Xây dựng và sử dụng bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học chương oxi lưu huỳnh lớp 10 nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC ĐÀM THỊ THU QUỲNH XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP CÓ BỐI CẢNH THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG OXI – LƯU HUỲNH LỚP 10 NHẰM TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

ĐÀM THỊ THU QUỲNH

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP CÓ BỐI CẢNH THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG OXI – LƯU HUỲNH LỚP 10 NHẰM TÍCH CỰC HÓA

HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Sơn La, tháng 5 năm 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

ĐÀM THỊ THU QUỲNH

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP CÓ BỐI CẢNH THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG OXI – LƯU HUỲNH LỚP 10 NHẰM TÍCH CỰC HÓA

HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH

Nhóm ngành khoa học: TN2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Người hướng dẫn: THS Nguyễn Ngọc Duy

Sơn La, tháng 5 năm 2018

Lời cảm ơn

Sau một thời gian cố gắng, nỗ lực học tập và nghiên cứu, đến nay tôi đã hoàn thành khóa luận tốt nghiệp của mình Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo - THS.Nguyễn Ngọc Duy, người đã tận tình truyền đạt những kiến thức trong quá trình học tập và trực tiếp hướng dẫn những kinh nghiệm quý báu của mình, đểtôi hoàn thiện khóa luận này

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm khoa Sinh - Hóa cùng các thầy

cô trong khoa đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn truyền đạt cho tôi những kiến thức quý báu, vốn kiến thức ấy không chỉ là nền tảng trong quá trình nghiên cứu khoa học mà nó còn là hành trang quý báu để tôi bước vào đời một cách tự tin

và vững chắc

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, cô giáo Nguyễn Thị Thanh Trúc - giáo viên môn hóa, cùng tập thể lớp 10A2, 10A3 Trường THPT Thuận Châu - huyện Thuận Châu - Tỉnh Sơn La; Ban giám hiệu, cô giáo Nguyễn Thanh Hằng - giáo viên môn hóa, cùng tập thể lớp 10A3, 10A5 Trường THPT Phù Yên - huyện Phù Yên - Sơn La đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm để tôi có thể hoàn thành khóa luận này một cách tốt nhất

Bước đầu đi vào thực tế, tìm hiểu về nghiên cứu khoa học, tôi còn nhiều bỡ ngỡ và kiến thức còn hạn chế Do vậy, không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của quý thầy cô và các anh chị

để khóa luận của tôi được hoàn thiện hơn

Cuối cùng, tôi xin kính chúc quý thầy cô dồi dào sức khỏe và thành công trong sự nghiệp trồng người; chúc các em học sinh chăm ngoan, học giỏi và đạt được ước mơ của mình Tôi xin chân thành cảm ơn

Sơn La, tháng 5 năm 2018

MỤC LỤC

PHẦN I: MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phạm vi nghiên cứu 3

7 Phương pháp nghiên cứu 3

8 Những đóng góp của đề tài 4

PHẦN II: NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 5

1.1 Lý luận về bài tập hóa học 5

1.1.1 Khái niệm bài tập hóa học 5

1.1.2 Phân loại bài tập hóa học 5

1.1.3 Vai trò của bài tập trong dạy học hóa học 7

1.1.4 Bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn 8

1.1.4.1 Khái niệm 8

1.1.4.2.Vai trò của bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học hóa học 8

1.1.4.3 Phân loại bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn 10

1.2 Lý luận về tích cực hóa hoạt động học tập 13

1.2.1 Khái niệm tích cực hóa hoạt động học tập 13

1.2.2 Biểu hiện của tính tích cực trong hoạt động học tập của học sinh 14

1.2.3 Sử dụng bài tập có bối cảnh thực tiễn nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh 16

1.2.3.1 Quy trình sử dụng bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học hóa học 16

1.2.3.2 Ưu điểm và hạn chế của việc sử dụng bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học hóa học 17

1.3 Một số nguyên tắc khi xây dựng bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn 19

1.3.1 Nội dung bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn phải đảm bảo tính chính xác, tính khoa học, tính hiện đại 19

1.3.2 Bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn phải gần gũi với kinh nghiệm của học sinh 19

1.3.3 Bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn phải dựa vào nội dung học tập 20

1.3.4 Bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn phải đảm bảo logic sư phạm 20

1.3.5 Bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn phải có tính hệ thống, logic 21

1.4 Thực trạng của việc sử dụng bài tập thực tiễn trong dạy học hóa học ở các trường THPT tỉnh Sơn La 21

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP CÓ BỐI CẢNH THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG OXI – LƯU HUỲNH LỚP 10 23

2.1 Phân tích nội dung và cấu trúc chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10 23

2.1.1 Mục tiêu dạy học chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10 23

2.1.2 Nội dung kiến thức chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10 24

2.2 Xây dựng và sử dụng bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10 24

2.2.1 Nguyên tắc lựa chọn nội dung kiến thức để xây dựng bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10 24

2.2.2 Quy trình thiết kế bài tập có bối cảnh thực tiễn 25

2.2.3 Xây dựng các bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học phần hóa học chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10 26

2.2.3.1 Bài tập có lời giải 26

2.2.3.2 Bài tập tham khảo 31

2.2.4 Sử dụng bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học Chương Oxi – Lưu Huỳnh lớp 10 39

2.2.4.1 Giáo án bài Bài 32: Hidro sunfua Lưu huỳnh ddioxxit Lưu huỳnh trioxit 39

2.2.4.2.Giáo án bài 34: Luyện tập: Oxi – Lưu huỳnh 49

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 56

3.1 Mục đích thực nghiệm 56

3.2 Nhiệm vụ và phương pháp thực nghiệm 56

3.3 Tiến hành thực nghiệm sư phạm 57

3.3.1 Đối tượng thực nghiệm 57

3.3.2 Thời gian thực nghiệm 57

3.3.3 Chuẩn bị cho thực nghiệm 58

3.3.4 Các bước thực nghiệm sư phạm 58

3.4 Xử lí thống kê kết quả thực nghiệm sư phạm 59

3.4.1 Công thức tính tham số đặc trƣng 59

3.4.2 Kết quả thực nghiệm sƣ phạm 60

3.5 Đánh giá nhận xét kết quả 69

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 74

1 KẾT LUẬN 74

2 KIẾN NGHỊ 75

TÀI LIỆU THAM KHẢO 77 PHỤ LỤC

Phòng thí nghiệm Bài tập hóa học Trắc nghiệm khách quan Trắc nghiệm tự luận Tính tích cực

Phương pháp dạy học Dạy học

DANH MỤC HÌNH ẢNH, BIỂU ĐỒ

Hình 1: Hô biến khoai mì thành hoài sơn giả 26

Hình 2: Hiện tượng mưa axit 29

Hình 3: Ảnh hưởng của mưa axit đếnmôi trường 29

Hình 4: Bạc bị hóa màu đen sau khi đánh cảm 30

Hình 5: Nước đã được xử lý ozone 32

Hình 6: Ảnh trái đất 32

Hình 7: Suối nước nóng Bò Ấm 34

Hình 8: Bếp than tổ ong 35

Hình 9: Thực phẩm kém chất lượng 35

Hình 10: Mận Bắc Hà 37

Hình 11: Bày bán măng khô không rõ nguồn gốc trên thị trường 38

Hình 9: Thực phẩm kém chất lượng 48

Hình 11: Bày bán măng khô không rõ nguồn gốc trên thị trường 54

Hình 3.1: Đồ thị đường lũy tích kết quả TN bài kiểm tra số 1- Trường THPT Thuận Châu 62

Hình 3.2: Đồ thị đường lũy tích kết quả TN bài kiểm tra số 1- Trường THPT Phù Yên 63

Hình 3.3: Đồ thị đường lũy tích kết quả TN bài kiểm tra số 2- Trường THPT Thuận Châu 64

Hình 3.4: Đồ thị đường lũy tích kết quả TN bài kiểm tra số 2 - Trường THPT Phù Yên 65

Hình 3.5: Đồ thị đường tích lũy kết quả TN tổng hợp -Trường THPT Thuận Châu 66

Hình 3.6: Đồ thị đường tích lũy kết quả TN tổng hợp -Trường THPT Phù Yên 67

Hình 3.7: Biểu đồ biểu diễn phân loại kết quả TN - 68

Hình 3.8: Biểu đồ biểu diễn phân loại kết quả TN - 68

Hình 3.9: Biểu đồ biểu diễn phân loại kết quả TN tổng hợp 69

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1: Kết quả số HS đạt điểm Xi của 2 bài kiểm tra 60

Bảng 3.2: Bảng tổng hợp điểm các bài kiểm tra 61

Bảng 3.3: Bảng phân bố tần số, tần suất, tần suất lũy tích bài kiểm tra số 1 -Trường THPT Thuận Châu 61

Bảng 3.4: Bảng phân bố tần số, tần suất, tần suất lũy tích bài kiểm tra số 1 -Trường THPT Phù Yên 62

Bảng 3.5: Bảng phân bố tần số, tần suất lũy tích bài kiểm tra số 2 -Trường THPT Thuận Châu 63

Bảng 3.6: Bảng phân bố tần số, tần suất, tần suất lũy tích bài kiểm tra số 2 -Trường THPT Phù Yên 64

Bảng 3.7: Kết quả TN tổng hợp - Trường THPT Thuận Châu 65

Bảng 3.8: Kết quả TN tổng hợp - Trường THPT Phù Yên 66

Bảng 3.9: Phân loại kết quả TN 67

Bảng 3.10: Tổng hợp tham số đặc trưng 69

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là một trong những vấn đề trung tâm của nền giáo dục thế giới trong những năm gần đây và cũng là một trong những chủ trương quan trọng về giáo dục của Đảng và nhà nước ta Trong chiến lược phát triển giáo dục 2011 - 2020, tại Quyết định số 711/QĐ-TTG ngày 13/6/2012, Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã đưa ra mục tiêu tổng quát cho

nền giáo dục nước ta: “Đến năm 2020, nền giáo dục nước ta được đổi mới căn

bản và toàn diện theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá, dân chủ hoá

và hội nhập quốc tế; chất lượng giáo dục được nâng cao một cách toàn diện, gồm: giáo dục đạo đức, kĩ năng sống, năng lực sáng tạo, năng lực thực hành, năng lực ngoại ngữ và tin học; đáp ứng nhu cầu nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và xây dựng nền kinh tế tri thức; đảm bảo công bằng xã hội trong giáo dục và cơ hội

học tập suốt đời cho mỗi người dân, từng bước hình thành xã hội học tập.”

Từ mục tiêu chiến lược phát triển này, nền Giáo dục nước ta đã và đang tiến hành đổi mới giáo dục một cách toàn diện, với mục tiêu phát huy được tính tích cực (TTC), tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh (HS); phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho HS Việc đổi mới PPDH đòi hỏi những điều kiện thích hợp về phương tiện, cơ sở vật chất và tổ chức dạy học (DH),điều kiện về tổ chức, quản lý Ngoài ra, PPDH còn mang tính chủ quan.Mỗi giáo viên với kinh nghiệm riêng của mình cần xác định những phương

Hiện nay có rất nhiều PPDHnhằm tích cực hóa hoạt động học tập của HS, trong đó DH sử dụng bài tập có bối cảnh thực tiễn (BTCBCTT) là một biện pháp DH phù hợp với xu hướng đổi mới DHhiện đại, mà người học phải mang những hiểu biết lí thuyết để giải quyết các BTCBCTT, có sự kết hợp giữa lý

thuyết và thực hành

Việc sử dụng BTCBCTT mang lí thuyết lại gần với thực tế, góp phần xây dựng hứng thú học tập và chuẩn bị những kĩ năng cần thiết cho người học bước

vào cuộc sống, xuất phát từ những ưu điểm đó tôi đã chọn đề tài “Xây dựng và

sử dụng bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học Chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10 nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh”

2 Lịch sử nghiên cứu

Xây dựng và sử dụng BTCBCTTtrong DH nói chung và dạy học môn hóa học nói riêng là một trong những nội dung đang được quan tâm triển khai nghiên cứu trong thời gian gần đây Trong lĩnh vực hóa học phải kể đến nghiên

cứu của một số tác giả như:

- Nguyễn Thị Phương Thúy (2017), Vận dụng dạy học dự án trong dạy

học phần Hóa học hữu cơ nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh ở trường Trung học phổ thông miền núi phía Bắc, 2017, Luận án Tiến sĩ

Giáo dục học, ĐHSP Hà Nội

- Vũ Thái Ngọc (2016), Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh tỉnh Điện Biên thông qua bài tập hoá học phần Hoá học phi kim lớp 10 trung học phổ thông, Luận văn Thạc sĩ Giáo dục học, ĐHSP Hà Nội

- Nguyễn Thế Hùng (2016), Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập chương Cacbon-Silic (Hóa học 11) nhằm phát triển năng lực phát hiện

và giải quyết vấn đề cho học sinh THPT, Luận văn Thạc sĩ Giáo dục học, ĐHSP

Hà Nội và một số tác giả khác, tuy nhiên các nghiên cứu chủ yếu sử dụng BTCBCTT như một phương pháp bổ trợ trong nghiên cứu của mình và cũng chưa nghiên cứu một cách đầy đủ về dạng bài tập này Đồng thời, qua tìm hiểu cũng cho thấy chưa có một nghiên cứu nào nghiên cứu cụ thể về việc xây dựng

và sử dụng BTCBCTT trong DHchương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10 Do vậy tôi cho rằng việc nghiên cứu về xây dựng và sử dụng BTCBCTT trong DHchương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10 là có khả thi và có ý nghĩa về mặt thực tiễn

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình DHmôn hóa học ở trường phổ thông

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Sử dụng hệ thống BTCBCTT trong DHchương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

4 Giả thuyết khoa học

Vận dụng hệ thống BTCBCTT trong DH một cách hợp lí cùng sự kết hợp

với một số kĩ thuật DH tích cực sẽ giúp tích cực hóa hoạt động học tập của HS

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về bài tập hóa học và BTCBCTT

- Tìm hiểu cơ sở lý luận về TTC hóa hoạt động học tập của HS

- Nghiên cứu nội dung và cấu trúc chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

- Xây dựng BTCBCTT trong DH chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

- Sử dụng BTCBCTT trong DHchương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

- Thực nghiệm sư phạm (TNSP) đánh giá tính hiệu quả và phù hợp của các đề xuất

6 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung nghiên cứu: Chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

- Địa bàn nghiên cứu: Một số trường THPT tỉnh Sơn La

- Thời gian nghiên cứu: Năm học 2017- 2018

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

+ Thu thập các nguồn tài liệu lí luận

+ Phân tích tổng quan các nguồn tài liệu đã thu thập

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.1 Phương pháp quan sát

thăm các lớp đang học chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10năm học 2017 - 2018, để

thu thập thông tin liên quan đến việc sử dụng BTCBCTT trong DH

7.2.2 Phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia

Thăm dò ý kiến giáo viện (GV) phổ thông bằng phiếu trưng cầu ý kiến hoặc phỏng vấn trực tiếp để nắm bắt số liệu sau mỗi tiết dạy

7.2.3 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục

xây dựng và sử dụng BTCBCTT trong DH cho phù hợp với HS phổ thông

7.2.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

BTCBCTT trong giờ dạy một số bài thuộc chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

7.2.5 Phương pháp phân tích, tổng hợp và xử lý thông tin

kê, phân tích và đánh giá các số liệu đó

8 Những đóng góp của đề tài

viên sư phạm và GV giảng dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông

PHẦN II: NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Lý luận về bài tập hóa học

1.1.1 Khái niệm bài tập hóa học

Theo từ điển Tiếng Việt phổ thông: “Bài tập là bài ra cho HS làm để tập

vận dụng những điều đã học”

Bài tập hóa học (BTHH) là một vấn đề mà trong trường hợp tổng quát được giải quyết nhờ những suy luận logic, những phép toán và những thí nghiệm trên cơ sở các khái niệm, định luật, học thuyết và phương pháp hóa học BTHH là phương tiện chính và hết sức quan trọng dùng để rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức cho HS Là nhiệm vụ học tập mà GV đặt ra cho người học, buộc người học vận dụng các kiến thức, năng lực của mình để giải quyết các nhiệm vụ đó nhằm chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng một cách tích cực, hứng thú và sáng tạo.Là phương tiện cơ bản để dạy HS tập vận dụng các kiến thức hóa học vào thực tế đời sống, sản xuất và tập nghiên cứu khoa học

BTHH gồm những bài toán, những câu hỏi hay đồng thời cả bài toán và câu hỏi thuộc về hóa học GV đưa ra để HS vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế, mà trong khi hoàn thành HS nắm được một tri thức hay kỹ năng nhất định

1.1.2 Phân loại bài tập hóa học

Quá trình DH hóa học gồm 3 công đoạn là DH bài mới; ôn tập, hệ thống

hoá kiến thức và luyện tập; kiểm tra - đánh giá kết quả DH

a)Ở công đoạn DH bài mới ta nên phân loại BTHH theo nội dung để phục

vụ cho việc DH và củng cố bài mới Tên của mỗi loại có thể như tên các chương trong sách giáo khoa (SGK)

Ví dụ ở lớp 10 THPT ta có:

- Bài tập về cấu tạo nguyên tử

- Bài tập về liên kết hóa học

- Bài tập xác định số oxi hóa

- Bài tập về phản ứng hóa học nói chung và phản ứng oxi hoá - khử

- Bài tập sử dụng phương pháp bảo tào electron

- Bài tập về nhóm halogen và các hợp chất

- Bài tập về nhóm Oxi – Lưu huỳnh

- Bài tập về tốc độ phản ứng - cân bằng hóa học

Mỗi loại ta cần có một hệ thống bài tập bảo đảm các yêu cầu sau:

- Phủ kín kiến thức của chương hay của một vấn đề

- Số lượng cần đủ để hình thành các kĩ năng cần thiết

- Mở rộng và đào sâu thêm kiến thức của chương

- Có một số bài tập hay để phát triển năng lực tư duy, rèn trí thông minh cho HS

Muốn có một hệ thống bài tập như trên (ví dụ khoảng 20 bài) cần tuyển chọn từ hàng 100 bài tập hiện có về loại đó

b) Ở công đoạn ôn tập, hệ thống hoá kiến thức và kiểm tra - đánh giá do mang tính chất tổng hợp, có sự phối hợp giữa các chương ta có thể phân loại dựa trên các cơ sở sau:

- Dựa vào hình thức, BTHH có thể chia thành: Bài tập trắc nghiệm tự luận(TNTL) (tự trả lời), bài tập trắc nghiệm khách quan (TNKQ)

+ Bài tập TNTL là dạng bài tập yêu cầu HS phải kết hợp cả kiến thức hoá học, ngôn ngữ hoá học và công cụ toán học để trình bày nội dung của bài toán hoá học

+ Bài tập TNKQ là loại bài tập hay câu hỏi có kèm theo câu trả lời sẵn và yêu cầu HS suy nghĩ rồi dùng 1 ký hiệu đơn giản đã quy ước để trả lời

- Dựa vào tính chất hoạt động của HS khi giải bài tập có thể chia thành bài tập lí thuyết (khi giải không phải làm thí nghiệm) và bài tập TN (khi giải phải làm thí nghiệm)

- Dựa vào chức năng của bài tập có thể chia thành bài tập đòi hỏi sự tái hiện kiến thức (biết, hiểu, vận dụng), bài tập rèn tư duy độc lập, sáng tạo (phân tích, tổng hợp, đánh giá)

- Dựa vào tính chất của bài tập có thể chia thành bài tập định tính và định lượng

- Dựa vào kiểu hay dạng bài tập có thể chia thành:

+ Bài tập xác định công thức phân tử của hợp chất

Trong đó tôi tập trung nghiên cứu về BTCBCTT

1.1.3 Vai trò của bài tập trong dạy học hóa học

Bài tập có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình DH hóa học, gồm những vai trò sau:

- Rèn luyện cho HS khả năng vận dụng được các kiến thức đã học, biến những kiến thức tiếp thu được qua các bài giảng thành kiến thức của chính mình Khi vận dụng được một kiến thức nào đó, kiến thức đó sẽ được nhớ lâu

- Đào sâu và mở rộng kiến thức đã học một cách sinh động phong phú, hấp dẫn Chỉ có việc vận dụng kiến thức vào giải bài tập, HS mới nắm vững kiến thức một cách sâu sắc

- Ôn tập, củng cố và hệ thống kiến thức một cách thuận lợi nhất Trong khi ôn tập nếu chỉ đơn thuần nhắc lại kiến thức, HS sẽ chán vì không có gì mới, hấp dẫn Thực tế cho thấy HS khá, giỏi chỉ thích giải bài tập trong giờ ôn tập

- Rèn luyện được những kỹ năng cần thiết về hóa học như kỹ năng cân bằng phương trình phản ứng; kỹ năng tính toán theo công thức hóa học và

phương trình hóa học; kỹ năng thực hành như đun nóng, nung, sấy, hòa tan, lọc,… kỹ năng nhận biết các hóa chất giúp góp phần vào việc giáo dục kỹ năng tổng hợp cho HS

- Phát triển năng lực nhận thức, rèn trí thông minh cho HS Một bài tập có nhiều cách giải thông thường theo các bước quen thuộc nhưng cũng có cách gải độc đáo, thông minh, rất ngắn gọn mà lại chính xác Đưa ra một bài tập rồi yêu cầu HS giải bằng nhiều cách rèn luyện trí thông minh cho các em

- Giáo dục tư tưởng, đạo đức, tác phong như rèn luyện tính kiên nhẫn, trung thực, sáng tạo, chính xác, khoa học Nâng cao lòng yêu thích học tập bộ môn Rèn luyện tác phong lao động có văn hóa, lao động có tổ chức, có kế hoạch, gọn gàng, ngăn nắp, sạch sẽ nơi làm việc thông qua việc giải các BTCBCTT

1.1.4 Bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn

1.1.4.1 Khái niệm

Bài tập có bối cảnh thực tiễn:là những bài tập đòi hỏi HS phải vận dụng kiến thức, kĩ năng hóa học (những điều kiện và yêu cầu) cùng với các kiến thức của các môn học khác kết hợp với kinh nghiệm, kĩ năngsống để giải quyếtmột số vấn đề đặt ra từ những bối cảnh và tình huống nảy sinh từ thực tiễn Đây là bài

tập mở, tạo cơ hội cho HS có nhiều cách tiếp cận, nhiều con đường giải quyết

khác nhau

1.1.4.2.Vai trò của bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học hóa học

Trong DH hoá học, BTCBCTT đã được coi là PPDH có hiệu quả cao trong việc rèn luyện kỹ năng hoá học Nó giữ vai trò quan trọng trong mọi khâu, mọi loại bài dạy hoá học, là phương pháp quan trọng nhất để nâng cao chất

lượng DH hoá học

BTCBCTT vừa là mục đích, vừa là nội dung của việc dạy và học hoá học Bài tập cung cấp cho HS kiến thức, con đường giành lấy kiến thức và còn mang

lại niềm vui sướng của sự phát hiện, của sự tìm ra đáp số

BTCBCTT có chức năng DH, chức năng giáo dục, chức năng kiểm tra, chức năng phát triển Những chức năng này đều hướng tới việc thực hiện các mục đích

DH Tuy nhiên trong thực tế các chức năng này không tách rời với nhau

Đối với HS, BTCBCTT là phương pháp học tập tích cực, hiệu quả, giúp

HS nắm vững kiến thức hoá học, phát triển tư duy, hình thành kĩ năng, vận dụng kiến thức hoá học vào thực tế đời sống, sản xuất và nghiên cứu khoa học Từ đó làm giảm nhẹ sự nặng nề căng thẳng của khối lượng kiến thức lý thuyết và gây

hứng thú say mê học tập cho HS

Đối với GV, BTCBCTT là phương tiện, là nguồn kiến thức để hình thành khái niệm hoá học, tích cực hoá hoạt động nhận thức của HS trong quá trình

DH Cụ thể là:

+ BTCBCTT được sử dụng như là nguồn kiến thức để HS tìm tòi, phát

triển kiến thức, kỹ năng

+ BTCBCTT dùng để mô phỏng một số tình huống thực tế đời sống để

HS vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề của thực tế đặt ra

+ Sử dụng bài tập để tạo tình huống có vấn đề kích thích hoạt động tư duy tìm tòi sáng tạo và rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề học tập, nâng cao hứng thú học tập bộ môn

Như vậy BTCBCTT được coi như là một nhiệm vụ học tập cần giải quyết, giúp HS tìm tòi, nghiên cứu đi sâu vận dụng kiến thức hoá học một cách sáng tạo từ đó giúp HS có năng lực phát hiện vấn đề - giải quyết vấn đề học tập hoặc thực tiễn đặt ra có liên quan đến hoá học, giúp HS biến những kiến thức đã tiếp thu được qua bài giảng thành kiến thức của chính mình

Kiến thức sẽ nhớ lâu khi được vận dụng thường xuyên như M.A Đanilôp nhận định: "Kiến thức sẽ được nắm vững thực sự, nếu HS có thể vận dụng thành thạo chúng vào việc hoàn thành những bài tập lý thuyết và thực hành"

BTCBCTT tạo điều kiện cho việc học và hành gắn liền với thực tế, tạo cho HS sự hứng thú trong học tập và xây dựng cho HS thái độ đúng đắn, phương pháp học tập tích cực, sáng tạo, năng lực tự học, năng lực vận dụng kiến thức được học vào cuộc sống

Ngoài ra dạng bài tập này giúp cho HS có những hiểu biết về hệ tự nhiên, hoạt động của nó và tác động của nó đối với cuộc sống của con người, nắm được

những ảnh hưởng của hoạt động của con người lên tự nhiên Từ đó, HS ý thức được hoạt động của bản thân trong cuộc sống, có ý thức và trách nhiệm về vấn

1.1.4.3 Phân loại bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn

Dựa vào lĩnh vực thực tiễn được gắn với nội dung bài tập, có thể

chia thành:

a)Bài tập về sản xuất hoá học

Ví dụ: Các hợp chất canxi silicat là hợp phần chính của xi măng Chúng

Hỏi trong mỗi hợp chất canxi silicat trên có bao nhiêu mol CaO kết hợp với 1 mol Si02?

b)Bài tập về các vấn đề trong đời sống, học tập và lao động sản xuất

Bao gồm các dạng bài tập về:

* Giải quyết các tình huống có vấn đề trong quá trình làm thực hành, thí nghiệm như: Sử dụng dụng cụ thí nghiệm, sử dụng hoá chất hợp lí, xử lí tai nạn xảy ra, phòng chống độc hại, ô nhiễm trong khi làm thí nghiệm…

Ví dụ:

1) Khi làm thí nghiệm với photpho trắng, cần chú ý gì?

A Cầm P trắng bằng tay có đeo găng cao su

B Dùng cặp gắp nhanh mẩu P trắng ra khỏi lọ và ngâm ngay vào chậu đựng đầy nước khi chưa dùng đến

C Tránh cho P trắng tiếp xúc với nước

D Có thể để P trắng ngoài không khí

2) Brom lỏng rất dễ bay hơi, brom lỏng hay hơi đều rất độc Để hủy hết lƣợng brom lỏng chẳng may bị làm đổ nên dùng một chất dễ kiếm nào sau đây?

B Dung dịch amoniac loãng

C Dung dịch giấm ăn

D Dung dịch xút loãng

Em hãy giải thích tại sao lại làm nhƣ vậy?

* Giải thích các hiện tƣợng, tình huống có vấn đề nảy sinh trong đời sống, lao động sản xuất

Ví dụ:

Vì sao trộn phân đạm một lá (NH4)2SO4, hai lá NH4NO3 hoặc nước tiểu

c)Bài tập có liên quan đến môi trường và vấn đề bảo vệ môi trường

Ví dụ: Hiện nay, môi trường đang là vẫn đề được toàn Thế Giới quan tâm.Mỗi này có hàng tấn khí thải xả vào môi trường gây ra những nguy hại đến toàn sinh vật trên Trái Đất Trong đó có hiện tượng mưa axit, một hiện tượng đã không còn xa lạ đối với các Quốc gia công nghiệp

Vậy“Hiện tượng mưa axit” là gì? Và ảnh hưởng như thế nào đến môi trường?

Mỗi lĩnh vực thực tiễn trên lại bao gồm tất cả các loại bài tập định tính, định lượng, tổng hợp; bài tập lí thuyết, bài tập thực hành

Dựa vào mức độ nhận thức của HS:

Căn cứ vào chất lượng của quá trình lĩnh hội và kết quả học tập, có thể đưa ra 4 trình độ lĩnh hội (4 mức độ) như sau:

Ví dụ: Để tráng bên trong ruột phích, người ta dùng phản ứng của glucozơ

a) Viết phương trình hóa học của phản ứng xảy ra

b) Vì sao người ta không dùng fomalin để tráng ruột phích?

hiện tượng của câu hỏi lí thuyết

Ví dụ:

1) Trong khẩu phần ăn, tinh bột có vai trò như thế nào?

2) Vì sao xà phòng bị giảm tác dụng giặt rửa trong nước cứng còn bột giặt tổng hợp thì không?

huống xảy ra trong thực tiễn

Ví dụ:

1) Dân gian có câu: “Nhai kĩ no lâu, cày sâu tốt lúa” Vì sao nhai kĩ no lâu? 2) Trong cuộc chiến tranh kháng chiến chống Pháp, nhân dân ta đã điều

các hang đá vôi có dơi ở trộn với tro bếp rồi dùng nước sôi dội nhiều lần qua

những tình huống thực tiễn hoặc để thực hiện một công trình nghiên cứu khoa học nhỏ, đơn giản, đề ra kế hoạch hành động cụ thể, viết báo cáo

Ví dụ: Teflon có nhiều đặc tính quý có thể được dùng để chế tạo những chi tiết máy dễ bị mài mòn mà không phải bôi mỡ (vì độ ma sát nhỏ), vỏ cách điện, tráng phủ lên chảo, nồi,… để chống dính Vậy Teflon là chất gì, có tính chất gì đặc biệt?

Từng mức độ trên có thể được chia làm nhiều mức độ nhỏ hơn nữa để phù hợp với trình độ của HS đồng thời cũng thể hiện sự phân hoá HS trong cùng một bài, trong hệ thống BTCBCTT Trên đây là một số cách phân loại BTCBCTT Tuy nhiên, có nhiều BTCBCTTlại là tổng hợp của rất nhiều loại bài

1.2 Lý luận về tích cực hóa hoạt động học tập

1.2.1 Khái niệm tích cực hóa hoạt động học tập

Tính tích cựclà một phẩm chất vốn có của con người, bởi vì để tồn tại và phát triển con người luôn phải chủ động, tích cực cải biến môi trường tự nhiên, cải tạo xã hội.Vì vậy, hình thành và phát triển TTC xã hội là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục

TTC học tập - về thực chất là TTC nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí lực và có nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức TTC nhận thức trong hoạt động học tập liên quan trước hết với động cơ học tập Động cơ đúng tạo rahứng thú Hứng thú là tiền đề của tự giác Hứng thú và tự giác là hai yếu tố tạo nên TTC TTC sản sinh nếp tư duy độc lập Suy nghĩ độc lập là mầm mống của sáng tạo Ngược lại, phong cách học tập tích cực độc lập sáng tạo sẽ phát triển tự giác, hứng thú, bồi dưỡng động cơ học tập TTC học tập

biểu hiện ở những dấu hiệu như: hăng hái trả lời các câu hỏi của GV, bổ sung các câu trả lời của bạn, thích phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra; hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa đủ rõ; chủ động vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để nhận thức vấn đề mới; tập trung chú ý vào vấn đề đang học; kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản trước những tình huống khó khăn…

TTC học tập thể hiện qua các cấp độ từ thấp lên cao như:

- Bắt chước: Gắng sức làm theo mẫu hành động của thầy, của bạn…

- Tìm tòi: Độc lập giải quyết vấn đề nêu ra, tìm kiếm cách giải quyết khác nhau về một số vấn đề…

- Sáng tạo: Tìm ra cách giải quyết mới, độc đáo, hữu hiệu

1.2.2 Biểu hiện của tính tích cực trong hoạt động học tập của học sinh

TTC nhận thức biểu hiện sự nỗ lực của chủ thể khi tương tác với đối tượng trong quá trình học tập, nghiên cứu; thể hiện sự nỗ lực của hoạt động trí tuệ, sự huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lí (như hứng thú, chú ý, ý

chí ) nhằm đạt được mục đích đặt ra với mức độ cao

GV muốn phát hiện được HS có TTC học tập không, cần dựa vào những

dấu hiệu sau đây:

1 Có chú ý học tập không?

2 Có hăng hái tham gia vào mọi hình thức hoạt động học tập hay không

(thể hiện ở việc hăng hái phát biểu ý kiến, ghi chép )?

3 Có hoàn thành những nhiệm vụ đợc giao không?

4 Có ghi nhớ tốt những điều đã được học không?

5 Có hiểu bài học không?

6 Có thể trình bày lại nội dung bài học theo ngôn ngữ riêng không?

7 Có vận dụng được các kiến thức đã học vào thực tiễn không?

8 Tốc độ học tập có nhanh không?

9 Có hứng thú trong học tập hay chỉ vì một ngoại lực nào đó mà phải học?

10 Có quyết tâm, có ý chí vượt khó khăn trong học tập không?

11 Có sáng tạo trong học tập không?

Về mức độ tích cực của HS trong quá trình học tập có thể không giống nhau, GV có thể phát hiện được điều đó nhờ dựa vào một số dấu hiệu sau đây:

1 Tự giác học tập hay bị bắt buộc bởi những tác động bên ngoài (gia đình, bạn bè, xã hội)

2 Thực hiện yêu cầu của thầy giáo theo yêu cầu tối thiểu hay tối đa?

3 Tích cực nhất thời hay thường xuyên liên tục?

4 Tích cực tăng lên hay giảm dần?

5 Có kiên trì vượt khó hay không?

Một vài đặc điểm về TTC của HS:

+ Mặt tự giác: là trạng thái tâm lí có mục đích và đối tượng rõ rệt, do đó

có hoạt động để chiếm lĩnh đối tượng đó TTC tự giác thể hiện ở óc quan sát, tình phê phán trong tư duy, trí tò mò khoa học

2 TTC nhận thức phát sinh không chỉ từ nhu cầu nhận thức mà còn từ nhu cầu sinh học, nhu cầu đạo đức thẩm mỹ, nhu cầu giao lưu văn hóa Hạt nhân cơ bản của TTC nhận thức là hoạt động tư duy của cá nhân được tạo nên

do sự thúc đẩy của hệ thống nhu cầu đa dạng

3 TTC nhận thức và TTC học tập có liên quan chặt chẽ với nhau nhưng không phải là một Có một số trờng hợp, TTC học tập thể hiện ở hành động bên ngoài, mà không phải là TTC trong tư duy

Đó là những điều cần lưu ý khi đánh giá TTC nhận thức của HS Gần đây, một số nhà lí luận cho rằng: với những HS Khá, Giỏi, thông minh việc sử dụng giáo cụ trực quan, PPDH nêu vấn đề đôi khi nhưlà một vật cản, làm chậm quá trình tư duy vốn diễn ra rất nhanh và diễn ra qua trực giác của các em này

1.2.3.Sử dụng bài tập có bối cảnh thực tiễn nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh

1.2.3.1.Quy trình sử dụng bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học hóa học

BTCBCTT gắn với bối cảnh/tình huống đòi hỏi sự phân tích, tổng hợp, đánh giá và vận dụng kiến thức riêng lẻ vào những bối cảnh, tình huống thực xảy ra trong thực tiễn Với những bài tập mở tạo cơ hội cho nhiều cách tiếp cận, nhiều phương án giải quyết khác nhau, góp phần hình thành ở HS các năng lực như: năng lực xử lí thông tin, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn Với các bài tập này không có một đáp án duy nhất, có thể

chia thành các mức: mức đầy đủ, chưa đầy đủ và không đạt

Trong DH hóa học, BTCBCTT có thể sử dụng trong các dạng bài học khác nhau và theo các mục đích khác nhau như hình thành kiến thức mới, ôn tập

củng cố hoặc kiểm tra đánh giá

Với bài dạy nghiên cứu tài liệu mới, GV có thể sử dụng BTCBCTT để tạo tình huống có vấn đề, kích thích hoạt động tư duy của HS và tổ chức cho HS thảo luận nhóm để đưa ra các câu trả lời cho các bài tập mở hoặc các cách giải quyết vấn đề thực tiễn khác nhau Từ đó, yêu cầu HS đánh giá và xác định câu trả lời đầy đủ nhất, cách giải quyết vấn đề tối ưu nhất

Với bài dạy luyện tập, GV dùng BTCBCTT để mở rộng, phát triển kiến thức, rèn kĩ năng và phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho

HS GV có thể tổ chức cho HS tự đề xuất các vấn đề thực tiễn cần được tìm hiểu, giải thích và nêu ra dưới dạng câu đố để các bạn cùng tìm câu trả lời Ví dụ: kim cương nhân tạo được sản xuất từ các nguyên liệu nào? Có viên kim

cương nào có kích thước to bằng trái đất không?

Với các BTCBCTT đòi hỏi sự tích hợp kiến thức của nhiều môn học để giải quyết các vấn đề phức hợp thì GV có thể xây dựng thành các dự án học tập

để HS thực hiện Thông qua thực hiện các dự án mang tính tích hợp các nội dung hóa học với các kiến thức của môn học khác liên quan đến những vấn đề

xã hội, môi trường,… sẽ giúp HS phát triển được các năng lực chung và chuyên

biệt đặc biệt là năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn và năng lực độc lập

sáng tạo

Với đặc điểm đa dạng và phong phú của BTCBCTT, việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho HS có thể thực hiện bằng việc sử dụng các phương pháp, kĩ thuật DH tích cực và nhiều hình thức tổ chức DH khác nhau trong các loại bài dạy, kiểm tra đánh giá, hoạt động ngoại khóa (các cuộc

thi, thăm quan,…) hoặc thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học

1.2.3.2.Ưu điểm và hạn chế của việc sử dụng bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học hóa học

* Ưu điểm:

a)Về kiến thức

Thông qua giải BTCBCTT, HS hiểu kĩ hơn các khái niệm, tính chất hoá học; củng cố kiến thức một cách thường xuyên và hệ thống hoá kiến thức; mở rộng sự hiểu biết một cách sinh động, phong phú mà không làm nặng nề khối

Việc giải BTCBCTT giúp HS:

- Rèn luyện và phát triển cho HS năng lực nhận thức, năng lực phát hiện

và giải quyết vấn đề liên quan đến thực tế cuộc sống

- Rèn luyện và phát triển các kĩ năng thu thập thông tin, vận dụng kiến thức để giải quyết tình huống có vấn đề của thực tế một cách linh hoạt, sáng tạo

c)Về giáo dục tư tưởng

Việc BTCBCTT có tác dụng:

- Rèn luyện cho HS tính kiên nhẫn, tự giác, chủ động, chính xác, sáng tạo trong học tập và trong quá trình giải quyết các vấn đề thực tiễn

-Thông qua nội dung bài tập giúp HS thấy rõ lợi ích của việc học môn hoá học từ đó tạo động cơ học tập tích cực, kích thích trí tò mò, óc quan sát, sự ham hiểu biết, làm tăng hứng thú học môn hoá học và từ đó có thể làm cho HS say

mê nghiên cứu khoa học và công nghệ giúp HS có những định hướng nghề nghiệp tương lai Ngoài ra, vì các BTCBCTT gắn liền với đời sống của chính bản thân HS, của gia đình, của địa phương và với môi trường xung quanh nên càng góp phần tăng động cơ học tập của HS: học tập để nâng cao chất lượng cuộc sống của bản thân và của cộng đồng Với những kết quả ban đầu của việc vận dụng kiến thức hoá học phổ thông để giải quyết các vấn đề thực tiễn HS thêm tự tin vào bản thân mình để tiếp tục học hỏi, tiếp tục phấn đấu và phát triển

d)Giáo dục kĩ thuật tổng hợp

Bộ môn hóa học có nhiệm vụ giáo dục kĩ thuật tổng hợp cho HS, BTCBCTT tạo điều kiện tốt cho GV làm nhiệm vụ này Những vấn đề của kĩ thuật của nền sản xuất yêu cầu được biến thành nội dung của các BTCBCTT, lôi cuốn HS suy nghĩ về các vấn đề của kĩ thuật.BTCBCTT còn cung cấp cho HS những số liệu lý thú của kĩ thuật, những số liệu mới về phát minh, về năng suất lao động, về sản lượng ngành sản xuất hỗn hợp đạt được giúp HS hòa nhịp với

sự phát triển của khoa học, kĩ thuật thời đại mình đang sống

sư phạm

- Đối với HS:đòi hỏi HS phải có kiến thức sâu rộng, kinh nghiệm sống phong phú, tư duy logic

1.3 Một số nguyên tắc khi xây dựng bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn

1.3.1 Nội dung bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn phải đảm bảo tính chính xác, tính khoa học, tính hiện đại

Trong một BTCBCTT, bên cạnh nội dung hoá học nó còn có những dữ liệu thực tiễn.Những dữ liệu đó cần phải được đưa vào một cách chính xác, không tuỳ tiện thay đổi Ví dụ: Na được thu nhận vào cơ thể chủ yếu dưới dạng

dựng bài tập thực tiễn không thể tuỳ tiện thay đổi hàm lượng này.Làm như vậy

là phi thực tế, không chính xác khoa học

Trong một số bài tập về sản xuất hoá học nên đưa vào các dây chuyền công nghệ đang được sử dụng ở Việt Nam hoặc trên Thế giới, không nên đưa các công nghệ đã quá cũ và lạc hậu hiện không dùng hoặc ít dùng

1.3.2 Bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn phải gần gũi với kinh nghiệm của học sinh

Những vấn đề thực tiễn có liên quan đến hoá học thì rất nhiều, rất rộng Nếu BTCBCTTcó nội dung về những vấn đề gần gũi với kinh nghiệm, với đời sống và môi trường xung quanh HS thì sẽ tạo cho các HS động cơ và hứng thú mạnh mẽ khi giải

Ví dụ:

1) Khi người ta bị cảm thường đánh cảm bằng dây bạc và khi đó dây bạc

bị hóa đen Hãy giải thích hiện tượng đó và cho biết để dây bạc sáng trắng trở lại trong dân gian người ta thường làm gì?

2) Các chữ mạ vàng trên bìa sách có phải làm từ vàng thật không? Đó

HS với kinh nghiệm có được trong đời sống và kiến thức hoá học đã được học sẽ lựa chọn phương án trả lời, giải thích sự lựa chọn của mình

HS sẽ có sự háo hức chờ đợi thầy cô đưa ra đáp án đúng để khẳng định mình Trong bài tập này khi HS giải sẽ có một số khả năng xảy ra như sau:

- HS phân tích và giải thích đúng Đây sẽ là niềm vui rất lớn đối với HS vì kinh nghiệm của mình là đúng theo khoa học hoá học

- HS phân tích và giải thích gần đúng hoặc đúng một phần nào đó

Khi HS phân tích và giải thích gần đúng hoặc đúng một phần nào đó thì

HS sẽ cảm thấy tiếc nuối vì bản thân đã gần tìm ra câu trả lời, từ đó HS sẽ có động lực để quan sát thực tiễn và vận dụng kiến thức hoá học một cách linh hoạt hơn để giải thích các tình huống thực tiễn hoặc thay đổi việc làm theo thói quen chưa đúng khoa học của bản thân

1.3.3.Bài tập hóa họccó bối cảnh thực tiễn phải dựa vào nội dung học tập

Các BTCBCTTcần có nội dung sát với chương trình mà HS được học Nếu BTCBCTTcó nội dung hoàn toàn mới về kiến thức hoá học thì sẽ không tạo được động lực cho HS để giải bài tập đó

Ví dụ: Khi dạy bài Ankin (SGK hóa học 11) có thể đưa câu hỏi “Ở ngoài chợ, tại các vựa trái cây, người ta thường giấm trái cây bằng gì? Giải thích?”

Hoặc khi dạy bài Nguồn hiđrocacbon thiên nhiên (SGK hóa học 11) có thể đưa câu hỏi “Hắc ín là 1 sản phẩm của quá trình chưng cất dầu mỏ, thường dùng làm nhựa trải đường Nếu bị hắc ín dính vào quần áo, người ta phải dùng xăng (dầu hoả) để tẩy mà không dùng nước thường.Hãy giải thích tại sao?”

1.3.4 Bài tập hóa họccó bối cảnhthực tiễn phải đảm bảo logic sư phạm

- Các tình huống thực tiễn thường phức tạp hơn những kiến thức hoá học phổ thông trong chương trình, nên khi xây dựng BTCBCTTcho HS phổ thông cần phải có bước xử lý sư phạm để làm đơn giản tình huống thực tiễn Các yêu cầu giải BTCBCTTcũng phải phù hợp với trình độ, khả năng của HS Cụ thể:

- Với HS yếu hoặc trung bình nên sử dụng câu hỏi mức 1 và 2 (dựa trên mức độ nhận thức của HS)

- Với HS khá hoặc giỏi nên sử dụng câu hỏi mức 3 và 4

- Khi kiểm tra-đánh giá cần sử dụng các loại BTHH ở các mức 1, 2 và 3

để tạo điều kiện cho tất cả các HS đều có thể trả lời được câu hỏi kiểm tra

1.3.5 Bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn phải có tính hệ thống, logic

Các BTCBCTT trong chương trình cần phải sắp xếp theo chương, bài, theo mức độ phát triển của HS Trong mỗi chương, bài nên có tất cả các loại, dạng BTCBCTT

Trong quá trình DH, thông qua kiểm tra, đánh giá, cần phải xây dựng những bài tập thực tiễn ở mức độ vừa và cao hơn một chút so với mức độ nhận thức của HS để nâng dần trình độ, khả năng nhận thức của HS

Biến hoá nội dung bài tập thực tiễn theo phương pháp tiếp cận mođun Xây dựng một số BTCBCTTđiển hình (xây dựng theo phương pháp tiếp cận mođun) và từ đó có thể lắp ráp chúng vào các tình huống thực tiễn cụ thể, nội dung bài học cụ thể, hoặc tháo gỡ bài toán phức tạp thành những bài toán đơn giản, tạo ra những bài tập mới

1.4 Thực trạng của việc sử dụng bài tập thực tiễn trong dạy học hóa học ở các trường THPT tỉnh Sơn La

Qua thực tế giảng dạy, tìm hiểu và tham khảo các GV tại các trường THPT, tôi nhận thấy:

- BTCBCTT đã được GV các trường THPT quan tâm sử dụng trong quá trình DH, tuy nhiên mức độ chưa thường xuyên do còn gặp nhiều khó khăn trong sử dụng

- Phần lớn GV sử dụng BT có sẵn trong SGK, SBT cho nhanh, ít khi cho

HS làm bài tập vận dụng, thực nghiệm, thí nghiệm hay vận dụng kiến thức vào thực tiễn đời sống, sản xuất

- GV thường lựa chọn các dạng BTHH truyền thống, quen thuộc, ít phải đầu tư thời gian, kinh phí để chuẩn bị cho mặt bài dạy

- Xuất phát từ thực tế đó dẫn tới hiệu quả mà BTCBCTT đem lại trong quá trình DH chưa cao, chưa khuyến kích được TTC, chủ động, sáng tạo của HS

- Nguyên nhân: do BTCBCTT thường mất nhiều thời gian để giải quyết nên GV sợ bị ảnh hưởng tới quá trình DH Mặt khác sự nhìn nhận về vai trò và

hiệu quả của loại bài tập này đem lại của nhiều GV chƣa cụ thể, rõ ràng và tâm

lí ngại tìm tòi, vận dụng các kiến thức có tính thời sự, xã hội mà dẫn tới mức độ

và hiệu quả trong việc sử dụng dạng bài tập này trong quá trình DH chƣa cao

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP CÓ BỐI CẢNH THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG OXI – LƯU HUỲNH LỚP 10 2.1 Phân tích nội dung và cấu trúc chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

2.1.1 Mục tiêu dạy họcchương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

a) Mục tiêu về kiến thức

Thông qua các bài giảng chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10 giúp HS nắm

được các kiến thức sau:

- Biết vị trí nguyên tố oxi, lưu huỳnh trong bảng tuần hoàn, viết được cấu

hình electron nguyên tử và cấu tạo phân tử của chúng

- Biết tính chất vật lý, tính chất hóa học đặc trưng của nguyên tố oxi, lưu huỳnh và hợp chất của chúng

- Hiểu được mối quan hệ giữa cấu tạo nguyên tử và tính chất hóa học của nguyên tố oxi, lưu huỳnh

- Biết được các dạng thù hình và trạng thái tự nhiên của nguyên tố oxi, lưu huỳnh

- Biết những vai trò quan trọng trong đời sống và sản xuất, phương pháp điều chế nguyên tố oxi, lưu huỳnh; ứng dụng, phương pháp điều chế, cách nhận biết các hợp chất muối và axit của nguyên tố oxi, lưu huỳnh

b) Mục tiêu về kỹ năng

Rèn luyện cho HS các kỹ năng sau:

- Từ vị trí, cấu tạo nguyên tử, phân tử dự đoán tính chất hóa học của đơn

chất và hợp chất nguyên tố oxi, lưu huỳnhở chương trình hóa học lớp 10

- Vận dụng các kiến thức cơ bản trên để giải bài tập Rèn luyện các kỹ

năng giải các bài tập liên quan

- Giải thích được một số hiện tượng tự nhiên như: sấm sét, ma trơi…

- Rèn luyện kỹ năng thao tác thí nghiệm an toàn, chính xác

c) Mục tiêu về thái độ

Qua các bài giảng giúp HS:

- Có ý thức tích cực, tự giác và hợp tác trong học tập Nâng cao hứng thú

học tập bộ môn

- Có ý thức bảo vệ môi trường

2.1.2 Nội dung kiến thức chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

PHÂN PHỐI CHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC CHƯƠNG OXI – LƯU HUỲNH LỚP 10

Chương VI: Oxi – Lưu huỳnh (12 tiết )

họa

TN biểu diễn minh họa

oxi, lưu huỳnh

ddioxxit Lưu huỳnh trioxit

hợp chất của lưu huỳnh

2.2 Xây dựng và sử dụng bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

2.2.1 Nguyên tắc lựa chọn nội dung kiến thức để xây dựng bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

Để xây dựng bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn đảm bảo tính chính xác, tính khoa học học, tính hiện đại; gần gũi với kinh nghiệm của HS; dựa trên nội dung học tập; đảm bảo tính logic sư phạm điều quan trọng là lựa chọn nội dung kiến thức phù hợp

Trong phần hóa học chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10lượng kiến thức lớn nhưng để xây dựng bài tập hóa học có bối cảnh thực tiễn có thể lựa chọn dựa

theo những nguyên tắc sau:

- Nội dung kiến thức có ứng dụng nhiều trong thực tiễn

- Nội dung kiến thức đơn giản gần gũi với HS

- Kiến thức đưa vào bài tập phải là kiến thức đã học

2.2.2 Quy trình thiết kế bài tập có bối cảnh thực tiễn

Theo thực tiễn DH, bài tập thực tiễn được xây dựng theo các bước sau:

Bước 1: Lựa chọn đơn vị kiến thức, hiện tượng, bối cảnh/tình huống thực tiễn có liên quan

Bước 2: Xác định mục tiêu giáo dục của đơn vị kiến thức, xây dựng mâu thuẫn nhận thức từ bối cảnh/tình huống lựa chọn và xác định các điều kiện (kiến thức, kĩ năng,…) cần thiết để giải quyết mâu thuẫn này

Bước 3: Thiết kế bài tập theo mục tiêu

Bước 4: Xây dựng đáp án, lời giải và kiểm tra thử

Bước 5: Chỉnh sửa, hoàn thiện bài tập

Ví dụ 1: Chọn kiến thức về tính chất hóa học, sinh học của CO và CO2 Bối cảnh là thông tin về việc sử dụng bếp than tổ ong để sưởi (hoặc chạy xe ô tô,

mô tô, máy phát điện,…) trong phòng kín gây chết người được đăng tải trên các báo Từ đó GV có thể xây dựng các BTCBCTT có liên quan đến các kiến thức này

GV nêu thông tin (hoặc cho HS đọc một đoạn thông tin), yêu cầu HS trả lời các câu hỏi:

a) Theo em loại khí nào đã gây ra hiện tượng chết người trên? Các khí đó gây độc cho con người như thế nào? Nó dược tạo ra từ các quá trình biến đổi hóa học nào? Em hãy đưa ra những khuyến cáo để phòng tránh nguy cơ này

b) Khi gặp người bị ngạt khí từ thông tin của bài báo nêu ra thì cần phải

xử lí như thế nào?

c) Việc để nhiều cây xanh, hoa trong phòng ngủ đóng kín vào ban đêm cũng có thể gây tử vong cho con người Hiện tượng này xảy ra do nguyên nhân

nào? Có loại cây nào để trong phòng ngủ vào ban đêm lại hấp thụ khí thải và sinh ra khí oxi không?

d) Hai hiện tượng gây chết người do ngạt khí khi đốt than tổ ong trong phòng kín để sưởi và để nhiều hoa, cây trong phòng ngủ ban đêm giống và khác nhau thế nào?

GV xác định câu trả lời cho các bài tập trên ở các mức độ đầy đủ, chưa đầy đủ và không đạt GV sử dụng các bài tập này trong bài dạy Luyện tập: Oxi – Lưu huỳnh (Hóa học lớp 10 Nâng cao) để thử nghiệm và chỉnh sửa cho phù hợp với đối tượng trên cơ sở các câu trả lời, kết quả bài kiểm tra của HS

2.2.3 Xây dựng các bài tập có bối cảnh thực tiễn trong dạy học phần hóa học chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

2.2.3.1 Bài tập có lời giải

Bối cảnh 1

Hình 1: Hô biến khoai mì thành hoài sơn giả

di-cua-hoai-son-gia-939298.html

https://thanhnien.vn/thoi-su/u-hoa-chat-bien-khoai-mi-thanh-dong-duoc-duong-Theo báo Thanh niên:“Một ngày đầu tháng 2.2018, PV Thanh Niên có

mặt tại ấp Bến Đình, dọc hai bên đường Trần Văn Trà có hàng loạt bãi phơi khoai mì Mỗi bãi rộng hàng ngàn mét vuông, khoai mì nguyên củ (đã được cạo

sơ vỏ) hoặc xắt lát phơi trên những tấm bạt mỏng dưới mặt đất, nhiều tấm rách

nát, bám đất cát đen sì cùng nhiều đống khoai mì phủ bạt kín mít Quanh bãi phơi, rác, củ mì hư thối vương vãi khắp nơi

Thấy tôi lo ngại lấy hàng về bán không kịp có thể bị mốc, ông T cam kết:

“Hàng tôi được xông, ủ thuốc đến 3 lần, để cả năm trời vẫn trắng tinh, không bị mốc Đã xông 3 lần thuốc, phơi nắng như vậy đảm bảo không bao giờ bị mốc, trừ khi đụng nước”.Thuốc mà ông T nhắc tới, sau nhiều ngày tìm hiểu tôi xác định là lưu huỳnh Đây cũng chính là hóa chất mà người dân phản ánh có mùi hắc, gây chóng mặt, buồn nôn… khi các cơ sở chế biến khoai mì sử dụng

Theo tìm hiểu của PV, hoài sơn là củ mài (mọc trong rừng) sấy khô, có màu trắng tinh Trong khi đó, khoai mì có màu trắng ngà Điểm khác biệt dễ thấy nữa là củ mài ruột đặc, không có “dây tim” như khoai mì ”

Dược sĩ Lê Kim Phụng, Khoa Y học cổ truyền Đại Học Y Dược TP HCM, cho rằng việc dùng lưu huỳnh xông, ủ khoai mì để làm giả hoài sơn không chỉ đe dọa đến sức khỏe người sản xuất, mà còn đe dọa sức khỏe người

sử dụng loại hoài sơn giả này

Từ bối cảnh của bài các em hãy trả lời các câu hỏi dưới đây

Câu 1: Khi ủ khoai mù để làm hoài sơn giả, chất gì sinh ra gây nên mùi

hắc, làm cho con người chóng mặt, buồn nôn? Viết phương trình phản ứng?

Câu 2: Khí SO2 là khí độc và còn là một trong các chất chủ yếu gây ô

khí này?

Hướng dẫn làm bài:

Câu 1: Lưu huỳnh điôxit với công thức SO2 là sản phẩm chính của sự đốt

là "mùi hôi của lưu huỳnh bị đốt cháy"

S+ O2 → SO2

Khí SO2 làm cho con người chóng mặt, buồn nôn, gây bệnh viêm phổi, mắt,viêm đường hô hấp

Câu 2: Khí SO2là một trong những chất gây ra mưa axit (gồm NOX, ) ăn mòn các công trình, phá hoại cây cối, biến đất đai thành vùng hoang mạc:

2SO2 + O2 + 2H2O → 2H2SO4

đốt, sinh khối thực vật, quặng sunfua, quá trình sản xuất của các nhà máy nhiệt điện.v.v

Bối cảnh 2:

Theo trang thông tin Wikipedia,kinh tế Việt Nam đang là nền kinh tế lớn thứ 6 ở Đông Nam Á.Tổng sản phẩm nội địa (GDP) của Việt Nam tăng gấp 34 lần sau gần 3 thập niên, từ mức chỉ có 6,3 tỷ USD năm 1989 lên mức 215 tỷ USD năm 2017 Tuy nhiên mặt trái của phát triển bằng mọi giá, đã đặt Việt Nam vào câu chuyện thảm họa ô nhiễm môi trường, không còn là nguy cơ mà đã thực

sự xảy ra

Hiện nay, tình trạng mưa axit đang tăng lên đáng kể.Mưa axit tập trung chủ yếu ở các thành phố lớn cũng là các khu công nghiệp, khu chế xuất: Hà Nội, Hải Phòng, Việt Trì, Đà Nẵng, Cần Thơ, thành phố Hồ Chí Minh….Trong cả nước, mưa axit chiếm tới 30-50% số lần mưa Những nơi có tần suất cao lên tới 50% Điều này là dẫn đến tình trạng số bệnh nhân mắc các bệnh về đường hô hấp và tiêu hóa ở các khu vực này ngày càng gia tăng

Từ bối cảnh của bài các em hãy trả lời các câu hỏi dưới đây

Câu 1: Hiện tượng mưa axit là gì?

Câu 2: Nguyên nhân nào gây ra mưa axit? Quá trình tạo nên mưa axit xảy

ra như thế nào?

Câu 3:Vì sao Mưa axit lại là mối nguy hại đối với con người,sinh vật và

môi trường?

Câu 4: Hãy đề xuất giải pháp để giảm thiểu hiện tượng mưa axit nhằm

bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa-hiện đại của nước ta hiện nay?

Hướng dẫn làm bài:

Khí thải công nghiệp và khí thải của các động cơ đốt trong ( ô tô, xe máy)

có chứa các khí SO2, NO, NO2,…Các khí này tác dụng với oxi và hơi nước trong không khí nhờ xúc tác oxit kim loại (có trong khói, bụi nhà máy) hoặc ozon tạo ra axit sunfuric H2SO4 và axit nitric HNO3:

2SO2 + O2 + 2H2O → 2H2SO4

4NO2 + O2 + 2H2O → 4HNO3

mưa axit là H2SO4 còn HNO3 đóng vai trò thứ hai

khí tạo ra khí HCl, khí này tồn tại trong không khí khi gặp mưa sẽ được hòa tan thành axit HCl và theo mưa xuống tạo thành ma axit HCl:

H2 + Cl2 → 2HCl Hiện nay mưa axit là nguồn ô nhiễm chính ở một số nơi trên thế giới Mưa axit làm mùa màng thất thu và phá hủy các công trình xây dựng, các tượng đài làm từ đá cẩm thạch, đá vôi, đá phiến ( các loại đá này thành phần chính là CaCO3):

CaCO3 + H2SO4 → CaSO4 + CO2↑ + H2O CaCO3 + 2HNO3 → Ca(NO3)2 + CO2↑ + H2O

Hình 2: Hiện tượng mưa axit Hình 3: Ảnh hưởng của mưa axit đến

môi trường

Bối cảnh 3:

Khi trẻ em hay người lớn bị cảm, sốt chúng ta thường dùng đồng bạc hoặc dây chuyền bạc để cạo gió Cạo gió bằng đồng bạclà phương pháp chữa bệnh dân gian có từ lâu đời Khi có bệnh người ta thấy thân thể mệt mỏi rã rời nếu được cạo gió sẽ thấy tinh thần sảng khoái và dễ chịu khác thường

Mặc dù hiện nay y học hiện đại vô cùng phát triển nhưng cạo gió bằng bạc trị bệnh vẫn được thịnh hành vì rất an toàn, thao tác đơn giản và ưu điểm là

có bệnh thì khỏi bệnh không có bệnh thì người thêm khoẻ Đặc biệt là những nơi

xa các trung tâm y tế, thiếu phương tiện chữa trị thì cạo gió trị bệnh là biện pháp

vô cùng hữu hiệu

Hình 4: Bạc bị hóa màu đen sau khi đánh cảm

Từ bối cảnh của bài các em hãy trả lời các câu hỏi sau

Câu 1: Giải thích hiện tượng khi bị cảm, sốt tại sao cạo gió xong lại thấy

đỡ mệt?

Câu 2: Chúng ta thường dùng đồng bạc hoặc dây chuyền bạc để cạo gió

Cách làm này đơn giản nhưng rất hiệu quả Tuy nhiên, sau khi cạo gió, bạc thường bị hóa đen Vậy lí do tại sao?

Câu 3: Để dây bạc, đồng bạc trắng trở lại người ta làm cách nào ?

Hướng dẫn làm bài:

Câu 1: Cảm là trạng thái con người nhiễm các khí độc qua da Gió độc

thấm vào cơ thể qua da tại các lỗ chân lông Những người bị cảm trong cơ thể

bằng bạc ( Ag ), do lưu huỳnh có ái lực mạnh với Ag nên xảy ra phản ứng tạo

2Ag + S-→ Ag2S (đen)

Câu 2: Khi cạo gió bằng bạc ( Ag ), do lưu huỳnh có ái lực mạnh với Ag

bạc thường bị đen

Câu 3: Để dây bạc sáng trắng trở lại, người ta ngâm dây bạc trong nước

tiểu Trong nước tiểu có NH3, khi ngâm dây bạc vào xảy ra phản ứng:

Ag2S + 4NH3→ 2[Ag(NH3)2]+ + S2-

Ag2S bị hòa tan, bề mặt Ag lại trở nên sáng trở lại

Ngoài ra, bạn có thể áp dụng một trong những cách sau để đánh bạc trắng trở lại:

- Dùng kem đánh răng bôi lên đồng bạc, rồi dùng bàn chải trà đi trà lại

2.2.3.2 Bài tập tham khảo

Bối cảnh 1

Trong quá trình xử lý nước sạch cung cấp cho các khu đô thị tại các nhà máy nước chủ yếu vẫn dùng phương pháp khử tạp chất bằng chất clo.Việc sử dụng clo làm chất khử độc, khử khuẩn và tạp chất trong nước máy là cần thiết để phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm Tuy nhiên trong quá trình xử lý ở một số điều kiện nhất định nếu dư lượng chất clo vượt quá giới hạn cho phép, ngoài việc để lại hóa chất tồn đọng Chất clo còn liên kết với brom, hợp chất hữu cơ có trong quá trình xử lý nước, tạo thành chất độc hại cho cơ thể con người nếu được tích tụ lâu ngày Với khả năng của mình ozone có thể hoàn toàn loại bỏ lỗi

lo lắng này Nước máy có thể trở nước tinh khiết sau 1 khoảng thời gian với nồng độ ozone cho phép Ozone có thể phân hủy mạnh các thành phần kim loại