Nghệ thuật tiểu thuyết mãi đừng xa tôi của kazuo ishiguro

Nhận xét chung về các tác phẩm của Kazuo Ishiguro: Viện Hàn Lâm Thụy Điển nhận xét : “Bằng những cảm xúc dạt dào, văn chương của ông Kazuo Ishiguro đánh thức góc sâu thẳm, huyền bí tron

Lời Cảm Ơn

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến giảng viên

TS Dương Thị Ánh Tuyết, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện khóa luận này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn tới Ban giám hiệu nhà trường cùng các quý thầy cô giáo khoa Khoa học xã hội trường Đại học Quảng Bình, những người đã truyền đạt kiến thức trong suốt bốn năm học qua Với vốn kiến thức được tiếp thu trong thời gian học tập không chỉ là nền tảng cho quá trình nghiên cứu mà còn là hành trang quý giá để tôi vững vàng và tự tin bước vào đời

Xin được gửi lời cảm ơn chân thành đến gia đình, người thân và bạn bè đã luôn sát cánh, ủng hộ, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và thực hiện khóa luận tốt nghiệp

Đồng Hới, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Thu Huyền

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài khóa luận tốt nghiệp “Nghệ thuật tiểu thuyết Mãi đừng

xa tôi của Kazuo Ishiguro” là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, các tài liệu và kết quả

nghiên cứu trong khóa luận là trung thực, được các đồng giả cho phép sử dụng và chưa từng công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả

Nguyễn Thị Thu Huyền

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

3.1 Đối tượng nghiên cứu 6

3.2 Phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp của khóa luận 7

6 Cấu trúc khóa luận 7

PHẦN NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1: CẤU TRÚC TRẦN THUẬT TRONG MÃI ĐỪNG XA TÔI 8

1.1 Điểm nhìn trần thuật và trần thuật đa điểm nhìn 8

1.1.1 Điểm nhìn quá khứ và điểm nhìn hiện tại 10

1.1.2 Điểm nhìn trẻ thơ và điểm nhìn người lớn 12

1.1.3 Điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bên ngoài 15

1.2 Giọng điệu trần thuật 20

1.2.1 Giọng ngây thơ, hồn nhiên của một đứa trẻ 21

1.2.2 Giọng hoài nghi, tự vấn 24

1.2.3 Giọng chiêm nghiệm, triết lý 26

CHƯƠNG 2: HỆ THỐNG VÀ PHƯƠNG THỨC XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRONG MÃI ĐỪNG XA TÔI 30

2.1 Các kiểu con người đặc trưng trong tác phẩm 30

2.1.1 Con người với những khao khát, ước mơ đời thường 30

2.1.2 Con người với hành trình đi tìm bản ngã 33

2.1.3 Con người chấn thương 37

2.1.4 Con người đấu tranh để chống lại cái phi lí 40

2.2 Nghệ thuật miêu tả nhân vật 43

2.2.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật 43

2.2.2 Nghệ thuật miêu tả ngôn ngữ 47

2.2.2.1 Ngôn ngữ đối thoại 47

2.2.2.2 Độc thoại nội tâm 54

2.2.3 Khắc họa tính cách nhân vật qua hành động 56

CHƯƠNG 3: CẤU TRÚC KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG MÃI ĐỪNG XA TÔI 60

3.1 Cấu trúc không gian 60

3.1.1 Không gian trường học Hailsham 61

3.1.2 Không gian Nhà Tranh 64

3.1.3 Không gian Norfokl 66

3.1.4 Không gian bệnh viện 68

3.1.5 Không gian con đường và bóng tối 71

3.2 Cấu trúc thời gian 73

3.2.1 Thời gian hiện tại 74

3.2.2 Thời gian quá khứ 76

3.2.3 Đồng hiện không- thời gian 79

PHẦN KẾT LUẬN 84

TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Với nhà văn có thể anh ta sáng tác rất nhiều nhưng để có tác phẩm neo bám vào lòng người đọc là điều không dễ thậm chí rất hiếm hoi Văn chương như một trò chơi sáng tạo mà luật chơi của văn chương là người đi sau không được giẫm lên bước chân của người đi trước và càng không được giẫm lại bước của chính mình Đề tài dự báo

về vấn đề nhân tính của con người trong sự phát triển chóng mặt của khoa học- kĩ

thuật không phải là mới mẻ nhưng Mãi đừng xa tôi của Kazuo Ishiguro vẫn là một nốt

lặng sâu lắng trong lòng người đọc bởi nó mang lại một dấu ấn rất riêng của nhà văn Với giọng điệu lạnh lùng, bình thản như mặt biển sóng ngầm, Kazuo Ishiguro đã chạm đến được trái tim của độc giả bởi tư tưởng cốt lõi, giá trị nhân văn sâu sắc của tác phẩm Từng được nhiều giải thưởng văn chương danh giá, trong đó có giải Man Booker, tiểu thuyết gia người Anh gốc Nhật Bản Kazuo Ishiguro đã bước lên đỉnh cao danh vọng với giải Nobel Văn học năm 2017 Kazuo Ishiguro không thuộc tuýp nhà văn sớm thành công ở những bước đi đầu tiên trên con đường sự nghiệp lẫn đường đời Ông sinh ngày 08/11/1954 tại thành phố Nagasaki (Nhật Bản), lên năm tuổi gia đình ông chuyển đến thị trấn Guildford ở miền Nam nước Anh và chỉ đến khi ngoài ba mươi tuổi ông mới quay về thăm cố hương Cha Ishiguro là một nhà hải dương học, còn mẹ ông là một trong những cư dân Nagasaki đã sống sót qua thảm họa bom hạt nhân Mĩ ném xuống thành phố này năm 1945 Ông tốt nghiệp cử nhân tại Trường Đại học Kent với chuyên ngành ngôn ngữ Anh và Triết học vào năm 1978 và nhận bằng Thạc sĩ khóa sáng tác văn chương của trường Đại học East Anglia năm 1980 Với xuất phát điểm như vậy, rõ ràng ông được xem là người Anh hơn là một người Nhật Bản Thời trẻ, Kazuo Ishiguro thần tượng các nghệ sĩ trong phong trào văn hóa đại chúng như ca sĩ, nhạc sĩ Bob Dylan (đoạt Giải Nobel Văn học 2016), nhạc sĩ, nhà thơ Leonard Cohen và ước mơ trở thành một ca sĩ, nhạc sĩ Tuy nhiên, ông sớm nhận ra mình không có triển vọng thành danh trong âm nhạc và đến khi ngoài hai mươi tuổi, ông mới chuyên tâm viết văn

Chưa cần đến sự công nhận của giải Nobel Văn học 2017, từ lâu những con chữ của Kazuo Ishiguro đã làm say đắm biết bao nhiêu người đọc Riêng tại Việt Nam, tiểu thuyết gia Kazuo Ishiguro không phải là một tên tuổi xa lạ Ba trong số tám tác phẩm của ông đã được Nhà xuất bản Nhã Nam kết hợp với Hội Nhà Văn biên dịch và phát

hành: Mãi đừng xa tôi (Never let me go); Dạ khúc: Năm câu chuyện về âm nhạc và

đêm buông (Nocturnes: Five stories of music and nightfall) và Người khổng lồ ngủ quên (The buried giant) Trong đó, tiểu thuyết thành công gây tiếng vang cho ông khi

đi theo sự nghiệp văn chương là Mãi đừng xa tôi (2005), được Tạp chí Time bình chọn

vào danh sách 100 cuốn tiểu thuyết Anh ngữ hay nhất trong giai đoạn từ năm 1923 đến năm 2005 Kazuo Ishiguro đã thể hiện tất cả những điểm mạnh của mình trong cuốn tiểu thuyết này: Ngôn ngữ hoàn hảo không thể tách rời nội dung, cốt truyện độc đáo đầy tính tiên tri, khả năng phân tích tâm lý sắc lạnh thấu tận tâm can Cuốn tiểu thuyết giả tưởng lấy bối cảnh những năm 90 của thế kỷ XX với ba nhân vật Kathy, Ruth và Tommy- những người được nhân bản vô tính, được nuôi dưỡng để khi lớn lên phải hoàn thành nhiệm vụ hiến tạng chữa bệnh hiểm nghèo và sau đó sẽ chết Rất nhiều vấn

đề về xã hội, con người được Kazuo Ishiguro tiên tri và mổ xẻ, nhất là vấn đề: Nhân tính con người trong thời đại trí tuệ và sự phát triển của khoa học kĩ thuật lên ngôi Kazuo Ishiguro như muốn nhắn nhủ về sự bức thiết của việc duy trì những nền tảng đạo đức, những giới hạn cho nhân tính sẽ giúp con người cân bằng tâm lý hơn trong tương lai

Trong quá trình tiếp cận, tìm hiểu, cảm nhận tác phẩm, chúng tôi thấy tác phẩm

có những ưu điểm và nét đặc sắc rất riêng Việc nghiên cứu tác phẩm Mãi đừng xa tôi

dưới góc độ nghệ thuật sẽ là một hướng đi mới, hứa hẹn nhiều trải nghiệm thú vị Đồng thời khai thác đề tài này còn là cơ hội để chúng tôi đào sâu, mở rộng và tìm hiểu

về Kazuo Ishiguro và cá tính sáng tác của ông, từ đó làm nổi bật thế giới nghệ thuật và những giá trị thẩm mỹ bên trong tác phẩm Với mong muốn góp thêm tiếng nói vào sự khẳng định đặc điểm nghệ thuật cũng như sự thu hút của tác phẩm , chúng tôi lựa chọn

đề tài Nghệ thuật tiểu thuyết Mãi đừng xa tôi của Kazuo Ishiguro nhằm khám phá và

hiểu hơn về giá trị cuộc sống

2 Lịch sử vấn đề

Là nhà văn mang dòng máu Nhật Bản, thoạt đầu, Kazuo Ishiguro cũng đặt ra cho mình “nghĩa vụ” giải thích phương Đông cho phương Tây Nhưng rất nhanh sau đó, ông đã cho phép mình rời bỏ nghĩa vụ này để hướng đến những câu hỏi mang tính phổ quát hơn về con người, như ông từng nói: “Tôi muốn khảo sát xem con người thay đổi

ra sao dưới áp lực to lớn của xã hội” Ông là một nhà văn tài năng và có sức ảnh hưởng sâu sắc đến những giá trị văn hóa và tư tưởng của con người, đặc biệt là trong

thời đại mới Và dù mới chỉ xuất bản 7 tiểu thuyết, 1 tập truyện ngắn và vài ba kịch bản, Kazuo Ishiguro từ ba thập niên qua được xem là nhà văn Anh ngữ hàng đầu Hầu hết các tiểu thuyết của ông đều trở thành sách bán chạy, đáng chú ý là ông đã sớm giành giải thưởng uy tín nhất của văn học Anh ngữ Man Booker từ năm 1989 với tiểu thuyết “Tàn dư của ngày” (A Pale View of Hills), chỉ sau 7 năm xuất bản tiểu thuyết đầu tay Ông được Hoàng gia Anh trao Huân chương OBE vì những đóng góp cho văn học Năm 2008, Tạp chí Time đã xếp ông vào vị trí thứ 32 trong danh sách 50 nhà văn Anh xuất sắc nhất kể từ năm 1945 Và đến năm 2017, khi giành được Giải Nobel Văn học, ông cho rằng giải thưởng sẽ có tác động nhất định cho việc kết nối ông với các độc giả chân chính yêu thích cái đẹp chứ không chỉ đắm mình vào thế giới giải trí quen thuộc

Xuất bản vào năm 2005, cuốn tiểu thuyết Mãi đừng xa tôi (Never Let Me Go)

sau khi ra đời tác phẩm đã gây được dư chấn, được giới phê bình đánh giá rất cao và ngay lập tức được tạp chí Time xếp vào danh sách 100 cuốn sách tiếng Anh hay nhất từ

năm 1923 đến năm 2005 Bên cạnh đó Mãi đừng xa tôi (Never Let Me Go) cũng lọt vào

danh sách đề cử cho giải Man Booker và chuyển thể thành phim điện ảnh vào năm 2010 Kazuo Ishiguro là tác giả của nhiều tiểu thuyết nổi tiếng, những tác phẩm hoàn hảo lột tả rõ nét sự kế thừa các giá trị của nền văn học Nhật Bản cũng như sự nắm bắt

được vẻ đẹp ám ảnh cũng như tinh tế của văn xuôi nước Anh Mãi đừng xa tôi được

nhà xuất bản Nhã Nam phát hành năm 2008, đã được độc giả đón nhận, khẳng định được giá trị về nội dung và nghệ thuật Tuy nhiên ở nước ta vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu về tác phẩm này của Kazuo Ishiguro Chủ yếu là các bài giới thiệu sơ qua về cuộc đời của ông và những đánh giá khái quát về các sáng tác của Kazuo

Ishiguro nói chung và tác phẩm Mãi đừng xa tôi nói riêng Trong phạm vi tư liệu bao

quát được, chúng tôi thu thập được một số nhận xét của các tạp chí, nhà phê bình nổi tiếng ở Việt Nam và trên thế giới

Nhận xét chung về các tác phẩm của Kazuo Ishiguro:

Viện Hàn Lâm Thụy Điển nhận xét : “Bằng những cảm xúc dạt dào, văn chương của ông (Kazuo Ishiguro) đánh thức góc sâu thẳm, huyền bí trong chúng ta về mối liên

hệ với thế giới”… “Hãy lấy một chút từ Jane Austen, một chút từ Franz Kafka, thêm một phần của Marcel Proust và bạn có được điều gì đó giống phong cách viết của Kazuo Ishiguro” [11]

Andrew Motion, nhà thơ Ireland từng nói “Thế giới trí tưởng tượng của tác giả này có phẩm hạnh tuyệt vời”, “đáng kinh ngạc”, “đầy hấp dẫn”, “xứng đáng là tác giả được công nhận bởi Nobel Văn học” [16]

“Nghệ thuật của văn chương Kazuo Ishiguro tựa như nghệ thuật của âm nhạc Không lời Nó chỉ mỉm cười kiểu La Gioconda” Lời khen tặng của Viện Hàn lâm Thụy Điển cho các tiểu thuyết của Ishiguro, xem đó là những cuốn sách đã “phát lộ cái vực sâu bên dưới những ảo tưởng của chúng ta về mối gắn kết với thế giới này” [12] Ishiguro luôn luôn tề chỉnh và lịch thiệp, và theo McCrum: “nhà văn trẻ này như thể một nghệ sĩ không mang cái tôi, dẫu hướng nội sâu sắc hiến mình cho những niềm tin và quan niệm riêng của bản thân Đặc tính thường trực ở con người và sự nghiệp văn chương của Ishiguro là tính nhân văn, cái nhìn hài hước và thể hiện một cách tự nhiên những giá trị của văn minh” [12]

Nhận xét về tác phẩm “Mãi đừng xa tôi” (Never let me go):

Theo nhà phê bình Trần Ngọc Hiếu, tác phẩm Mãi đừng xa tôi (Never let me go)

được viết trước khi nhân loại nhân bản thành công cừu Dolly Bởi vậy, tác phẩm đã đưa ra những dự cảm chính xác về tương lai nhân loại “Tác phẩm đưa ra cái hậu nhân loại, những dự cảm tương lai nhân loại Ở đó, nó nhìn thấy những nguy cơ như cấy ghép bộ phận con người là một sự nhân bản vô tính, đe dọa tính đa dạng của con người” – Trần Ngọc Hiếu nói [12]

Entertainment Weekly, một tạp chí của Mỹ nhận xét: "Gây bứt rứt đến cùng cực, tiết chế đến độ hoàn hảo… Sức mạnh không cưỡng nổi của cuốn sách là nhờ năng lực

vô song của Ishiguro trong việc phô bày phần cốt lõi tăm tối của nó một cách cẩn thận, từng tí một" [21]

Tạp chí Time đánh giá: “Vừa hấp dẫn vừa xúc động lòng người…một tiểu thuyết

kỳ tài, với sự căng thẳng thắt gút và với nỗi đớn đau chôn chặt” [21]

Trên tạp chí nổi tiếng The Atlantic, Joseph O’Neill viết: “Thế giới tưởng tượng nơi những cuộc đời trẻ em bị bóp méo của Ishiguro mang một suy tư sâu sắc, và quá trình bọn trẻ ấy ngập ngừng tiến tới nhận biết cái cảnh ngộ của chúng là một phiên bản cực đoan và nghẹt thở của cuộc xuất hành (ý so sánh với cuộc xuất hành về Đất Hứa của dân Do Thái được kể trong kinh Cựu Ước) của tất cả trẻ em từ chốn ngây thơ nơi

mà thế giới người lớn nhân từ những tráo trở mưu đặt chúng vào” [12]

Trên báo The Daily Telegraph thấy tiểu thuyết này hé lộ một ngụ ngôn về cái chết - “cái sự thật ghê rợn của tương lai” mà chúng ta được dạy bảo nhưng chưa bao giờ thực sự hiểu được [12]

Andrew Motion, nhà thơ công huân Anh quốc nhận xét: “Thế giới tưởng tượng của Ishiguro có ưu điểm và giá trị lớn là đồng thời vừa có tính cá biệt cao vừa có cảm giác quen thuộc sâu xa - một thế giới bần thần, cô độc, thao thức, đe dọa và băn khoăn” [12]

Các nhà phê bình đưa ra nhiều tranh luận về thể loại của tác phẩm này Trên tờ New Yorker, Louis Menand gọi đây là cuốn tiểu thuyết cận - giả tưởng, bởi vấn đề về công nghệ sinh học gene không phải điều mà tiểu thuyết này nhắm tới [12]

Các đồng nghiệp danh tiếng của Ishiguro nhận thấy ở tiểu thuyết của ông những câu hỏi rất sâu xa trên chủ đề bản sắc Nhà văn Mĩ Joyce Carol Oates nói rằng Ishiguro

“thám hiểm những câu hỏi về bản sắc tương ứng một cách cụ thể với cái thời đại rạn

vỡ của chúng ta Cái bản ngã của ta nằm ở đâu? Liệu có hay chăng một “bản ngã”?”

Nữ tiểu thuyết gia người Canada Madeleine Thien thấy ở các cặp nhân vật trong những tiểu thuyết của Ishiguro dường như một sự nhân đôi của những “sự nhận lầm bản sắc” Và qua đó là cái hiện thực mà “Chúng ta gần như không tự biết được chính mình Thời gian và tính vị kỉ trộn lẫn cùng với những sự thật nửa vời và cái nhìn thiên lệch” Câu hỏi về bản sắc, với nhiều biến thể đến như thế, thực ra sẽ như một biến thể của câu hỏi về hiện hữu và tồn tại người – tức là về các ý nghĩa có thể có của tồn tại

ấy Đấy là điều mà nhà phê bình người Mĩ James Wood nói đến trong bình luận trên

The NewYorker về tiểu thuyết Mãi đừng xa tôi, mà ông ta nhìn nhận là “một trong

những cuốn tiểu thuyết ở trung tâm của thời đại chúng ta” [12]

Giọng điệu kể lành lạnh là một thành công của tác phẩm này - James Wood nhận định - và cùng với đó là sự nghiêm ngặt trong phong cách tác phẩm, đi ngược lại tính phóng túng về tưởng tượng của câu chuyện những đứa trẻ bị nhân bản để nuôi nhằm thu hoạch nội tạng, và các yếu tố hình thức văn chương đó có tác dụng hóa giải cái hào quang khoa học của câu chuyện về công nghệ di truyền trong tiểu thuyết này Đó là một lời phê phán đối với sự thắng thế của các công nghệ chữa bệnh, trong chừng mực nhất định Nhưng trên hết, James Wood bảo, đó là một phúng dụ đầy tính gợi ý về việc chúng ta đang sống ra sao Xét theo góc nhìn đó, chúng ta đúng hơn là giống chứ không phải khác với những đứa trẻ nhân bản của trường Hailsham, những đứa trẻ phải

chịu một kết cục gây sốc, vậy thì vì cái tầm quan trọng siêu hình nào mà chúng ta được nghiễm nhiên chối từ sự tồn tại bị rút gọn như những đứa trẻ nhân bản vô tính kia? Thực tế là cuộc sống của chúng ta, đến một ngày kia, cũng sẽ “hoàn tất.” Dường như những đứa trẻ trong tiểu thuyết chỉ là bị chịu một án tử hình đến sớm; và chúng ta, thì với cái án ấy đến muộn hơn, kéo dài thời gian hơn mà thôi [12] James Wood dùng một lập luận đầy cảm xúc như thế để khám phá một tầng ý nghĩa của tiểu thuyết này Thật thích hợp, bởi vì văn chương của Kazuo Ishiguro đầy chất xúc cảm Nhưng đấy là cái cảm xúc dẫn vào suy tư và là một suy tư rung động, làm mới lại những câu hỏi lớn

từ lâu đời thông qua việc sáng tạo những trải nghiệm cá nhân cho người đọc, mà chỉ văn chương mới có thể

Vấn đề nghiên cứu tác phẩm Mãi đừng xa tôi của Kazuo Ishiguro ở Việt Nam

thật sự chưa được tiến hành một cách có hệ thống Đa số là các bài viết của các nhà xuất bản sách hay các bài báo mang tính hiệu ứng cho tác phẩm để gợi sự tò mò, lôi cuốn độc giả đến với tác phẩm Dù các bài viết có phần sơ lược nhưng cũng là nguồn

tư liệu mang tính gợi mở cho người viết trong quá trình triển khai

Việc nghiên cứu nghệ thuật tiểu thuyết Mãi đừng xa tôi của Kazuo Ishiguro chưa

có một công trình nghiên cứu hay một cuốn sách trọn vẹn đầy đủ nào Theo chúng tôi

đề tài nghiên cứu về Nghệ thuật tiểu thuyết Mãi đừng xa tôi của Kazuo Ishiguro có

tính đầy đủ, cần thiết và thời sự, nhằm góp phần khẳng định tên tuổi và tài năng của tác giả và giá trị cốt lõi của tác phẩm Khóa luận của chúng tôi mới chỉ bước đầu

nghiên cứu, đưa ra những kết luận về nghệ thuật tiểu thuyết Mãi đừng xa tôi, vậy nên

không thể tránh khỏi những thiếu sót Chúng tôi rất mong muốn nhận được những nhận xét, đóng góp để hoàn thiện thêm công trình nghiên cứu của mình

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng của đề tài này là nghiên cứu nghệ thuật tiểu thuyết Mãi đừng xa tôi

của Kazuo Ishiguro, chúng tôi tập trung vào ba phương diện sau: cấu trúc trần thuật, hệ

thống và phương thức xây dựng nhân vật, cấu trúc không gian và thời gian nghệ thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ khóa luận tốt nghiệp, chúng tôi hướng đề tài của mình tập trung

vào tác phẩm Mãi đừng xa tôi của Kazuo Ishiguro (Bản dịch của Trần Tiễn Cao Đăng,

do nhà xuất bản Nhã Nam kết hợp với nhà xuất bản Văn học phát hành, 2008)

4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này chúng tôi sử dụng chủ yếu các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành: Thi pháp học, tự sự học

Ngoài ra khóa luận cũng được tiến hành bằng một số thao tác nghiên cứu cụ thể như: Khảo sát, hệ thống, phân tích, tổng hợp, so sánh Các thao tác này được sử dụng một cách có hệ thống để khám phá tác phẩm từ góc nhìn nghệ thuật

5 Đóng góp của khóa luận

Từ những phương diện của lịch sử vấn đề, khóa luận chúng tôi có những đóng góp sau:

Hệ thống lại những vấn đề nghiên cứu về tác giả Kazuo Ishiguro và các tác phẩm của ông trong phạm vi tư liệu bao quát ở Việt Nam

Chỉ ra cấu trúc trần thuật, hệ thống và phương thức xây dựng nhân vật, nghệ

thuật xử lí không gian và thời gian của Kazuo Ishiguro trong tác phẩm Mãi đừng xa

tôi, từ đó thấy được cái độc đáo của tác phẩm, tài năng của tác giả và những đóng góp

to lớn của ông đối với nền văn học đương đại

Trên cơ sở khảo sát nghệ thuật tiểu thuyết ở các phương diện: cấu trúc trần thuật,

hệ thống và phương thức xây dựng nhân vật, cấu trúc không gian và thời gian, chúng tôi hướng đến việc xây dựng chân dung và phong cách nhà văn Làm rõ được nghệ

thuật tiểu thuyết trong Mãi đừng xa tôi, khóa luận sẽ là một tài liệu tham khảo thiết

thực trong học tập và nghiên cứu cho những ai quan tâm nghiên cứu về tác giả Kazuo Ishiguro và tiểu thuyết của ông

6 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, khóa luận được triển khai thành ba chương như sau:

Chương 1: Cấu trúc trần thuật trong Mãi đừng xa tôi

Chương 2: Hệ thống nhân vật và phương thức xây dựng nhân vật trong Mãi đừng

xa tôi

Chương 3: Không gian và thời gian trong Mãi đừng xa tôi

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CẤU TRÚC TRẦN THUẬT TRONG

MÃI ĐỪNG XA TÔI

Mỗi tác phẩm văn học tồn tại trong một cấu trúc nghệ thuật nhất định bao gồm nhiều yếu tố, nhiều bộ phận và mối liên hệ, quan hệ giữa chúng được tổ chức hợp lý, nghệ thuật trong một hệ thống, một chỉnh thể nhằm biểu đạt những tư tưởng, tình cảm

mà nghệ sĩ muốn kí thác Tác phẩm văn học được xem là “đứa con tinh thần” của nhà văn Mỗi yếu tố trong tác phẩm ấy đều được xem là thành quả của sự cố gắng nỗ lực của nhà văn, chúng chứa đựng tài năng và tâm huyết của tác giả Trong đó, nghệ thuật trần thuật được xem là yếu tố quan trọng hàng đầu, là sợi dây dẫn đường để độc giả đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn, giúp người đọc nắm bắt được quan niệm nghệ thuật và tư tưởng mà tác giả gửi gắm trong tác phẩm

Tìm hiểu cấu trúc trần thuật chính là đi tìm kiếm “chiếc chìa khóa” để mở ra cánh cửa đi vào tác phẩm, cũng như thấy được thế giới nghệ thuật của nhà văn Các sáng tác đương đại vốn hàm chứa nhiều tìm tòi đổi mới cả nội dung và hình thức Bởi vậy, việc tìm hiểu tiểu thuyết này thông qua nghiên cứu nghệ thuật trần thuật được xem là một con đường, một hướng tiếp cận mới, có khả năng đem đến những kiến giải có ý nghĩa khoa học

1.1 Điểm nhìn trần thuật và trần thuật đa điểm nhìn

Người ta thường nói, con mắt là cửa sổ tâm hồn, qua con mắt, người ta có thể hiểu được thế giới tâm linh của con người Qua cách nhìn đời của một người, ta cũng

có thể thấy được tính cách của người đó Truyện bao giờ cũng được kể từ một điểm nhìn nhất định và bởi một người kể chuyện nào đó Pospelov khẳng định vai trò quan trọng của điểm nhìn trần thuật trong tác phẩm tự sự: “Trong tác phẩm tự sự, điều quan trọng là tương quan giữa các nhân vật với chủ thể trần thuật, hay nói cách khác, điểm nhìn của người trần thuật đối với những gì mà anh ta miêu tả” [8; 90]

Trong bài “Lý thuyết điểm nhìn của R Scholes và R Kellogg”, tác giả Cao Kim Lan đưa ra một cách hiểu đơn giản nhất về điểm nhìn nghệ thuật: “Điểm nhìn chính là một “mánh khoé” thuộc về kỹ thuật, một phương tiện để chúng ta có thể tiến đến cái đích tham vọng nhất: sức quyến rũ của truyện kể Và dù có sử dụng cách thức nào,

phương pháp hay kỹ thuật nào thì mục đích cuối cùng của người sáng tạo cũng chỉ là

mê hoặc độc giả, buộc anh ta phải đọc” [24; 26]

Từ điển thuật ngữ văn học đã đưa ra khái niệm chung nhất về điểm nhìn nghệ

thuật: “Điểm nhìn nghệ thuật là vị trí từ đó người trần thuật nhìn ra và miêu tả sự vật trong tác phẩm” [9; 113] Có một sự nghiên cứu khác khá công phu về điểm nhìn (point of view), Valerie Miner cho rằng: “Điểm nhìn là một trong những yếu tố cơ bản nhất trong kỹ thuật hư cấu Nhờ phương thức này mà người kể chuyện quan sát (nghe thấy, cảm thấy, nếm trải) từ tất cả những suy nghĩ cá nhân, và những sự chuyển hóa cũng như cách nhìn về không gian và thời gian cụ thể Từ đó hầu hết sự hư cấu trong thời gian hiện tại kéo theo một quá trình phát triển sự nhận thức (giữa nhân vật và người đọc) Nhưng sự lựa chọn điểm nhìn là quyết định Ai đang nói về điều gì? Ai không thể thiếu của cái gì? Bởi vì người kể chuyện định hướng nội dung” (NV- dịch) Định nghĩa của V Miner đã bao quát khá toàn diện những đặc điểm của điểm nhìn trong kỹ thuật hư cấu của văn xuôi nghệ thuật [27]

Với Mãi đừng xa tôi, Kazuo Ishiguro đã cho người đọc thấy được tài năng của

mình thông qua lối kể chuyện nhẩn nha nhưng có sự đan xen song hành của các điểm nhìn khác nhau Xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm là những quan sát, ghi chép và cảm nghĩ của nhân vật chính- Kathy H Nhưng với việc sử dụng luân phiên các điểm nhìn trần thuật và việc dịch chuyển linh hoạt các điểm nhìn thông qua hình thức đối thoại đã khiến sự việc được soi chiếu từ mọi góc cạnh, đa chiều

Tác phẩm là một cuốn tiểu thuyết khoa học giả tưởng, nhưng câu chuyện vẫn thật đến nhói lòng bởi tác giả tưởng tượng rất tinh tế khi tạo dựng từng chi tiết, khi miêu tả từng cảm xúc của nhân vật Câu chuyện kể về Hailsham, một ngôi trường nội trú chuyên nuôi dạy những đứa trẻ vốn là bản sao vô tính để phục vụ cho mục đích y học

Số phận những đứa trẻ này đã được định đoạt: khi đến tuổi trưởng thành, họ chỉ có mỗi một nhiệm vụ là hiến nội tạng cho những người bị bệnh đến khi nào chết thì thôi Toàn bộ câu chuyện đa số là lời kể của Kathy H nhưng đan xen vào đó là những lời kể của các nhân vật khác như Tommy, Ruth, Emily… để không tạo cảm giác nhàm chán Cách phối hợp như vậy không gây khó hiểu mà lại rất logic, uyển chuyển, rõ ràng Thông qua nghệ thuật trần thuật đa điểm nhìn, nhà văn có lúc là người đứng ngoài quan sát sự việc một cách khách quan ở quá khứ cho tới hiện tại, lúc là một đứa trẻ hay

đã trưởng thành, có lúc lại là người trong cuộc thâm nhập vào nhân vật để làm cho câu chuyện trở nên “thật” hơn trong thế giới “giả tưởng” đó

1.1.1 Điểm nhìn quá khứ và điểm nhìn hiện tại

Ta hiểu điểm nhìn thời gian ở đây bao gồm thời gian được trần thuật và thời gian trần thuật Thời gian có thể được nhìn liền mạch hoặc đứt khúc theo kiểu “thời gian vận động nhảy cóc” Có khi tác giả dõi nhìn sự kiện theo thứ tự thời gian nhưng cũng

có lúc song hành, đan xen giữa thời gian quá khứ và hiện tại Vì vậy, điểm nhìn thời gian giúp người trần thuật tái hiện đầy đủ các sự kiện được diễn ra trong cuộc đời nhân vật, giúp người đọc hiểu rõ gốc gác, ngọn ngành, xuất xứ của câu chuyện và hiểu sâu hơn về nhân vật

Khi có ai đó hỏi về tuổi thơ của ta, có nghĩa là ta đã đủ lớn để thấu hiểu và suy xét Và khi một đứa trẻ ở quá khứ được nhìn lại ở thời điểm hiện tại là lúc ta sẽ hiểu rõ

hơn về sự phát triển tâm lý của đứa trẻ đó Trong Mãi đừng xa tôi, Kazuo Ishiguro đã

rất khéo léo khi tạo ra sự dịch chuyển điểm nhìn theo thời gian Điểm nhìn quá khứ và hiện tại song hành với nhau, đan xen lẫn nhau làm cho điểm nhìn di chuyển, thay đổi theo từng thời điểm được kể Lấy mốc thời điểm kể chuyện khi Kathy H sắp sửa bước vào cuộc hiến tạng đầu tiên, điểm nhìn của Kathy là điểm nhìn hướng về quá khứ Vì vậy các sự kiện, nhân vật được nhìn nhận, đánh giá bằng cái “tôi” kí ức, cái “tôi” chiêm nghiệm, cái “tôi” nếm trải của Kathy Tác giả đã trao quyền kể chuyện cho Kathy H, tức là trao điểm nhìn cho nhân vật Đây là một việc làm khôn khéo vì nó tránh được sự đơn điệu Ở đây, chúng ta sẽ dõi theo bước chân của nhân vật “tôi” người xuất hiện đầu tiên trong tác phẩm “Tên tôi là Kathy H Tôi 31 tuổi, đã làm người chăm sóc được hơn mười một năm nay” [21; 13] Tại thời điểm hiện tại, Kathy

tự nhủ với bản thân rằng không nên nhớ lại ngày xưa nhiều đến vậy, nhưng cô không thể cưỡng lại được điều đó “Ngay cả bây giờ, mỗi khi dong xe trên một con đường dài xám xịt và ý nghĩ tôi không hướng vào một cái gì đặc biệt, tôi vẫn thường trở đi trở lại với những kí ức đó” [21; 90] Rong ruổi với những mảnh vụn của Hailsham khắp nước Anh, cô đã nhặt nhạnh những kí ức ở Hailsham “Khi đi ngang qua góc một cánh đồng phủ sương, hay nhìn thấy một phần của căn nhà lớn ở xa xa trong lúc xuôi xuống triền thung lũng, tôi lại nghĩ: “Có lẽ đây rồi! Mình tìm thấy nó rồi! Đây chính là Hailsham rồi!”” [21; 18] Quá khứ cứ thế dần mở ra một cách tự nhiên trước mắt người đọc

Quá khứ là tất cả với họ, là trải nghiệm, là hạnh phúc và cũng là nguồn an ủi của

họ Bên cạnh đó, các chi tiết từ quá khứ, đã bị tước bỏ sự chính xác tuyệt đối về mặt thời gian “Theo như tôi nhớ thì những vụ nhìn thấy nguyên mẫu có xu hướng xảy ra hàng loạt Có khi suốt nhiều tuần chẳng ai nhắc đến đề tài đó, nhưng rồi chỉ cần một người kể rằng đã thấy nguyên mẫu là sẽ có một lô vụ khác tiếp theo” [21; 213] Nhờ vậy nó tạo được độ nhòe mờ nhất định khi kí ức được xếp lớp với mọi dạng cảm xúc cũng như suy nghĩ của người kể trong thực tại Chính dòng ý thức, những mảnh ghép của quá khứ cộng với cái nhìn ở hiện tại của Kathy H đã trở thành nguồn mạch xuyên suốt cho câu chuyện Tác giả đã thâm nhập vào suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật để kể

về một hiện thực đáng sợ diễn ra trong một thế giới “giả tưởng” nhưng cũng xa lắm thế giới “thật tưởng” mà chúng ta đang sống Kathy là một nhân vật giữ vai trò chủ chốt bên trong của câu chuyện và điểm nhìn của cô giữ vai trò định hướng cố định cho độc giả “Tôi muốn nói về chuyến đi đến Norfolk và tất cả những gì xảy ra hôm đó, nhưng trước hết tôi phải lùi lại chút ít, để cho các bạn biết về bối cảnh và giải thích vì sao chúng tôi đi” [21; 210]; Người đọc lúc này đây như được Kathy dẫn dắt vào mọi ngóc ngách trong quá khứ để giúp họ hiểu được nội dung của câu chuyện Cô là người quan sát các nhân vật khác và từ đó kể lại những gì đã nghe, thấy và làm được Và tất

cả đều được tái hiện qua lăng kính trần thuật của Kathy Với lối kể nhẩn nha, kết nối những mảng ký ức quên nhớ của Kathy làm cho mạch truyện rất khó nắm bắt Nhưng qua cách kể hết sức bình thản của Kathy, tất cả những con người nhân bản vô tính ấy đều toát lên vẻ chấp nhận, không đau đớn, không trách móc Chỉ âm ỉ một nỗi niềm không bao giờ tắt về một hạnh phúc mờ ảo

Từ điểm nhìn hiện tại sau đó đảo ngược trật tự thời gian quay về điểm nhìn thời gian quá khứ để kể rõ hơn về cuộc đời hoàn cảnh của Kathy H cùng các nhân vật trong truyện Kathy kể lại câu chuyện từ lúc cô cùng những người bạn của mình- Tommy, Ruth còn là những đứa trẻ ở Hailsham cho đến lúc mười tám tuổi- rời khỏi Hailsham, đến thời gian ở Nhà Tranh cho tới khi tất cả trưởng thành và gặp lại nhau Kathy H là người mang suy nghĩ, quan sát, đánh giá lại vừa là người kể lại những suy nghĩ, quan sát đó Điểm nhìn nhân vật là điểm nhìn theo cá tính, địa vị, tâm lý nhân vật Vì vậy,

có chi tiết được cô nhìn kỹ, tốn nhiều thời gian đặc biệt là những chi tiết quan trọng gợi ra cho người đọc nội dung quan trọng của cốt truyện Như chi tiết liên quan đến Phòng Tranh, đây là mảnh ghép rất quan trọng mang một dấu hỏi lớn xuyên suốt trong

đầu của độc giả cũng như những đứa trẻ lúc còn năm, sáu tuổi cho đến lúc chúng trưởng thành “Nhưng Phòng Tranh của bà ấy là cái gì mới được?” [21; 53]; “Khi lớn lên, chúng tôi vẫn tiếp tục nói chuyện với nhau về Phòng Tranh… Nhưng chúng tôi có thực sự tin ở Phòng Tranh không? Giờ thì tôi không chắc” [21; 55] Những sự kiện về những bức tranh, bài thơ hay sự sáng tạo trong những bức tranh được nhắc đi nhắc lại một cách có dụng ý rất mập mờ, khó hiểu, nhưng đến giờ phút cuối cùng mắt xích quan trọng này mới sáng tỏ Tất cả khiến người đọc như bừng tỉnh, và từ sự thức tỉnh

đó tràn ra một nỗi xót xa không lời đối với những con người nhân bản này Có những chi tiết lại được nhìn lướt qua, tốn ít thời gian Có thời gian thì được ghi tạc từng giây từng phút, còn có thời gian thì vô danh vô hình, không được nhắc đến “Giờ tôi muốn chuyển sang những năm cuối cùng của chúng tôi ở Hailsham” [21; 122] Có thể nói nhìn vào cách phân biệt đối xử các loại thời gian, ta cũng có thể thấy được tư tưởng tác giả bởi ta biết được tác giả coi trọng hay không coi trọng những khoảng thời gian nào Hiện tại là một Kathy “biết tuốt”, nhưng quá khứ là một hành trình đi tìm và giãi mã những dấu chấm hỏi lớn của cuộc đời Điểm nhìn thời gian vì thế tạo được công dụng của nó, khiến cho người đọc cũng bị cuốn vào để tháo gỡ những thắc mắc như chính nhân vật

Nhìn nhận vấn đề từ điểm nhìn thời gian: quá khứ- hiện tại đã tạo nên một hiệu ứng nghệ thuật đặc sắc và nổi bật cho câu chuyện Thân phận của các nhân vật trong tác phẩm từ đó dần được lộ diện, họ những bản sao vô tính được tạo ra chỉ để hiến tạng Những con người khiếm khuyết, những con người không được làm “Người” theo đúng nghĩa đã được Ishiguro khéo léo xâu chuỗi từ những chi tiết nhỏ được đan dệt trong suốt tác phẩm: bài hát mãi đừng xa mẹ và vũ điệu tưởng tượng của Kathy, những con thú được vẽ tỉ mỉ của Tommy, cuộc gặp gỡ với bản gốc của Ruth tại Norfolk… Sự sáng tạo, những hoạt động thường nhật, những xúc cảm, yêu thương, rồi khao khát ấy được kể lại một cách tỉ mẩn, với giọng điệu bình thản của cái “tôi” hiện tại sâu sắc và cái “tôi” ngây ngô của quá khứ Tất cả khiến cho cái kết “đã được định đoạt” của mỗi kiếp người khiếm khuyết ấy có sức lay động dữ dội và ám ảnh tâm trí người đọc

1.1.2 Điểm nhìn trẻ thơ và điểm nhìn người lớn

Điều đặc biệt trong Mãi đừng xa tôi là tất cả mọi sự việc đều được nhìn nhận từ

điểm nhìn trẻ thơ và điểm nhìn của một người đã trưởng thành.Đây không phải là một

sự sắp đặt ngẫu nhiên mà đó là một sự thông minh trong hành trình phân tích, mổ xẻ tâm lý nhân vật của Kazuo Ishiguro

Kathy, Ruth và Tommy cũng như bao đứa trẻ khác- đã lớn lên trong ngôi trường Hailsham Dưới góc nhìn của một đứa trẻ, Hailsham hiện lên thật đẹp đẽ và thú vị Bên cạnh những tiết học Nghệ thuật- Khoa học, những buổi sinh hoạt chung cũng như bao trò chơi con trẻ khác như cưỡi ngựa tưởng tượng, làm người bảo vệ vô hình cho một

cô giám thị hay sáng tạo ra biết bao đồ chơi, tranh vẽ, tượng đất ngộ nghĩnh thì Hailsham là nơi chứng minh tâm hồn của bọn trẻ Là nơi bọn trẻ được thỏa sức sáng tạo, được sống một cuộc đời như những đứa trẻ bên ngoài khác Ở Hailsham, một năm bốn lần- bọn trẻ lại có một cuộc kiểu như là triển lãm đồng thời là nơi bán tất cả những

gì chúng làm được kể từ lần trao đổi trước “Tranh vẽ, đồ gốm; đủ thứ “tượng điêu khắc” mà chúng tôi làm từ bất cứ thứ gì đang mốt- có thể là những vỏ hộp các-tông

Cứ mỗi thứ góp lại ta lại được trả những đồng Tiền Trao đổi” [21; 31] Chúng rối rít, háo hức yêu thích những buổi Trao Đổi hay vô tư, hồn nhiên cố gắng nỗ lực sáng tạo

để những tác phẩm của mình được chọn đưa vào Phòng Tranh Đối với bọn trẻ, được trưng bày trong Phòng Tranh phải là những tác phẩm thật đẹp “Khi muốn khen tác phẩm của ai đó, chúng tôi nói “Đẹp thế thì đưa vào Phòng Tranh được” [21; 55]; Hay khi Kathy được Amanda C khen về tượng đất sét “Đẹp, đẹp thật đó Kathy! Đẹp quá chừng! Mình cá là sẽ được đưa vào Phòng Tranh đấy!” [21; 55], cô đã rất phấn khích

và tự hào, cô tự nhủ “Khôi hài quá Chưa ai trong bọn mình đủ giỏi để được đưa vào Phòng Tranh đâu” [21; 55] Chúng là những đứa trẻ rất đỗi ngây ngô và trong sáng

“thơ hồi chúng mình chín tuổi, những dòng thơ nho nhỏ buồn cười, sai chính tả be bét viết trong vở bài tập ấy Chúng mình tiêu phí những đồng tiền quý giá để mua những cuốn vở bài tập chép đầy đủ thứ ấy, chứ không mua cái gì hay hay để trang trí quanh giường” [21; 33] Phòng Tranh trong mắt những đứa trẻ vừa là nơi trưng bày những tác phẩm xuất sắc, nhưng cũng vừa là một nơi đầy bí ẩn Những đứa trẻ không bao giờ nhắc đến nó với những giám thị của mình, cho đến khi một câu hỏi bộc phát rất ngây thơ, tự nhiên của Polly: “Cô ơi, rốt cuộc thì tại sao Madame lại mang đồ của chúng em

đi vậy?” [21; 68] Tất cả bọn trẻ hằm hằm Polly bởi cô bé đã phá vỡ cái luật bất thành văn do chúng tự đặt ra nhưng rõ ràng tất cả bọn trẻ rất háo hức để đón nhận câu trả lời

từ cô Lucy “Madame làm như vậy là có lí do tốt” [21; 68] Một câu trả lời khiến những đứa trẻ tò mò, nhưng chúng không muốn đi sâu tìm hiểu mà chỉ muốn thoát

khỏi cho nhanh cái đề tài nguy hiểm này Phòng Tranh cùng những cuộc Trao Đổi đã đồng hành cùng những đứa trẻ trong những năm tháng chúng khôn lớn bởi Phòng Tranh là một công trình nghiên cứu của các cô giám thị, là nơi chứng minh những con người nhân bản kia cũng có tâm hồn như bao người bình thường khác “nghệ thuật em làm ra sẽ phát lộ bản chất các em” [21; 391] Những đứa trẻ nhân bản vô tính đó, chúng cũng biết yêu, biết ghét, biết suy nghĩ, và hơn tất cả, chúng có một tâm hồn giàu cảm xúc, có những khao khát cháy bỏng về tương lai Khi chúng lớn hơn, chúng dường như đã nhìn nhận được vấn đề, những bức tranh của Tommy là minh chứng cho điều đó Họ đã chứng minh được rằng họ cũng có tâm hồn, có tình yêu để được trì hoãn việc hiến tạng, nhưng với cái lắc đầu tuyệt vọng của cô Emily, họ chấp nhận nó một cách ngậm ngùi, đau đớn Dưới góc nhìn của một người lớn, một người đã trưởng thành trong cách suy nghĩ “Giờ đây nhìn lại, tôi có thể hiểu vì sao các cuộc Trao Đổi trở nên quan trọng với chúng tôi đến thế” [21; 32], tất cả đều là những dấu mốc, những mảnh ghép quan trọng Từ điểm nhìn này nhân vật “tôi” hầu như mang những suy nghĩ đánh giá, nhìn nhận lại sự việc một cách khách quan Mỗi sự việc, nhân vật “tôi” thường bình luận, chiêm nghiệm ở mức độ nếm trải, người lớn hơn so với thời điểm trẻ thơ ở quá khứ

Ngôi trường nội trú Hailsham, một ngôi trường được tạo ra để nuôi dưỡng những đứa trẻ nhằm phục vụ cho mục đích hiến nội tạng Cuộc sống của họ chỉ là những tháng ngày mòn mỏi nơm nớp chờ đợi đến ngày cơ thể họ bị đánh cắp từ từ cho đến khi họ không còn đủ sức để thở trong đời sống này nữa Những đứa trẻ không hiểu rằng tại sao chúng lại khác những đứa bên ngoài, tại sao chúng lại giữ bản thân mình khỏe mạnh ở bên trong, tại sao chúng không thể có con “Chắc chắn tôi cảm thấy mình vẫn luôn biết chuyện hiến tạng một cách mù mờ, ngay từ khi mới lớn lên sáu, lên bảy

Và thật lạ, khi chúng tôi đã lớn hơn và các giám thị nói với chúng tôi những điều như thế, chúng tôi chẳng hề quá ngạc nhiên Như thể chúng tôi đã nghe nói về mọi chuyện

đó tự hồi hào” [21; 130] Những đứa trẻ luôn như vậy, chúng cứ vô tư, hồn nhiên chẳng màng suy nghĩ Chúng luôn làm mọi thứ để tránh né chủ đề này, bởi tại thời điểm đó, hiến tạng là một lĩnh vực khó xử nên chúng thường đem chuyện đó ra để đùa Cách nhìn nhận chuyện hiến tạng ngây ngô bình thản của những đứa trẻ càng làm cho tác phẩm bật lên được giá trị bi thương của nó Rồi khi lớn lên, họ chấp nhận an yên với số phận được định đoạt đó, không một lời kêu than đau đớn, trách móc Họ đã dám

đối mặt với việc hiến tạng, họ dành thời gian để đi tìm “nguyên mẫu” như tìm lại chính bản thân mình Và vì tình yêu, họ đã tìm mọi cách để được trì hoãn việc hiến tạng, đây là một minh chứng lớn nhất rằng những con người nhân bản kia không phải

là những “sinh vật” vô hồn, mà họ là người có trái tim ấm nóng như những người bình thường khác

Cùng một chi tiết, một vấn đề nhưng lại được soi chiếu từ hai độ tuổi khác nhau làm cho câu chuyện tạc được độ sâu về mặt nội dung Từ điểm nhìn của một đứa trẻ, việc hiến tạng đối với chúng không hề đáng sợ, bởi theo bọn trẻ chúng đã được dạy về điều đó Cái cách suy nghĩ ngây ngô, tự nhiên, vô lo vô nghĩ của một đứa trẻ cứ liên tục trải dài trên trang sách Chúng không hề biết được những gì mà chúng đang và sẽ đối mặt trong cái môi trường mà chúng đang sống là một sự thật đáng sợ như thế nào, chúng chỉ hồn nhiên vui chơi, học tập và yêu đương Đó cũng là một quy luật tâm lí rất hợp với lứa tuổi Nhưng từ điểm nhìn của một người lớn, họ đã nhìn nhận được vấn đề

về sứ mệnh mà họ đã định đoạt Mặc dù đó là một hiện thực đáng sợ, nhưng họ chấp nhận và đối mặt với nó không một cuộc đấu tranh dù là trong suy nghĩ Điều duy nhất

mà họ hướng tới là được sống vì tình yêu và tận hưởng nó trong những giây phút cuối cùng của cuộc đời

1.1.3 Điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bên ngoài

Người kể chuyện không chỉ đứng bên ngoài quan sát những hiện tượng xung quanhh đời sống nhân vật mà còn đứng cao hơn các nhân vật để bộc lộ sự nhìn nhận, đánh giá về các hành vi của họ: “Đầu tiên tôi nghĩ đó là do tác dụng của thuốc, nhưng rồi tôi nhận ra trí óc anh hoàn toàn minh mẫn Không phải anh muốn nghe kể chuyện Hailsham, mà muốn nhớ lại Hailsham đúng như trước kia hồi anh còn nhỏ Anh biết mình đã sắp đến hồi kết nên mới làm như vậy: bảo tôi mô tả mọi thứ cho anh nghe, sao cho hết thảy thực sự thấm sâu vào, sao cho trong những đêm mất ngủ vì thuốc, vì đau

và kiệt lực kia, ranh giới giữa ký ức tôi và ký ức anh có thể sẽ mờ đi” [21; 17] Đây là những lời nhận xét khách quan của Kathy H khi gặp người chăm sóc với hành động kì quặc Suốt năm, sáu năm liên tiếp anh ta chỉ muốn Kathy H kể về mọi thứ ở Hailsham

dù là những chi tiết nhỏ nhặt nhất Vậy Hailsham có gì đặc biệt đến vậy? Đó chính là

sự tò mò đầu tiên của bạn đọc về Hailsham

Từ điểm nhìn bên ngoài, người trần thuật vừa có chức năng truyền đạt, tổ chức tự

sự bên cạnh chức năng trần thuật, chức năng chỉ dẫn và đặc biệt là chức năng bình

luận Đằng sau mỗi sự kiện, mỗi biến cố, bao giờ người kể chuyện cũng không quên đưa ra một vài bình luận “Ruth nói đúng: quả thực Madame sợ chúng tôi Nhưng bà ta

sợ chúng tôi cũng như ai đó sợ nhện mà thôi Chúng tôi không sẵn sàng đón nhận điều này Chúng tôi chưa bao giờ tự hỏi bản thân chúng tôi sẽ cảm thấy thế nào nếu bị ai đó xem như vậy, xem như lũ nhện” [21; 61] Và từ đó cô đã đưa ra một vài quan điểm:

“Chẳng có gì giúp ta hiểu rõ về chính mình khi ta mới tám tuổi đầu và cả lũ cùng ở một nơi như Hailsham” [21; 62]; “Lần đầu tiên ta nhìn chính mình qua mắt kẻ khác như vậy, đó là một khoảnh khắc lạnh giá Cũng giống như ta đi ngang qua một tấm gương mà ngày nào trong đời mình ta cũng đi qua, thế rồi đột nhiên tấm gương cho ta thấy một cái gì khác, một cái gì khó chịu và xa lạ” [21; 62] Một cái nhìn sợ sệt của Madame đã khiến trong đầu Kathy H đặt ra hàng loạt câu hỏi, nhưng suy nghĩ của một đứa trẻ lúc đó thật ngây thơ và tội nghiệp Họ chưa bao giờ nghĩ tới việc người ta nhìn

họ như một sinh vật khác mà không phải là con người, đó có lẽ là một “khoảnh khắc lạnh giá” như quan điểm của Kathy Mang hình hài của một con người, có khả năng,

có tâm hồn, có cảm xúc, có khát vọng, vậy mà chỉ vì khác biệt về cách được tạo ra, một bên thì được gọi là con người, một bên thì không được coi là Người

Người kể chuyện cũng đưa ra những đánh giá về nhân vật của mình theo kiểu đối

thoại trực tiếp với độc giả Ta thấy trong Mãi đừng xa tôi xuất hiện rất nhiều kiểu này

“Tôi không biết hồi xưa ở chỗ các bạn thì sao, nhưng ở Hailsham mỗi tuần chúng tôi phải khám sức khỏe một lần” [21; 27]; “Tôi tin chắc rằng bạn cũng vậy, một lúc nào

đó trong thời thơ ấu bạn cũng trải qua những điều như chúng tôi hôm đó; nếu không giống về chi tiết thì cũng giống ở bên trong, trong cảm xúc” [21; 61,62] Hay “Xin bạn nhớ cho rằng không ai trong chúng tôi đi quá xa trong chuyện đó Tôi không nhớ liệu

có ai bảo mình sẽ là minh tinh màn bạc hay gì đó tương tự Thường là chúng tôi nói về chuyện trở thành bưu tá hoặc làm việc trong nông trại” [21; 218] “Tôi không muốn các bạn có một ý niệm sai lầm về thời kỳ đó ở Kingsfield Phần lớn giai đoạn đó thực

sự rất dễ chịu, phải nói là gần như êm đềm” [21; 358] Ta thấy tất cả đều như là lời thỏ thẻ tâm tình với bạn đọc Đây là một sự thông minh sáng tạo của Kazuo Ishiguro Vậy nên nhiều lúc người đọc không hề cảm nhận được sự tồn tại của người kể chuyện Câu chuyện được triển khai và tự phát triển chủ yếu nhờ vào cuộc thoại giữa nhân vật Người kể chuyện- Kathy H nhiều lúc chỉ đứng im mà quan sát và ghi lại những lời nói và những hành động của nhân vật Nhưng người đọc nhờ sự điều khiển diễn

biến của chủ thể trần thuật mà người đọc đã nhận ra những lớp nghĩa ẩn sâu trong cấu trúc văn bản tự sự “Đầu tiên tôi nghĩ cô vẫn đang nhìn con thuyền, nhưng rồi tôi thấy

cô đang ngắm vệt hơi nước kéo theo một chiếc máy bay đang từ từ cất cánh lên trời ở phía xa Rồi cô nói: “Mình có nghe nói điều này, để mình nói các cậu nghe Mình có nghe nói về Chrissie Nghe nói cô ấy đã xong hẳn khi hiến lần thứ hai”

“Mình cũng nghe nói vậy,” Tommy nói “Chắc là đúng Mình cũng nghe nói y như vậy Thật tệ hại Chỉ mới lần thứ hai thôi mà Cũng mừng là chuyện ấy không xảy

ra với mình” [21; 339]

Vẻ mặt trầm ngâm khó đoán cùng những lời nói của Ruth giúp ta cảm nhận phần nào sự lo lắng về cái chết sẽ sớm đến với cô, bởi cô đã trải qua lần hiến đầu tiên Và điều mà Ruth lo lắng cũng đến, cô đã ra đi sau lần hiến thứ hai Còn với Tommy, anh vui mừng khi chuyện đó không xảy ra với mình bởi anh đã trải qua lần hiến thứ ba, một con số không hề nhỏ với những vết thương đau đớn trên thể xác nhưng anh đã cố gắng vật lộn với những cơn đau để tận hưởng một chút ít sự sống trên thế giới này, những lời nói của Tommy bình thản ấy vậy mà nó lại như một vết dao cứa sâu vào tim của độc giả

Từ vị trí bên ngoài, người kể chuyện đem lại cho người đọc những chi tiết mang tính hiện thực sâu sắc dù là những chi tiết nhỏ nhặt nhất cũng được họ miêu tả một cách sinh động Những con đường, nội thất ở Dover, Kingsfield, Hailsham, Nhà Tranh, hay Norfolk,…tất cả những nơi mà nhân vật đã sống, đã từng đi qua, chứng kiến và gắn chặt với số phận của họ đều được Ishiguro miêu tả sinh động Nếu như Nhà Tranh là những căn nhà cũ kỉ ẩm thấp, Norfolk- “một góc khuất” của nước Anh, trung tâm Dover vô cùng hiện đại Thì Hailsham là một góc nhỏ trong tim không bao giờ quên, là kỉ niệm ghi dấu tuổi thơ của Kathy, Ruth, Tommy cùng những đứa trẻ nhân bản mà nói như Kathy, Hailsham sẽ “an toàn trong tâm trí, và nó là một cái gì mà không ai lấy khỏi tôi được” [21; 432] Bởi nơi đây là tuổi thơ, là thanh xuân tươi đẹp,

ở đó có những bài học, có những tiếng cười, có tình yêu trong sáng đáng yêu của tuổi học trò, và là nơi chứng minh tâm hồn đẹp đẽ của những “sinh vật” đáng thương ấy Trong một số trường hợp, chủ thể trần thuật không hề can thiệp vào, mà để nó tự diễn ra như tất yếu nó cần phải thế Chủ thể trần thuật trong truyện đã tuyệt đối thể hiện vai trò khách quan của mình đối với câu chuyện Người đọc theo dõi diễn biến của câu chuyện và tự lí giải tâm lí, sự vận động bên trong tâm trạng của nhân vật qua

những lời nói, cử chỉ, điệu bộ của họ Với điểm nhìn này, nhân vật trần thuật có thể khách quan tường thuật lại một cách chính xác những điều họ chứng kiến “Rodney làm một điệu múa nho nhỏ để cho thấy cái cảm giác đó dễ chịu thế nào Anh ta đứng lên tường, vừa đi vừa giữ thăng bằng một chặp rồi cố tình ngã xuống Tommy thì nói đùa về một vài khách qua đường, và mặc dù đùa chẳng buồn cười cho lắm nhưng tất

cả chúng tôi cười vang Chỉ có Ruth, suốt thời gian đó cưỡi trên bức tường, vẫn im lặng Cô giữ nguyên nụ cười trên mặt, nhưng hầu như không cử động Có một làn gió nhẹ làm rối tóc cô, và vầng sáng mặt trời sáng sủa mùa đông làm cô nheo nheo mắt, nên ta không thể biết chắc cô đang mỉm cười vì những trò hề của chúng tôi hay chỉ nhăn mặt trong ánh nắng” [21; 244,245] Sự khách quan trong điểm nhìn này đã chi phối rất nhiều đến chất giọng kể được cho là “lạnh lùng” của Kazuo Ishiguro Nhưng

ai cũng hiểu bên trong sự “lạnh lùng” ấy là cả một trái tim ấm nóng của tác giả khi dựng lên những “sinh vật” đáng thương này

Chủ thể trần thuật cũng ít khi bình giá trực tiếp mà chỉ cốt làm sao làm nổi bật lên ý nghĩa câu chuyện từ sự tham gia của các dòng ý thức khác nhau Điểm nhìn của chủ thể trần thuật có một sự bao quát lớn Do nhiệm vụ đứng ngoài quan sát, thuật kể nên điểm nhìn của chủ thể trần thuật có thể di chuyển linh hoạt từ nhiều ý thức, nhiều không gian, thời gian, góc độ khác nhau Với cách nhìn khách quan, chủ thể trần thuật

đã cho người đọc thấy được những quan điểm, suy nghĩ của các nhân vật khác Điểm nhìn bên ngoài góp phần làm hoàn thiện các góc chiếu về các nhân vật, sự kiện Nhờ

có điểm nhìn bên ngoài mà tác giả có thể phối hợp tạo ra sự luân phiên trượt điểm nhìn tránh đi sự nhàm chán trong quá trình trần thuật

Nếu như điểm nhìn bên ngoài là đưa ra những đánh giá khách quan nhất đến độc giả thì về mặt lí luận có thể hiểu điểm nhìn bên trong là sự quan sát nhân vật từ cảm nhận nội tâm của mình Bằng cách để cho nhân vật tự do bộc lộ đời sống nội tâm, phơi bày những ý nghĩ thầm kín trong tâm hồn Nó cho phép trần thuật qua một tâm trạng

cụ thể, tái hiện đời sống nội tâm nhân vật một cách sâu sắc Điểm nhìn bên trong không chỉ gắn với hình tượng người trần thuật ngôi thứ nhất mà còn gắn với hình tượng ngôi thứ ba giấu mặt Nó xuất hiện khi người kể chuyện thâm nhập vào suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật Vì thế thường mang tính chủ quan hoặc dễ gây cho người đọc cảm giác về tính chủ quan của người kể Kazuo Ishiguro đã rất ý thức trong việc

lựa chọn và sắp xếp điểm nhìn và điểm nhìn của tác giả và nhân vật chính là điểm nhấn trong nghệ thuật kể chuyện của ông

Bằng việc trao điểm nhìn, người trần thuật có thể nắm được vòng đời cũng như

số phận của nhân vật, có thể xuyên thấu mọi ngóc ngách kể cả đi sâu vào đời sống nội tâm Người trần thuật thâm nhập vào đời sống bên trong các nhân vật để khéo léo chuyển vai sang nhân vật rồi rút lui để họ tự bộc lộ những suy tư, quan niệm của riêng mình “Tôi khóc vì một lí do hoàn toàn khác Khi tôi quan sát em múa lần đó, tôi thấy một điều khác Tôi thấy một thế giới mới đang đến nhanh chóng Khoa học hơn, hiệu quả hơn, thì đúng Nhiều cách chữa hơn cho những căn bệnh trước kia Hay lắm Nhưng là một thế giới nghiệt ngã, độc ác Còn đây tôi thấy một cô bé, mắt nhắm tịt, ghì chặt vào ngực mình cái thế giới tử tế và nhân hậu trước kia, cái thế giới mà trong thâm tâm cô biết rằng không thể còn lại nữa, cho nên cô ghì chặt nó vào lòng, cầu xin

nó đừng bao giờ để cô xa nó… Nhưng tôi nhìn thấy em và cảnh đó khiến tôi đau lòng” [21; 410] Đây là lí do vì sao Madame lại khóc nấc lên khi thấy Kathy “đung đưa chầm chậm theo nhịp bài hát, tay ôm chặt một đứa bé tưởng tượng vào ngực” [21; 114] Ta thấy ở đây Kathy H- chủ thể trần thuật bằng sự khéo léo của mình đã thâm nhập được nội tâm của Marie- Claude để bà nói ra những suy tư của mình Cuối cùng những trăn trở, những nỗi lòng chất chứa của Kathy bấy lâu cũng đã được sáng tỏ

Với điểm nhìn bên trong, người kể chuyện đã chạm đến được những nơi thầm kín nhất, những ám ảnh sâu xa nhất trong tâm hồn con người Đây là cách tốt nhất để nhân vật tự nói lên tiếng nói của mình thông qua những dòng độc thoại nội tâm, tự đối diện với chính mình Ở cuối thiên truyện Kathy đã khéo léo trao quyền kể chuyện cho Madame và Emily Emily đã xưng tôi và lí giải vì sao có Hailsham, có những con người như Kathy, Tommy và Ruth “Chúng tôi lấy tác phẩm của các em đi vì chúng tôi nghĩ chúng sẽ phát lộ tâm hồn của các em Hoặc nói chính xác hơn, chúng tôi làm vậy để chứng minh rằng các em cũng có tâm hồn” [21; 391,392] Công cuộc chứng minh những con người nhân bản cũng có tâm hồn là cuộc hành trình dài, có nỗi đau,

có nước mắt Nhưng cuối cùng họ đã chấp nhận sự thật không đau đớn, không một lời kêu than Những lời đối thoại dần dần chuyển sang độc thoại nội tâm Nói với Kathy

và Tommy mà như nói như chất vấn với chính bản thân mình: “Phải, có Hailsham để làm gì chứ?”; “Tóm lại có Hailsham để làm gì?”

Lối trần thuật trao điểm nhìn cho nhân vật không phải là mới nhưng Kazuo Ishiguro lại vận dụng nó một cách khéo léo, nhờ thế mà đời sống của nhân vật được soi chiếu từ nhiều phía Với điểm nhìn bên trong, Kazuo Ishiguro đã dựng nên bức tranh về một hiện thực đáng sợ diễn ra trong một thế giới “giả tưởng” Quan trọng hơn,

là tạo cho độc giả có cơ hội nắm bắt tâm lí nhân vật rõ ràng, có khả năng phân tích được những động cơ tạo ra hành động của nhân vật để thấu hiểu và cảm thông cho họ nhiều hơn Với việc sử dụng điểm nhìn bên trong đã khẳng định tâm huyết tìm tòi và đổi mới kỹ thuật tiểu thuyết của Kazuo Ishiguro

1.2 Giọng điệu trần thuật

Giọng điệu là một yếu tố đặc trưng của hình tượng tác giả trong tác phẩm Nếu như trong đời sống ta thường chỉ nghe giọng nói là nhận ra con người, thì trong văn học cũng vậy Giọng điệu giúp ta nhận ra tác giả Có điều giọng điệu ở đây không giản đơn là một tín hiệu âm thanh có âm sắc đặc thù để nhận ra người nói, mà là một giọng điệu mang nội dung tình cảm, thái độ, ứng xử trước các hiện tượng đời sống

Giọng điệu trong văn học không chỉ biểu hiện bằng cách xưng hô, trường từ vựng, mà còn bằng cả hệ thống tư thế, cử chỉ biểu cảm trong tác phẩm [17;142]

Giọng điệu chính là một trong những chìa khóa quan trọng để giải mã bức thông điệp thẫm mĩ của nhà văn Nó là một yếu tố nghệ thuật nhưng lại mang tính nội dung rất rõ ràng Giọng điệu chính là cái hồn của nhà văn đã nhập vào chữ nghĩa, nhịp điệu

để được đi sóng đôi cùng người đọc cho đến trang cuối cùng của cuốn sách Đồng thời giọng điệu ấy sẽ neo đậu trong trí nhớ người đọc, giúp người đọc nhận diện được tác giả, tác phẩm

Theo Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Giọng điệu là thái độ, tình cảm, lập

trường, tư tưởng, đạo đức của nhà văn đối với hiện tượng được miêu tả thể hiện trong lối văn, quy cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm” [9; 32]

Tuốcghênhep cho rằng: “Cái quan trọng trong tài năng văn học… và tôi nghĩ rằng cũng có thể trong bất kì một tài năng nào là cái tôi muốn gọi là tiếng nói của mình Đúng thế, cái quan trọng là tiếng nói của mình, cái quan trọng là cái giọng riêng biệt của chính mình không thể tìm thấy trong cổ họng của bất kì một người nào khác… muốn nói được như vậy và muốn có được cái giọng ấy thì phải có cái cổ họng được

cấu tạo một cách đặc biệt, giống như của loài chim vậy Đó chính là đặc điểm phân biệt chủ yếu của một tài năng độc đáo” [4; 59]

Trong tác phẩm văn học nói chung, trong tiểu thuyết nói riêng, giọng điệu thường mang dấu ấn riêng của nhà văn, thể hiện một cảm hứng nổi trội Trong một tác phẩm có khi chỉ có một giọng điệu nhất quán, song chủ yếu là đa giọng điệu tùy vào tâm trạng, thái độ, tình cảm, thể hiện một dụng ý nghệ thuật, chủ yếu là thể hiện cảm hứng của nhà văn trước đối tượng hiện diện trong tác phẩm hoặc không có trong tác phẩm, cảm hứng của tác giả về các vấn đề của đời sống Giọng điệu trong tác phẩm góp phần tạo nên phong cách nhà văn; để phân biệt nhà văn này với nhà văn khác ta cũng lấy dấu hiệu nhận biết từ giọng điệu tác phẩm

Trong văn xuôi giọng điệu thường đa dạng, phong phú và mang tính khách quan Đặc biệt ở thể loại tiểu thuyết là thể loại tái hiện đời sống một cách tổng hợp, đa dạng, trong sự biến chuyển vận động không ngừng, nên giọng điệu cũng luôn thay đổi Một tác phẩm bên cạnh giọng điệu chủ đạo, còn có những giọng điệu khác đan xen, tùy vào

sự kiện, hoàn cảnh, tâm trạng nhân vật, tác giả Giọng điệu thường gửi gắm một thông điệp nghệ thuật của nhà văn, cũng có tác dụng khơi gợi những tình cảm, cảm xúc của

người đọc về đối tượng trong tác phẩm Ta thấy trong Mãi đừng xa tôi có rất nhiều

giọng nhưng giọng chính là giọng ngây thơ, hồn nhiên của một đứa trẻ; giọng hoài nghi tự vấn; giọng chiêm nghiệm, triết lí

1.2.1 Giọng ngây thơ, hồn nhiên của một đứa trẻ

Mãi đừng xa tôi xoay quanh câu chuyện của Kathy, Tommy và Ruth là ba học

sinh trong ngôi trường Hailsham Trường này nuôi dưỡng những đứa trẻ vô tính để biến chúng thành người hiến tạng, dần cho đi những bộ phận của cơ thể của mình, cho đến lúc chúng “hoàn tất” bằng cái chết Cả ba, cũng như hàng trăm đứa trẻ khác, dù bị quản giáo ngặt nghèo, dù bị mặc định bởi sự an phận, thì cảm giác sống - thứ duy nhất không có hàng rào nào ngăn cản nổi, vẫn không ngừng quẫy đạp trong những tâm hồn non trẻ này Vì thế, cả ba, từ lúc ấu thơ đến khi bước vào tuổi đôi mươi là cuộc rượt đuổi những cung bậc sâu lắng nhất của tình bạn, tình yêu mà không nơi đâu, không một ai trong thiết chế Hailsham có thể hiểu được

Mặc dù câu chuyện là một hiện thực đáng sợ diễn ra trong thế giới “giả tưởng” nhưng lại phảng phất giọng điệu kể chuyện ngây thơ hồn nhiên của một đứa trẻ Khi gấp cuốn sách lại thì cái giọng điệu hồn nhiên, ngây thơ đó vẫn luôn bám víu lấy tâm

trí người đọc Bọn trẻ được sinh hoạt, học tập, thậm chí sáng tạo như những con người hoàn toàn bình thường khác nhưng khi lớn lên, chúng sẽ được chuyển đến bệnh viện

để tháo gỡ những bộ phận nội tạng của mình đến lúc chết, tất cả đều phục vụ cho mục đích y học Một sự thật đau đớn như vậy nhưng bọn trẻ vẫn lấy chuyện hiến tạng ra để đùa cợt: “khi thời điểm đến, mình chỉ việc “kéo khóa” phần nào đó trên cơ thể mình, một cái thận hay gì đó sẽ “bung ra”, mình chỉ việc đưa nó cho người ta thôi Bản thân việc đó chúng tôi cũng chẳng thấy buồn cười cho lắm; đúng hơn là chúng tôi dùng trò

ấy để khiến ai đó ăn mất ngon Chẳng hạn ta bung lá gan của mình ra rồi đặt lên đĩa ai

đó, kiểu như vậy Tôi nhớ có lần khi Gary B, cái cậu háu ăn đến khó tin, bê suất ăn pút đinh thứ ba trở về chỗ ngồi, hầu như cả bàn xung quanh ai nấy đều “bung” một phần mẩu nào đó của mình ra mà chất đầy vào bát của Gary, trong khi chàng trai cứ thế mà tọng thật lực” [21; 138] Và mặc dù họ biết “chúng tôi khác với các giám thị của chúng tôi, và cũng khác những người thường ở bên ngoài nữa; có lẽ chúng tôi đã biết rằng về lâu dài chúng tôi sẽ đi đến chỗ hiến tạng mà thôi Nhưng chúng tôi vẫn không thực sự biết điều đó có nghĩa là gì” [21; 111] Hay như vấn đề “quan hệ tình dục”, một vấn đề khá nhạy cảm nhưng với giọng điệu hồn nhiên của một đứa trẻ lại được đề cập rất tự nhiên: “khi Jenny C và Rob D bị bắt quả tang trong Phòng 14 Họ đang làm chuyện

đó sau bữa ăn trưa, ngay trên một chiếc bàn, vừa hay thầy Jack đi vào lấy cái gì đó Theo Jenny, thầy Jack đỏ mặt và lại đi ra ngay, nhưng họ đã mất hứng và thôi không làm nữa Họ đã ít nhiều mặc quần áo xong khi thầy Jack trở lại, như thể mới bước vào lần đầu tiên, và làm bộ ngạc nhiên, bị sốc” [21; 149] Cái cách mà Kathy chuẩn bị kế hoạch để làm tình với Harry cũng được cô kể lại thật ngây ngô và dí dỏm “Sex” là một nhu cầu rất đỗi bình thường của con người và chính cách tiếp nhập, sự lúng túng,

sự tò mò muốn khám phá “sex” ở bọn trẻ được hiện lên rất mộc mạc, hồn nhiên, chân thật Giọng điệu trẻ thơ với cách kể chuyện quá đỗi vô tư, hồn nhiên càng nhấn mạnh được sự đau đớn, xót xa cho thân phận của những kiếp người nhân bản tội nghiệp này

Mãi đừng xa tôi là tên một bài hát trong cuộn băng cát-sét của nữ ca sỹ Judy

Bridgewater- một cái tên tưởng tượng mà Ishiguro sáng tạo ra Kathy có được cuộn băng này trong một hội chợ bán hàng tại Hailsham, và cô đặc biệt yêu thích đoạn điệp khúc “Con yêu, mãi đừng xa mẹ”, cô thường ôm gối khiêu vũ theo âm hưởng của đoạn điệp khúc ấy và tưởng tượng đến một người phụ nữ bất ngờ được hưởng niềm hạnh phúc làm mẹ sau khi ngỡ rằng mình không có được điều kỳ diệu ấy Ẩn sau những bề

mặt con chữ là giọng điệu ngây thơ, vô cùng hồn nhiên của đứa trẻ, đó là những suy nghĩ, những hành động ngây ngô, đáng yêu nhưng lại thể hiện được chiều sâu tâm lý của những đứa trẻ Khi cuốn băng đó của Kathy bị mất, cô đã giấu giếm sự hoang mang của mình, cô tìm nó một cách lơ đãng bởi cô không muốn chuyện này trở thành một vụ om sòm Và khi Ruth đưa cho Kathy một cuốn băng thay thế khác:

“Kathy à, đây không phải là cuốn băng của cậu đâu Cuốn mà cậu làm mất ấy Mình đã cố tìm cho cậu, nhưng thực sự là nó đi rồi”

“Ừ Nó đi về Norfolk,” tôi nói

Cả hai chúng tôi phá lên cười” [21; 120]

Lúc đó tim cô đập rộn lên vì vui mừng, dù không phải là cuốn băng mất tích của

cô nhưng cô không thấy thất vọng, mà dường như sự thất vọng đã được thay thế bằng một niềm hạnh phúc thực sự Niềm hạnh phúc của đứa trẻ như vỡ òa, thay vì cái ôm, Kathy bé bỏng đã siết chặt bàn tay của Ruth và cảm ơn cô Rồi những bài học với những tiếng cười giòn tan về “chuyện người lính bị giam trong trại tù binh hồi Thế chiến thứ hai Một đứa trong đám con trai hỏi liệu hàng rào quanh trại có cắm điện không, rồi một người khác nói rằng sống ở một nơi như thế, nơi ta có thể tự sát bất cứ lúc nào mình thích chỉ bằng cách chạm vào hàng rào…Lẽ ra nói vậy hẳn hàm ý một điều nghiêm túc nhưng tất cả bọn chúng tôi đều nghỉ về nó như một chuyện để vui cười Cả bọn chúng tôi phá lên cười và nhao nhao nói cùng một lúc, thế rồi Laura- lúc nào cũng vậy- đứng lên ghế diễn vai một người chạm tay vào hàng rào và chết vì điện giật Trong chốc lát mọi sự trở nên náo loạn, ai nấy đều la hét và bắt chước chạm tay vào hàng rào điện” [21;123] Cái hàng rào điện mà bọn trẻ nói chẳng khác gì hàng rào

ở Hailsham không cắm điện Đó là một hàng rào vô hình ngăn cách bọn trẻ với thế giới bên ngoài, đối với chúng thế giới bên ngoài cũng rất đáng sợ như cách chúng tự tưởng tượng ra khu rừng u ám, lạnh lẽo, đầy bóng tối phía sau Hailsham

Giọng điệu hồn nhiên ngây thơ của đứa trẻ cứ thênh thang chảy ra từ những ngôn

từ hết sức trong trẻo, độc đáo và đa âm sắc Giọng điệu ngây thơ, hồn nhiên nhưng lại chất chứa nhiều suy tư, tình cảm thái độ của nhà văn về nhân vật và cuộc sống Cuốn tiểu thuyết như một hồi chuông đánh thức khiến chúng ta phải xem xét lại giá trị đích

thực của cuộc sống

1.2.2 Giọng hoài nghi, tự vấn

Mãi đừng xa tôi với lối dẫn truyện ở ngôi thứ nhất nên ta thấy xuất hiện rất nhiều

giọng điệu hoài nghi, tự vấn của nhân vật Nhân vật không biết hết mọi việc diễn ra mà chỉ có thể phán đoán nghi ngờ Ta thấy trong tác phẩm, càng về sau dấu hỏi xuất hiện càng nhiều Kathy, Tommy và Ruth hay những đứa trẻ nhân bản khác dường như đang

đi tìm nguồn gốc của chính bản thân mình

Sự bất an bắt đầu xuất hiện khi cô Lucy nói chuyện với Tommy và thay vì giáo huấn Tommy phải cố gắng để vẽ tốt hơn như những giám thị khác thì cô lại bảo với Tommy rằng “nếu mình không muốn tỏ ra có khả năng sáng tạo, nếu mình thật sự chẳng thích làm thế tí nào, thì cũng không sao cả” [21; 43] và theo như Tommy đoán

là “cô ấy đang dẫn chuyện đến một điều gì đó” [21; 49] và còn một điều khác nữa nhưng Tommy không thật hiểu rõ “Cô ấy bảo chúng mình không được dạy đủ” [21; 51] Nhưng lạ ở chỗ “Dù thế nào đi nữa, khi nói những chuyện này cô ấy cứ run bần bật suốt” [21; 50] Những lời nói, thái độ của của cô Lucy đã khiến cho Kathy đặt ra một loạt câu hỏi “Cô ấy nói với cậu thế á?” [21; 43]; “Dạy đủ á? Ý cậu cô ấy cho rằng chúng mình cần học cật lực hơn bây giờ nữa sao?” [21; 51]; “ Mình tự hỏi ý cô ấy là gì vậy?” [21; 51]; “Chính xác là về chuyện gì?” 21; 52]; “Có phải là chính lúc cô nổi giận thì cô mới bắt đầu nói về cái chuyện khác kia không? Về chuyện chúng mình chưa được dạy đầy đủ về việc hiến tạng và những thứ còn lại nữa?” [21; 52]; “Này Tommy, suy nghĩ đi Sao cô ấy nêu chuyện đó ra? Cô ấy đang nói về cậu, về chuyện cậu không

có sáng tạo Thế rồi tự dưng cô ấy nhảy sang chuyện khác Đâu là mối liên kết giữa hai chuyện đó? Tại sao cô ấy khơi chuyện hiến tạng ra? Cái ấy có liên quan gì đến chuyện cậu có khả năng sáng tạo chứ?” [21; 52] Cuộc nói chuyện đó đã gây cho Kathy nhiều suy nghĩ, cô thường “hay đặt câu hỏi về chúng hơn, nếu không phải hỏi to giữa chỗ đông người thì ít nhất cũng tự hỏi mình” [21; 123]

Rồi các tình huống cứ dần hé mở bằng những dấu hỏi của nhân vật trong truyện ngày càng nhiều lên Tại sao Madame, chủ Phòng Tranh, người thường đến chọn những bức tranh đẹp nhất của các em đem đi, lại ghê sợ các em đến thế? “Nhưng Phòng Tranh của bà ấy là cái gì mới được?” [21; 53] và “Làm sao mà bà ấy lại sợ tụi mình? Tụi mình có làm gì bà ấy đâu?” [21; 57]; “Chúng mình chẳng bao giờ hiểu đến tận cùng chuyện đó, Phòng Tranh là để làm gì Tại sao Madame lấy đi tất cả các tác phẩm đạt nhất? [21; 266] Và một điều kì lạ làm cho Kathy hoang mang và cô vẫn

không giải thích được ý nghĩa đích thực của nó Đó và vào một buổi chiều rợp nắng, khi Madame bắt gặp Kathy áp một cái gối thay cho em bé vào ngực vừa chầm chậm múa, vừa nhắm mắt và khe khẽ hát: “Ôi, con ơi, mãi đừng xa mẹ nhé…” [21; 114] , bà

đã khóc nấc lên, tại sao?

Những câu hỏi như chứa đựng một ẩn ý gì khác, một Phòng Tranh đầy sự bí hiểm ở Hailsham đã khơi gợi sự tò mò của Kathy cũng là sự tò mò của tất cả những người đọc tác phẩm Với giọng điệu hoài nghi, tự vấn nó cứ ám ảnh trong tâm trí của người đọc khiến người đọc phải lật từng trang sách để giải mã với tâm thế sẵn sàng đón nhận một sự thật đau đớn Trong lúc ấy, Ishiguro cứ tường thuật câu chuyện một cách chậm rãi và hết sức tiết chế cảm xúc Dưới những dòng kể bình thản ấy như đang cuộn trào một bí mật khủng khiếp Và rồi tất cả câu hỏi đều có câu trả lời Bởi vì họ chỉ là những bản sao vô tính được tạo ra chỉ để hiến tạng Họ chỉ là những con người khiếm khuyết, những con người không được làm Người Đó là lí do vì sao Lucy “run bần bật”, Madame lại sợ bọn trẻ dù chúng thực sự hệt như những đứa trẻ con bình thường nào khác Khoa học đã tạo ra những bản sao vô tính Chúng là những con người, có trái tim, có khối óc, có tâm hồn, nhưng quyền sống- quyền được tự do và mưu cầu hạnh phúc đã bị tước đoạt một cách hiển nhiên, lạnh lùng và bình thản Cho

dù chúng hoàn toàn đầy đủ tư cách để được làm một con người thật sự, nhưng chúng

đã được lập trình để không có quyền làm mẹ, được tồn tại mà thiếu đi quyền sống, và được yêu nhưng thiếu đi quyền được gắn bó cuộc đời bên nhau

Khi Kathy và Tommy đến nhà Madame chứng minh tình yêu của mình để được tạm hoãn, Madame tiếp tục đặt ra một loạt câu hỏi “Các em bảo các em tin chắc? Tin chắc là mình yêu nhau? Làm sao các em biết được? Các em tưởng tình yêu đơn giản vậy sao? Vậy là các em yêu nhau Yêu sâu đậm Có phải các em muốn nói với tôi vậy không?” [21; 379] Những giọt nước mắt đã rơi “Các em tin thế à? Rằng các em yêu nhau sâu đậm Và vì vậy các em đến gặp tôi vì cái…cái chuyện hoãn đó sao? Tại sao? Tại sao các em đến gặp tôi?” [21; 380] Những câu hỏi này mang tính tự vấn bản thân, những câu hỏi này như thể bà đã biết được câu trả lời nhưng là một câu trả lời đáng ghê rợn mà trong thâm bà đã muốn chôn chặt và không muốn đối mặt với nó Lúc này Kathy và Tommy mới hiểu ra ngôi trường mà họ gắn bó cả tuổi thơ còn lớn lao hơn cả

ý nghĩa của một nơi trú ẩn hay dạy học Những đứa trẻ nhân bản được tạo ra vì mục đích y học chỉ là kết quả từ ống nghiệm, nhưng bằng sự đấu tranh bền bỉ của cô giám

thị Emily và Madame, họ đã chứng minh rằng những người nhân bản cũng là người, cũng có cảm xúc, có tâm hồn, vẫn có thể trở thành những người nhạy cảm, thông minh như bất cứ người bình thường nào Và mặc dù kết quả của việc trì hoãn đó chỉ là cái lắc đầu tuyệt vọng của cô Emily nhưng Kathy và Tommy đã rất mạnh mẽ đối chọi với nỗi đau đó để hưởng trọn vẹn một niềm hạnh phúc nhỏ nhoi cuối cùng.Kathy, Ruth và Tommy thực sự may mắn khi lớn lên tại Hailsham, nơi họ được cho tuổi thơ, được sống trọn vẹn như một con người trong mười tám năm cuộc đời Những nơi ở khác dù chỉ được nhắc đến lướt qua nhưng phần nào người xem cũng mường tượng được chúng không khác gì một cái trại chăn nuôi Hailsham- đó là những gì mà Madame và

cô trưởng giám thị Emily đã dành cả cuộc đời để cố gắng giành giật và trao tặng như một nỗ lực duy nhất có thể làm cho các học sinh thân yêu của mình Dù không thể hy vọng và ước mơ, nhưng những đứa trẻ nhân bản vẫn được nuôi dạy và sinh trưởng như những đứa trẻ bình thường

Có thể nói gam giọng hoài nghi, tự vấn đóng vai trò vô cùng quan trọng trong

quá trình khắc họa chân dung tâm lý nhân vật Chính giọng này đã mang cho Mãi

đừng xa tôi một âm sắc mới Tạo nên sự day dứt, khoắc khoải, ngậm ngùi trong tiếp

nhận vấn đề cốt lõi của câu chuyện

1.2.3 Giọng chiêm nghiệm, triết lý

Giọng chiêm nghiệm, triết lý đã trở thành phổ biến trong văn học khi con người

bắt đầu ý thức về bản ngã và khao khát tìm kiếm bản ngã Trong Mãi đừng xa tôi,

Kazuo Ishiguro luôn khát vọng khám phá chiều sâu cuộc sống nên đã đặt các nhân vật vào những suy tư, dằn vặt, những lý giải về những vấn đề cốt lõi mang tính nhân sinh Giọng triết lý thể hiện nhận thức sâu sắc của tác giả trước đối tượng được phản ánh Nhà văn quan sát tìm tòi, rút ra những triết lý về cuộc sống, con người, để từ đó khẳng định lý tưởng đạo đức theo quan niệm riêng Kazuo Ishiguro không chỉ dựa trên bản thân hành động, sự kiện bên ngoài để phân tích nhân vật mà còn đi sâu phân tích tâm

lý nhân vật, qua đó, toát lên vẻ đẹp tinh thần của họ Nhân vật không chỉ biết đón nhận, vượt qua số phận mà còn biết suy ngẫm, đúc kết kinh nghiệm, rút ra những triết

lý cuộc đời

Mãi đừng xa tôi đã khiến người đọc như lặng im trước một khu nghĩa địa âm u

và lạnh giá Khi chứng kiến cuộc sống của những con người ngay từ khi sinh ra đã được an bài một số phận không thể nào cưỡng lại được Những con người nhân bản vô

tính được nuôi dưỡng chỉ vì mục đích hiến tạng Khi lớn lên, những bộ phận trong cơ thể họ sẽ bị tháo gỡ từ từ cho đến khi họ trút hơi thở cuối cùng Những giám thị trường Hailsham đã đấu tranh bảo vệ một chút ít ỏi phần người bên trong những người nhân bản, thắp lên một ngọn nến ấm áp trong đêm đen dù biết là ngọn nến kia rồi cũng đến ngày tàn lụi Để đến trước khi những đứa trẻ phải chết, họ vẫn có quyền sống một tuổi thơ yên ả và bình thường, họ vẫn có quyền sống như một con người Sống không phải chỉ để hít thở, ăn ngủ, lớn lên mà còn là yêu, thương, vui, buồn, là ký ức, là hy vọng, là ước mơ Đó là quyền sống chính đáng để vùng vẫy và xứng đáng để đấu tranh dù họ

có là gì đi nữa Những ký ức tuổi thơ và thanh xuân tuyệt đẹp kia đã trở thành một sức mạnh để họ ở bên nhau và có thể can đảm đối diện với số mệnh của mình

Đúng như cô Emily nói rằng những bức tranh, bài thơ, tất cả những thứ mà học sinh trường Hailsham làm ra “chúng tiết lộ về bản thể bên trong của chúng mình Cô

ấy bảo rằng chúng tiết lộ về tâm hồn các em” [21; 267] “Nghệ thuật của em sẽ phát lộ cái ngã nội tại của các em” [21; 381] và “nghệ thuật của các em sẽ cho thấy tâm hồn của các em” [21; 381,382] Đúng vậy nghệ thuật thể hiện tâm hồn của con người, nhìn vào nghệ thuật ta có thể soi chiếu và hiểu được tâm hồn của người đó Và những học sinh trường Hailsham đang chứng minh mình có tâm hồn như những người bình thường khác, nhưng có điều chúng không biết rằng tất cả những gì chúng cố gắng chỉ

sẽ là hư vô, rằng từ lúc có mặt trên cõi đời này thì số phận của chúng đã được định đoạt một cách nghiệt ngã Tất cả chỉ có thể là những kỉ niệm đẹp trong cuộc đời của chúng Theo suốt tiểu thuyết ta thấy, người kể chuyện thường triết lý, suy tư trước các vấn đề về cuộc sống và thời đại Những triết lý ấy được đúc kết từ những trải nghiệm của một con người luôn trăn trở với sự thay đổi của cuộc sống Sự cô đơn của Kathy

“Từ nhỏ đến lớn ta đã quen xung quanh lúc nào cũng đông người, ta chỉ quen có mỗi thế thôi, thế rồi đột nhiên ta thành người chăm sóc Suốt giờ này sang giờ khác ta một thân một mình lái xe qua khắp nước, từ trung tâm này đến trung tâm nọ, bệnh viện này đến bệnh viện kia, ngủ trong nhà trọ qua đêm, chẳng có ai để thổ lộ những nỗi niềm lo lắng của ta, chẳng có ai để ta cười đùa với cả Chỉ đôi khi ta mới tình cờ gặp một học sinh mà ta biết- một người chăm sóc hay một người hiến mà ta nhận ra là người quen

từ xưa- nhưng rồi cũng chẳng có nhiều thì giờ Ta luôn luôn vội vàng, không thì cũng kiệt quệ chẳng còn hơi sức đâu để trò chuyện cho hồn nữa Chẳng mấy chốc, những giờ dài đằng đẵng, những chuyến đi, những giấc ngủ chập chờn ngắt quãng, tất cả len

lỏi vào trong bản thể ta, trở thành một phần của ta, khiến cho ai cũng thấy, trong dáng điệu ta, cái nhìn của ta, cách đi kiểu nói của ta” [21; 312] Và rồi “Ngay cả nỗi cô đơn, tôi cũng thực sự đâm ra gần như thích nó” Thời gian dường như lấp đầy khi Kathy trở thành người chăm sóc, sự cô đơn, trống trải cô không biết sẽ chia cùng ai Cô quen dần với cô đơn, và vì quen với nó nên đâm ra thích nó cũng là chuyện thường tình Nhiều lúc bủa vây cô là một nỗi mệt mỏi ghê gớm, khi cô uể oải chán chường, khi cô rối trí

và không làm được gì để bảo vệ Tommy trước những lời nhạo báng của Ruth về những con vật nhỏ bé của anh “Nó cũng giống như ta bị cho một bài toán cần phải giải khi đầu óc ta đã kiệt quệ, và ta biết rằng có một cách giải ở đâu đó xa, xa lắm, nhưng

ta không huy động nổi sức lực dù chỉ để khởi sự xem sao” [21; 297] Cái cảm giác còn lại khi ngắm nhìn cuộc sống ngắn ngủi và tầm gửi của họ khiến người đọc nghiệm ra rằng, cuộc đời và con người đôi khi cũng chỉ như một trò chơi quá phù du, mà chính mỗi con người chúng ta cũng không bao giờ có thể tự nắm giữ hay quyết định Mọi cảm xúc trong sự trống rỗng vô nghĩa đến tuyệt vọng, nhưng rồi càng đi sâu vào những trang văn, theo chân những kí ức, suy nghĩ của Kathy H, cô gái duy nhất còn sống sót trong ba người, người đọc mới thực sự hiểu được rằng, trong thân thể mỗi con người họ vẫn còn tồn tại một trái tim Đó là một trái tim nóng có sự sống tồn tại, một trái tim vẫn biết yêu, biết thương, biết khát khao Nhưng chính điều đó lại càng khiến cho ba con người ấy càng rơi sâu vào vực thẳm của bất hạnh, khi mà họ khao khát sống, khao khát yêu, khao khát giành cuộc đời mình cho chính mình, nhưng tất thảy đều chìm nghỉm và quẩn quanh trong đau đớn, bế tắc, và buồn đến hiu hắt của một số phận người tàn tạ đã được định đoạt sẵn

Giữa Kathy và Tommy là một tình yêu pha lê, trong vắt và có thể vỡ bất cứ lúc nào khi Tommy ra đi Một tình yêu muộn màng, ngắn ngủi nên càng cuồng nhiệt và đắm say Những lời tuyệt vọng của Tommy và cách Kathy tri ân tình yêu khiến ai cũng rơi nước mắt: “Anh cứ nghĩ mãi về một dòng sông ở nơi nào đó, nước chảy rất xiết Rồi có hai người đang ở dưới nước, cố ôm chặt nhau, ôm riết nhau hết sức bình sinh, nhưng rốt cuộc cũng không giữ nổi Dòng nước quá mạnh Họ đành rời nhau ra, trôi mỗi người một ngả Anh nghĩ về chúng mình như vậy đó Thật đáng tiếc, Kath ạ, bởi chúng mình đã yêu nhau suốt đời Nhưng rốt cuộc chúng mình cũng không thể ở bên nhau mãi mãi” [21; 425] Cuộc đời này chính là như thế, cho dù chúng ta có yêu người ấy rất nhiều, thương người ấy bao nhiêu, nhưng có đôi khi chúng ta buộc phải buông bỏ, không phải là vì không yêu nhau, mà là vì không thể bên nhau Tình yêu

trong Mãi đừng xa tôi không chỉ là tình yêu thương thuần túy Đó là thứ duy nhất mà

những con người ấy khao khát có, khao khát giữ gìn Họ luôn muốn được ở gần bên nhau, che chở cho nhau dù biết rằng cuộc đời họ đã được định đoạt

Và đến cuối thiên truyện, câu nói của cô Emily đặt ra cho ta nhiều suy nghĩ “Các

em phải chấp nhận rằng đôi khi mọi sự xảy ra như vậy trên trên thế giới này Ý kiến của thiên hạ, cảm xúc của họ, nó lúc thế này khi thế khác Chỉ ngẫu nhiên mà các em lớn lên tại một thời điểm nhất định trong cái quá trình này” [21; 401] và “Có thể đó chỉ

là một xu thế xuất hiện rồi qua đi” [21; 401] mà thôi; “Và ai biết được những người đến sau các em sẽ phải đối mặt với những gì” [21; 402] Khoa học phát triển Con người ta có thể nghĩ ra trăm phương nghìn kế để lôi kéo sự sống Nhưng có phải tàn nhẫn quá không khi họ quyết định nghịch chuyển vòng xoáy sinh tử của đời mình bằng cách chà đạp lên sự sống của người khác? Bóp nát giấc mơ của người khác Và ngoảnh mặt làm ngơ trước sự cầu xin của họ trên đường đi tới vực thẳm số phận? Hailsham không còn Nơi những đứa trẻ đã bằng cách này hay cách khác có một tuổi thơ đúng nghĩa và trọn vẹn cũng không còn Câu nói của cô Emily nó khiến chúng ta không ngừng suy nghĩ, sự biến mất của Hailsham chính là sự kết thúc vĩnh viễn của thứ "phép màu" vô nhân tính đó? Hay sẽ lại có một Hailsham khác mọc lên? Và rồi vòng xoáy bất hạnh đó lại được bắt đầu? Đó vẫn là một câu hỏi để ngỏ

*

* *

Ở chương 1, chúng tôi đã phân tích và làm rõ những vấn đề về cấu trúc trần thuật trong tác phẩm với hai yếu tố quan trọng là điểm nhìn và giọng điệu Với các điểm nhìn quá khứ và hiện tại; điểm nhìn trẻ thơ và người lớn; điểm nhìn bên trong và bên ngoài, Kazuo Ishiguro đã soi tỏ vấn đề bằng một cái nhìn đa chiều Bên cạnh đó, tác giả đã tạo nên giọng điệu đa dạng, độc đáo và hấp dẫn: giọng ngây thơ, hồn nhiên của một đứa trẻ; giọng hoài nghi, tự vấn; giọng chiêm nghiệm, triết lí Các giọng điệu kết hợp với nhau tạo nên giọng điệu đa thanh, với nhiều sắc thái khác nhau Mỗi giọng điệu đã góp phần khắc họa nhân vật, thể hiện rõ dụng ý nghệ thuật của nhà văn khi tái hiện hiện thực, chủ ý xây dựng hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm Hệ thống giọng điệu cùng với cái nhìn đa chiều đã góp phần thể hiện rõ nét hơn phong cách nghệ thuật của Kazuo Ishiguro, giúp ông tái hiện được hiện thực đáng sợ trong thế giới “giả tưởng”

CHƯƠNG 2: HỆ THỐNG VÀ PHƯƠNG THỨC XÂY DỰNG

NHÂN VẬT TRONG TRONG MÃI ĐỪNG XA TÔI

Ðối tượng chung của văn học là cuộc đời nhưng trong đó con người luôn giữ vị trí trung tâm Ðọc một tác phẩm, cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn người đọc thường là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện "Con người là một điều bí ẩn - Dostoevski viết - cần phải khám phá con

phương tiện quan trọng giúp con người trở thành con người vì nó mở ra những bí mật của con người, giúp con người hiểu thêm về chính mình, trở nên phong phú hơn và một phần từ chỗ hiểu mình, từ sự phong phú của chính mình, con người hiểu thêm về

thế giới, sự phong phú của thế giới

Trong thế giới nghệ thuật, nhân vật được coi là thành tố quan trọng nhất Có bao nhiêu nhà văn sẽ có bấy nhiêu thế giới nhân vật Thế giới nhân vật do nhà văn sáng tạo

ra thật phong phú Trong lịch sử văn học đã có biết bao nhiêu nhân vật với những đường nét, diện mạo, tính cách khác nhau Nhưng các nhân vật ở mỗi tác phẩm không lặp lại, không “ná ná” như nhau Mỗi nhân vật một tính cách, một số phận và thể hiện một khía cạnh cuộc sống hiện thực đương thời dưới một góc độ quan sát của nhà văn Khi sáng tác, mỗi nhà văn thường chọn cho mình một thế giới nhân vật phù hợp với sở thích, cá tính của mình để miêu tả, thể hiện Vì vậy có thể khẳng định nhân vật là linh hồn của tác phẩm là yếu tố quan trọng của nghệ thuật tiểu thuyết

2.1 Các kiểu con người đặc trưng trong tác phẩm

Trong sự nghiệp cầm bút của Kazuo Ishiguro, ông đã khắc họa được nhiều hình tượng nhân vật độc đáo Thế giới nhân vật trong tác phẩm chỉ là một góc nhỏ của xã hội hiện đại mà tác giả muốn thể hiện Bằng biện pháp nghệ thuật của mình, Ishiguro

đã khái quát xã hội con người thông qua những kiểu con người đó là:

2.1.1 Con người với những khao khát, ước mơ đời thường

Mãi đừng xa tôi kể về những đứa trẻ vốn là bản sao vô tính, chúng được nuôi cho

đến khi trưởng thành, nội tạng của chúng sẽ trở thành nguyên liệu ghép cho các bệnh nhân có nhu cầu Hay nói một cách trần trụi hơn, chúng trở thành người nguyên liệu- vật cung cấp tạng Và dù có là “người nguyên liệu” đi chăng nữa, thì trong con người chúng một khát khao sống, khao khát hạnh phúc vẫn quẫy đạp mạnh mẽ

Những đứa trẻ đó đơn giản chỉ muốn làm diễn viên “nếu trở thành diễn viên thì

sẽ thế nào thôi Sống đời diễn viên thì sẽ ra sao?” [21; 127] Chúng bàn về những công việc mà chúng muốn làm “về chuyện trở thành bưu tá hoặc làm việc trong nông trại Chỉ một vài học sinh muốn làm lái xe loại này hay loại khác” [21; 218] Và sự thật dần được hé lộ “Không ai trong các em sẽ sang Mỹ cả, không ai trong các em sẽ thành ngôi sao màn bạc cả Và không ai trong các em sẽ làm việc trong siêu thị như cô nghe một số em dự định hôm nọ Cuộc đời các em đã được định sẵn cho các em rồi Các em

sẽ thành người lớn, thế rồi trước khi các em già đi, thậm chí trước khi các em đến tuổi trung niên, các em sẽ bắt đầu hiến những cơ quan nội tạng trọng yếu của các em Mỗi người trong các em đều được tạo ra để làm việc đó Các em không giống những diễn viên mà các em xem trong băng video, thậm chí các em cũng không giống như cô Các

em được mang đến thế giới này với một mục đích, và tương lai của các em, tất cả các

em, đã được định đoạt” [21; 128] Đúng như vậy, cuộc đời của các em đã được định sẵn, nhưng không có nghĩa là những ước mơ, những khát khao đời thường của chúng cũng được định đoạt Chúng ước mơ được làm diễn viên, làm việc trong siêu thị, bưu

tá hay là làm việc ở một nơi thanh bình như nông trại dù chẳng bao giờ nó thành sự thật Thế nhưng đó là ước mơ rất đỗi giản dị, hồn nhiên của những đứa trẻ Mơ ước là quyền thiêng liêng của mỗi con người cho dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào Và dù định mệnh của họ đã được an bài, họ tuân theo với tất cả sự cam chịu ngây thơ nhưng họ vẫn không ngừng mơ ước Họ ước mơ được làm công việc mà nguyên mẫu của họ đang làm, họ nhìn chằm chằm vào cửa sổ của một văn phòng bình thường và bị mê hoặc bởi một không gian hiện đại sạch sẽ “Chúng tôi vẫn nhìn chăm chú, nó trông như một thế giới thông minh sáng lạng, dễ chịu và tự tại” [21; 242] Họ ngắm “nguyên mẫu” của mình mà không nói một lời Thấy được sự đồng điệu với những nơi hiện đại như vậy, mà có lẽ Ruth của chúng ta đã ước mơ “Làm việc ở một chỗ thế này thì mới đáng chứ” [21; 220], rồi cô kể cô muốn làm việc trong loại văn phòng nào, cô kể tỉ mỉ đến từng chi tiết “nào cây cối trang trí, nào thiết bị sáng choang, nào những ghế có trục xoay và gắn bánh xe” [21; 220] Mơ ước phản ánh chính con người của chúng ta, thông qua ước mơ chúng ta thể hiện được phần nào góc tâm hồn sâu thẳm của mình Ruth cùng những đứa trẻ cũng vậy, chúng dường như có phần lạ lẫm với thế giới bên ngoài bởi bức tường Hailsham đã ngăn cách chúng Chính sự khác lạ, mới mẻ, thú vị

của thế giới đó đã có một sức hút vô hình, làm nảy nở những ước mơ bên trong con người chúng

Những đứa trẻ từ lúc nhỏ chúng đã có cơ hội khám phá bản thân ở những tiết học khi chúng ở độ tuổi mười sáu “Tình dục” đến với chúng thật lúng túng, những bài học

đã cho chúng biết “phải tôn trọng những nhu cầu thể xác của chúng ta”, rằng tình dục

là “một món quà thật đẹp” Đúng vậy, đó là bản năng tất yếu bên trong mỗi người, những con người nhân bản kia cũng vậy: “cứ lâu lâu mình lại có cảm giác rất mạnh mẽ muốn làm tình Đôi khi cảm giác đó xâm chiếm mình và trong khoảng một, hai tiếng đồng hồ nó thật đáng sợ” [21; 276] Đây là một khao khát rất đỗi tự nhiên của một con người bản năng, một con người với những khoái cảm dục vọng bình thường: “hồi đó tôi dành rất nhiều thì giờ đọc đi đọc lại những cuốn sách về chuyện người ta làm tình với nhau” [21; 154] Yếu tố “sex” thi thoảng lại phóng tràn trên những trang sách, rất

tự nhiên mà chân thật, nó toát lên được cái khao khát rất thường tình của một con người biết tôn trọng nhu cầu cá nhân Những con người nhân bản vô tính đó, họ không cần phải lo lắng về mưu sinh, không được xây dựng gia đình, không ràng buộc bởi một thứ gì cả Đấy là trọn vẹn một vòng đời của những đứa trẻ được sinh ra và lớn lên ở Hailsham Mọi chuyện sẽ giống như những vòng quay bánh xe của một cỗ xe đang lăn trên một con đường bằng phẳng Nhưng rồi, xuất hiện một thứ gọi là tình yêu Tình

yêu trong Mãi đừng xa tôi không đơn giản là một thứ tình yêu bình thường, dễ dàng có

được như những người khác Đó là thứ tình yêu phải đánh đổi bằng tất cả nỗi đau của

họ mới giành lại được Tình yêu là khát khao lớn nhất đối với họ Đó cũng là lý do tại sao Ruth chiếm đoạt Tommy và ngăn cách anh với Kathy, bởi cô sợ rằng cho đến lúc chết cô không biết được tình yêu là gì? Nhưng sau một con đường vòng rất dài, tình yêu lại trở lại với tình yêu Tommy và Kathy khát khao được nối dài cuộc sống, được trì hoãn thời gian chỉ với một mong muốn duy nhất đó là được ở bên cạnh nhau thêm một thời gian nữa “Người ta bảo nếu các cậu là một cặp trai gái, và nếu các cậu yêu nhau, thực sự yêu, yêu thực tình ấy, và nếu các cậu có thể chứng tỏ điều ấy ra, thì những người điều hành Hailsham ấy, họ sẽ giải quyết cho các cậu Họ sẽ giải quyết sao cho các cậu có thể sống với nhau vài năm trước khi bắt đầu hiến tạng” [21; 233]

Để cố gắng cho ước mơ đó, Tommy đã “tỉ mẩn tỉa tót một bức tranh, mặt gần như chạm vào tờ giấy…anh không ngẩng đầu lên hoặc ngừng việc khi đang làm, và chỉ liếc một cái là tôi biết anh đang vẽ một trong những sinh vật tưởng tượng của mình” [21;

362] Suốt ngày họ chỉ nghĩ đến kế hoạch hoãn hiến tạng trong đầu, điều này càng làm người đọc thêm phần xót xa “chọn những con đẹp nhất mang theo, em biết đấy Sáu, bảy con gì đó Chúng mình sẽ phải làm thật cẩn thận” [21; 369]; “Có thể chúng mình

sẽ mang nhiều hơn Mười lăm, thậm chí hai mươi Ừ, chúng mình sẽ đi gặp bà ấy Bà

ấy có thể làm gì cho chúng mình? Chúng mình sẽ đi nói chuyện với bà ấy” [21; 369] Nhưng cái thứ gọi là tình yêu đích thực, bằng rất nhiều bức vẽ của mình, được vẽ ra bằng rất nhiều nhung nhớ, bằng rất nhiều xa cách, cũng không làm thay đổi được quyết định của những người đứng đầu ngôi trường ấy Không có gì thay đổi cả Họ chấp nhận và tiếp đón sự sắp đặt cho cuộc đời mình Họ nuối tiếc vì tất cả đã muộn, nhưng vẫn cố gắng yêu nhau cuồng nhiệt và đắm say, dâng hiến những đê mê mà họ

đã không dành cho nhau gần một cuộc đời Từ đó ta thấy rằng cái quý giá nhất trên đời không phải là thứ không có được hay đã mất đi, mà là niềm “hạnh phúc” đang nắm giữ.Cách chấp nhận số phận của họ như một lẽ đương nhiên, bởi họ đã được đào tạo

để không chống đối lại điều đó dù chỉ là trong tâm tưởng Nhưng bên trong chúng, vẫn không ngừng nhen nhóm về một cuộc sống hạnh phúc bên cạnh người yêu- dù chỉ là rất ngắn ngủi nhưng không bao giờ tắt Đúng như lời tóm tắt truyện, “một tiếng kêu xé lòng về tình yêu và hạnh phúc” của những “con người” mà ngay khi chưa có mặt trên đời đã được sắp xếp trước cái chết, nhưng chúng vẫn có những khát vọng về một tương lai ko bao giờ tới

2.1.2 Con người với hành trình đi tìm bản ngã

Bản ngã là một trong những thế giới sâu thẳm và huyền diệu của tâm hồn, là một cõi luôn chờ đợi những nắm bắt vi diệu, những phát hiện tinh tế của con người để con người nhận ra những gì là mình, những gì thuộc về mình và những gì mà mình mong muốn Cho nên đề tài về bản ngã luôn là một vỉa quặng giàu có và cần thiết mà văn chương đã và sẽ phải tiếp tục khai phá và khi khai phá sẽ đạt nhiều thành tựu

Một đặc điểm của văn chương, mà nhất là tiểu thuyết, đó là để dễ dàng nói lên những vấn đề nhân văn, nhân bản, thì người ta thường sử dụng thế giới hình tượng những nhân vật Nhân vật sẽ đóng vai trò then chốt của cốt truyện, giữ vị trí trung tâm trong việc thể hiện đề tài, chủ đề, tư tưởng của tác phẩm Chính vì vậy, kiểu nhân vật

đi tìm bản ngã ra đời như một quy luật tất yếu Có thể nói, tìm lại chính mình và được sống là mình đã trở thành một nỗi ám ảnh lớn đối với các nhà văn nhiều thời đại Nhưng không đơn giản chỉ là sự trở về với quá khứ, với cội nguồn, mà mục đích của

các cuộc hành trình là tìm đến bản ngã Ở phương Tây, từ thời cổ đại, ít nhiều cái tôi

cá nhân đã ló mặt nhưng nhìn một cách tổng quát trên tiến trình chung của văn học thì thấy giai đoạn văn học Phục Hưng là giai đoạn mở màn cho tiếng nói đòi quyền sống mạnh mẽ và mãnh liệt nhất cho con người, lên án những gì kìm hãm và chống lại tự do của con người, tìm thấy những biểu tượng sáng ngời về vẻ đẹp của con người cho nên chúng ta có thể xem đây là giai đoạn tiền thân của kiểu nhân vật đi tìm bản ngã Văn học giai đoạn này đã cho ra đời những con người tự nhận thức về mình Ở các nhân vật luôn có những cuộc đấu tranh nội tâm dai dẳng để nhận định về vai trò và vị trí của

mình trong đời sống Chẳng hạn, Hamlet trong Hamlet của Shakespeare mang những

xung đột bi kịch bên trong, thường xuyên phân thân làm đôi để đấu tranh với chính mình, đối thoại với bản ngã của mình.Chàng huy động toàn bộ trí tuệ của mình vào việc suy nghĩ và giải quyết vấn đề lẽ sống Chính điều đó đã biến chàng thành người tự

do lựa chọn định mệnh thay vì làm con rối trong tay định mệnh như Odipe Bước vào giai đoạn của văn học hiện đại thì kiểu nhân vật đi tìm bản ngã đã xác định được chỗ đứng của nó Hành trình “tôi” đi tìm “tôi” là cuộc hành hương muôn thuở của con

người trên hành trình về với chính mình Như Kafka Tamura trong Kafka bên bờ biển

của Haruki Murakami, một đứa trẻ mười lăm tuổi đến cuối đời cũng không thôi đi tìm bản ngã, cậu đã chấp nhận dấn thân vào một hành trình khắc nghiệt để tìm bản ngã của mình Hay như anh chàng mất trí nhớGuy Roland trong Phố những cửa hiệu u tối của

Partric Modiano, mặc dù kí ức của anh là những mảnh vụn, nhưng cái khao khát tìm lại chính mình không bao giờ tắt Như trong một vòng đu quay, những mẩu ký ức loang loáng, chập chờn, rời rạc không ngừng xoáy trộn với những câu hỏi đau đớn:

“Tôi là ai? có đúng đó là đời tôi không? Hay là đời một người khác mà tôi đã lẻn

vào?” Hay trong Người khổng lồ ngủ quên của Kazuo Ishigurro, ngày qua ngày đôi vợ

chồng già Axl và Beatrice phải sống một cuộc đời mờ ảo, lãng đãng giữa màn sương

mù không lúc nào khuất dạng, ký ức trong họ chập chờn, mơ hồ về bản ngã, nhưng vượt qua giới hạn của tuổi tác họ vẫn quyết tâm lên đường đối mặt với rất nhiều gian nan, thử thách để tìm lại ký ức, bản ngã của mình

Sau những nguồn cảm hứng sáng tác từ xứ sở Mặt trời mọc, Ishiguro dần dấn thân vào tìm hiểu những nỗi thương tâm của con người dưới áp lực xã hội Rốt cục thì

“cuộc đào tẩu tư tưởng” của ông từ Nhật Bản sang Anh trở thành sự biến chuyển, giúp ông khám phá những góc sâu thẳm, huyền ảo ẩn chứa trong các mối liên hệ của con

người với thế giới Bản thân Ishiguro cũng từng gián tiếp khẳng định cốt lõi trong tư tưởng của ông bây giờ chính là con người, thay vì lênh đênh đi tìm lại bản thể của mình: “Tôi không nghĩ tôi là nhà văn Nhật Bản hay nhà văn Anh Là một nhà văn, tôi phải một mình đối mặt với từng tác phẩm của mình Tất nhiên, tôi vẫn chịu ảnh hưởng

từ cả Nhật Bản và Anh Vì vậy, tôi muốn coi mình là một nhà văn mang tính quốc tế”

[5] Tư tưởng ấy được Ishiguro thể hiện rõ rệt nhất ở Mãi đừng xa tôi, tác phẩm có sức

hút kỳ lạ ngay từ những trang đầu bởi những hé lộ về sự tồn tại của một thế giới tiến

bộ nhưng tha hóa, với những người được nhân bản vô tính trong một môi trường riêng

để cung cấp nội tạng cho những bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo Xoay quanh mối tình tay ba trong sáng và khát vọng sống mãnh liệt của ba nhân vật Kathy, Ruth và

Tommy, Mãi đừng xa tôi đau đáu những câu hỏi: Con người chúng ta là gì trong thế

giới này? Chúng ta có ích kỷ một cách vô nhân tính không khi duy trì sự sống của mình bằng việc tước đoạt đi một sự sống khác? Xã hội nếu đi cùng với những tiến bộ khoa học công nghệ, liệu có tước đi nhân tính của con người?

Cuộc hành trình đi tìm bản ngã trong Mãi đừng xa tôi là một cuộc hành trình

mang nhiều cung bậc cảm xúc Những con người nhân bản từ khi có mặt trên đời mặc nhiên số phận của họ cũng được định đoạt Nhưng bọn trẻ được sinh hoạt, học tập, thậm chí sáng tạo như những con người hoàn toàn bình thường khác, chỉ khác ở cách

mà chúng được tạo ra, họ chỉ là “những vật thể lờ mờ trong ống nghiệm” Kathy, Tommy, Ruth cùng tất cả những đứa trẻ đó không bao giờ có tương lai, ngay cả những ước mơ cũng bị bóp chết một cách nghiệt ngã ngay từ khi chúng chưa kịp hình thành Nhưng trong con người họ vẫn muốn tìm lại “bản ngã” của chính mình, họ luôn tự hỏi bản thân họ là ai và tại sao họ lại khác những người bình thường Các Giám thị đã từ

từ ám thị vào tiềm thức của những đứa trẻ qua các bài học: “Các em…đặc biệt Cho nên giữ mình thật tốt, giữ cho bản thân mình thật khỏe mạnh ở bên trong, việc đó đối với mỗi đứa các em là quan trọng hơn nhiều so với cô” [21; 110,111];“Các em không thể có con Thiên hạ ngoài đó khác với học sinh chúng tôi: họ có thể có con nhờ quan

hệ tình dục Chính vì vậy mà nó quan trọng đến thế với họ, cái chuyện ai quan hệ với

ai này Và cho dù bất cứ ai trong chúng tôi đều hoàn toàn không thể có con, nhưng ra ngoài đó thì chúng tôi phải hành xử giống như họ” [21; 132] Tất cả những bài học chúng được học ở trường nhằm giúp chúng tìm được “bản ngã” trong con người mình:

“Nếu các em muốn sống cho ra sống, các em phải biết mình là ai và cái gì đang ở phía trước các em, mỗi đứa các em” [21; 128]

Khi còn là những đứa trẻ, chúng còn rất mơ hồ và loay hoay để trả lời cho những câu hỏi: Chúng là ai? Và tại sao chúng lại khác người? Những đứa trẻ, họ biết đôi chút về hiến tạng, và họ nghĩ rằng họ đã được dạy về điều đó rồi Từ lúc họ mới sáu, bảy tuổi “Chắc chắn tôi cảm thấy mình vẫn luôn biết về chuyện hiến tạng một cách mù

mờ, ngay từ khi mới lên sáu, lên bảy Và thật lạ, khi chúng tôi đã lớn hơn và các giám thị nói với chúng tôi những điều như thế, chúng tôi chẳng hề quá ngạc nhiên Như thể chúng tôi đã nghe nói về mọi chuyện đó tự hồi nào” [21; 130] Lúc lên mười ba tuổi, vào giai đoạn đó “chúng tôi không còn tránh né chủ đề hiến tạng như một, hai năm trước nữa, nhưng chúng tôi cũng chẳng nghĩ một cách nghiêm túc cho lắm, cũng chẳng hay bàn về nó” [21; 138]; “chuyện hiến tạng quay lại là một chủ đề cần tránh, nhưng không phải tránh theo kiểu khi chúng tôi còn nhỏ Lần này chủ đề đó không còn làm ta khó xử hay bối rối nữa; nó chỉ trở nên ảm đạm và nghiêm túc hơn” [11; 139] Những đứa trẻ đã định hình về tương lai của mình nhưng còn rất ngây thơ và chưa hề sâu sắc, rất đúng với lứa tuổi của chúng.Vẫn có nỗi háo hức muốn tìm nguyên mẫu của mình, như những đứa trẻ bị bỏ rơi khao khát tìm được bố mẹ ruột Hành trình đi tìm nguyên mẫu của những đứa trẻ như là cuộc hành trình tìm lại nguồn gốc của chính mình, với những rượt đuổi dữ dội về cảm xúc để chúng biết được mình là ai Biết bao nhiêu sự chờ đợi, bao nhiêu sự kì vọng để rồi thất vọng về “nguyên mẫu” của họ, thế nhưng họ chẳng là bản sao của bất kì một ai Họ là chính họ Và từ đó họ đã nhận ra được giá trị của bản thân, họ chấp nhận số phận đó Một ý nguyện muốn trì hoãn số phận vẫn không bao giờ tàn lụi Những đứa trẻ đã chấp nhận cái chết như một phần của sự sống và trải nghiệm cảm giác cận kề đó yên bình tựa một giấc chiêm bao Nhưng những ám ảnh sau giấc mộng về nước Anh trong tưởng tượng của Ishiguro vẫn tiếp tục theo đuổi người đọc với những câu hỏi thường trực: Chúng ta là ai? Thế nào là con người? Ai mới có quyền được sống, tự do và mưu cầu hạnh phúc?

Qua các thời kì văn học ta nhận thấy một quy luật, đó là cuộc sống ngày càng hiện đại càng phát triển thì văn học càng hướng vào chiều sâu bên trong con người và như vậy kiểu nhân vật đi tìm bản ngã cũng càng lúc càng được tô đậm và khắc sâu Nó dần dần định hình và trở thành một kiểu nhân vật phổ biến, quen thuộc của Kazuo