Kịch về đề tài lịch sử qua “nợ non sông” của phạm quang long ( Luận văn thạc sĩ)

Kịch về đề tài lịch sử qua “nợ non sông” của phạm quang long ( Luận văn thạc sĩ)Kịch về đề tài lịch sử qua “nợ non sông” của phạm quang long ( Luận văn thạc sĩ)Kịch về đề tài lịch sử qua “nợ non sông” của phạm quang long ( Luận văn thạc sĩ)Kịch về đề tài lịch sử qua “nợ non sông” của phạm quang long ( Luận văn thạc sĩ)Kịch về đề tài lịch sử qua “nợ non sông” của phạm quang long ( Luận văn thạc sĩ)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

-

DƯƠNG THỊ HUYỀN

KỊCH VỀ ĐỀ TÀI LỊCH SỬ QUA “NỢ NON SÔNG”

CỦA PHẠM QUANG LONG

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 8 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS ĐỖ THỊ THANH NGA

HÀ NỘI, 2018

LỜI CAM ĐOAN Luận văn tốt nghiệp Kịch về đề tài lịch sử qua “Nợ non sông” của Phạm Quang Long là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của

Tiến sĩ Đỗ Thị Thanh Nga

Các số liệu và tài liệu tôi sử dụng trong luận văn là trung thực và có xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày 30 tháng 03năm 2018

Tác giả luận văn

Dương Thị Huyền

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Tiến sĩ Đỗ Thị Thanh Nga, người đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này!

Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS TS Phạm Quang Long, người đã giúp

đỡ, cung cấp cho tôi những văn bản kịch

Tôi xin trân trọng cảm ơn Học viện Khoa học xã hội, Khoa Văn học và các thầy giáo, cô giáo đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu!

Hà Nội, ngày 30 tháng 03 năm 2018

Tác giả luận văn

Dương Thị Huyền

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1: KỊCH VỀ ĐỀ TÀI LỊCH SỬ TỪ 1986 ĐẾN NAY 6

1.1 Những quan niệm mới trong sáng tác về đề tài lịch sử của Văn

học Việt Nam từ năm 1986 đến nay 6 1.2 Thân thế và sự nghiệp sáng tác của Phạm Quang Long 14

CHƯƠNG 2: CẢM HỨNG VÀ XUNG ĐỘT CƠ BẢN TRONG

TẬP KỊCH LỊCH SỬ “NỢ NON SÔNG” CỦA PHẠM QUANG

LONG 23

2.1 Cảm hứng cơ bản trong tập kịch lịch sử “Nợ non sông” 23 2.2 Xung đột cơ bản trong tập kịch lịch sử “Nợ non sông” 39

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT VÀ GIÁ

TRỊ THANH LỌC TRONG TẬP KỊCH LỊCH SỬ “NỢ NON

SÔNG” CỦA PHẠM QUANG LONG 53

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tập kịch sử “Nợ non sông”

của Phạm Quang Long 53 3.2 Giá trị thanh lọc trong tập kịch lịch sử “Nợ non sông” của Phạm

Quang Long 68

KẾT LUẬN 78 TÀI LIỆU THAM KHẢO 81

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đời sống văn học nói riêng và nghệ thuật nói chung ở nước ta những năm đầu thế kỉ XXI chứng kiến sự phát triển nở rộ về đề tài lịch sử Nguyên nhân là đầu thế kỉ XXI, dân tộc đã trải qua nhiều mốc thời gian, sự kiện lịch

sử quan trọng, đồng thời quá trình toàn cầu hóa, hội nhập sâu rộng khiến vấn

đề bản sắc dân tộc đứng trước những thách thức cần khẳng định Mặt khác, những năm đầu thế kỉ XXI vận mệnh dân tộc và sự toàn vẹn lãnh thổ trước nguy cơ lớn mạnh của các cường quốc bên ngoài thường xuyên gây sức ép điều đó đã làm trỗi lên ý thức dân tộc và cao hơn là chủ nghĩa dân tộc trong văn học Sự trở lại đề tài lịch sử với những sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh, Hoàng Quốc Hải, Võ Thị Hảo, Nguyễn Quang Thân… đã tạo nên những dấu ấn đổi mới về đề tài, thi pháp và thể loại riêng của tiểu thuyết lịch

sử Sáng tác kịch về đề tài lịch sử trong thế kỷ XXI dường như khá hiếm hoi, với một vài vở đã dàn dựng trên sân khấu của Nguyễn Quang Lập, Doãn Hoàng Giang do xu thế truyền hình, điện ảnh đang lấn sân và thay thế dần sân khấu – một thể loại vàng son của thế kỷ trước Điều đáng nói là kịch bản

đã được in ấn, xuất bản và dàn dựng trên sân khấu trong hai thập kỷ đầu của thế kỷ XXI, ta chỉ thấy có kịch bản của nhà viết kịch, nhà văn hóa Phạm

Quang Long Tập kịch Nợ non sông của ông được xuất bản năm 2014 và ra mắt trong hội thảo: “Kịch Nợ non sông và những bi kịch lịch sử” tại Trường

Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHKHXH&NV) vào ngày 17/6/2014 Buổi hội thảo này đã thu hút nhiều nghệ sĩ, nhà phê bình, nhà nghiên cứu sân khấu, văn học tới tham dự và đánh giá Tập kịch bản dày dặn cho thấy một tâm huyết nung nấu nhiều năm và sức sáng tạo của người cầm bút đã ở độ tuổi xế chiều và kinh qua nhiều thăng trầm của lịch sử đất nước

PGS.TS Phạm Quang Long từng nhiều năm tham gia quản lí trong nhiều cương vị khác nhau: giảng viên môn Lý luận văn học, chủ nhiệm khoa

2

Ngữ văn, Hiệu trưởng Trường Đại học KHXH&NV(1996- 2001), Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao & Du lịch Hà

Nội (2005-2013) Việc ông xuất bản tập kịch Nợ non sông khiến nhiều người

không khỏi bất ngờ và cảm thấy ngạc nhiên Những kinh nghiệm từ nghề nghiệp, cuộc sống mà ông trải nghiệm và tích lũy từ vai trò nhà giáo, nhà lí luận, nhà quản lí, nhà văn hóa… đó là những chất liệu để ông viết những vở kịch của mình Dù là nhà viết kịch không chuyên, nhưng cùng lúc, ông cho ra đời một tập kịch bản dày dặn, trong số đó lại có những vở đã được dàn dựng thành công trên sân khấu, được đánh giá cao bởi giới chuyên môn Trong số các vở kịch in trong tập sách, có bốn vở viết về đề tài lịch sử Sáng tác về đề tài lịch sử luôn là một vấn đề khó khăn, thách thức với tất cả các nhà văn, nhà viết kịch, nhà làm phim, không chỉ riêng ở nước ta, mà còn ở nhiều nơi trên thế giới Bởi thế, trong nhiều năm qua, ở nhiều lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật,

từ văn chương, sân khấu đến điện ảnh người đọc đều có phản hồi là sức phản ánh quá yếu kém, không tương xứng với hiện thực lịch sử Vậy khó khăn trong việc này là nằm ở đâu? Phải chăng là nó nằm ngay trong suy nghĩ của

người trong cuộc, suy nghĩ của chính những nhà văn Đến với Nợ non sông

của tác giả Phạm Quang Long có thể khai mở cho chúng ta đôi điều suy nghĩ

về sự đột phá trong tư duy người cầm bút

Nợ non sông là tập kịch gồm bảy vở: Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ,

Nợ non sông, Những khoảnh khắc Hồ Chí Minh, Người trở về, Quỷ mặt người, Quan thanh tra Trong số bảy vở kịch trên như đã nói có bốn vở viết

về đề tài lịch sử là: Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ, Nợ non sông và

Những khoảnh khắc Hồ Chí Minh Những kịch bản này không chỉ đơn giản

là sự tiếp nối một đề tài truyền thống mà còn cho thấy những quan điểm mới

về phương pháp sáng tác, góc nhìn mới về những sự kiện, nhân vật quen thuộc từ điểm nhìn văn hóa thế kỷ XXI

Thực tế bấy lâu nay, lịch sử luôn bị coi là quá cứng nhắc, khô khan theo

3

các định hướng của chính trị Gần đây, môn Lịch sử trong trường phổ thông không được học trò quan tâm, ưa thích, thậm chí Bộ giáo dục đã tìm cách tích hợp môn lịch sử vào các bộ môn khác Do chỉ quan niệm có một lịch sử duy nhất trong sách giáo khoa, vì thế mà nó “bất di bất dịch” Người ta quên rằng, vẫn tồn tại một dòng chảy lịch sử trong cuộc sống bình dị hàng ngày, trong nhân dân, là “dã sử” nhưng vẫn chân thực và gần gũi Đó là lịch sử sống trong những hình tượng văn học Bốn vở kịch lịch sử của tác giả Phạm Quang Long là minh chứng cho kiểu lịch sử ấy Những vở kịch mang đến cho người đọc một cái nhìn mới về các nhân vật, cách tư duy mới về các sự kiện liên quan đến các nhân vật lịch sử

Hơn nữa, hiện nay ở trường THPT những nhân vật lịch sử như Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ, Hồ Chí Minh, Phan Thanh Giản đang được xem xét với tư cách vừa là nhân vật lịch sử vừa là nhân vật hư cấu văn học Việc

nghiên cứu và tiếp cận được với những vở kịch lịch sử trong Nợ non sông

của tác giả Phạm Quang Long sẽ giúp cho giáo viên và học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về thể loại kịch cũng như về các nhân vật lịch sử trong con mắt người đương đại

Xuất phát từ tình hình thực tế trên, người viết luận văn mong muốn có

được một công trình nghiên cứu khoa học về tập kịch Nợ non sông của nhà

viết kịch Phạm Quang Long để đánh giá đúng những giá trị nghệ thuật của tác phẩm, sự đóng góp của tác giả với một thể tài có sức sống mãnh liệt trong lòng văn học dân tộc

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Tập kịch Nợ non sông của Phạm Quang Long được xuất bản tháng 6

năm 2014 Đến nay hầu hết các vở này đã được trình diễn trên sân khấu và đã mang đến thành công cho tác giả Sức hấp dẫn của tập kịch đã lôi cuốn các nhà nghiên cứu đi sâu phân tích, mổ xẻ, đánh giá

Ngày 17/6/2014 tại buổi lễ ra mắt Trung tâm nghiên cứu và Ứng dụng

4

Văn hóa Nghệ thuật của Trường ĐHKHXH&NV, Trung tâm đã tổ chức hội

thảo “Kịch Nợ non sông và Những bi kịch lịch sử” đã giới thiệu tập kịch bản

văn học và thảo luận xung quanh nội dung cuốn sách, phong cách tác giả cũng như nhiều vấn đề về thể tài bi kịch lịch sử

Tháng 6/2014 trên trang Thông tin điện tử (UNV) Trường

ĐHKHXH&NV, nhà giáo Trần Hinh có bài nghiên cứu “Nợ non sông – một

sự phá cách về thể tài kịch lịch sử của Phạm Quang Long” Trong bài nghiên cứu này, nhà giáo Trần Hinh đã bày tỏ có những quan điểm của mình về cách viết kịch lịch sử, cách nhìn mới về các nhân vật và các sự kiện lịch sử của tác giả Phạm Quang Long

Tuy nhiên, đó chỉ là những bài phê bình ngắn trên báo chí, chưa khai thác hết giá trị tác phẩm từ góc độ lí luận thi pháp cũng như thực tiễn của đề tài

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Nhà viết kịch Phạm Quang Long đang là người tiếp nối đề tài lịch sử trong một thể loại văn học rất khó đó là thể kịch với một góc nhìn đương đại về quá khứ

Nghiên cứu kịch về đề tài lịch sử qua Nợ non sông của Phạm Quang Long

sẽ giúp cho người đọc thấy rõ hơn về đặc điểm kịch lịch sử và sự tiếp nối đề tài này trong thế kỉ XXI, cũng như những đổi mới tư duy nghệ thuật viết kịch Đồng thời, nghiên cứu này nhằm làm sáng tỏ những đóng góp của nhà văn về phương diện nghệ thuật cho thể loại kịch Việt Nam hiện đại Hơn nữa, với đề tài này, người nghiên cứu mong muốn đưa đến một hướng tiếp cận tác phẩm văn học kịch mới khoa học, phù hợp với trình độ của học sinh THPT

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Kịch là một loại hình văn học (bên cạnh loại hình tự sự và trữ tình) nhưng kịch lại gắn liền với sân khấu Bởi kịch chỉ thực sự được khai thác một cách trọn vẹn khi được trình diễn trên sân khấu Tuy nhiên không phải bất cứ một kịch bản nào cũng được dàn dựng trên sân khấu Là một thể loại văn học

có đầy đủ những đặc trưng riêng trong cấu trúc hình tượng, trong phương thức

5

biểu hiện, trong ngôn ngữ nghệ thuật, người ta vẫn có thể tìm hiểu tác phẩm kịch bằng cách đọc kịch bản văn học Vì thế, mỗi tác phẩm kịch được xem xét với hai tư cách, vừa là một thể loại văn học vừa có tư cách là loại hình nghệ thuật độc lập – sân khấu Với khuôn khổ một luận văn thạc sĩ, chúng tôi chủ

yếu tìm hiểu, đánh giá về kịch lịch sử qua Nợ non sông của Phạm Quang Long

với tư cách là kịch bản văn học trong sự đối sánh với kịch kịch sử giai đoạn trước đó

Trong nghiên cứu đề tài này, chúng tôi tiến hành khảo sát trên 4 vở kịch

lịch sử trong tập Nợ non sông đó là: Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ, Nợ

non sông và Những khoảnh khắc Hồ Chí Minh

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi sử dụng phối hợp và linh hoạt những phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

- Phương pháp nghiên cứu thi pháp học

- Phương pháp phân tích cấu trúc thể loại

- Phương pháp so sánh đối chiếu

- Phương pháp nghiên cứu văn học sử

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Với khuôn khổ, yêu cầu của một luận văn thạc sĩ, chúng tôi hi vọng sẽ có một số những đóng góp trong việc tìm hiểu kịch về đề tài lịch sử qua chùm

kịch Nợ non sông của Phạm Quang Long Từ đó, luận văn đánh giá những

đóng góp của tác giả trong việc tiếp nối đề tài lịch sử trong văn học thế kỉ XXI, qua đây để thấy được cái nhìn đương đại về quá khứ

Đồng thời, luận văn sẽ góp phần giúp giáo viên và học sinh trong Trường THPT có hướng tiếp cận mới về thể loại kịch theo đặc trưng thể loại

7 Kết cấu của luận văn

Luận văn ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, phần Nội dung được chia thành 3 chương:

6

Chương 1: Kịch về đề tài lịch sử từ năm 1986 đến nay

Chương 2: Cảm hứng và xung đột cơ bản trong tập kịch lịch sử “Nợ non sông”

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật và giá trị thanh lọc trong tập kịch

lịch sử “Nợ non sông”

7

Chương 1 KỊCH VỀ ĐỀ TÀI LỊCH SỬ TỪ NĂM 1986 ĐẾN NAY

1.1 Những quan niệm mới trong sáng tác về đề tài lịch sử của văn học Việt Nam từ năm 1986 đến nay

1.1.1 Bối cảnh thời đại và nhu cầu đổi mới của văn học sau năm 1986

Ngày 30 tháng 4 năm 1975, cuộc chiến chống đế quốc Mĩ đã kết thúc thắng lợi Lịch sử dân tộc lại mở ra một thời kì mới – thời kì độc lập, tự do và thống nhất đất nước Tuy nhiên, từ năm 1975 đến năm 1985, đất nước ta lại gặp những thử thách, khó khăn mới, nhất là khó khăn về kinh tế chủ yếu do hậu quả nặng nề của chiến tranh tàn khốc kéo dài suốt 30 năm Tình hình đó đòi hỏi đất nước phải đổi mới Nghị quyết của Đại hội Đảng Cộng sản lần thứ

VI (năm 1986) đã chỉ rõ “đổi mới là nhu cầu bức thiết”, là “vấn đề có ý nghĩa sống còn” của toàn dân tộc Từ năm 1986, với công cuộc đổi mới do Đảng Cộng sản đề xướng và lãnh đạo, kinh tế nước ta từng bước chuyển sang nền kinh tế thị trường, văn hóa cũng có điều kiện tiếp xúc rộng rãi với văn hóa nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là với phương Tây.Trước đây, do chiến tranh và giới hạn của hệ tư tưởng nên sự giao lưu văn hóa còn hạn chế, chủ yếu là giao lưu với các nước trong khối xã hội chủ nghĩa Ngày nay trong xu thế toàn cầu và sự bùng nổ của công nghệ thông tin sự giao lưu và những ảnh hưởng của văn hóa, văn học thế giới đến đời sống văn hóa, văn học của nước

ta Đất nước bước vào công cuộc đổi mới thúc đẩy nền văn học cũng phải đổi mới phù hợp với nguyện vọng của nhà văn và người đọc cũng như quy luật phát triển khách quan của nền văn học

Công cuộc đổi mới của văn học đã đi qua nhiều chặng đường Từ năm

1975 đến năm 1986 là giai đoạn “nhận đường” đầy trăn trở và còn nhiều lúng túng Nhưng từ năm 1986 về sau với chủ trương đổi mới chung, việc đổi mới văn học đã trở thành ý thức của đông đảo những hoạt động văn học Có thể

8

nói, một trào lưu văn học đổi mới đã hình thành, mặc dù vẫn còn nhiều tranh luận giữa cái cũ và cái mới Chính trong thời gian này, không chỉ trong văn học mà cả trong sân khấu, điện ảnh đã xuất hiện một số cây bút nổi tiếng mới

mẻ như Trần Văn Thủy, Nguyễn Mạnh Tuấn, Nguyễn Quang Thân…Sự xuất hiện của các nhà văn với những tác phẩm mới chứng tỏ các văn nghệ sĩ nước

ta luôn tiềm ẩn sự nhạy cảm với cái mới, họ luôn ý thức được trách nhiệm của

cá nhân người cầm bút đối với nhân dân, đất nước và đã góp phần không nhỏ của mình vào chủ trương đổi mới của văn học nước nhà Từ đây, văn học chính thức bước vào chặng đường đổi mới, cập nhật hơn những vấn đề của

đời sống hằng ngày “Chưa bao giờ chỉ trong một thời gian ngắn, ta lại thấy

xuất hiện nhiều tác phẩm được dư luận chú ý nhiều như vậy” [18; 110] Thời

kì mới đặt ra nhiều vấn đề cần phân tích, lí giải là mảnh đất màu mỡ cho tiểu thuyết Những tên tuổi quen thuộc từ trước như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Quang Sáng, Tô Hoài…vẫn tiếp tục sáng tác, có nhiều đóng góp mới Thế hệ những nhà văn kế tiếp như Thái Bá Lợi, Nguyễn Quang Lập,

Lê Minh Khuê, Tạ Duy Anh, Trần Thùy Mai…tỏ ra năng nổ hơn

Thơ ca cũng có một sự khởi sắc trong các sáng tác của Nguyễn Duy, Thanh Thảo, Hữu Thỉnh, Dư Thị Hoàn, Phùng Khắc Bắc…Nếu thơ ca thời kì chiến tranh ca ngợi sức mạnh cộng đồng, giàu tính chiến đấu thì thơ ca thời kì đổi mới có khuynh hướng hướng nội, trở về tiếng nói nội tâm của mỗi cá thể Cái riêng tư trở thành đối tượng miêu tả có nghĩa xã hội với giá trị nhân bản Nghiên cứu và phê bình văn học cũng có nhiều đóng góp Tuy có những cách đánh giá khác nhau xoay quanh một vấn đề, một tác phẩm văn học, nhưng không còn tình trạng áp đặt và quy chụp về quan điểm văn học Với một số tác phẩm thời trước cách mạng tháng Tám, tác giả được đánh giá lại, giải tỏa những ám ảnh nặng nề trong quá khứ Tự lực văn đoàn, Phong trào Thơ mới…đều được khôi phục vị trí trong lịch sử văn học Các tác giả như

Vũ Trọng Phụng, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính được tôn vinh và xóa bỏ những

Luận văn đầy đủ ở file:Luận văn Full