiến bộ kĩ thuật chế tác công cụ của họ

Đồ dùng trực quan có vai trò rất lớn trong việc giúp học sinh nhớ kĩ, hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử Hình ảnh được giữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ là hình ảnh chúng ta thu nhận được bằng trực quan Vì vậy, cùng với việc góp phần tạo biểu tượng và hình khái niệm lịch sử, đồ dùng trực quan còn phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ của học sinh Khi quan sát bất kì đồ dùng trực

quan nào, học sinh cũng có thể nêu nhận xét, phán đoán, hình dung quá khứ, lịch sử được phản ánh, minh họa như thế nào Các em suy nghĩ và tìm cách diễn đạt bằng lời nói chính xác, có hình ảnh rõ ràng, cụ thể về bức tranh xã hội đã qua

- Ý nghĩa giáo dục tư tưởng và cảm xúc thẩm mĩ của đồ dùng trực quan cũng rất lớn Quan sát một bức tranh diễn tả cuộc đấu tranh cách mạng, xem một bộ phim tài liệu, tham quan một di tích lịch sử…học sinh

sẽ có những tình cảm mạnh mẽ về lòng yêu mến những anh hùng, chiến sĩ cách mạng, lòng quý trọng lao động và nhân dân lao động, căm thù xâm lược và chiến tranh…

3.3 Ý kiến nhận xét:

- Trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông biết kết hợp chặt chẽ giữa lời nói sinh động với sử dụng đồ dùng trực quan là một trong những điều quan trọng nhất để thực hiện nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển

4 Hiệu quả sáng kiến kinh nghiệm

- Để tạo ra hình ảnh lịch sử cụ thể bên cạnh lời nói sinh động việc sử dụng đồ dùng dạy học giúp học sinh:

- Tạo hình ảnh một sự vật cụ thể

- Tạo biểu tượng về không gian, hoàn cảnh địa lí diễn ra các sự kiện lịch sử

- Tạo biểu tượng về thời gian

- Tạo biểu tượng về sự phát triển

- Nắm được diễn biến các sự kiện lịch sử một cách cụ thể

Việc sử dụng đồ dùng trực quan giúp học sinh tái tạo lịch sử, tạo ra ở học sinh những hình ảnh cụ thể, chính xác , sinh động về các sự kiện, hiện

tượng lịch sử, những biểu tượng về con người và hoạt động của con người trong bối cảnh về không gian, thời gian định với những điều kiện lịch sử cụ thể từ đó giúp học sinh tăng tính tích cực, chủ động, sáng tạo, tăng tính tự tin, tăng cơ hội được đánh giá

Kết quả thực nghiệm:

- Áp dụng cách dạy học sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch

sử để phát triển tư duy cho học sinh như đã nêu ở trên cùng với việc kết hợp các phương pháp dạy học khác tôi đã thu được một số kết quả khả quan như sau:

+ Học sinh hiểu bài, có khả năng phân tích, so sánh, tổng hợp

+ Giờ học tự nhiên, thoải mái, các em chủ động tiếp thu kiến thưc

+ Các em thực sự hứng thú say mê học tập

Kết quả đối chứng cụ thể sau khi cải tiến phương pháp dạy học:

Xếp loại

Phương pháp

cũ

7A 7B

9%

15%

30%

35%

55%

45%

6% 5% Phương pháp

mới

7A 7B

20%

25%

45%

40%

35%

35%

0% 0%

III: KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ

1 Kết luận:

-Phương pháp này đòi hỏi nhiều thời gian, GV cần tính toán kỹ cho phù hợp với thời lượng đã quy định

-Nếu sử dụng đồ dùng trực quan không khéo sẽ làm phân tán sự chú ý của học sinh, HS không lĩnh hội được những kiến thức khác của bài học -Khi sử dụng đồ dùng trực quan, đặc biệt là khi quan sát tranh ảnh, các phim điện ảnh, phim video… nếu GV không định hướng cho học sinh quan sát sẽ dễ dẫn đến tình trạng học sinh sa đà vào chi tiết nhỏ lẻ, không quan trọng

* Phải căn cứ vào nội dung yêu cầu giáo dục của bài học để lựa chọn

đồ dùng trực quan thích hợp Vì vậy xây dựng một hệ thống đồ dùng trực quan phong phú phù hợp với từng bài học lịch sử

1 Phải có phương pháp thích hợp đối với việc sử dụng mỗi loại đồ dùng trực quan

2 Phải đảm bảo được sự quan sát đầy đủ đồ dùng trực quan của HS

3 Phát huy tính tích cực của học sinh khi sử dụng đồ dùng trực quan

4 Đảm bảo kết hợp giữa trình bày kênh chữ với việc trình bày các đồ dùng trực quan, đồng thời rèn luyện khả năng thực hành của HS khi xây dựng và sử dụng đồ dùng trực quan (đắp sa bàn, vẽ bản đồ, tường thuật trên bản đồ, miêu tả hiện vật…)

5 Tùy theo yêu cầu của bài học và loại đồ dùng trực quan có nhiều cách sử dụng khác nhau Loại đồ dùng trực quan treo tường là được sử dụng nhiều nhất trong dạy học lịch sử hiện nay là bản đồ, lược đồ, sơ đồ… trước khi sử dụng cho nội dung nào của giờ học…) trong khi giảng, cần xác định đúng thời điểm để treo bản đồ… không nên treo trên lên bảng vì còn