SKKN bồi dưỡng học sinh giỏi lớp 9 mon ngu van tieng viet

SKKN bồi dưỡng học sinh giỏi lớp 9 mon ngu van tieng viet SKKN bồi dưỡng học sinh giỏi lớp 9 mon ngu van tieng viet SKKN bồi dưỡng học sinh giỏi lớp 9 mon ngu van tieng viet SKKN bồi dưỡng học sinh giỏi lớp 9 mon ngu van tieng viet SKKN bồi dưỡng học sinh giỏi lớp 9 mon ngu van tieng viet SKKN bồi dưỡng học sinh giỏi lớp 9 mon ngu van tieng viet SKKN bồi dưỡng học sinh giỏi lớp 9 mon ngu van tieng viet

M c l cục lục ục lục

A Đặt vấn đề

B Giải quyết vấn đề

1 Cơ sở lý luận của vấn đề

2 Thực trạng của vấn đề

3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề

4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm

C Kết luận

Trang 2 4 4 5 5 17 19

A Đặt vấn đề

Như chúng ta đã biết, vận mệnh của tiếng Việt và nền quốc văn gắn liền với vận mệnh của dân tộc Với sự thiết lập chế độ mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, nhà trường cách mạng được ra đời cùng với những đổi mới

cơ bản về quan điểm giáo dục và nội dung đào tạo Vị trí của môn Ngữ văn, một môn học chứa đựng những nội dung phong phú đa dạng về văn hoá và sự sống sinh động, tinh thần tư tưởng tâm hồn của dân tộc đã giành được một vị trí xứng đáng trong nhà trường phổ thông

Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng nói văn học nghệ thuật là một "vũ khí

vô song" Thật vậy, với khả năng riêng của những hình tượng nghệ thuật được nghệ sĩ sáng tạo nên văn học có tác dụng sâu sắc và lâu bền đến đời sống tâm hồn và trí tuệ của bạn đọc Đời sống con người thì hữu hạn nhưng cuộc sống của những tác phẩm ưu tú của loài người thì mãi mãi tươi xanh, có khả năng khơi nguồn sáng tạo mãnh liệt cho con người và tiếp tục làm phong phú cho tâm hồn bao thế hệ Một "Truyện Kiều" cách ta mấy trăm năm vẫn còn là niềm say mê lớn Những câu thơ của Nguyễn Du đã từng được người thanh niên cộng sản Lý Tự Trọng nâng niu Một bài thơ "Từ ấy" có khả năng thúc đẩy người thanh niên mất nước nọ quyết chọn con đường đi với cách mạng Bài thơ

"Tiếng hát sông Hương" có khả năng thôi thúc vị nhân sĩ triều đình Huế chọn con đường gạn đục khơi trong để đi với Việt Minh.Và còn biết bao nhiêu dẫn chứng phong phú khác nói lên sức mạnh kỳ diệu của văn chương nghệ thuật Trong trường phổ thông, môn Ngữ văn nắm giữ một vai trò hết sức quan trọng – góp phần hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh bằng phương pháp đặc thù của môn học Môn Ngữ văn gồm 3 phân môn: Văn, Tiếng Việt và Tập

làm văn Phần Văn học của môn Ngữ văn THCS hướng tới hai mục tiêu cơ bản: Một là, cung cấp cho học sinh một số kiến thức về tác giả, tác phẩm văn học tiêu biểu trong và ngoài nước theo những giai đoạn văn học khác nhau

Hai là, hình thành và rèn luyện cho học sinh cách đọc - hiểu, kỹ năng cảm thụ, thưởng thức, đánh giá tác phẩm văn học

Trong giảng dạy nói chung và công tác bồi dưỡng học sinh giỏi nói riêng, người thầy phải giúp các em cảm thụ được sâu sắc nội dung của mỗi tác phẩm

cụ thể Tác phẩm văn học là nghệ thuật ngôn từ và bao giờ cũng là một bức tranh sinh động về cuộc sống và con người Qua bức tranh đó, người viết luôn gửi gắm những tình cảm, tư tưởng và thể hiện một thái độ của mình trước cuộc sống Vì vậy, kỹ năng phân tích từ ngữ để thấy cái hay cái đẹp của mỗi tác phẩm văn chương là một kỹ năng rất cần thiết đối với mỗi học sinh giỏi văn Nhưng qua thực tế bồi dưỡng học sinh giỏi - lớp 9 - bản thân tôi nhận thấy kỹ năng phân tích từ ngữ của các em còn rất nhiều hạn chế Do vậy, tôi xin đưa ra một vài nguyên tắc cơ bản cần chú ý trong quá trình phân tích từ ngữ để giúp các em có thể cảm nhận được cái hay của Tiếng Việt cũng như cái hay trong mỗi tác phẩm văn chương nghệ thuật

B Giải quyết vấn đề

1 Cơ sở lý luận của vấn đề

Phân tích từ ngữ trong giảng văn là phát hiện ra tư tưởng, tình cảm của tác

giả và phát hiện ra các giá trị nghệ thuật của nó Qua đó để thấy cái hay, cái đẹp của một tác phẩm văn chương Để bình giá được nghệ thuật của từ ngữ các em phải hiểu yêu cầu của việc dùng từ Từ phải dùng chính xác, gợi hình ảnh, biểu thị cảm xúc, thái độ và hàm súc Phân tích từ ngữ trong giảng văn nhằm rèn cho học sinh năng lực tư duy phân tích và tổng hợp và rèn cho các em thói quen làm việc cần cù, kiên nhẫn, thận trọng, có trách nhiệm đối với chính các sản phẩm của mình

Đối tượng của việc phân tích từ ngữ trong giảng văn bao gồm cả từ, ngữ cố định, cụm từ tự do, thậm chí cả câu, nếu như các đơn vị lời nói này tương đương với một hình ảnh ngôn ngữ Thường đây là những ẩn dụ hay hoán dụ có hình thức diễn đạt trên từ (Ví dụ: Cành táo đầu hè rung rinh quả ngọt - Cụm từ

"quả ngọt" được xem như một đơn vị từ ngữ để phân tích)

Ngôn từ là yếu tố cơ bản và quan trọng nhất của ngôn ngữ, và cũng là chất liệu quan trọng nhất để xây dựng tác phẩm văn học Nhà văn muốn mô tả, tái hiện hiện thực phải thông qua từ ngữ Muốn nói đến nỗi lòng của mình, tình cảm và

tư tưởng của mình cũng phải thông qua từ ngữ Muốn đánh giá được nhà văn viết về những điều đó như thế nào lại phải thông qua chữ nghĩa trong tác phẩm

Do tầm quan trọng ấy mà người ta coi lao động của nhà văn, nhà thơ là thứ "lao động chữ nghĩa", nhà văn là "phu chữ" (Nhà thơ Lê Đạt) Nhà văn Nguyễn Tuân, người được xem là bậc thầy về ngôn ngữ, đã nói một cách thấm thía nỗi

cực nhọc của lao động chữ nghĩa: "Đêm thanh vắng còn gì dễ sợ bằng trang giấy cứ tảứng nguyên như thế cho tới gần hết đêm Mà canh này nối canh khác, đêm cứ trôi đều trên cái trắng băng ấy Mà thế nào thì sáng mai cũng phải sang được bờ bên kia cũng đang nhờ nhờ trắng một nỗi niềm toát bệch mồ hôi Thấy nguyền rủa bè lũ hình tượng chữ nghĩa nó hè nhau từ giã mình, mình bỗng chốc

là kẻ cùng đường bên sông chữ quạnh vắng thê lương"

Vì vậy, khi phân tích tác phẩm không thể thoát ly hoặc coi nhẹ yếu tố từ ngữ Người ta nói nhiều đến việc phân tích hình ảnh trong tác phẩm văn học Bởi cách nói của văn học, cách thể hiện của văn chương là cách nói, cách viết bằng hình ảnh Nhưng hình ảnh trong tác phẩm văn học lại do chính hệ thống từ ngữ tạo nên Vì thế phân tích hình ảnh thực ra là phân tích từ ngữ

Ví dụ: Câu thơ Nguyễn Du tả chân dung Tú Bà: "Thoắt trông nhờn nhợt màu

da Ăn gì to lớn đẫy đà làm sao" đã vẽ chính xác thần thái của mụ chủ nhà chứa, bọn buôn thịt bán người Ta cũng thấy rõ thái độ của tác giả đối với loại người như thế Chữ "nhờn nhợt" lột tả được rõ nét nhất chân dung Tú Bà Thật khó diễn

tả bằng những từ ngữ khác: vừa bóng nhẫy, vừa mai mái hay như vàng bủng.

Có lẽ chỉ có thể nói như Nguyễn Công Hoan sau này về bộ mặt cũng thuộc loại

Tú Bà: bộ mặt "thiếu vệ sinh" Có nhà phê bình cho rằng, đọc câu thơ ấy, ta có cảm giác lợm giọng là thế Còn hai chữ "ăn gì" lại dường như muốn liệt mụ vào giống loài gì đó không phải giống người.

Muốn phân tích tốt từ ngữ, trước hết phải nắm vững nghĩa của từ sau đó luôn

luôn suy nghĩ để trả lời các câu hỏi:

- Tại sao tác giả dùng từ ngữ này mà không dùng từ ngữ khác?

- Tại sao từ ngữ này xuất hiện nhiều như thế?

- Có bao nhiêu từ đồng nghĩa với từ ấy? Có thể thay từ ấy bằng một từ ngữ khác được không?

- Trong câu ấy, đoạn ấy những từ ngữ nào cần chú ý, cần phân tích (trong một đoạn, một bài văn, bài thơ không phải từ nào, câu nào cũng đáng phân tích, cũng có giá trị như nhau)

2 Thực trạng của vấn đề

Thực tế giảng dạy nói chung và trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi nói riêng, tôi đã nhận thấy không ít học sinh rơi vào tình trạng hoặc là phân tích tất

cả, câu nào cũng phân tích, từ nào cũng khen hay, hoặc lại rơi vào tình trạng những từ ngữ đáng phân tích thì lại bỏ qua, từ không đích đáng thì lại say sưa tán tụng Nhưng có một hiện tượng khá phổ biến đó là khi tìm hiểu, phân tích một tác phẩm văn học - đặc biệt phân tích thơ – thì các em chưa biết bám sát từ ngữ Chính vì vậy mà dẫn đến việc hiểu chưa đúng, chưa đầy đủ về nội dung tư tưởng của tác phẩm Trong trường hợp phân tích những tác phẩm văn học dịch phải thật thận trọng khi phân tích từ ngữ Bởi vì những từ đưa ra bình giá chưa chắc đã phải là những từ mà tác giả dùng trong nguyên bản

3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề

Việc phân tích từ ngữ phải đạt hai yêu cầu chủ yếu bao quát: yêu cầu phát hiện được tư tưởng, tình cảm của tác giả gửi gắm trong từ ngữ và yêu cầu phát hiện ra các giá trị nghệ thuật của nó Hai yêu cầu này tuy khác nhau nhưng thực

ra lại quyện vào nhau: từ ngữ có giá trị nghệ thuật là từ ngữ bộc lộ một cách sinh động, lôi cuốn điều tác giả muốn nói Giá trị nghệ thuật đầu tiên, quyết định của từ ngữ là ở chỗ nó bộc lộ được tư tưởng, tình cảm Mức độ của các giá trị nghệ thuật trong từ ngữ được đánh giá trước tiên ở mức độ truyền cảm, lôi cuốn của cái nội dung mà từ ngữ đó diễn đạt

Để giúp học sinh phát hiện đúng đắn về nội dung của toàn bộ tác phẩm, của ý chính từng đoạn, từng câu là rất quan trọng Vì thế, người thầy phải giúp các

em phân tích từng từ một và tránh sự suy diễn quá xa ý nghĩa từng từ để hiểu về tác phẩm một cách chính xác và đầy đủ

3.1 Trước khi nói đến nội dung và cái hay, cái đẹp về nghệ thuật của tác phẩm, phải giúp các em hiểu thật đúng ý nghĩa của câu văn, câu thơ đó

Ví dụ: Bài thơ "Giải đi sớm" của Hồ Chủ Tich được dịch như sau:

Gà gáy một lần đêm chửa tan

Chòm sao đưa nguyệt vượt lên ngàn

Người đi cất bước trên đường thẳm

Rát mặt đêm thu trận gió hàn

Hai câu 3 và 4 của bài dịch gợi ra nỗi ngậm ngùi, pha đôi chút rên xiết, do các

từ: cất bước, đường thẳm, rát mặt mà có.

Nguyên văn chữ Hán như sau

Nhất thứ kê đề dạ vị lan

Quần tinh ủng nguyệt thướng thu san

Chinh nhân dĩ thượng chinh đồ tại

Nghênh diện thu phong trận trận hàn

Người dịch không chú ý đầy đủ đến các từ chinh nhân, chinh đồ, dĩ tại Chinh nhân là người đi trên đường xa Nhưng chinh cũng gợi liên tưởng đến chinh phu, chinh phụ, chinh chiến, chiến đấu; chinh đồ là con đường xa Mà cũng có

thể gợi liên tưởng đến con đường chinh chiến chiến đấu Nghĩa là mặc dầu là người tù, bị giải từ nhà lao nọ đến nhà lao kia nhưng Bác không quên mình là người đang đi xa trên con đường xa vì một cái gì lớn lao đó Bị giam cũng là chiến đấu, con đường chuyển lao cũng là một trên con đường chiến đấu Bác đã

đi Dĩ tại là đã ở Có nghĩa là khi gà gáy đầu tiên thì Bác đã ở trên đường rồi,

không phải lúc đó mới ra đi như có thể hiểu trong bài dịch Như vậy câu thứ 3 của bài dịch đã không thể hiện được dù rất kín đáo cái khí phách đó Người dịch chỉ thấy có việc bị tù Vì vậy mới cảm thông nỗi cực nhọc của người tù mà

thêm định ngữ thẳm cho đường, thêm từ rát cho mặt ở câu cuối Định ngữ thẳm

tạo cảm giác xa vời, vô vọng của con đường, một điều mà không hề có trong tất

cả các bà thơ của Bác Vả chăng đã nói đường thẳm thì làm sao đoạn thứ hai lại

rực lên cả một màu sáng tươi: "Phương đông màu trắng chuyển sang hồng Bóng tối đêm tàn quét sạch không" được? Nỗi ngậm ngùi, tự thương cảm trong

nguyên tác ẩn trong các tứ thơ, chỉ lộ rõ trong mỗi từ hàn và đôi chút trong từ thu phong và trận trận Trong bài dịch, các tứ thơ vẫn không đổi, nhưng nỗi xót

xa tăng đậm lên, trải ra trong 5 từ ngữ: cất bước, thẳm, rát, đêm, thu, hàn.

3.2 Ngôn ngữ thơ thường có tính nhiều nghĩa Vì vậy, phân tích từ ngữ trong các văn bản là giúp các em phát hiện ra những nghĩa khác nhau chứa đựng trong từ ngữ đó, từ nghĩa trực tiếp, cụ thể đến các nghĩa gián tiếp, trừu tượng Nguyên tắc để phân tích hiện tượng nhiều nghĩa trong tác phẩm là: bất kỳ từ ngữ được dùng trong trường hợp nào, bất kỳ lớp nghĩa nào, khi phân tích cũng phải bám chắc lấy nghĩa chính, hiểu thật chính xác nó để từ đó dựa vào những quy tắc chuyển nghĩa, dựa vào các quan hệ ngữ nghĩa trong từ nhiều nghĩa mà tìm ra những giá trị nội dung và nghệ thuật ở các nghĩa trên, ở các lớp nghĩa trên

Ví dụ: Cách hoa sẽ dặng tiếng vàng

Dưới hoa đã thấy có chàng đứng trông (Truyện Kiều - Nguyễn Du)

Có nắm được tác dụng chỉ sự xuất hiện trước thời hạn bình thường của các cặp phó từ mới đã, vừa đã, chợt đã thì mới hiểu được ý vị và sự dí dỏm của

Nguyễn Du trong câu thơ trên Nàng Kiều đánh tiếng gọi chàng Kim ngày gia đình đi vắng, cách hoa, tức là cách vườn, cách tường Nàng là cô gái đẹp, tiếng phải trong, dịu dàng Và là cô gái dưới chế độ phong kiến, phải giữ ý tứ nhiều Cho nên, có gọi to lắm cũng chỉ đến "dặng tiếng vàng" mà thôi Thế mà mới

"dặng" xong, chàng Kim đã hiện ngay dưới hoa Nghĩa là sự xuất hiện của chàng Kim sớm hơn lẽ thường Chỉ có thể giải thích sự "đốt cháy giai đoạn" này bằng một lý do: chàng Kim đã chực sẵn ở đó từ lâu rồi, có lẽ "từ phen đá biết tuổi vàng" anh chàng này quên ăn quên ngủ, suốt ngày vơ vẩn dưới gốc cây bên vườn Thuý để đợi trông

3.3 Như đã biết, từ ngữ trong một thời đại thường nằm trong một trường liên tưởng nhất định Việc đối chiếu từ ngữ đang phân tích với hệ thống hình ảnh và những liên tưởng của cả một thời kỳ với từ đó cũng là một cách khai thác giá trị biểu thái của từ Nhờ những quan hệ liên tưởng này, từ ngữ có sức khơi gợi rất lớn Một từ ngữ đã là trung tâm của một trường liên tưởng thì giống như một nút bấm, như một kích thích, chỉ cần đọc nó lên là bật ngay dậy trong lòng người đọc cả một luồng xúc động sâu xa Những từ như: chiều, mùa thu, sông, bến đò, hoàng hôn trong thơ cũ một thời là như thế Bởi vậy, khi giảng thì người thầy phải biết khơi dây cái mạch liên tưởng này để giúp học sinh hiểu rõ hơn, sâu hơn về từ ngữ đó

Ví dụ: "Bước tới đèo Ngang bóng xế tà" hay "Trời chiều bảng lảng bóng hoàng hôn" trong thơ của Bà huyện Thanh Quan đã khơi gợi trong lòng người cái buồn man mác, da diết, khôn nguôi

3.4 Tác phẩm văn học chân chính phải bắt nguồn từ cuộc sống Một trong các yêu cầu của việc dùng từ là tính chính xác Nói chung, các tác giả chỉ dừng lại ở những từ ngữ mà mình cho rằng đã phản ánh được đúng cái thực tế bên ngoài

và bên trong con người định miêu tả Bởi vậy một nguyên tắc nữa chi phối sự phân tích từ ngữ là tái hiện lại cuộc sống làm cơ sở cho từ ngữ định phân tích Trước hết là cuộc sống bên ngoài

Ví dụ: Bài thơ "Đoàn thuyền đánh cá" của Huy Cận mở đầu bằng câu "Mặt trời xuống biển như hòn lửa" Đối với người Việt Nam thường thì buổi chiều, mặt trời "xuống núi", bởi vì nước Việt Nam tựa lưng vào miền núi phía tây mà ngoảnh mặt ra phía đông Thành ra cách nói "mặt trời xuống biển" rất bất ngờ Song đó là cách nói rất thực Bởi vì lúc này, vị trí của đoàn thuyền đã ở giữa biển cả ven một hòn đảo nào đó Đã ở giữa biển thì mặt trời mọc hay lặn đều trên mặt biển Câu thơ mở đầu dẫn ra cảnh trời nước mênh mông, bốn bề bao phủ lấy cái đoàn thuyền đánh cá nhỏ nhoi, bé bỏng Không nói lên được cái thực đó thì làm sao hiểu được câu thơ? Và rồi sẽ không bắt được cái tứ chung gây niềm hứng khởi cho tác giả khi sáng tác: dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, biển

cả mất quyền chế ngự, đêm biển cả không còn rùng rợn Biển cả không còn là nấm mồ chung của những người sống nhờ nó mà đã là ngôi nhà lớn thân quen:

"Sóng đã cài then đêm sập cửa"

Quan trọng hơn nhiều là cái thực nội tâm Tác giả khi viết là đã cố gắng theo sát quá trình tâm lý tự nhiên của con người của nhân vật trước sự kiện Mà xét cho đến cùng cái quan trọng trong tác phẩm chưa phải là bản thân sự vật, sự kiện mà là con người trước sự vật, sự kiện Cho nên cảnh, việc, trong tác phẩm bao giờ cũng được tác giả gắn với một tâm hồn Cảnh, vật, việc trong tác phẩm chỉ có lý do tồn tại trong tác phẩm khi chúng có hồn người.Cho nên tái hiện cuộc sống nội tâm sau từ ngữ chính là tái hiện cái quá trình tâm lý, cái lòng người thể hiện ra trong đó