Thách thức trong tiếp cận công lý môi trường ở Việt Nam: Một số trường hợp điển hình

Thách thức trong tiếp cận công lý môi trường ở Việt Nam: Một số trường hợp điển hình Nguyễn Hoàng Phượng – Nghiên cứu độc lập Email: phuong.nature@gmail.com 2/14/2017 HRS 1 000035... Nội

Thách thức trong tiếp cận công lý môi trường ở Việt Nam:

Một số trường hợp điển hình

Nguyễn Hoàng Phượng – Nghiên cứu độc lập

Email: phuong.nature@gmail.com

2/14/2017 HRS

1

000035

Nội dung

 Công lý Môi trường qua những con số;

 Mong đợi từ người dân (Video)

 Thách thức trong tiếp cận công lý Môi trường qua 3 vụ việc:

2

Vi phạm về bảo vệ môi trường xảy ra phổ biến

 Qua 7 năm hoạt động (2006 - 2013) lực lượng Cảnh sát môi trường (C49) đã phát

hiện, điều tra, xử lý 43.300 vụ vi phạm pháp luật về tài nguyên, môi trường và an

toàn thực phẩm; xử phạt vi phạm hành chính 413 tỷ đồng, chuyển cơ quan điều tra xử

lý hình sự 1.023 vụ, 1.895 đối tượng.

 06 tháng đầu năm 2015: C49 đã phát hiện, xử lý 6.234 vụ vi phạm pháp luật về

BVMT, xử phạt VPHC trên 74 tỷ đồng, chuyển Cơ quan điều tra các cấp đã khởi tố 107

vụ, 168 đối tượng

 6 tháng đầu năm 2014: Toàn ngành Thanh tra trong lĩnh vực môi trường tiến

hành 277 cuộc thanh, kiểm tra đối với 762 tổ chức, cá nhân phát hiện 45,28% vi phạm, xử phạt VPHC 412 tổ chức, cá nhân với số tiền là 39,9 tỷ đồng

2/14/2017 HRS

3

Số lượng xử lý Hình sự về môi trường rất hạn chế

2/14/2017 HRS

Năm 2000 Năm 2001 Năm 2002 Năm 2003 Năm 2004 Năm 2005 Năm 2006 Năm 2007 Năm 2008 Năm 2009 Năm 2010 Năm 2011 Năm 2012

Thống kê số vụ điều tra, truy tố, xét xử tội phạm

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ số liệu của Cục thống kê tội phạm và công nghệ thông tin, Viện Kiểm sát nhân dân tối

cao và Vụ Thống kê tổng hợp, Tòa án nhân dân tối cao

Mối liên hệ giữa ô nhiễm môi trường và bệnh tật

Sự xuất hiện của37 “làng ung thư” trên cả nước (Trung tâm Quy

hoạch và Điều tra tài nguyên nước thuộc Bộ TN&MT (2012));

Mỗi năm Việt Nam có150.000 bệnh nhân ung thư mới trong đó

75.000 người chết hàng năm, trung bình205 người/ ngày

2/14/2017 HRS

5

Mối liên hệ giữa ô nhiễm môi trường và nghèo

đói

 Tổn thất do ÔNMT của Việt Nam lên tới 5,5% GDP hàng

năm tương đương 3,9 tỉ USD năm 2007, và 4,2 tỉ USD năm

2008 ( WB, 2007 );

 Mỗi năm Việt Nam thiệt hại 780 triệu USD trong các

lĩnh vực sức khỏe cộng đồng vì ÔNMT ( Bộ TNMT, 2009) ;

 GDP cứ tăng 1% thì thiệt hại do ÔN môi trường sẽ làm mất

đi 3% GDP ( Nguyễn Thế Chinh & Thắng, 2014)

 Hơn 50% chi phí liên quan đến dịch vụ y tế và thuốc

điều trị do người dân tự phải chi trả ( Nhóm Hành động vì Công bằng Sức khỏe, 2011);

 54% hộ gia đình có người bị bệnh ung thư phải chịu

chi phí thảm họa (Đại học Y tế Công cộng, 2012)

2/14/2017 HRS

6

Mối quan hệ giữa ô nhiễm môi trường và an ninh trật tự

 Chỉ có 30% khiếu kiện về ÔNMT được giải quyết, 48% chưa giải quyết xong và 22% không

được giải quyết và không nhận được bất kỳ phản hồi nào từ các cơ quan quản lý nhà nước (Báo cáo Chỉ số Công lý (UNDP, 2012)

 Tình trạng người dân “tự xử”

2/14/2017 HRS

7

Xung đột ở Hòa Bình Xung đột ở Bình Thuận

Câu hỏi của người dân?

2/14/2017 HRS

VEDAN Việt Nam

2/14/2017 HRS

9

• Thành lập năm 1991 với 432 triệu USD vốn đầu tư

• Tổng diện tích 120 ha năm ở tỉnh Đồng Nai và ngay sát sông Thị Vải

• Sản phẩm bột ngọt, lysine, acid (HCl), sodium hydroxide, phân bón, thức ăn

gia súc, với with hơn 2,000 lao động

• Tháng 9/2008: Cảnh sát môi trường (C49) bắt quả tang hành vi xả thải ra

sông Thị Vải thông qua hệ thống cống ngầm rất tinh vi;

• Khoảng 70.400 m3 chất thải mỗi tháng đã bị xả xuống sông Thị Vải từ năm

1993

• 2.696 ha nuôi trồng thủy sản bị ô nhiễm

• Gần 7.000 nông dân ở 3 tỉnh Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu và Thành phố Hồ

Chí Minh bị ảnh hưởng

• Thiệt hại nuôi tôm và cá lên tới hàng nghìn tỷ VNĐ

Diễn biến vụ việc VEDAN

2/14/2017 HRS

10

Bắt quả tang hành

vi xả thải

8 Sept 2008

Biên bản về các vi phạm môi trường được lập

13 Sept 2008

Xử phạt 267,5 triệu VND cho 12 lỗi vi phạm môi trường Truy thu 127 tỷ VNĐ (tương đương 7.7 triệu USD) phí nước thải

Tạm dừng hoạt động

6 Oct 2008

Chỉ đạo của Thủ tướngc Chinhs phủ về

xử lý nghiêm những vi phạm của VEDAN Việt Nam

6 Nov 2008

Hàng ngàn nông dâ nvà

cơ quan quản

lý của 3 tỉnh lúng túng trong việc yêu cầu bồit

hường thiệt hại

Dec 2009

Hội Nông dân tỉnhlàm đầu mối tiếp nhận khiếu nại của người dân về vụ VEDAN;

Ban chỉ đạo được thànhl ập

2.686 ha nuôi trồng thủy sản

bị ô nhiễm Vedan đóng góp 90% vào

sự ô nhiễm này

29 Jan 2010

Một nông dân

Đồng Nai gửi đơn kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại về đầm tôm do ô nhiễm từ VEDAN

12 Jul 2010

Đoàn Luật sư

kêu gọi sự trợ giúp tình nguyện của hàng trăm luật

sư và luật gia chuẩn bị hồ sơ

và bằng chứng cho việc khởi kiện VEDAN

Bộ TN&MT ứng tiền án phí cho Tòa án để khởik iện VEDAN

Jul-Sept 2010

Gần 5,000 đơn kiện đượcg ửi đến các Tòa án ở tỉnh Đồng Nai.

12 Sept 2010

Vedan ký thỏa thuận bồi thường với tỉnh Đồng Nai

13 Aug: ký với Thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh

Bà Rịa – Vũng Tàu

10 Sept 2010

HCMC chia đều tiền bồi thường cho 839 nôgn dân bị ảnh hưởng

Ba Ria Vung Tau trả cho 1,255 nôgn dân tươg nứngv ới tỷ

lệ thiệt hại được

kê khai Dong Nai chưa hoàn thành việc chi trả cho 5,000 nông dân

VEDAN Vietnam đã phải trả gần 100 triệu USD để xử

lý ô nhiễm

2/14/2017 HRS

11

0 200,000,000,000 400,000,000,000 600,000,000,000 800,000,000,000

Tiền phạt vi phạm HC Truy thu tiền phí BVMT Biện pháp khắc phục hậu quả (cải tạo nâng cấp CN)

Chi phí điều tra, thống kê thiệt hại Chi phí điều tra, khảo sát, đánh giá, tư vấn, giám định thiệt hại

Bồi thường thiệt hại cho nông dân 3 tỉnh: Bà Rịa – Vũng Tàu, Tp Hồ

Chí Minh và Đồng Nai

267,500,000

127,268,067,520

663,750,320,000 1,500,000,000

3,076,000,000

220,000,000,000

1 476 2,481 5.6 11.5 882

Số lần Số tiền

Tổng số tiền bồi thường thiệt hại và áp

dụng biện pháp khắc phục gấp 2.974 lần

số tiền phạt vi phạm hành chính

Khu Công nghiệp Thụy Vân, Phú Thọ

 Thành lập năm 1997 bởi Công ty phát triển

 Gây ô nhiễm khoảng 50 ha ruộng trồng lúa

và nuôi trồng thủy sản xung quanh và gây ra nhiều vấn đề sức khỏe cho cộng đồng.

 Người dân đã làm đơn khiếu nại nhiều lần, thậm chí tự ý lấp cống xả của Khu xử lý nươc thải chảy ra đồng ruộng.

2/14/2017 HRS

12

Người dân ở thế yếu trong thỏa thuận bồi thường

 Bồi thường thiệt hại về hoa màu: người dân

được bồi thường theo đơn giá nhà nước trung bình 385.000đ/ ha lúa (2013) và chỉ

nhận được trong 2 năm (2008 & 2012) thay

vì 6 năm như báo cáo (2007-2012);

 Yêu cầu bồi thường thiệt hại về sức khỏe củangười dân là không có căn cứ, do đó, khôngđược bồi thường

2/14/2017 HRS

13

Nicotex Thanh Thái

 Thành lập năm 1999 với tên gọi Xí nghiệp ThanhThái, một công ty con của Công ty thuốc bảo vệ thựcvật Nicotex, Tổng công ty Công nghiệp thuộc Bộ QuốcPhòng và được chuyển đổi thành công ty cổ phầnNicotex Thanh Thái vào năm 2007

 Ngành nghề kinh doanh: san chiết, đóng chai và góicác sản phẩm thuốc bảo vệ thực vật với công suấtthiết kế 300-400 tấn / year

 Nằm tại xã Cẩm Vân, huyện Cẩm Thủy, tỉnh ThanhHóa trên tổng diện tích khoảng 13ha;

 949 tấn đất bị ô nhiễm bởi thuốc bảo vệ thực vật bịphát hiện (trong đó có 239 tấn bị ô nhiễm nặng) chôntrong khuôn viên của công ty Nicotex Thanh Thái

 Ảnh hướng tới gần 30.000 dân sống xung quanh tại

xã Cẩm Vân và Cẩm Tâm, huyện Cẩm Thủy và xã YênLâm, huyện Yên Định nơi có tỷ lệ bệnh tật cao;

2/14/2017 HRS

14

Bất cập trong cơ chế khiếu kiện – Người dân đơn độc trong hành trình tìm công lý

Kiến nghị: phổ biến, thiếu cơ chế pháp lý ràng

buộc

Khiếu nại: lĩnh vực môi trường không

thuộc đối tượng điều chỉnh

Tố cáo: Rủi ro cho người tố cáo (Cơ chế bảo

vệ người tố cáo; nghĩa vụ bồi thường)

Khởi kiện: Nghĩa vụ chứng minh mối quan hệ

nhân quả thiệt hại – hành vi vi phạm pháp luật

2/14/2017 HRS

15

16

Nhận xét

 Các cơ chế giải quyết tranh chấp về môi trường (liên quan đến xử lý vi phạm và bồithường thiệt hại) qua con đường tố tụng chưa hiệu quả (3/3 vụ đều không giải quyếtbằng Tòa án);

 Chưa có cơ chế bồi thường thiệt hại ngoài tố tụng, hiện áp dụng thỏa thuận theo từng

vụ việc và người dân luôn ở thế yếu

 Chế tài xử lý vi phạm chưa đủ sức răn đe

 Tình trạng xung đột hay “tự xử” của người dân tỷ lệ nghịch với tính hiệu quả của các

cơ chế giải quyết tranh chấp;

2/14/2017 HRS

17

Một số khuyến nghị

• Tạo cơ chế tham gia và giám sát cho người dân và các tổ chức xã

hội;

• Phát huy các cơ chế độc lập hỗ trợ quá trình xử lý các vi phạm

như Thừa phát lại; Giám định Tư pháp, Kiểm toán môi trường, Giám định công nghệ.

• Xây dựng cơ chế bồi thường thiệt hại đặc thù cho lĩnh vực môi

trường:

• Trung gian thỏa thuận bồi thường thiệt hại tài sản;

• Phương pháp dịch tễ học cho chứng minh thiệt hại sức khỏe;

• Áp dụng bắt buộc bảo hiểm môi trường đối với một số ngành nghề kinh doanh

2/14/2017 HRS

18

Một số khuyến nghị

• Xây dựng và hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài tố tụng

• Áp dụng cơ chế khởi kiện tập thể đối với lĩnh vực môi trường

• Thể chế hóa trách nhiệm hình sự của pháp nhân

2/14/2017 HRS

19

Một số khuyến nghị

• Điều chỉnh chủ thể có trách nhiệm xác định thiệt hại

• Thành lập Tòa môi trường

• Đào tạo và tập huấn về môi trường cho các cơ quan tư pháp

2/14/2017 HRS

20

Xin trân trọng cảm ơn!

2/14/2017 HRS

21