sđsdViệc sử dụng đồ dùng dạy học trong các tiết học là cần thiết đối với sự tiếp thu của học sinh. Nhất là với vấn đề đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, trong tôi nảy sinh ý tưởng nâng cao chất lượng dạy và học bằng cách sử dụng đồ dùng dạy học như thế nào để có hiệu quả cao phục vụ đổi mới phương pháp dạy học. Đó là một giải pháp bước đầu, nhằm tháo gỡ những vướng mắc về việc sử dụng đồ dùng dạy học trong các giờ học ở trường THCS
Trang 1MỤC LỤC PHẦN I: MỞ ĐẦU
I Lý do chọn đề tài……… trang 2
II Mục đích nghiên cứu……… trang 3 III Đối tượng nghiên cứu……… trang 3
IV Phương pháp nghiên cứu……… trang 4
PHẦN II: NỘI DUNG
I Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm……… trang 5
II Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm… …… trang 5 III Vận dụng nội dung dạy họctích hợp, liên môn vào bài 14 “Việt Nam sau chiến tranh thế giới thứ nhất”, sách giáo khoa lịch sử lớp 9……… … trang 6
1 Về kiến thức……… trang 6
2 Về kĩ năng, học sinh rèn luyện các kĩ năng……… trang 6
3 Về thái độ: ……… trang 6
4 Nội dung, hình thức và phương pháp tổ chức bài học ………… trang 7
IV Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm ……… trang 15
PHẦN III: KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
1 Kết luận ……….… trang 16
2 Kiến nghị ……… trang 16 Phụ lục ……… trang 17
Trang 2PHẦN I: MỞ ĐẦU
I Lý do chọn đề tài.
Nói đến vai trò của thiết bị dạy học V.P.Golov đã nêu rõ: “phương tiện dạy học là một trong những điều quan trọng nhất để thực hiện nội dung giáo dưỡng, giáo dục và phát triển học sinh trong quá trình dạy học”
Nghị quyết 40/2000/QH của Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đã nêu rõ: “Đổi mới chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy và học phải được thực hiện đồng bộ với nâng cấp và đổi mới trang thiết bị dạy học”
Thiết bị dạy học gồm 2 nhóm: Thiết bị dạy học truyền thổng gồm bảng, tranh vẽ, mô hình, vật thật, bản đồ, sơ đồ… và thiết bị dạy học hiện đại gồm đầu đĩa CD, VCD, máy tính, máy chiếu đa năng Việc kết hợp hài hoà các thiết
bị dạy học truyền thống và thiết bị dạy học hiện đại sẽ tạo hứng thú, tăng hiệu quả học tập cho học sinh và giảm sự vất vả cơ bản của giáo viên trong quá trình giảng dạy
Thiết bị dạy học giúp học sinh hiểu nõ hơn về bản chất của mọi khái niệm trừu tượng, là cơ sờ khoa học minh chứng có sức thuyết phục, là sự vật trực quan sinh động nhất, giúp việc học trở nên nhẹ nhàng, hiệu quả
Nhưng thục tế cho thấy, ở nhiều trường trung học cơ sở hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học còn nhiều hạn chế, mà một trong các nguyên nhân là sổ đông giáo viên thiếu nhiệt tình, trách nhiệm chưa cao, thiếu kĩ năng sử dụng thiết bị dạy học Mặt khác, các nhà trường chưa được cung ứng thiết bị dạy học một cách đầy đủ, có hệ thống, đặc biệt là các thiết bị dạy học hiện đại
Việc sử dụng thiết bị dạy học làm tăng cường nhịp độ trình bày tài liệu và chuyền tải thông tin, giúp học sinh say mê học tập Thiết bị dạy học cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về hiện tượng, đối tượng được phản ánh, nâng cao tính trực quan cho quá trình dạy và học Thiết bị dạy học cũng làm giảm nhẹ cường độ lao động sư phạm của người dạy và người học Với những ưu điểm
của thiết bị dạy học, tôi chọn đề tài “Một số phương pháp sử dụng thiết bị
Trang 3dạy học nhằm giúp học sinh học tốt môn lịch sử ở trường PTDT Bán Trú THCS Sơn Điện” làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm năn học 2017-2018
Tuy nhiên, thiết bị dạy học với phạm trù rộng với nhiều chủng loại, danh mục như qui định của Bộ giáo dục và đào tạo, vì vậy trong khuôn khổ của một sáng kiến kinh nghiệm tôi chỉ đi sâu vào khai thác lĩnh vực sơ đồ, biểu đồ có trong sách giáo khoa và sách giáo khoa chưa đề cập
II Mục đích nghiên cứu.
Dạy học là một nghề sáng tạo Người giáo viên khi đứng trên bục giảng luôn gặp những vấn đề và tình huống thật phong phú, đa dạng, đòi hỏi phải có cách sử lý, giải quyết sáng tạo.Trong khi sử dụng đồ dùng dạy học nhiều câu hỏi
về nội dung kiến thức, và phương pháp dạy học được đặt ra từ thực tế trên lớp, đòi hỏi mỗi giáo viên phải tìm lời giải đáp nhằm phục vụ cho yêu cầu nâng cao chất lượng giảng dạy Việc sử dụng đồ dùng dạy học trong các tiết học là cần thiết đối với sự tiếp thu của học sinh Nhất là với vấn đề đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, trong tôi nảy sinh ý tưởng nâng cao chất lượng dạy và học bằng cách sử dụng đồ dùng dạy học như thế nào để có hiệu quả cao phục vụ đổi mới phương pháp dạy học Đó là một giải pháp bước đầu, nhằm tháo gỡ những vướng mắc về việc sử dụng đồ dùng dạy học trong các giờ học ở trường PTDT bán trú THCS Sơn Điện hiện nay
III Đối tượng nghiên cứu.
Việc thực hiện đề tài “Một số phương pháp sử dụng thiết bị dạy học nhằm giúp học sinh học tốt môn lịch sử ở trường PTDT Bán Trú THCS Sơn Điện” hướng tới đối tượng nghiên cứu là tính khả thi của việc sử dụng thiết bị dạy học
vào quá trình dạy và học của thầy và trò, đáp ứng được yêu cầu của mục tiêu
dạy học theo hướng hiện đại là phát triển năng lực học sinh
Từ tính khả thi của đề tài, bản thân tôi góp phần khẳng định chủ trương của Đảng và Nhà nước, Bộ GD – ĐT là đúng đắn trong việc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục
Trang 4Mặt khác, để thực hiện đề tài, tôi chọn đối tượng học sinh khối 7 là chủ yếu làm thí điểm với số lượng 59 học sinh chia làm 2 lớp
Với việc chọn đối tương học sinh trên, tôi mong muốn việc sử dụng đồ dùng, thiết bị dạy học sẽ làm tăng hứng thú cho học sinh trong việc học tập lịch
sử, giúp các em tìm tòi và khám phá, không còn e ngại với các môn xã hội như lịch sử
IV Phương pháp nghiên cứu.
Để thực hiện đề tài này, bản thân tôi đã áp dụng một số phương pháp như phương pháp so sánh ưu điểm giữa việc áp dụng giảng dạy có sơ đồ, biểu đồ giữa các lớp trong cùng khối môn nhằm rút ra so sánh chất lượng
Phương pháp thu thập và xắp xếp trình tự các sơ đồ, biểu đồ… theo nội dung bài học một cách hợp lý phù hợp với từng nội dung của bài Đặc biệt sử dụng các phương pháp khác như:
Phương pháp thông tin - tái hiện lịch sử: Giáo viên trình bày tài liệu
mới, nhắc lại những kiến thức đã học có liên quan đến việc tiếp thu kiến thức mới Giáo viên chủ yếu trình bày các sự kiện chính xác, được quy định trong chương trình giúp học sinh ghi nhớ thông qua các hoạt động về quá trình tâm lí trong nhận thức và trong một số trường hợp có thể trình bày những tài liệu mới Việc thông tin tái hiện lịch sử được thực hiện bằng trình bày miệng với hệ thống dạy học tương ứng: Tường thuật, miêu tả… và sử dụng đồ dùng trực quan
Phương pháp nhận thức lịch sử: Giáo viên trình bày sự kiện, hiện tượng
trong hình thức tổng quát, trong những mối liên hệ bản chất của nó, giúp học sinh từ biết đến hiểu sâu sắc các sự kiện và quá trình lịch sử Phương pháp nhận thức lịch sử được tiến hành thông qua dạy học nêu vấn đề, nêu câu hỏi có tính chất bài tập nhận thức
Phương pháp tìm tòi nghiên cứu: Phương pháp tìm tòi nghiên cứu được
tiến hành thông qua các hình thức từ thấp đến cao của những công việc học tập như sử dụng sách giáo khoa và tài liệu tham khảo để trả lời các câu hỏi, hoàn thành bài tập, bước đầu tập dượt nghiên cứu một vấn đề lịch sử
Trang 5PHẦN II: NỘI DUNG
I Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Việc học tập Lịch sử, cũng như học tập bất cứ bộ môn nào ở nhà trường đều nhằm cung cấp kiến thức khoa học, hình thành thế giới quan khoa học, phẩm chất đạo đức chính trị cho học sinh
Trong nhiều năm qua Sở Giáo Dục và Đào Tạo Thanh Hoá, Phòng Giáo Dục và Đào Tạo Quan Sơn đã tổ chức, triển khai nhiều lớp tập huấn về việc đổi mới phương pháp dạy học Đây cũng là nội dung được đông dảo giáo viên quan tâm và khẳng định vai trò quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học trong việc nâng cao chất lượng dạy học Bộ môn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ
mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống Cho nên, cùng với các môn học khác, việc học tập Lịch sử đòi hỏi phát triển tư duy, thông minh, sáng tạo Đã có quan niệm sai lầm cho rằng học Lịch sử chỉ cần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghi nhớ các sự kiện - hiện tượng lịch sử là đạt, không cần phải tư duy - động não, không có bài tập thực hành,… Đây là một trong những nguyên nhân làm suy giảm chất lượng môn học
Điều quan trọng nhất trong trong việc đổi mới phương pháp dạy học là thầy dạy thế nào để học sinh động não, làm thay đổi chất lượng hoạt động trí tuệ của học sinh, làm phát triển trí thông minh, trí sáng tạo của các em Hiện nay, trong quá trình dạy học trên lớp, hoạt động trí tuệ chủ yếu của học sinh là ghi nhớ và tái hiện Ở nhà, học sinh tự học dưới dạng học bài và làm bài… nhưng về căn bản đã được hướng dẫn ở trên lớp, nên hoạt động trí tuệ của học sinh vẫn nặng về rèn luyện trí nhớ và khả năng tái hiện Như vậy, rèn luyện năng lực tư duy, khả năng tưởng tượng, sáng tạo phát triển trí tuệ, trí thông minh… của học sinh nói chung, được xem là nhiệm vụ chủ yếu, nhiệm vụ quan trọng nhất của quá trình dạy học hiện đại Vì vậy, then chốt của việc đổi mới phương pháp dạy học là điều chỉnh mối quan hệ giữa tái hiện và sáng tạo, đến việc tăng
Trang 6cường các phương pháp sáng tạo nhằm đổi mới tính chất hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học
II Cơ sở thực tiễn:
Dạy học Lịch sử là dạy những sự gì đã diễn ra trong quá khứ, mỗi bài học đều có rất nhiều sự kiện và khái niệm lịch sử học sinh phải nhớ và hiểu Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chỉ đơn thuần là nhớ kiến thức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kỹ năng tư duy Học sinh chỉ học bài nào biết bài đấy, nhớ các kiến thức lịch sử một cách rời rạc và nhanh quên
Ngoài ra, do quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của môn lịch sử trong đời sống xã hội Một số học sinh và phụ huynh có thái độ xem thường bộ môn lịch sử, coi đó là môn học phụ, môn học thuộc lòng, không cần đầu tư công sức nhiều, dẫn đến hậu quả học sinh không nắm đựơc những sự kiện lịch sử cơ bản, nhớ sai, nhầm lẫn kiến thức lịch sử là hiện tượng khá phổ biến trong thực tế ở nhiều trường
Trong điều kiện hiện nay, việc giảng dạy và học tập bộ môn lịch sử vẫn còn nhiều bất cập như: Chương trình sách giáo khoa khá nặng nề, quá tải về kết cấu các nội dung, về thời lượng của chương trình Chương trình còn nặng về lí thuyết mà rất ít số tiết thực hành và ôn tập (tiêu biểu là chương trình Sử 9 học kì II) Trong mỗi bài dạy lại có quá nhiều sự kiện làm cho học sinh ít hứng thú học lịch sử vì khó nhớ, khó thuộc (bài 28, bài 29 sách giáo khoa lịch sử lớp 9)
Qua nhiều năm giảng dạy lịch sử, bản thân tôi luôn trăn trở để tìm ra những phương pháp giúp học sinh hứng thú học tập bộ môn hơn và đạt kết quả cao hơn Một trong những phương pháp có hiệu quả tôi đã thực hiện gây hứng thú học tập cho học sinh là sử dụng các sơ đồ, biểu đồ tự làm hoặc có trong sách giáo khoa để dạy và củng cố bài học Trên cơ sở đó, bản thân tôi đã chọn đề tài
nhỏ về đổi mới phương pháp dạy học: Một số phương pháp sử dụng thiết bị
dạy học nhằm giúp học sinh học tốt môn lịch sử ở trường PTDT Bán Trú THCS Sơn Điện.
Trang 7III Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Trong những năm qua, mặc dù chương trình và sách giáo khoa đã có thay đổi, điều chỉnh giảm tải nhưng lượng kiến thức trong mỗi bài học vẫn rất nhiều
Đa số học sinh không thể nhớ hết sự kiện lịch sử nếu không hiểu bài Vì thế để
có thể giúp học sinh hiểu bài nhanh chóng giáo viên có thể sử dụng các sơ đồ có sẵn trong sách giáo khoa hoặc tự làm để cụ thể hóa các sự kiện lịch sử và hình thành khái niệm lịch sử cho học sinh Sơ đồ là một loại đồ dùng trực quan quy ước, nếu sử dụng tốt sẽ đem lại hiệu quả cao
Trong đề tài này tôi xin chủ yếu đưa ra những sơ đồ không có sẵn trong sách giáo khoa mà giáo viên tự làm để giúp học sinh nhanh chóng cụ thể hóa kiến thức, tạo biểu tượng lịch sử và củng cố bài học
IV Các biện pháp
Trong dạy học lịch sử, do không trực tiếp quan sát các sự kiện nên phương pháp trực quan góp phần quan trọng trong việc tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các sự kiện nhằm nâng cao chất lượng dạy học Đồ dùng trực quan có nhiều loại trong đó sơ đồ thuộc loại đồ dùng quy ước Nhiều bài dạy lịch sử có rất nhiều thông tin và sự kiện học sinh không thể nhớ hết, nhưng GV
hệ thống bằng sơ đồ thì bài học sẽ trở nên ngắn gọn và dễ hiểu Qua thực tế giảng dạy nhiều năm bản thân xin đưa ra một số kinh nghiệm nhỏ trong việc sử dụng các sơ đồ để dạy học bộ môn lịch sử Quá trình thực hiện như sau :
Xác đinh các loại sơ đồ :
* Loại sơ đồ có sẵn trong sách giáo khoa : Giáo viên sử dụng sơ đồ để
khai thác khả năng tư duy của học sinh, chứ không nên dùng sơ đồ để minh họa
* Loại sơ đồ không có sẵn trong sách giáo khoa :
1 Sử dụng sơ đồ để cụ thể hóa kiến thức tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh trong giờ học :
Ví dụ 1 : Khi dạy bài 2- Lịch sử lớp 7 Bài “Sự suy vong của chế dộ phong
kiến và sự hình thành chủ nghĩa tư bản ở Châu Âu” GV giảng đến phần sự hình
thành chủ nghĩa tư bản ở Châu Âu có thể giúp học sinh từ những kênh chữ trong
Trang 8sách giáo khoa vẽ sơ đồ về sự hình thành 2 giai cấp mới trong xã hội phong kiến, sau đó GV kết luận bằng sơ đồ của mình như sau :
Nhìn vào sơ đồ học sinh sẽ dễ dàng nhận thấy 2 giai cấp mới là Tư sản và
vô sản được hình thành từ những tầng lớp nào trong xã hội phong kiến bằng một
sơ đồ trực quan rất dễ nhớ và dễ hiểu Giai cấp tư sản được hình thành từ các chủ xưởng, chủ đồn điền, thương nhân giàu có Còn giai cấp vô sản được hình thành từ các nông nô và nô lệ da đen Sự hình thành 2 giai cấp mới là cơ sở dẫn đến sự hình thành mâu thuẫn mới và một xã hội mới thay cho xã hội phong kiến
Ví dụ 2: Khi dạy bài 4- Lịch sử 7: TRUNG QUỐC THỜI PHONG KIẾN
Đây là dạng bài không có sơ đồ được vẽ sẵn trong sách giáo khoa, không yêu cầu học sinh kĩ năng vẽ sơ đồ, mục tiêu của bài học làm cho học sinh hiểu rõ được sự phân hoá và hình thành của các tầng lớp xã hội dưới sự tác động của các hình thức sản xuất mới, nhưng để đạt được mục đích này giáo viên lại cần thiết phải sử dụng đến phương tiện trực quan có hiệu quả nhất đó là sơ đồ
Bước 1: Cho học sinh đọc kênh chữ ở sách giáo khoa
Bước 2: GV treo sơ đồ phân hoá xã hội phong kiến trên bảng đen
Chủ xưởng, chủ đồn
điền, thương nhân giàu
có.
GIAI CẤP TƯ SẢN
Nông nô và nô lệ da
Trang 9SƠ ĐỒ PHÂN HOÁ XÃ HỘI PHONG KIẾN TRUNG QUỐC (TK III TCN) Bước 3: Học sinh dựa vào sơ đồ hoạt động nhóm trả lời các câu hỏi sau:
?Xã hội phong kiến Trung Quốc có những giai cấp nào? Các giai cấp này được hình thành như thế nào?
Bước 4: Đại diện học sinh trong nhóm lên bảng dựa vào sơ đồ để trả lời Bước 5: HS nhận xét, bổ sung GV kết luận, HS tự ghi kiến thức vào vở
Từ việc tiếp nhận thông tin bằng kênh chữ giáo viên đã tăng cường tính
cụ thể, tính hình ảnh của các thông tin về các hiện tượng xã hội bằng sơ đồ giúp học sinh dễ tiếp thu nội dung, bản chất hiện tượng xã hội Sơ đồ trên giúp học sinh hiểu rõ nội dung và những đặc trưng cơ bản, sự phân biệt giai cấp trong xã hội Trung Quốc vào thế kỉ III TCN.Trong quá trình sử dụng sơ đồ phân hoá xã hội giáo viên đã làm cho học sinh thấy rõ mối quan hệ của các giai cấp xã hội bằng các đường dẫn có mũi tên trong sơ đồ: Địa chủ có nguồn gốc từ tầng lớp quý tộc và nông dân giàu có, họ là những người có nhiều ruộng đất Nông dân lĩnh canh là những người nông dân nghèo không có ruộng đất, phải làm thuê cho địa chủ và nộp tô cho địa chủ nên khổ cực hơn cả nông dân tự canh Qua cách phân tích dẫn dắt vấn đề giáo viên đã hình thành khái niệm và giúp học sinh có thể hiểu sâu nội dung khái niệm “địa chủ”, “nông dân lĩnh canh”, nắm được mối
Quý tộc
ĐỊA CHỦ
Nông dân
công xã
Nông dân giàu Nông dân tự canh Nông dân nghèo
NÔNG DÂN LĨNH CANH
Trang 10quan hệ giữa địa chủ và nông dân lĩnh canh- hai giai cấp cơ bản của xã hội phong kiến phương Đông
Ví dụ 3: Khi dạy bài 10- Lịch sử 7: NHÀ LÝ ĐẦY MẠNH CÔNG CUỘC
XÂY DỰNG ĐẤT NƯỚC
Đây là dạng bài không có sơ đồ được vẽ sẵn ở sách giáo khoa nhưng qua phần kênh chữ giáo viên yêu cầu học sinh kĩ năng vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền
ở trung ương và địa phương thời Lý, yêu cầu này được đưa vào câu hỏi cuối mục 1 của sách giáo khoa (tr 36):
Em hãy vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý.
Để thực hiện mục tiêu rèn luyện kĩ năng này tôi đã tổ chức hoạt động dạy học như sau:
Bước 1: Học sinh đọc kênh chữ ở sách giáo khoa trang 36 “Năm 1054 huyện, hương.”
Bước 2: Cho học sinh hoạt động theo 6 nhóm, dựa trên thông tin của kênh chữ để vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý
Bước 3: Đại diện các nhóm vẽ sơ đồ trên bảng và trình bày tổ chức chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý bằng ngôn ngữ nói
Bước 4: Học sinh nhận xét, bổ sung hoàn chỉnh phần sơ đồ, giáo viên kết luận, đánh giá hoạt động của học sinh
Bước 5: HS quan sát tự vẽ sơ đồ vào vở
Với hình thức tổ chức hoạt động dạy đã nêu trên, giáo viên đã cho học sinh hoạt động dưới hình thức nhóm, học sinh đã tự hoạt động dựa trên phần kiến thức tiếp thu từ kênh chữ, các em trong nhóm có thể đưa ra nhiều ý kiến khác nhau Trên cơ sở kênh chữ trong sách giáo khoa các em có thể vẽ sơ đồ theo 2 dạng như sau: