CẨM NANG PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG SINH KẾ CÓ SỰ THAM GIA

Cuốn cẩm nang này có thể sử dụng trong các nghiên cứu thực địa ở cộng đồng bởi các tổ chức nghiên cứu, tổ chức phi chính phủ, tổ chức xã hội, giới hàn lâm, viện nghiên cứu, các cơ quan c

PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG SINH KẾ

CÓ SỰ THAM GIA CẨM NANG

000168

Nông Lương Liên hiệp quốc (FAO).

Nội dung của tài liệu này trong mọi trường hợp không thể hiện quan điểm của EU hay FAO.

Lời cảm ơn

Cuốn cẩm nang này được biên soạn bởi Trung tâm Phát triển Nông thôn Bền vững (SRD) kết hợp với Mạng lưới các tổ chức Phi chính phủ Việt Nam về Thực thi Lâm luật, Quản trị rừng và Thương mại Lâm sản Phương pháp Đánh giá tác động sinh kế có sự tham gia (LIA) trong cuốn sách này bắt nguồn từ phương pháp LIA do mạng lưới VNGO-FLEGT xây dựng và thí điểm ở cấp quốc gia với sự

hỗ trợ của Forest Trends và FERN

Chúng tôi muốn gửi lời cảm ơn đến nhóm nghiên cứu, UBND các huyện Phú Lương và Yên Bình, các cán bộ kiểm lâm và lâm nghiệp địa phương, các cán bộ địa phương khác và các cộng đồng sống dựa vào rừng tại Phú Lương

và Yên Bình đã tham gia vào nghiên cứu để tạo tiền đề cho việc soạn thảo cuốn cẩm nang này

Chúng tôi đặc biệt cảm ơn đội ngũ chuyên gia đã có những phản hồi quý báu nhằm giúp hoàn thiện cuốn tài liệu này

Cuối cùng, chúng tôi chân thành cảm ơn Tổ chức Nông Lương Liên hiệp quốc (FAO) vì những hỗ trợ quý báu và cấp thiết để biên soạn cuốn cẩm nang này

Lưu ý khi sử dụng cuốn cẩm nang

Mục đích biên soạn cuốn cấm nang là nhằm giới thiệu một phương pháp nghiên cứu cộng đồng tiên tiến và thúc đẩy vai trò quan trọng của xã hội dân

sự trong việc hỗ trợ cộng đồng cấp cơ sở Phương pháp Đánh giá tác động sinh kế (LIA) được mô tả theo từng bước (hay giai đoạn) theo một trật tự đơn giản và logic Mỗi giai đoạn bắt đầu bằng định nghĩa, tiếp theo là hướng dẫn cách thực hiện, rồi đến ví dụ cụ thể từ hoạt động của SRD Cách thức trình bày này hy vọng sẽ dễ hiểu và hợp lý với người đọc Các ví dụ đưa ra trong cuốn cẩm nang này minh họa việc ứng dụng phương pháp LIA trong đánh giá sáng kiến FLEGT VPA Phương pháp này có thể được ứng dụng trong việc đánh giá các sáng kiến

và chính sách khác như REDD+, chính sách giao đất giao rừng, quy hoạch và kiểm kê rừng, và các biện pháp đảm bảo an sinh xã hội khác

Cuốn cẩm nang này có thể sử dụng trong các nghiên cứu thực địa ở cộng đồng bởi các tổ chức nghiên cứu, tổ chức phi chính phủ, tổ chức xã hội, giới hàn lâm, viện nghiên cứu, các cơ quan chính phủ, các doanh nghiệp tư doanh và quốc doanh, các cơ quan quốc tế… trong việc đánh giá các tác động của chính sách và luật pháp tới sinh kế của các bên liên quan

Cuối cùng, cuốn cẩm nang về LIA này là một tài liệu mở, và theo thời gian cần được cập nhật và hoàn thiện Trên thực tế, SRD và mạng lưới VNGO-FLEGT dự định sẽ kết hợp phương pháp LIA với phương pháp định lượng để đưa ra một phương pháp nghiên cứu toàn diện nhằm phục vụ cho các hoạt động nghiên cứu sắp tới Nhiều khía cạnh trong phương pháp LIA sẽ được lặp lại hoặc điều chỉnh để thích ứng môi trường luôn có sự thay đổi

TÊN VIẾT TẮT

LIA – Đánh giá tác động sinh kế

PRA – Đánh giá nông thôn có sự tham gia

SRD – Trung tâm Phát triển Nông thôn Bền vững VNGO-FLEGT – Mạng lưới các tổ chức Phi chính

phủ Việt Nam về Thực thi lâm luật, Quản trị rừng và Thương mại lâm sản

PHẦN I GIỚI THIỆUBối cảnh

Năm 2010, Việt Nam bắt đầu đàm phán với Liên minh Châu Âu về Hiệp định Đối tác tự nguyện (VPA) Các tôn chỉ về đảm bảo an sinh xã hội đòi hỏi sự tham gia với đầy

đủ thông tin của tất cả các bên liên quan chịu ảnh hưởng bới VPA, đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương Để đạt được mục tiêu này, SRD đã thực hiện dự án “Tăng cường năng lực của các tổ chức xã hội và cộng đồng sống phụ thuộc rừng để tham gia hiệu quả vào tiến trình VPA” tài trợ bởi chương trình EU FAO FLEGT Trong dự án này, SRD

đã tiến hành đánh giá các tác động tiềm tàng của VPA đối với sinh kế cộng đồng sống dựa vào rừng tại các huyện được chọn Các kết quả nghiên cứu được tổng hợp, tài liệu hóa và phổ biến cho các bên liên quan trong tiến trình VPA, bao gồm các nhà hoạch định chính sách và các tổ chức quốc tế

Khi Hiệp định VPA được thực thi tại Việt Nam, nó có thể đưa đến những thay đổi trong hệ thống pháp lý và thực thi pháp luật trong ngành lâm nghiệp Ngay cả khi có một lộ trình được chuẩn bị kỹ lưỡng, những thay đổi này, trong ngắn hạn, có thể gây ra những khó khăn đối với nhiều bên liên quan khác nhau, trong đó có các cộng đồng

sống dựa vào rừng mà sinh kế có thể bị đe dọa theo cấp

độ của thay đổi SRD là một tổ chức tận tâm với việc hỗ trợ cộng đồng cấp cơ sở, coi việc đánh giá tác động tiềm tàng của VPA tới sinh kế của các nhóm dễ bị tổn thương

SRD đã áp dụng phương pháp này vào nghiên cứu cộng đồng, với sự tham gia triệt để của cộng đồng trong các giai đoạn nghiên cứu Theo yêu cầu của EU, các cộng đồng sống dựa vào rừng rất dễ bị tác động bởi việc thực thi VPA, chính vì vậy, vai trò và vị thế của họ trong tiến trình đàm phán VPA phải được xem xét Vì vậy, tham vấn cộng đồng là cần thiết để đem tiếng nói của các cộng đồng này đến bàn đàm phán Đây cũng là cách thức củng

cố nguyên tắc FPIC (đồng thuận tự nguyện, báo trước và được cung cấp đầy đủ thông tin) của xã hội dân sự

LIA là một dạng nghiên cứu hành động có sự tham gia (PAR) Điều đó có nghĩa là công việc của nghiên cứu LIA được tiến hành bới các bên liên quan, trong khi nhóm nghiên cứu đóng vai trò trung tâm là thúc đẩy viên / hướng dẫn viên Phương pháp này được xây dựng dựa trên cơ

sở Lý thuyết về thay đổi, với trọng tâm là phân tích “các kênh truyền tải tác động” và xây dựng cây vấn đề và chuỗi kết quả Từ đó, các biện pháp giảm nhẹ có thể được xây dựng, và kế hoạch giám sát thực hiện được đưa ra

Một điều quan trọng cần ghi nhớ khi tiến hành nghiên cứu LIA có sự tham gia là việc lựa chọn đối tượng bị tác động bởi chính sách mới Điều này rất quan trọng đối với tính khách quan của nghiên cứu Các nhà nghiên cứu phải bảo đảm tính đại diện của nhóm đối tượng tham gia nghiên cứu Các đối tượng chịu tác động cụ thể hay tiềm tàng cần được đại diện và tham gia trong quá trình nghiên cứu Kỹ năng thúc đẩy cộng đồng, phổ biến trong hoạt động PRA, được áp dụng triệt để Nhóm nghiên cứu với vai trò trung tâm trong việc thúc đẩy và hướng dẫn các đối tượng tham gia và đóng góp ý kiến, thông qua các hội thảo tham vấn Thông qua tiến trình này, các bên liên quan, bao gồm các cộng đồng cấp cơ sở có cơ hội tìm hiểu về những vấn đề có thể tác động đến sinh kế của họ, chuẩn bị các giải pháp ứng phó với những tác động này.

Cuối cùng, LIA là một phương pháp nghiên cứu định tính nên có những ưu điểm và nhược điểm như những phương pháp khác Một trong những ưu điểm rõ rệt nhất là tiết kiệm chi phí Vì không có bảng hỏi / phiếu điều tra, chi phí chuẩn bị và tiến hành nghiên cứu là thấp Mặt khác, thiếu đi việc thu thập dữ liệu định lượng có nghĩa là nghiên cứu LIA không phải là nghiên cứu định lượng Một

ưu điểm khác của phương pháp LIA là sự tham gia tích cực của các bên liên quan Bằng việc tham gia vào nghiên cứu, các nhóm dễ bị tổn thương có thể nâng cao năng lực

và hiểu biết Nhận thức của họ được nâng cao, và họ có thể tham gia tích cực vào vận động chính sách Kết quả đem lại có thể tuyệt vời, nhưng cũng đòi hỏi thời gian để các nhóm này hiểu và tham gia một cách hiệu quả

Ưu và nhược điểm của phương pháp LIA được trình bày trong bảng dưới đây

Ưu điểm Nhược điểm

Tiết kiệm chi phí (không có bảng

hỏi, phiếu điều tra, cơ sở dữ liệu)

Sự tham gia của các bên liên

quan vào nghiên cứu

Các bên liên quan cần thời gian để tiếp thu vấn đề và tham gia hiệu quả

Kết quả nghiên cứu rất khách

quan vì có sự tham gia của các

bên liên quan

Kết quả có thể không chính xác

vì đây là đánh giá tác động tiềm tàng

Bằng việc tham gia vào nghiên

cứu, các bên liên quan nhận thức

được về VPA

Các bên liên quan cần thời gian

để hiểu tất cả các vấn đề kỹ thuật

Thiếu tính định lượng

Đòi hỏi về kỹ năng PRA và thúc đẩy nhóm

Tham vấn các bên liên quan

Cần sự chấp thuận của giới hàn lâm Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

PHẦN II PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG SINH

KẾ (LIA)

LIA là một tiến trình có sự tham gia, và logic của nó được

mô tả trong bảng dưới đây:

Tiến trình LIA

Công tác chuẩn bị

Diễn giải:

Bước đầu tiên của tiến trình nghiên cứu là chuẩn bị Phụ thuộc vào phạm vi nghiên cứu, mức độ kỹ thuật, và số lượng bên liên quan, công tác chuẩn bị có thể mất đến hàng tuần

Một chuyến thực địa đến khu vực nghiên cứu là cần thiết

để hiểu rõ về những điều kiện ban đầu Các yếu tố quan trọng như phong cách sinh hoạt, làm việc, văn hóa, thổ ngữ, giáo dục… có thể ảnh hưởng đến nghiên cứu có

sự tham gia Một số yếu tố khác như thời tiết, mùa vụ, địa hình, địa điểm, đường xá… cũng quan trọng đối với nghiên cứu có sự tham gia Mục địch thứ hai của chuyến thực địa là thiết lập quan hệ với đối tác địa phương để

họ trợ giúp hậu cần cũng như vận động các bên liên quan tham gia nghiên cứu

Nên tiến hành các hoạt động nâng cao nhận thức cho các đối tác địa phương trước khi tiến hành nghiên cứu Điều này đặc biệt hữu ích nếu nghiên cứu có liên quan đến nhiều khía cạnh kỹ thuật

Ví dụ:

Hai chiến dịch truyền thông về FLEGT và VPA

đã được tổ chức tại huyện Phú Lương và Yên Bình Chiến dịch được tổ chức bời SRD và chính quyền huyện với hơn 100 đại biểu địa phương Các đại diện của cộng đồng sống dựa vào rừng, bao gồm hộ dân trông rừng, cơ sở chế biến gỗ nhỏ và người lao động trong các cơ sở này được khuyến khích tham gia Tờ rơi, áp phích, trò chơi, sân khấu … được sử dụng để tuyên truyền về Quản trị rừng, FLEGT, VPA Đây là một cách hay

để tuyên truyền các nội dung phức tạp

Các ấn phẩm truyền thông cho người dân cũng được sử dụng trong các chiến dịch Quạt nhựa và lich treo tường về FLEGT và quản trị rừng được SRD phân phát cho đại biểu tham dự các chiến dịch truyền thông

Lịch tường về quản trị rừng

Quạt tay FLEGT

Giai đoạn 1: Xác định các nhóm dễ bị tổn thương

Diễn giải:

Công cụ sử dụng cho giai đoạn này là Phân tích các

bên liên quan và Phân tích thể chế

Mục đích của việc phân tích bên liên quan là nhằm tăng sự hiểu biết về các nhóm dễ bị tổn thương - những người có thể bị ảnh hưởng một cách tiêu cực bởi chính sách mới Việc phân tích các bên liên quan thường mô tả những đặc điểm như số lượng, độ tuổi, giới tính, phân bố địa lý, thu nhập, tình trạng nghèo đói, điều kiện gia đình, giáo dục và việc làm Phân tích bên liên quan cũng có thể chiếu theo góc độ giới, nếu đối tượng nghiên cứu liên quan tới phụ nữ Một số tổ chức có chính sách bảo vệ trẻ em trong sứ mệnh của họ; vì vậy việc phân tích bên liên quan cần xem xét các vấn đề như lao động trẻ em, lạm dụng trẻ em…

Phân tích thể chế xem xét đến môi trường chính trị, pháp lý, xã hội xung quanh các nhóm dễ bị tổn thương Khung pháp lý, quan hệ quyền lực, phong tục tập quán địa phương có thể quy định, gây áp lực hoặc ảnh hưởng tới các nhóm dễ bị tổn thương, vì vậy động

cơ và hành vi của các nhóm dễ bị tổn thương có thể thay đổi dựa theo đó

Các bước thực hiện:

Tổ chức một hội thảo tham vấn với đối tác địa phương

để xác định các nhóm dễ bị tổn thương (sơ đồ hóa) Phân tích các đặc điểm của họ và đưa thông tin vào bảng sau:

Thảo luận và phân tích các nhóm dễ bị tổn thương

Thảo luận và phân tích môi trường thể chế xung quanh các nhóm dễ bị tổn thương

Bổ sung thông tin từ nguồn dữ liệu thứ cấp như báo cáo hành chính, báo cáo thường niên và định kỳ của điạ phương và sách thống kê

Nếu cần thiết, tổ chức chuyến thực địa để bổ sung và xác minh dữ liệu

Thể chế quyền lực có sẵn Quan hệ chính sách A Lợi ích từ chính sách A Rủi ro từ

Ví dụ:

Nhóm nghiên cứu đã tổ chức một hội thảo giới thiệu về phương pháp LIA cho các cán bộ địa phương tại Phú Lương và Yên Bình Tham gia hội thảo là những người đứng đầu các huyện, xã, cán

bộ lâm nghiệp và kiểm lâm Ngày đầu tiên của hội thảo đã cung cấp kiến thức cơ bản về VPA/FLEGT

và cái nhìn tổng quan về phương pháp LIA

Ngày thứ hai bao quát toàn bộ bước một của LIA – phân tích bên liên quan và thể chế Đại biểu chia làm 2 nhóm theo huyện Phú Lương và Yên Bình Được hỗ trợ bởi nhóm nghiên cứu, các nhóm đã thảo luận và sơ đồ hóa các bên liên quan trong chuỗi cung gỗ (hộ dân trồng rừng, cơ sở chế biến gỗ quy mô nhỏ, công nhân, thương lái…) Các nhóm có số lượng lớn và dễ bị tổn thương nhất được xác định là hộ trồng rừng quy mô nhỏ nhưng không có quyền sử dụng đất hợp pháp, và

hộ chế biến gỗ quy mô nhỏ không có khả năng đáp ứng các quy định về kinh doanh Các đại biểu thảo luận chi tiết về đặc điểm của từng nhóm như

số lượng, phân bố địa lý, hoạt động sinh kế, thu nhập, mức độ nghèo…

Nhóm nghiên cứu cũng hỗ trợ thảo luận nhóm

về khung thể chế và pháp lý xung quanh hai nhóm dễ bị tổn thương Các văn bản pháp luật cấp quốc gia và địa phương về lâm nghiệp được đưa ra thảo luận Đại biểu tham gia vẽ sơ đồ mối quan hệ giữa hai nhóm dễ bị tổn thương và các

cơ quan nhà nước

Giai đoạn 2: Phân tích tác động đối với các nhóm dễ bị tổn thương

6 kênh truyền tải chính: công việc, giá cả, thuế và chi phí, quyền lực, tài sản và khả năng tiếp cận hàng hóa

và dịch vụ Việc phân tích các kênh này đưa ra một bức tranh về các tác động sơ cấp (trực tiếp) Trước những tác động trực tiếp, các nhóm dễ bị tổn thương có thể thay đổi động cơ và hành vi của họ Những thay đổi này dẫn tới các tác động thứ cấp (gián tiếp) Những tác động gián tiếp này có thể gây ra các thay đổi lớn hơn

về dài hạn, kéo theo nhiều tác động hơn Nếu thiếu các can thiệp về chính sách, chu trình này sẽ tiếp tục Việc phân tích các kênh truyền tải giúp xác định chu trình của các tác động trực tiếp và gián tiếp

Các bước thực hiện:

Phân tích kênh truyền tải có thể tiến hành thông qua hội thảo tham vấn Thảo luận và phân tích các tác động trực tiếp và gián tiếp mà những nhóm dễ bị tổn thương phải đối mặt Đưa thông tin vào bảng sau:

+/-Ví dụ:

2 hội thảo tham vấn được SRD tổ chức tại Phú Lương và Yên Bình Đại biểu địa phương bao gồm lãnh đạo huyện, xã, kiểm lâm, lâm nghiệp,

và đại diện các nhóm dễ bị tổn thương tham gia hội thảo Được hướng dẫn bởi nhóm nghiên cứu, trong phiên buổi sáng, các đại biểu thảo luận về những phát hiện trước đó (giai đoạn 1 – phân tích bên liên quan và thể chế) Phiên buổi chiều tiếp tục với thảo luận nhóm về các tác động trực tiếp

và gián tiếp của VPA tới sinh kế tại Phú Lương

và Yên Bình Triều hướng và mức độ của các tác động, những thay đổi hành vi ngắn hạn và dài hạn, và những can thiệp chính sách được thảo luận chi tiết trong hội thảo

Giai đoạn 3: Xác định nguyên nhân và xây dựng các giải pháp giảm nhẹ tác động

Diễn giải:

Trong giai đoạn này, công cụ sử dụng là Phân tích lý

thuyết về sự thay đổi.

Lý thuyết về sự thay đổi bắt đầu bằng cách xác định mục tiêu rồi đến những bước cần thiết hoặc điều kiện tiên quyết để đạt được mục tiêu Qua các mối liên kết nhân quả giữa mục tiêu dài hạn, đầu ra trung hạn và hoạt động ngắn hạn, một tiến trình thay đổi được xây dựng Mối quan hệ logic giữa mục tiêu dài hạn, các kết quả trung hạn và các hoạt động tương ứng trong ngắn hạn được xây dựng trên cơ sở tư duy logic và cảm nhận thông thường

Dựa trên khái niệm này, trước hết cần xác định những vấn đề quan trọng mà các nhóm dễ bị tổn thương phải đối mặt Sau đó, với mỗi vấn đề quan trọng, cây vấn đề

sẽ được phát triển dựa trên logic của Lý thuyết về sự thay đổi Một cây vấn đề lý tưởng sẽ xác định và chỉ ra được tất cả nguyên nhân của vấn đề, từ nguyên nhân trực tiếp nhất cho đến các nguyên nhân xa hơn