SKKN vat ly THCSviệc dạy học vật lý là “ tích cực hoá tư duy học sinh trong giờ vật lý ” SKKN vat ly THCSviệc dạy học vật lý là “ tích cực hoá tư duy học sinh trong giờ vật lý ” SKKN vat ly THCSviệc dạy học vật lý là “ tích cực hoá tư duy học sinh trong giờ vật lý ” SKKN vat ly THCSviệc dạy học vật lý là “ tích cực hoá tư duy học sinh trong giờ vật lý ” SKKN vat ly THCSviệc dạy học vật lý là “ tích cực hoá tư duy học sinh trong giờ vật lý ”
Trang 1LỜI NÓI ĐẦU
iệc vận dụng đúng và phù hợp các phương pháp dạy học theo đặc thùcủa môn sẽ đem lại hiệu quả cao cho quá trình dạy học Trong cácnăm học gần đây với việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cựchoá hoạt động tư duy của học sinh gắn liền với việc vận dụng linh hoạt cácphương pháp dạy học, đặc biệt là phương pháp dạy học nêu vấn đề đã đemlại kết quả tốt với học sinh
V
Để thực hiện được điều đó thì mỗi giáo viên phải không ngừng học tập
và rèn luyện nhằm nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, tay nghề Từ đómới có thể kết hợp và áp dụng được các phương pháp dạy học một cách phùhợp đối với các môn học thực nghiệm
việc vận dụng sáng kiến này vào dạy học cũng không tránh khỏinhững thiếu sót, rất mong được sự tham gia đóng góp ý kiến của hội đồngkhoa học các cấp
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Trang 2Phần I ĐẶT VẤN ĐỀ
1 Lí do chọn sáng kiến
Trong giai đoạn công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước hiện nay cầnphải có những con người có kiến thức, có trình độ, có khả năng tiếp cận vớikhoa học kỹ thuật hiện đại Muốn như vậy ngay từ đầu các cấp học các giáoviên cần phải trang bị cho học sinh những kiến thức, tri thức cơ bản nhất,trang bị cho các em từ ý thức học tập, năng lực tự học, tự trau rồi, tìm kiếmkiến thức Trên cơ sở đó các em có thể vận dụng linh hoạt những kiến thức
đã học, đã thu hoạch vào cuộc sống sản xuất và lao động
Với yêu cầu trên mỗi giáo viên ngoài việc truyền thụ kiến thức cho họcsinh, giáo viên còn phải hình thành cho học sinh năng lực hoạt động, nănglực tư duy sáng tạo Giúp các em biết vận dụng kiến thức, thu thập kiến thức
Từ đó sử lí được các vấn đề đặt ra trong khoa học kỹ thuật và đời sống mộtcách hợp lí nhất, hiệu quả nhất
Trong chỉ thị của bộ giáo dục và đào tạo về nhiệm vụ toàn ngành đã chỉ
rõ “… Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp ở bài học - cấp học vàngành học …” Mục tiêu của giáo dục phổ thông hiện nay là: Hình thành vàcủng cố kiến thức, kỹ năng để tạo ra bốn năng lực chủ yếu sau:
Trang 3Việc phát triển tư duy sáng tạo của học sinh đã trở thành một trong nhữngnhiệm vụ chủ yếu của việc dạy học.
Nhờ đặc điểm của vật lý học và mối liên hệ chặt chẽ vật lý học với nhữngtiến bộ khoa học kỹ thuật, mà việc giảng dạy vật lý ở trường phổ thông tạo rarất nhiều khả năng để tích cực hoá tư duy của học sinh trong quá trình dạyhọc
Chính vì vậy một biện pháp tác động có hiệu quả nhất trong việc dạy họcvật lý là: “ Tích cực hoá tư duy học sinh trong giờ vật lý ”
Trong chương trình Vật lý THCS dạy học theo hướng tích cự hoá hoạtđộng của học sinh không có nghĩa là loại bỏ các phương pháp dạy học hiện
có và thay vào đó là các phương pháp mới ( phương pháp hiện đại ) Cácphương pháp dạy học truyền thống, với nét đặc trưng cơ bản là cung cấpnhững tri thức khoa học dưới dạng có sẵn đều có mặt tích cực của nó Nếugiáo viên biết cách tìm cách cải tiến để phát huy tính tích cực, chủ động,sáng tạo của học sinh trong giờ học tập thì sẽ làm cho học sinh suy nghĩnhiều hơn, làm việc nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn so với hiện nay
Vấn đề này đã có rất nhiều tài liệu tham khảo của nhiều tác giả khácnhau Hầu hết đều đáp ứng được yêu cầu tích cực hoá tư duy của học sinhtrong giờ vật lý Song nhìn chung thường mang tính định hướng, chưa cụ thểđối với các dạng bài học
Xuất phát từ tầm quan trọng của việc tích cực hoá tư duy học sinh trong
gờ học Vật lý nhằm giúp học sinh của trường THCS có phương pháp họctập tốt, lĩnh hội được toàn bộ các kiến thức trong các giờ học, từ đó vận dụngđược vào trong cuộc sống một cách thiết thực và có hiệu quả tôi đã chọn và
áp dụng sáng kiến: “ Tích cực hoá tư duy học sinh trong giờ vật lý học ”.
2 Đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Tích cực hoá tư duy học sinh
Trang 4- Phạm vi nghiên cứu: 29 học sinh lớp 7A trường THCS Kim Đức
- Thời gian thực hiện: Năm học 2011 - 2012
3 Phương pháp tiến hành sáng kiến
- Nghiên cứu lí luận: Cụ thể nghiên cứu về các vấn đề:
+ Tâm lý học sinh
+ Điều kiện học tập và phương pháp học của học sinh
+ Định hướng về đổi mới phương pháp dạy học vật lý THCS
+ Phương pháp tiến hành thí nghiệm vật lý
- Phương pháp điều tra sư phạm
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm
4 Ứng dụng của sáng kiến
Sáng kiến được dùng cho cán bộ giáo viên và học sinh trường THCSKim Đức
Phần II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 Cơ sở lý luận của vấn đề
Trong giáo dục hoạt động cơ bản là dạy và học Trong đó hoạt động dạyhọc không chỉ đơn thuần là cung cấp cho các em kiến thức, và kinh nghiệm
xã hội mà còn góp phần tích cực vào việc hình thành và phát triển nhân cáchcủa học sinh theo mục tiêu đào tạo
Mục tiêu của bài viết này là tôi muốn giúp học sinh từ những học sinh cólực học trung bình, thậm chí học sinh yếu đến những học sinh, khá giỏi đềutích cực và ham học tập, biết vận dụng phương pháp học tập có hiệu quả nhấtđối với bản thân Qua đó học sinh nắm được vững vàng kiến thức vật lý, rènkhả năng tư duy lô gíc và lý luận thực tế Hơn nữa rèn tính năng động, sángtạo, cách làm việc khoa học Đó là những phẩm chất của người khoa học,phải được hình thành ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường
Trang 52 Thực trạng về việc tích cực hoá tư duy học sinh trong giờ vật lý ở trường THCS Kim Đức
Mỗi môn học có một đặc trưng riêng Môn vật lý là một môn khoa họcthực nghiệm Các vấn đề mà môn vật lý nghiên cứu đều là những vấn đề liênquan đến các hiện tượng, quy luật, trong cuộc sống, trong lao động Nắmđược khoa học kỹ thuật vừa giúp cho học sinh có cơ sở để đạt được nhữngmục đích, yêu cầu đã đề ra ở trên, đồng thời giúp các em có điều kiện pháttriển tốt hơn, hoà nhập được trong tương lai
- Là môn học đã được đổi mới chương trình và phương pháp dạy học, do
đó bản thân đã vận dụng một cách linh hoạt phương pháp mới trong quátrình dạy học
- Học sinh ngoan ngoãn, lễ phép với thầy cô giáo, một số em có sự vươnlên trong học tập
Trường THCS Kim Đức thuộc trường điều kiện kinh tế của dân còn thấp,trình độ dân trí không đều, khả năng tiếp thu kiến thức còn nhiều hạn chế.Học sinh chưa có phương pháp học tập, lười tư duy trong các giờ học Đặcbiệt là học sinh lớp 7
Điều kiện học tập, đi lại của học sinh còn nhiều khó khăn, thiếu thốn
- Cơ sở vật chất còn thiếu: trang thiết bị phục vụ cho dạy và học chưađầy đủ
- Giáo viên giảng dạy có 28 đồng chí ở các chuyên môn khác nhau
Trang 6- Đối với môn học: Vật lí là môn khoa học thực nghiệm khó, cần phải đi
từ các thí nghiệm để phát hiện sự vật hiện tượng Từ đó phân tích, rút ranhận xét, kết luận, hình thành kiến thức Song vẫn có một số giáo viên chưađịnh hướng được phương pháp dạy đặc thù của bộ môn
- Đối với học sinh lớp 7:
+ Trong năm học trước chưa được giáo viên định hướng về việc tích cựchoá tư duy trong giờ học Vật lý
+ Học sinh trong lớp không đồng đều, có sự chênh lệch về nhận thức rất
rõ rệt Đặc biệt nhận thức về môn học tự nhiên (Toán, Lý, Hóa) Lý do là các
em chưa biết phương pháp học tập, rỗng kiến thức nên sinh ra chán học,không muốn đầu tư thời gian, tâm huyết vào việc tìm tòi khám phá Khôngchỉ vậy mà còn cómột số học sinh chưa yêu thích môn học Điều đó thể hiện
ở một số kết quả khảo sát đầu năm đối với bộ môn Vật lý như sau:
- Khảo sát chất lượng đầu năm:
3 Giải pháp - Biện pháp thực hiện
Để khắc phục được thực trạng trên trong năm học 2011 – 2012 Tôi đãnghiên cứu, phân loại và áp dụng một số phương pháp dạy học nhằm tíchcực hoá học tập của học sinh trong chương trình Vật Lí lớp 7 Các phươngpháp này được vận dụng phù hợp cho từng bài dạy và đã đem lại một hiệu
Trang 7quả tích cực đối với giáo viên và học sinh của trường THCS Kim Đức CácPhương pháp đó là:
- Phương pháp thí nghiệm Vật Lý
- Phương pháp thực nghiệm Vật Lý
- Phương pháp dạy học theo nhóm
- Phương pháp dạy một hiện tượng Vật Lý
- Phương pháp dạy một đại lượng Vật lý
- Phương pháp dạy một định luật Vật Lý
- Phương pháp dạy tiết bài tập Vật Lý
Với các phương pháp đó cần phải áp dụng phù hợp cho các bài dạy.Không chỉ vậy còn phải thực hiện theo đúng quy trình thì mới đem lại hiệuquả cao
+ Xử lí các kết quả thu được từ thí nghiệm, rút ra mối quan hệ giưa cácquan sát, giữa các số liệu, lập biểu đồ, đồ thị… Từ đó phát biểu kết luận vàrút ra kiến thức mới
- Lưu ý: Với phương pháp này phải chuẩn bị thí nghiệm trước khi đưa thínghiệm vào dạy học, cần nghĩ tới các thí nghiệm không thành công, từ đótìm ra nguyên nhân khắc phục
Trang 8+ Tiếp theo giáo viên đề nghị học sinh nêu giả thuyết dưới dạng một dựđoán khoa học Giả thuyết này cần được kiểm tra bằng thí nghiệm Nếu giảthuyết quá khó đối với học sinh thì giáo viên có thể nêu giả thuyết.
+ Học sinh đưa ra phương án thí nghiệm kiểm tra giả thuyết Nếu giảthuyết khó thì giáo viên mô tả phương án
+ Tiến hành thí nghiệm theo phương án dã đề ra Từ kết quả thí nghiệmxác nhận hoặc bác bỏ giả thuyết Nếu giả thuyết bị bác bỏ thì phải xây dựnglại, còn nếu được xác nhận thì phát biểu thành định luật hoặc hình thành một
* Phương pháp dạy học theo nhóm
- Quy trình dạy học: Gồm 3 giai đoạn:
+ Giai đoạn giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm
Giai đoạn này được thực hiện cho cả lớp, bao gồm những hoạt động:
Trang 91 Giới thiệu chủ đề chung, nhiệm vụ chung, những chỉ dẫn cần thiếtthông qua thuyết trình, đàm thoại hay làm mẫu.
+ Giai đoạn trình bày kết quả làm việc của mỗi nhóm và đánh gia kết quả:Giai đoạn này đại diện mỗi nhóm trình bày kết quả làm việc của nhóm mìnhtrước lớp Kết quả trình bày được cả lớp đánh giá và rút kinh nghiệm, từ đórút ra kết luận cho việc học tập tiếp theo
* Lưu ý: Để thực hiện được tốt mỗi giáo viên phải nắm vững phương phápnày, phải có năng lực lập kế hoạch và năng lực tổ chức Với học sinh phảiđược định hướng và làm việc thường xuyên
VD: Dạy học trích đoạn “ Các nhóm tiến hành TN tìm hiểu hiện tượngphản xạ, lớp 7 ”
- Giao nhiệm vụ:
+ Tiến hành TN chiếu tia sáng tới một gương phẳng Tăng dần góc tới để
so sánh độ của góc phản xạ so với góc tới lớn
+ Chia HS thành các nhóm
+ Cung cấp dụng cụ thí nghiệm cho các nhóm: Dụng cụ gồm một nguồntại ra chùm sáng hẹp song song, một tấm bìa mỏng trên có chia độ Nếu sửdụng nguồn tạo chùm sáng song song hẹp là bút lade phải không được chiếuvào người khác Khi tiến hành song GV phải thu lại ngay bút lade này
Trang 10+ Làm việc theo nhóm: Từng nhóm phân công người thực hiện các côngviệc sau: Một học sinh kẻ bảng ghi kết quả, một học sinh chiếu tia sáng tớigương phẳng góc tới tăng dần, các học sinh khác quan sát vị trí của tia phản
xạ Từng nhóm tiến hành TN và hoàn thành bảng kết quả quan sát
+ Trình bày kết quả làm việc của mỗi nhóm và đánh giá kết quả: Một vàinhóm trình bày kết quả trước lớp, các nhóm khác nhận xét Giáo viên tổnghợp kết quả
* Phương pháp dạy một hiện tượng Vật Lí
- Quy trình dạy học:
Việc hình thành một khái niệm về hiện tượng Vật lí trong dạy học có thểtheo kiểu dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, phương pháp thựcnghiệm… nhưng nhìn chung, trải qua các giai đoạn sau:
+ Giáo viên gợi lại kinh nghiệm sống của học sinh, tiến hành thí nghiệm,tốt
nhất là tổ chức cho các nhóm học sinh tiến hành thí nghiệm để học sinh cóđược những biểu tượng rõ ràng, chính xác về hiện tượng đang nghiên cứu.+ Trên cơ sở những biểu tượng này của học sinh, bằng những câu hỏiđịnh hướng hợp lí, giáo viên hướng dẫn học sinh phát hiên được những dấuhiệu chung, bản chất của hiện tượng
+ Học sinh kiểm tra kết luận thông qua các quan sát và thí nghiệm khác.+ Diễn đạt kết luận thu được thành định nghĩa hiện ttượng được nghiêncứu
* Lưu ý: Khái niệm về hiện tượng vật lí mới chỉ đề cập tới mặt định tínhcủa hiện tượng vật lí
* Phương pháp dạy học một đại lượng vật lí:
- Quy trình thực hiện:
+ Giai đoạn 1: Phát hiện đặc điểm định tính của đại lượng vật lí
Trang 11Bằng cách gợi lại kinh nghiệm sống của học sinh, tiến hành một thínghiệm đơn giản, giải thích một bài tập vật lí… Giáo viên tạo tình huốngtrong đó xuất hiện tính chất mới của sự vật, hiện tượng không thể mô tả, lígiải bằng các đại lượng vật lí đã biết, bắt buộc phải đưa ra một đại lượng vật
lí mới Lúc đó, học sinh hiểu rõ việc đưa ra đại lượng mới để làm gì, để đặctrưng cho tính chất mới nào của sự vật, hiện tượng Trả lời được câu hỏi đóchính là đã phát hiện được đặc điểm định hướng của đại lượng vật lí
+ Giai đoạn 2: Làm sáng tỏ đặc điểm định lượng của đại lượng vật lí.Đặc điểm định lượng của đại lượng vật lý thường được biểu diễn bằngmột biểu thức toán học liên hệ giữ đại lượng mới với đại lượng cũ đã biết.Trong dạy học vật lí có hai cách để tìm ra đặc điểm định lượng của đại lượngvật lí mới
Cách 1: Nếu đã biết trrước đặc điểm định tính của đại lượng vật lí mới,giáo viên hướng dẫn học sinh xuất phát từ đặc điểm định tính đó, phân tíchmối liên hệ giữa đại lượng mới với các đại lượng cũ để tìm ra một biểu thứcđịnh lượng giữa các đại lượng cũ Biểu thức này có giá trị càng lớn khi tínhchất mới của sự vật, hiện tượng có biểu hiện càng mạnh và ngược lại
Cánh 2: Nếu chưa biết trước đặc điểm định tính của đại lượng thì phải sửdụng những đại lượng và định luật đã biết để khảo sát một hiện tượng mới vàtìm được một biểu thức luôn luôn có giá trị không đổi khi các đại lượng cómặt trong biểu thức đó thay đổi Giá trị của biểu thức này chỉ phụ thuộc vàobản thân sự vật, hiện tượng, mà không phụ thuôc vào điều kiện bên ngoài.Phân tích biểu thức đó, ta sẽ biết được biểu thức đó đặc trưng cho tính chấtnào của sự vật, hiện tượng, nghĩa là tìm được đặc điểm định tính của đạilượng vật lí mới Khi đó, quá trình xây dựng đại lượng vật lí thường đi liềnvới xây dựng một đại lượng vật lí khác, một định luật vật lí hoặc môt quy tắcvật lí
Trang 12+ Giai đoan 3: Định nghĩa đại lượng vật lí.
Định nghĩa đại lượng vật lí có nghĩa là nêu cả đặc điểm định tính và đặcđiểm định lượng của đại lượng của đại lượng vật lí
Đối với các đại lượng vật lí mà đặc điểm định tính của nó về sau mớiđược làm sáng tỏ thì trong định nghĩa đại lượng vật lí, ta chỉ nêu đặc điểmđịnh lượng của nó
+ Giai đoạn 4: Xác định đơn vị đo đại lượng vật lí
Ngoài các đơn vị cơ bản, mọi đơn vị đều được xác định dựa trên biềuthức định nghĩa của đại lượng
Sau khi xác định được đọ vị đo phải định nghĩa đon vị đo
+ Giai đoạn 5: Vân dụng đại lượng vật lí
Trong giai đoạn này, học sinh vận dụng các kiến thức vừa học để giảithích những sự vật hiện tượng cụ thể trong đời sống và sản xuất, dự đoánnhững dấu hiệu, hiện tượng có thể cảm nhận được trong thực tiễn bằng giácquan, có thể đo lường cụ thể và giải các bài tập tính toán
* Phương pháp dạy học một định luật định lí
+ Từ bảng, lập đồ thị biểu diễn mối quan hệ phụ thuộc giũa hai đại lượng
Từ đó suy luận lô gíc và toán học để tìm ra mối quan hệ định lượng giữa haiđại lượng
Trang 13+ Nếu định luật phản ánh mối quan hệ giữa nhiều đại lượng thì lại lặp lạithí nghiệm tương tự đối với một cặp đại lượng khác và suy luận về mối quan
hệ định lượng giữa cặp đại lượng này
+ Cuối cùng, tiến hành tổng hợp, khái quát hoá và suy luận toán học, trên
cơ sở mối quan hệ định lượng giữa các cặp đại lượng đã tìm được, để đi tớitổng quát giữa các đại lượng được đề cập trong định luật được khảo sát.+ Phát biểu định luật, viết công thức biểu thị mối quan hệ giữa các đạilượng
+ Áp dụng định luật cho một số trường hợp cụ thể, từ đơn giản đến phứctạp
- Lưu ý: Nên tìm cách giúp đỡ học sinh trong quá trình tổng hợp, khái quáthoá, suy luận quy nạp cũng như suy luận toán học trong thí nghiệm Giáoviên cần đầu tư suy nghĩ các giải pháp sư phạm phù hợp với từng đối tượnghọc sinh
* Phương pháp dạy tiết bài tập vật lí
- Quy trình:
+ Ôn lại các kiến thức cần vận dụng để giải bài tập
+ Giáo viên lựa chọn các bài tập để giải trong tiết học:
Bài tập từ đơn giản đến phức tạp
Các bài tập địng tính, các bài tập tính toán, các bài tập trắc nghiệm và bàitập tự luận
Các bài tập thường có nhiều cách giải khác nhau
Các bài tập để ra thêm cho học sinh khá giỏi
+ Đầu giờ cho học sinh giải khoảng 10 câu trắc nghiệm trong 15 phút.Sau 10 phút cho 10 học sinh khác nhau trả lời kết quả, mỗi học sinh cho biếtđáp số một câu Sau đó cho học sinh nhận xét