Lễ hội hoa ban trong thực tiễn phát triển du lịch tỉnh điện biên hiện nay

Từ việc nghiên cứu về Lễ hội Hoa Ban, đề tài góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huygiá trị bản sắc văn hóa các dân tộc Điện Biên gắn với phát triển du lịch.. Đồng thời, đẩy mạnhhoạt động

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN THANH BẮC

LỄ HỘI HOA BAN

TỈNH ĐIỆN BIÊN HIỆN NAY

Chuyên ngành: Việt Nam học

Mã số: 8310630

LUẬN VĂN THẠC SĨ VIỆT NAM HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS LÊ VĂN TẤN

HÀ NỘI, NĂM 2018

LỜI CAM ĐOANTôi xin cam đoan Luận văn “Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay” là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố

trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, nội dung được trình bày trong luận văn này là hoàn toàn hợp lệ, đảm bảo độtin cậy, tính chính xác và trung thực

Tôi xin chịu trách nhiệm về đề tài nghiên cứu của mình./

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2018

Tác giả luận văn

Trần Thanh Bắc

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

1.1 Khái quát về lễ hội và lễ hội du lịch về hoa 6

1.2 Khái quát về tỉnh Điện Biên và lễ hội của các dân tộc tỉnh Điện Biên 8

1.3 Cây hoa Ban trong môi trường tự nhiên và văn hóa xã hội của người Thái ở Điện Biên 17

Chương 2 LỄ HỘI HOA BAN Ở ĐIỆN BIÊN TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI30 2.1 Lễ hội Hoa Ban truyền thống 30

2.2 Lễ hội Hoa Ban hiện đại 36

2.3 Sự giống và khác nhau giữa Lễ hội Hoa Ban truyền thống và hiện đại 44

2.4 Lễ hội Hoa Ban Điện Biên với một số lễ hội về hoa khác trong nước 48

Chương 3 ĐÁNH GIÁ THỰC TIỄN VỀ LỄ HỘI HOA BAN VÀ CÁC VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI DU LỊCH TỈNH ĐIỆN BIÊN HIỆN NAY 51

3.1 Đánh giá thực tiễn về Lễ hội Hoa Ban Điện Biên 51

3.2 Lễ hội Hoa Ban đối với việc phát triển du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay 67

KẾT LUẬN 76

TÀI LIỆU THAM KHẢO 79

PHỤ LỤC ẢNH 81

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Lễ hội là hình thức sinh hoạt văn hoá không thể thiếu trong đời sống của các dân tộctrên thế giới Ở Việt Nam, sự phong phú và đa dạng của các lễ hội không những đã góp phầntạo dựng nên hệ thống bảo tàng sống, sinh động về đời sống tinh thần của cộng đồng các dântộc mà còn đang góp phần vào việc thúc đẩy các hoạt động du lịch của mỗi địa phương Hiệnnay, việc đánh giá vai trò, sự tác động của các lễ hội trong phát triển du lịch nói riêng và kinh

tế, văn hóa, xã hội địa phương nói chung là một việc làm cần thiết mang tính đồng bộ và khoahọc Tuy nhiên, vấn đề này đang đặt ra những yêu cầu mới, đặc biệt là đối với lễ hội mang tínhhiện đại như lễ hội về hoa

Điện Biên là tỉnh miền núi biên giới Tây bắc Tổ quốc, có nhiều lợi thế phát triển dulịch Với những tiềm năng lớn có thể khai thác phát triển đa dạng các loại hình du lịch như: dulịch sinh thái, nghỉ dưỡng, du lịch văn hóa cộng đồng, du lịch lịch sử, du lịch tâm linh Tuynhiên, du lịch Điện Biên hiện nay đang đứng trước nhiều khó khăn, thách thức Nhiều mặt hạnchế đã và đang làm giảm khả năng thu hút khách du lịch, kết quả đạt được chưa tuơng xứngvới tiềm năng; hiệu quả kinh doanh còn thấp; chất lượng dịch vụ chưa cao; công tác quảng bá,xúc tiến chưa được chú trọng, đầu tư đúng mức; cách thức tổ chức chưa đồng bộ và khoa học Điều này đặt ra cho du lịch Điện Biên vấn đề cần phải đẩy mạnh khai thác tổng thể các giá trịcũng như những tiềm năng riêng biệt vốn có để thúc đẩy nhanh sự phát triển du lịch trongtương lai

Hoa Ban - một biểu tượng thẩm mỹ tự nhiên của Tây bắc đã được tỉnh Điện Biên khaithác vào phát triển du lịch bằng việc xây dựng thành “Lễ hội Hoa Ban” Đây là lễ hội tôn vinh

vẻ đẹp, ý nghĩa và giá trị của hoa Ban gắn với các giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống mangtính biểu trưng cho vẻ đẹp của đất và người Điện Biên Lễ hội Hoa Ban đã được tỉnh ĐiệnBiên tổ chức qua 5 kỳ (năm 2014, 2015, 2016, 2017, 2018) và đã gặt hái được nhiều thànhcông, qua đó tạo điểm nhấn thu hút khách du lịch đến với vùng Tây Bắc nói chung và tỉnhĐiện Biên nói riêng Lễ hội Hoa Ban đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi nhận, đánhgiá là Lễ hội tiêu biểu trong việc quảng bá, thúc đẩy phát triển du lịch trên phạm vi toàn quốc

Do đó, việc nghiên cứu “Lễ hội hoa Ban trong thực tiễn phát triển du lịch tỉnh Điện Biên hiện

nay” là hết sức cần thiết góp phần thúc đẩy phát triển du lịch nói riêng và kinh tế, văn hóa, xã

hội nói chung của tỉnh Điện Biên

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Lễ hội nói chung, lễ hội về hoa nói riêng có vai trò và ý nghĩa to lớn trong đời sốngvăn hoá tinh thần của các địa phương và mang tính quốc gia dân tộc Những năm gần đây,trước sự phục hồi nhanh chóng của các lễ hội truyền thống và sự phát triển có tính chất bùng

nổ của lễ hội hiện đại, vấn đề lễ hội được các nhà nghiên cứu dành nhiều sự quan tâm, nghiêncứu, đánh giá mức độ khác nhau

Qua thực tế tìm hiểu, vấn đề nghiên cứu Lễ hội Hoa Ban trong phát triển du lịchĐiện Biên mới chỉ có một số bài viết ở dạng báo chí, tin bài đề cập trên các phương tiện thôngtin đại chúng khi lễ hội được tổ chức hàng năm Có thể kể ra một số bài viết tiêu biểu như: “Lễhội Hoa Ban, thương hiệu của du lịch Điện Biên” của tác giả Thùy Dương; “Chú trọng trồngcây hoa Ban để phát triển du lịch” của tác giả Khánh Toàn; “Lễ hội Hoa Ban - Điểm nhấn của

du lịch thành phố Điện Biên Phủ” của tác giả Đào Duy Trinh; “Hoa Ban - Biểu tượng của tìnhyêu mãnh liệt” của tác giả Cao Mỗ; “Điện Biên đón trên 11.000 lượt khách dịp Lễ hội HoaBan” của tác giả Phan Anh; “Về miền Hoa Ban” của tác giả Mai Hoa; “Lễ hội Hoa Ban củangười Thái ở Tây bắc” của tác giả Lê Dung trước đó, viết về hoa Ban có “Hoa Ban trong đờisống văn hóa của người Thái ở Điện Biên” của TS Đặng Thị Oanh các bài viết, tác phẩmviết về hoa Ban và Lễ hội Hoa Ban mới chỉ nêu được tính nổi bật, vai trò và ý nghĩa của Lễhội Hoa Ban ở mức độ điểm nhấn, chưa có những đánh giá từ tổng thể đến cụ thể và địnhhướng mang tính tầm nhìn để phát triển du lịch tỉnh Điện Biên

Có thể khẳng định, nghiên cứu về Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển du lịchĐiện Biên cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu độc lập, cụ thể và riêng biệt nào

Đề tài “Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay”

được thực hiện là sản phẩm nghiên cứu, đánh giá một cách khách quan, khoa học có tính thựctiễn cao, không trùng lặp với bất cứ đề tài nào khác về Lễ hội Hoa Ban ở Điện Biên hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Đề tài giới thiệu và cung cấp các tư liệu về Lễ hội Hoa Ban Tôn vinh vẻ đẹp, ýnghĩa và giá trị của hoa Ban gắn với lịch sử, văn hóa truyền thống mang tính biểu trưng cho vẻ

đẹp của đất và người Điện Biên Đồng thời, giới thiệu về tiềm năng, thế mạnh phát triển dulịch của tỉnh nhằm thu hút đầu tư, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội

Đề tài đánh giá thực trạng quá trình xây dựng, tổ chức và những vấn đề đặt ra đối với

Lễ hội Hoa Ban qua các kỳ tổ chức (từ năm 2014 đến năm 2018) Từ đó đưa ra những phântích cụ thể, khách quan về các khía cạnh của lễ hội nhằm hướng đến việc khai thác tối ưu cácyếu tố lễ hội vào phát triển du lịch của tỉnh Điện Biên

Từ việc nghiên cứu về Lễ hội Hoa Ban, đề tài góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huygiá trị bản sắc văn hóa các dân tộc Điện Biên gắn với phát triển du lịch Đồng thời, đẩy mạnhhoạt động xúc tiến, đầu tư, tăng cường hợp tác, liên kết, phát huy thế mạnh các loại hình dulịch lịch sử, văn hóa, sinh thái và tâm linh gắn với hoa Ban để xây dựng Lễ hội Hoa Ban trởthành thương hiệu du lịch đặc trưng của tỉnh Điện Biên

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu, nghiên cứu về Lễ hội Hoa Ban ở Điện Biên

- Đánh giá thực tiễn quá trình tổ chức các kỳ Lễ hội Hoa Ban từ năm 2014 đến năm

2018 ở Điện Biên

- Đặt ra những vấn đề về Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển du lịch tỉnh ĐiệnBiên hiện nay và trong tương lai

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển du lịch

ở Điện Biên hiện nay.

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Tìm hiểu Lễ hội Hoa Ban và các hoạt động diễn ra trong quá trình tổ chức Lễ hộiHoa Ban hàng năm

- Đề tài tập trung tìm hiểu, đánh giá quá trình tổ chức và đề xuất hướng phát triển

Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay và những năm tiếptheo

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện dựa trên một số phương pháp chủ yếu sau đây:

- Phương pháp liên ngành của chuyên ngành Việt Nam học

- Phương pháp phân tích, tổng hợp các dữ liệu

- Phương pháp tìm hiểu qua các công trình nghiên cứu, các văn bản pháp quy

- Phương pháp miêu tả, so sánh - đối chiếu

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Đề tài có ý nghĩa cụ thể trong việc thực hiện chủ trương của Đảng, Nhà nước và củatỉnh Điện Biên theo tinh thần Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 của Ban Chấp hànhTrung ương Đảng (khóa XI) và Nghị quyết số 13-NQ/TƯ ngày 10/9/2014 của Ban Thường vụTỉnh ủy Điện Biên về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Điện Biên đáp ứng yêu cầuphát triển bền vững đất nước”

- Trên cơ sở hệ thống hóa các nguồn tài liệu, tư liệu về các Lễ hội Hoa Ban đã được

tổ chức từ năm 2014 đến nay, luận văn góp phần bổ sung, cung cấp tư liệu nghiên cứu về lễhội, văn hóa, du lịch tỉnh Điện Biên Từ đó có một cách nhìn hệ thống về quá trình tổ chức lễhội gắn với phát triển du lịch nói riêng và kinh tế, văn hóa, xã hội nói chung của tỉnh ĐiệnBiên

- Luận văn góp phần giáo dục tinh thần tự hào về quê hương, về văn hóa truyềnthống của cộng đồng các dân tộc cũng như ý thức bảo vệ và làm đẹp cảnh quan tự nhiên tỉnhĐiện Biên

- Luận văn dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy về văn hoá lễhội, du lịch ở các trường học; làm tư liệu, cẩm nang tham khảo trong việc tổ chức du lịch, vănhoá lễ hội tại tỉnh Điện Biên

7 Cấu trúc của luận văn

Luận văn gồm 3 phần: Mở đầu, nội dung và kết luận Trong đó, phần nội dung có kết cấu 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Lễ hội Hoa Ban Điện Biên từ truyền thống đến hiện đại

Chương 3: Đánh giá thực tiễn về Lễ hội Hoa Ban và các vấn đề đặt ra đối với du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Khái quát về lễ hội và lễ hội du lịch về hoa

1.1.1 Khái niệm Lễ hội

Đối với phần lớn các tộc người trên thế giới, đặc biệt là nhóm cư dân nông nghiệp, lễhội giữ một vai trò quan trọng Lễ hội chứa đựng nhiều mặt của đời sống xã hội, văn hoá,chính trị, tâm lý, tôn giáo, là loại hình sinh hoạt văn hoá tập thể, phản ánh tín ngưỡng, các sinhhoạt của cộng đồng các dân tộc

Từ lâu ở Việt Nam, lễ hội gắn bó với làng xã như một phần tất yếu trong đời sống.Những năm gần đây, do chính sách đổi mới, do những biến đổi không ngừng của đời sống xãhội, do đời sống vật chất của nhân dân từng bước được cải thiện, các hoạt động lễ hội đã đượcquan tâm tổ chức Việc tìm hiểu cũng như cắt nghĩa khái niệm lễ hội được nhiều nhà nghiêncứu quan tâm

Cho đến nay, có nhiều cách gọi và sự giải thích khác nhau về thuật ngữ “lễ hội” Cóngười gọi lễ hội là “hội lễ”, có người gọi là “hội hè”, hay “hội hè đình đám” Tuy cách gọi vàdiễn đạt khác nhau, nhưng các ý kiến đó không mâu thuẫn mà thống nhất với nhau trong mộtnội dung: Lễ hội là sinh hoạt văn hoá, tôn giáo, nghệ thuật truyền thống của cộng đồng Có thểthấy, khái niệm lễ hội bao gồm hai yếu tố “Lễ” và “Hội” Hai yếu tố này luôn tồn tại songsong, bổ sung, hỗ trợ và hoàn thiện lẫn nhau Theo Từ điển Tiếng Việt thì:

- Lễ: là những nghi thức tiến hành nhằm đánh dấu hoặc kỷ niệm một sự việc, sự kiện

có ý nghĩa nào đó [16, tr.540] Lễ còn mang ý nghĩa bao quát mọi nghi thức ứng xử của conngười với tự nhiên và xã hội Các nghi thức của lễ toát lên sự cầu mong phù hộ độ trì của cácthần và giúp con người tìm ra giải pháp tâm lý mặc dù phảng phất chất linh thiêng huyền bí.[10, tr.12] Ở Việt Nam, lễ chủ yếu tập trung trong các nghi thức, nghi lễ liên quan đến sự cầumùa, người an, vật thịnh Có thể nói, lễ là phần đạo, tâm linh của cộng đồng, đáp ứng nhu cầutín ngưỡng và đảm bảo nề nếp, trật tự cho hội được hoàn thiện hơn

- Hội: là cuộc vui tổ chức cho đông đảo người tham dự, theo phong tục hoặc nhân dịpđặc biệt [16, tr 443] Các hoạt động trò vui trong hội nhằm đem lại lợi ích tinh thần, sự phấnkhích, hoan hỷ cho mọi thành viên của cộng đồng Hội mang tính cộng đồng ngay cả trong tưcách tổ chức lẫn mục đích của nó

Qua thực tế tìm hiểu, giữa lễ và hội khó tách rời mà quyện lại với nhau Hẳn vì thế mà

có người gọi là “lễ hội” có người gọi là “hội lễ”, tuỳ thuộc vào từng loại lễ hội mà nhấn mạnhmặt này hay mặt kia Từ góc độ trên, ta có thể đi tới một khái quát chung: “Lễ hội là một cuộcvui lớn của cộng đồng nhằm đáp ứng nhu cầu giải trí, tín ngưỡng, thi thố tài năng, biểu dươngsức mạnh, tái hiện cuộc sống con người trong trường kỳ lịch sử Nó là một loại hình tổng hợpbao gồm nhiều yếu tố văn hoá dân gian” [5, tr.38]

Nhận thức được xu thế phát triển của lễ hội, ngày nay, việc tổ chức các hoạt động lễhội tại các địa phương là hoạt động nhằm cụ thể hóa chủ trương của Đảng, Nhà nước theo tinhthần Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóaXI) về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bềnvững đất nước”[13] Thông qua việc tổ chức các lễ hội góp phần gìn giữ, bảo tồn các giá trịvăn hóa truyền thống, khai thác các tiềm năng độc đáo thúc đẩy phát triển du lịch địa phương

1.1.2 Khái niệm Lễ hội du lịch

Ở Việt Nam, cứ mỗi độ xuân về trên khắp đất nước không khí lễ hội tràn ngập Nhữngnăm gần đây, nhân dân các địa phương từ cấp xã đến cấp tỉnh đã cố gắng tìm cách khôi phụccác ngày lễ lớn, hội làng (cả hội chùa và hội lễ đền miếu), cho đến hội về hoa, quả để tổ chứccác lễ hội Theo xu hướng đó, việc khôi phục, tổ chức các lễ hội là dịp để bảo tồn, phát huynhững nét đẹp cổ truyền, tươi mới, những đặc trưng của địa phương Đây chính là yếu tố quantrọng, tạo cơ hội cho ngành du lịch khai thác các khía cạnh của lễ hội để phát triển

Thực tế cho thấy, loại hình lịch lễ hội đã trở thành một nét đặc sắc, phong phú mangđậm yếu tố truyền thống và hiện đại, tô điểm thêm nét văn hóa của dân tộc Việc tổ chức loạihình du lịch lễ hội có ý nghĩa to lớn trong quá trình phát triển đa dạng hóa du lịch của các địaphương và quốc gia dân tộc

Ngày nay, trước sự phục hồi nhanh chóng và có tính chất bùng nổ của lễ hội hiện đại,loại hình du lịch lễ hội không chỉ được các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm mà các nhà làm

du lịch còn đẩy mạnh khai thác một cách triệt để trong các phương diện tổ chức du lịch Bởikhai thác các khía cạnh về lễ hội để phát triển du lịch, quảng bá hình ảnh địa phương, quốc giadân tộc đang là hướng đi mang lại nhiều lợi ích

1.1.3 Lễ hội du lịch về Hoa

Đã từ lâu, hoa luôn là biểu tượng của sắc đẹp, tình yêu và hạnh phúc tràn đầy Hiệnnay, trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã xuất hiện nhiều lễ hội về hoa, những lễ hội nàyngày càng trở nên phong phú, đa dạng, có nhiều cấp độ tổ chức khác nhau và để lại nhữnghình ảnh gắn với nét văn hóa tốt đẹp của các địa phương, quốc gia, dân tộc và vùng lãnh thổ.

Hiện nay, trên thế giới và ở Việt Nam rất nhiều nơi đã tổ chức các lễ hội về hoa, có thể

kể ra đây một số lễ hội hoa đặc sắc như: Lễ hội hoa Tulip ở thung lũng Skagit, Washington; Lễhội Battaglia di Fiori, Ventimiglia, Italy; Lễ hội Batalla de Flores, Tây Ban Nha; Lễ hội hoaMedellin, Colombia; Lễ hội hoa Tulip, Canada; Lễ hội hoa hồng tại Pasadena, California, Mỹ;

Lễ hội hoa Genzano Infiorata, Italy; Lễ hội hoa Anh Đào, Nhật Bản

Ở Việt Nam gần đây có một số lễ hội về hoa như: Lễ hội hoa Tam giác mạch ở HàGiang được tổ chức vào tháng 11 hàng năm, bắt đầu từ năm 2015; Lễ hội hoa Đà Lạt được tổchức hai năm một lần với các chương trình vui chơi đặc sắc và vô cùng ấn tượng; Lễ hội phốhoa Hà Nội được tổ chức các năm 2009, 2010, 2012 tại phố Đinh Tiên Hoàng vào dịp Tết ngoài ra còn rất nhiều các lễ hội về hoa khác được diễn ra tại các địa phương trong cả nước

Qua thực tế tìm hiểu, mỗi địa phương có những đặc trưng về các loại hoa tạo nên bảnsắc địa phương độc đáo Theo xu hướng phát triển hiện nay, các địa phương đã tranh thủ khaithác các loại hoa vốn có, đặc trưng vào phát triển du lịch bằng nhiều hình thức nhằm thu hút,quảng bá hình ảnh địa phương góp phần quan trọng đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ, thị hiếu thưởngthức của người dân cũng như đông đảo du khách

1.2 Khái quát về tỉnh Điện Biên và lễ hội của các dân tộc tỉnh Điện Biên

1.2.1 Điều kiện tự nhiên - xã hội

1.2.11 Vị trí địa lý

Điện Biên là tỉnh biên giới miền núi thuộc vùng Tây Bắc của Tổ quốc, có tọa độ địa lý

20o54’ - 22o33’ vĩ độ Bắc và 102o10’ - 103o36’ kinh độ Đông Nằm cách Thủ đô Hà Nội 504

km về phía Tây, phía Đông và Đông Bắc giáp tỉnh Sơn La, phía Bắc giáp tỉnh Lai Châu, phíaTây Bắc giáp tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), phía Tây và Tây Nam giáp CHDCND Lào Là tỉnhduy nhất có chung đường biên giới với 2 quốc gia Lào và Trung Quốc hơn 400km, trong đó:đường biên giới tiếp giáp với Lào là 360 km; với Trung Quốc là 40,86 km; có đường giaothông đi các tỉnh Bắc Lào và tỉnh Vân Nam của Trung Quốc, có đường hàng không từ ĐiệnBiên Phủ đi Hà Nội với tần suất bay bình quân 02 chuyến/ngày Tỉnh có 10 đơn vị hành chính

cấp huyện với 130 xã, phường, thị trấn (trong số đó có 29 xã biên giới); dân số gần 55 vạnngười, gồm 19 dân tộc anh em Trên tuyến biên giới Việt - Lào, ngoài các cửa khẩu quan trọng

đã được mở là Huổi Puốc và Tây Trang, trên tuyến biên giới Việt - Trung có cặp cửa khẩu A

Pa Chải - Long Phú, còn 3 cặp cửa khẩu phụ khác sắp tới sẽ được mở

Với vị trí địa lý thuận lợi như trên, sẽ là điều kiện và cơ hội rất lớn để Điện Biên đẩymạnh phát triển du lịch, thương mại quốc tế, tiến tới xây dựng địa bàn trung chuyển chính trêntuyến đường xuyên Á phía Bắc, nối liền vùng Tây Bắc Việt Nam với khu vực Bắc Lào - TâyNam Trung Quốc và Đông Bắc Mianma

1.2.1.2 Địa hình

Do ảnh hưởng của các hoạt động kiến tạo nên địa hình của Điện Biên rất phức tạp, chủyếu là đồi núi dốc, hiểm trở và chia cắt mạnh Được cấu tạo bởi những dãy núi chạy dài theohướng Tây Bắc - Đông Nam với độ cao biến đổi từ 200m đến hơn 1.800m Ở phía Bắc có cácđiểm cao 1.085m, 1.162m và 1.856m (thuộc huyện Mường Nhé), cao nhất là đỉnh Pu ĐenĐinh cao 1.886m Ở phía Tây có các điểm cao 1.127m, 1.649m, 1.860m và dãy điểm caoMường Phăng kéo xuống Tuần Giáo Xen lẫn các dãy núi cao là các thung lũng, sông suối nhỏhẹp và dốc Trong đó, đáng kể có thung lũng Mường Thanh rộng hơn 150km2, là cánh đồnglớn và nổi tiếng nhất của tỉnh và toàn vùng Tây Bắc Ở Điện Biên, núi bị bào mòn mạnh tạonên những cao nguyên khá rộng như cao nguyên A Pa Chải (huyện Mường Nhé), cao nguyên

Tả Phình (huyện Tủa Chùa) Ngoài ra còn có các dạng địa hình thung lũng, sông suối, thềmbãi bồi, nón phóng vật, sườn tích, hang động castơ phân bố rộng khắp trên địa bàn, nhưngdiện tích nhỏ

Với tính đặc thù như trên, Điện Biên có những thuận lợi đáng kể trong việc khai thácphát triển các loại hình du lịch tham quan, nghỉ dưỡng, thể thao, nghiên cứu, sinh thái tạođộng lực góp phần phát triển kinh tế, xã hội của tỉnh

1.2.1.3 Khí hậu

Điện Biên có khí hậu nhiệt đới gió mùa núi cao Mùa Đông tương đối lạnh và ít mưa;mùa hạ nóng, mưa nhiều, phân hoá đa dạng, chịu ảnh hưởng của gió tây khô và nóng Nhiệt độtrung bình hàng năm từ 21o - 23oC, nhiệt độ trung bình thấp nhất thường vào tháng 12 đếntháng 2 năm sau (từ 14o - 18oC), các tháng có nhiệt độ trung bình cao nhất từ tháng 4 - 9(25oC) - chỉ xảy ra các khu vực có độ cao thấp hơn 500m Lượng mưa hàng năm trung bình từ

1.300 - 2.000mm, thường tập trung theo mùa, mùa khô kéo dài từ tháng 10 đến tháng 4 nămsau Độ ẩm trung bình hàng năm từ 76 - 84% Số giờ nắng bình quân từ 158 - 187 giờ trongnăm; các tháng có giờ nắng thấp là tháng 6, 7; các tháng có giờ nắng cao thường là các tháng

3, 4, 8, 9 Ở Điện Biên, một ngày có thể diễn ra bốn mùa

Đặc điểm khí hậu của Điện Biên thuận lợi cho việc phát triển và sinh trưởng của cácthảm thực vật, các loại thực vật đặc thù trong đó có cây ban Ngoài ra, với đặc trưng kiểu khíhậu này sẽ tạo điều kiện phát triển các loại hình du lịch, đặc biệt là du lịch sinh thái, nghỉdưỡng, các hoạt động du lịch tham quan, trải nghiệm

1.2.1.4 Dân cư, dân tộc

Về dân cư, tính đến năm 2016, dân số của tỉnh Điện Biên là 557.400 người với mật độdân số là 58 người/km2 Trong đó, dân số thành thị đạt 84.000 người và dân số nông thôn đạt473.400 người Tỷ lệ tăng tự nhiên dân số của Điện Biên là 13,3 %0 [2]

Theo thống kê của Tổng cục Thống kê Việt Nam, tính đến năm 2009, tỉnh Điện Biên

có 19 dân tộc sinh sống bao gồm: Thái, H'Mông, Kinh, Dao, Khơ Mú, Hà Nhì, Giáy, La Hủ,

Lự, Hoa, Kháng, Mảng, Tày, Nùng, Mường Trong đó, dân tộc Thái là dân tộc có dân sốđông nhất với 186.270 người, chiếm 38,4% dân số toàn tỉnh Dân tộc Mông xếp thứ hai với170.648 người, chiếm 29,6% dân số toàn tỉnh Dân tộc Kinh có dân số đông thứ ba với 90.323người, chiếm khoảng 20% dân số tỉnh [7]

Về dân tộc, theo kết quả nghiên cứu khảo cổ học cho thấy Những bằng chứng vật thể

và phi vật thể tại đây đã chứng minh một cách thuyết phục về bề dày lịch sử cư trú của cộngđồng cũng như chiều sâu văn hóa của các dân tộc tỉnh Điện Biên Với sự hội tụ của 19 dân tộcanh em đang sinh sống ở Điện Biên là tiềm năng du lịch nhân văn vô giá cho những du kháchmuốn tìm hiểu về đời sống các dân tộc ít người Mỗi dân tộc có những nét riêng về ngôn ngữ,phong tục tập quán, văn hóa trong đời sống, tạo thành bức tranh đa sắc màu cho nền văn hóaĐiện Biên

1.2.2 Tiềm năng phát triển du lịch ở tỉnh Điện Biên

1.2.2.1 Tiềm năng phát triển loại hình du lịch văn hóa - lịch sử

Điện Biên là vùng đất cổ, có nhiều di tích lịch sử gắn với công cuộc dựng nước và giữnước của dân tộc, tiêu biểu là các di tích như: Tháp Mường Luân, Thành Tam vạn, Thành BảnPhủ, Đền thờ Hoàng Công Chất

Đặc biệt, Điện Biên Phủ là một địa danh không chỉ làm sáng ngời lịch sử Việt Nam màcòn được cả thế giới biết đến bởi nơi đây là chứng tích vĩ đại của quân và dân Việt Nam mùaxuân năm 1954, trong cuộc đọ sức với quân đội viễn chinh Pháp mạnh hơn gấp nhiều lần.Điện Biên tự hào có di tích quốc gia đặc biệt - chiến trường Điện Biên Phủ (1 trong 10 di tíchquốc gia đặc biệt của cả nước) với các di tích tiêu biểu, tập trung hầu hết tại thành phố ĐiệnBiên Phủ Sau 56 ngày đêm chiến đấu, bộ đội Việt Nam tiêu diệt và bắt sống 16.200 quânđịch; bắn rơi và phá hủy 62 máy bay các loại, đánh bại kế hoạch Na Va của Pháp và Mỹ BuộcPháp phải ký hiệp định Giơ-ne-vơ thừa nhận quyền độc lập và hòa bình của Việt Nam [1]

Gần 65 năm đã qua đi, tại đây vẫn lưu giữ nhiều chứng tích nằm rải rác khắp nơi trongvùng: các trận địa pháo, xác máy bay, xe tăng địch, cầu Mường Thanh bắc qua sông NậmRốm Sau đây là một số hạng mục di tích trọng yếu nhất:

- Đồi Him Lam, trận đánh mở màn chiến dịch vào ngày 13/3/1954; Đồi Độc Lập, làtrận đánh chiếm cứ điểm này vào ngày 15/3/1954; Các đồi C, D, E là những quả đồi diễn racác trận đánh ác liệt, giành giật nhau từng tấc đất Từ tháng 5/2014, trên đồi D1 đã khánhthành Tượng đài Chiến thắng Điện Biên

- Đồi A1, là điểm cao quan trọng nhất có tính quyết định ở chiến trường Điện BiênPhủ

- Sân bay Mường Thanh và cứ điểm 206 năm xưa nằm ở vị trí trung tâm của tập đoàn

cứ điểm Điện Biên Phủ Hiện nay, sân bay được cải tạo, nâng cấp thành Cảng hàng khôngĐiện Biên Phủ trong hệ thống đường bay nội địa của Hàng không Dân dụng Việt Nam

- Hầm Sở chỉ huy quân đội Pháp (tướng De Castries) Vị trí hầm, hình dáng, kíchthước, cấu tạo của hầm chỉ huy vẫn nguyên như nó vốn có, nằm ở gần cầu Mường Thanh,ngay cạnh sân bay

- Sở chỉ huy chiến dịch của bộ đội Việt Nam, cách trung tâm Mường Thanh 30km,trong một khu rừng nguyên sinh thuộc địa phận xã Mường Phăng Tại đây có lán làm việc củaĐại tướng Võ Nguyên Giáp, Tham mưu trưởng Hoàng Văn Thái, các cố vấn, bộ phận giúpviệc Gần đó, trên đỉnh núi Pú Huốt đặt đài quan sát của sở chỉ huy trong những ngày chiếndịch ác liệt mùa xuân năm 1954 Từ đài quan sát có thể nhìn rõ toàn cảnh trận địa dưới lòngchảo Mường Thanh bằng mắt thường

- Nghĩa trang liệt sỹ Quốc gia A1 có 644 mộ; nghĩa trang Quốc gia Độc Lập có 2.432mộ; nghĩa trang Quốc gia Him Lam có 986 mộ; nghĩa trang Quốc tế Tông Khao có 2.978 mộliệt sỹ đã anh dũng hi sinh trong chiến dịch Điện Biên Phủ Đây là điểm đến tâm linh, quantrọng đối với khách du lịch khi đến với Điện Biên.

Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, được thiết kế theo hình chiếc mũ nan lưới niềm kiêu hãnh, tự hào và là nét đẹp của Bộ đội Cụ Hồ chiến sỹ Điện Biên năm xưa Hiện nơiđây hiện lưu giữ rất nhiều hiện vật mô tả khái quát toàn bộ cuộc chiến đấu cực kỳ gian khổ củaquân và dân Việt Nam để làm nên chiến thắng vang dội của dân tộc mùa xuân 1954

-Hiện nay, quần thể di tích được giữ gìn, bảo quản nghiêm cẩn để các thế hệ người ViệtNam và bạn bè năm châu tận mắt chứng kiến những chứng tích lịch sử ghi đậm chiến công củadân tộc ta trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc ở thế kỷ XX

Có thể khẳng định, những tiềm năng về các di tích lịch sử gắn với những chiến côngchói lọi của lịch sử dân tộc trên chính là tiền đề vô cùng quan trọng để Điện Biên thúc đẩyphát triển loại hình du lịch lịch văn hóa - lịch sử với các dạng sản phẩm về: Du lịch tham quannghiên cứu, tìm hiểu; Du lịch văn hóa lễ hội, sự kiện lịch sử; Du lịch thăm lại chiến trườngxưa

1.2.2.2 Tiềm năng phát triển loại hình du lịch văn hóa cộng đồng các tộc người

Những bằng chứng vật thể và phi vật thể tại đây đã chứng minh một cách thuyết phục

về bề dày lịch sử cư trú của cộng đồng cũng như chiều sâu văn hóa của các dân tộc ở ĐiệnBiên Với sự hội tụ và sinh sống của 19 dân tộc anh em, dễ dàng nhận ra bức tranh văn hóa vàcon người Điện Biên được thể hiện sinh động Mỗi dân tộc đều có những nét văn hóa đặctrưng riêng, gồm cả văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể, có thể kể ra đây hai dân tộc tiêubiểu:

Dân tộc Thái với những thiết chế văn hóa xã hội truyền thống bản mường dựa trênlãnh thổ Dân tộc HMông với những thiết chế văn hóa dòng họ riêng của mình Ngoài ra,những đặc sắc về bức tranh muôn mầu về các dân tộc thiểu số khác ở Điện Biên còn được thêudệt nên bởi đặc trưng vốn có của các dân tộc: Kháng, Mảng, Khơ Mú, Hà Nhì, Giáy, La Hủ,

Lự, Hoa, Tày, Nùng, Mường, Kinh, Dao Từ lâu, dấu ấn về những ngôi nhà sàn duyên dángchênh vênh bên sườn núi; khuôn mặt tươi trẻ trong sắc phục riêng của những cô gái Thái,H'Mông, Hà Nhì tình cảm lưu luyến khi tay nắm tay trong đêm hội vòng xòe, hương vị đậm

đà của những chén rượu ngô Tất cả những yếu tố trên đã tạo nên sự độc đáo riêng hấp dẫnnhiều du khách phương xa khi có dịp lên thăm Điện Biên.

Hiện nay, nhiều bản văn hóa đã xây dựng hình thức du lịch du lịch cộng đồng tại bảnnhư: Bản Mển, Bản Co Mỵ, Bản Khá, Noong Chứn, Bản Tà Lơi với các hình thức thamquan trải nghiệm, thưởng thức văn hóa ẩm thực, giao lưu văn hóa cộng đồng Hình thức tổchức này đã được đông đảo du khách thập phương và du khách quốc tế thích thú

Có thể khẳng định, văn hóa các dân tộc ở Điện Biên thật sự là một bức tranh vô cùngđặc sắc Đây chính là tiềm năng to lớn trong việc khai thác phát triển du lịch nhân văn, văn hóacộng đồng các tộc người rất hấp dẫn đối với du khách, nhất là du khách quốc tế

I.2.2.3 Tiềm năng phát triển loại hình du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng

Với đặc thù là tỉnh miền núi, Điện Biên có tiềm năng lớn về hệ sinh thái rừng, sôngsuối, hang động, hồ nước, nước khoáng nóng đó là các vùng sinh thái tự nhiên khá lớn làtiềm năng để khai thác phát triển các sản phẩm du lịch tham quan nghiên cứu với các điểmcảnh quan, đa dạng sinh học, hang động ở các khu vực như Mường Phăng, Pá Thơm, khubảo tồn thiên nhiên Mường Nhé, Thị xã Mường Lay, hồ thủy điện Sơn La, Pe Luông, đèo PhaĐin, động Pa Thơm, hang Thẩm Púa, động Xá Nhè Khai thác tiềm năng về du lịch nghỉdưỡng, nghỉ cuối tuần, chữa bệnh: các khu tắm nước nóng U Va, Pe Luông, hồ Pá Khoang,Bản Sáng Khai thác các tiềm năng về du lịch thể thao leo núi mạo hiểm kết hợp với các khunghỉ dưỡng, khu tắm nước nóng

Có thể khẳng định, tiềm năng về phát triển du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng ở Điện Biên

là rất lớn Nếu được khai thác một cách khoa học, có sự đầu tư tập trung thì nơi đây sẽ là điểmđến thú vị đối với nhiều khách du lịch trong và ngoài nước

I.2.2.4 Tiềm năng phát triển loại hình du lịch thương mại, công vụ

Với quan điểm: “Phát triển du lịch của tỉnh phải đặt trong mối quan hệ với du lịch cáctỉnh lân cận trong vùng Trung du miền núi phía bắc, đặc biệt là với thủ đô Hà Nội và các tỉnhbiên giới nước bạn để tạo thị trường khách ổn định, phù hợp với sản phẩm du lịch mà ĐiệnBiên có thể phát triển Phát triển du lịch đồng bộ, toàn diện cả du lịch văn hoá, sinh thái vànhiều loại hình du lịch khác để góp phần đa dạng hoá các sản phẩm du lịch” [3]

Điện Biên có tiềm năng và lợi thế để khai thác các sản phẩm du lịch dựa trên loại hình

du lịch thương mại, công vụ Với các hình thức như việc tổ chức các hội nghị, hội họp của các

cơ quan nhà nước, các tổ chức, doanh nghiệp bên cạnh đó việc tổ chức các hội chợ đã thuhút đông đảo các đơn vị trong và ngoài nước đến giao thương trong đó có các tỉnh bắc Lào,Thái Lan, Trung Quốc.

Việc khai thác du lịch từ những sự kiện đặc biệt như tổ chức các lễ hội cũng là một lợithế không nhỏ đối với Điện Biên Tổ chức lễ hội truyền thống như: Lễ Hạn Khuống của ngườiThái; Lễ hội Đền Hoàng Công Chất; Lễ hội Mừng Măng mọc của các dân tộc Mảng, Kháng,Xinh Mun, La Hủ, Khơ Mú, Phù Lá có thể nói các lễ hội ngày càng được khôi phục và tổchức phong phú, đa dạng Đặc biệt, từ năm 2014, Lễ hội Hoa Ban được tổ chức thường niên đãtrở thành thương hiệu riêng, đặc sắc của tỉnh Điện Biên thu hút đông đảo khách du lịch thậpphương

Ngoài ra, hằng năm vào các dịp lễ kỷ niệm, khách du lịch các nơi tới Điện Biên có thểtham gia trực tiếp vào các sự kiện, các lễ kỷ niệm lớn của tỉnh như: Kỷ niệm Ngày giải phóngĐiện Biên 7/5; kỷ niệm Ngày Thương binh - liệt sỹ 27/7 tại các nghĩa trang lớn; kỷ niệm tìnhhữu nghị Việt - Lào đây là dịp để Điện Biên thắt chặt hơn nữa tình cảm gắn bó giữa các dântộc, khách du lịch trong và ngoài nước

1.2.3 Lễ hội của các dân tộc tỉnh Điện Biên

1.2.3.1 Khái quát lễ hội của các dân tộc tỉnh Điện Biên

Lễ hội dân gian các dân tộc tỉnh Điện Biên là những lễ hội được nảy sinh, lưu truyềntrong dân gian, do đồng bào các dân tộc thiểu số tỉnh Điện Biên tự nguyện tổ

chức vào những thời điểm nhất định hàng năm hoặc theo định kỳ vài năm một lần

Theo các tư liệu nghiên cứu, Điện Biên có khoảng 37 lễ hội còn lưu giữ, trong đó có

22 lễ hội được tổ chức thường xuyên, đây là loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian độc đáo, có ýnghĩa quan trọng, không thể thiếu trong đời sống của đồng bào các dân tộc tỉnh Điện Biên Vềtên gọi của lễ hội tỉnh Điện Biên được gọi theo tiếng dân tộc - chủ thể của di sản lễ hội đó, têngọi thường phản ánh nội dung, mục đích, ý nghĩa của lễ hoặc lễ hội như Xên bản (Cúng bản)của người Thái, Ua Nếnh (cúng bản) của người Mông, Sê Sừ Ba Hư Chà (Lễ mừng cơm mới)của người Si La, Uých bích giác (uống rượu măng) của người Khơ Mú

Về loại hình, các lễ hội ở tỉnh Điện Biên chủ yếu thuộc lễ hội lịch sử như lễ hội đềnHoàng Công Chất và lễ hội truyền thống Lễ hội truyền thống lại chia thành các nhóm như: lễhội gắn với tín ngưỡng tôn giáo (Lễ cúng bàn vương của người Dao, Gạ Ma Thố (cúng gốc

cây to) của người Si La, Lau Pỉnh Phù (Cúng rừng) của Phù Lá, lễ cúng bản của dân tộc Thái,Lào, Khơ Mú.; lễ hội gắn với lao động sản xuất: lễ cầu mùa (dân tộc Khơ Mú, Khơ Mú, XạPhang, Si La, Sán Chay), lễ cầu mưa (dân tộc Khơ Mú, Thái), lễ mừng cơm mới (dân tộc Thái,

Hà Nhì, Xinh Mun, Kháng); các lễ hội gắn với dòng tộc như Tù Su, Giù Su, Dù Tàu của ngườiMông; các lễ hội mang tính giải trí như Nọ Pay Chiều của người Mông, Kin Chiêng của ngườiThái

Về quy mô, lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên chủ yếu có quy mô vừa và nhỏ, diễn ratrong không gian bản làng, dòng họ Mỗi bản làng tự tổ chức theo cách riêng, phù hợp với điềukiện của bản, dòng họ đó như cúng bản, Tù Su, cúng cầu mùa Lễ hội đền Hoàng Công Chất là

lễ hội duy nhất được tổ chức với quy mô lớn ở tỉnh Điện Biên, lễ hội nhằm tưởng nhớ công lao

to lớn của Hoàng Công Chất - Người đã có công đoàn kết các dân tộc xuôi ngược đánh đuổigiặc Phẻ Một số lễ hội tổ chức với quy mô vừa như Xên bản của người Thái, lễ cầu mưa củadân tộc Khơ Mú, hội Gầu Tào của dân tộc Mông.) Đây là đều là những lễ hội được tổ chức tạibản, thu hút đông đảo bà con trong bản, dòng họ tham gia ví dụ như Lễ Xên bản là lễ hội dượcduy trì phổ biến nhất, thường được tổ chức vào tháng 2, tháng 3 âm lịch hàng năm nhằm dâng

lễ cho chủ đất, chủ nước cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, con người khỏe mạnh.Các lễ hội tổ chức với quy mô nhỏ như lễ hội Tù Su, Giù Su, Xên Pang Ả các lễ này chủ yếugắn với quy mô là dòng họ Con cháu của các dòng họ sinh sôi, phát triển rồi di cư đi các vùngkhác nhau sinh sống, cư trú nhưng đến dịp cúng dòng họ thì họ tập trung về nhà trưởng họ đểcùng nhau đóng góp, chuẩn bị các lễn vật dâng lên tổ tiên và cùng tham gia các hoạt động vuichơi, giải trí

Đến với lễ hội là đến với cội nguồn tâm linh, là nơi mà sức sống và tinh thần quả cảmcủa cộng đồng các dân tộc nơi đây được nuôi dưỡng và biểu đạt Tất cả tạo nên một rừng hoarực rỡ sắc màu, đang cùng tỏa hương khoe sắc khắp đất trời Điện Biên - Tây Bắc

1.2.3.2 Vai trò, ý nghĩa của lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên

a) Lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên góp phần bình ổn tâm lí, đáp ứng nhu cầu vui chơi, giải trí của người dân.

Có thể thấy, lễ hội là nơi đồng bào các dân tộc thiểu số gửi gắm ước mơ, khát vọng vềmột cuộc sống thái bình, thịnh trị và thể hiện tấm lòng tri ân: “Uống nước nhớ nguồn, đền ơnđáp nghĩa” Lễ hội là một trong những môi trường tồn tại, nuôi dưỡng, nơi thỏa mãn như cầu

tín ngưỡng lành mạnh của người dân: các tín ngưỡng về thiên nhiên, phồn thực, tín ngưỡngvạn vật hữu linh được biểu hiện thông qua các nghi lễ cầu cúng, hoạt động vui hội, trò chơivăn nghệ, ẩm thực.

b) Lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên là môi trường bảo tồn giáo dục, lưu truyền văn hóa truyền thống.

Lễ hội là môi trường lưu giữ văn hóa truyền thống bởi đây là một hình thức sinh hoạtdân gian nguyên hợp, lễ hội truyền thống các dân tộc tỉnh Điện biên bao gồm nhiều thành phầnkhác nhau như tín ngưỡng, văn học dân gian (các truyền thuyết, truyện cổ), trang phục cổtruyền, ẩm thực dân tộc, văn nghệ dân gian, diễn xướng (dân ca, dân vũ), trò chơi, tri thức dângian các thành phần này có mối quan hệ mật thiết, hữu cơ với nhau, cùng hỗ trợ nhau để tồntại Lễ hội các dân tộc góp phần giáo dục lòng tự hào về văn hóa truyền thống các tộc người

c) Lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên tăng cường mối quan hệ đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng gia đình, bản làng, xã hội.

Lễ hội truyền thống được hình thành trong quá trình lịch sử lâu dài và là phương tiệnquan trọng để truyền tải các giá trị truyền thống đến thế hệ sau; là chất kết dính của các thế hệ,các cộng đồng dân cư; là cầu nối cho việc đối thoại thông tin, trân trọng các giá trị văn hóa Lễhội các dân tộc tỉnh Điện Biên là môi trường thuận lợi để tăng cường, thắt chặt tình đoàn kếtgắn bó giữa các dân tộc cũng như các thành viên trong gia đình và xã hội, góp phần quan trọngvào việc điều chỉnh, quản lí các quan hệ xã hội, các hành vi, các nguyên tắc đạo đức, quan hệgia đình, làng bản

d) Lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên góp phần phát triển kinh tế văn hóa, du lịch; bảo

vệ môi trường sinh thái, an ninh địa phương; xây dựng văn hóa các dân tộc Điện Biên tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.

Lễ hội các dân tộc thiểu số tỉnh Điện Biên là động lực, nền tảng để xây dựng một xãhội công bằng dân chủ Đồng thời, là cơ sở phương tiện để phát triển, sáng tạo nền văn hóahiện đại hài hòa với môi trường tự nhiên, bảo vệ sinh thái, là tiềm năng phát triển du lịch vănhóa

Như vậy có thể thấy, với sự phát hiện của xã hội hiện nay, nhiều yếu tố văn hóa truyềnthống đang đứng trước nguy cơ mai một thì lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên được xem là môi

trường đã sinh ra, nuôi dưỡng và giữ gìn các phong tục tập quán đặc trưng Đặc biệt, các lễ hội

là nền tảng, tiền đề tạo động lực để khai sinh các lễ hội mới, độc đáo, trọn vẹn hơn

1.3 Cây hoa Ban trong môi trường tự nhiên và văn hóa xã hội của người Thái ở Điện Biên

1.3.1 Đặc điểm sính trưởng và phát triển của cây hoa Ban

Cây Ban Trắng có tên khoa học là Bauhinia variegata, là loại cây thân gỗ có thể caođến hơn chục mét Cây hoa Ban thích hợp với mọi kiểu địa hình núi thấp, địa hình núi cao, địahình bị chia cắt từ đơn giản đến phức tạp Loại đất phù hợp với cây hoa Ban là: Đất Feralitmàu nâu đỏ, nâu vàng, xám nhạt phát triển trên đá mẹ Granit, Phiến thạch Mica và Phiến thạchsét với độ dầy tầng đất sâu trên 80cm; thành phần cơ giới thịt nhẹ; Độ PH trên dưới 6,0; Thực

bì khu vực cây hoa Ban sống có trạng thái IA thực bì chủ yếu là cỏ Lào, Lau lách, Chít sinhtrưởng, phát triển trung bình

Khí hậu, thời tiết phù hợp với đặc điểm sinh trưởng của cây hoa Ban là vùng khí hậunhiệt đới gió mùa, một năm có 2 mùa rõ rệt: mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 9, mùa này nóng,

ẩm, mưa nhiều; mùa khô từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau, mùa này lạnh và khô hanh Nhiệt

độ trung bình năm là 25oC (nhiệt độ cao nhất tuyệt đối là 38o C; nhiệt độ thấp nhất tuyệt đối là

3oC) Lượng mưa bình quân/năm từ 1600 - 2000mm (lượng mưa tháng cao nhất vào các tháng

7, 8, trung bình 400mm/tháng; lượng mưa tháng thấp nhất vào các tháng 1, 12, lượng mưa từ

20 - 30 mm/tháng) Cây Ban chịu ảnh hưởng của gió mùa Tây Nam (gió Lào), khô và nóngvào các tháng 3,4,5 cũng trong thời gian này thường xuất hiện từ 2 - 3 trận giông kèm theomưa đá

Cây hoa Ban mọc nhiều ở một số nơi như: Đèo Pha Đin, dẫy núi Pú Minh (xã PúNhung - Tuần Giáo), đồi bản Chăn (Quài Nưa - Tuần Giáo), xã Keo Lôm (Điện Biên Đông),khu vực Thành phố Điện Biên Phủ và vùng lân cận

Lá Ban rất xanh tốt, có hình móng chân bò Mùa xuân cây Ban đâm chồi nẩy lộc, nởhoa kết quả, mùa hè cây ban nhanh chóng hút khí ẩm của đất trời để xòe rộng cành, xanh thêm

lá Vào cuối hè, lá Ban chuyển màu xanh sẫm hơn, sang thu lá ngả dần sang màu vàng úa rồitheo những trận gió heo may lá rụng rơi đầy gốc

Hoa Ban năm cánh, hình cánh bướm, màu trắng pha sắc tím Gọi là hoa Ban vì nó có

vị ngọt (trong tiếng Thái, “Ban” có nghĩa là “ngọt”, “hoa Ban” là “hoa ngọt”) Vị ngọt này

được các loại ong bướm rất ưa chuộng Hoa Ban có năm cánh, trong năm cánh này có mộtcánh chủ, người Thái gọi là “cánh chúa” Cánh chúa có cấu tạo hình dạng giống bốn các kianhưng nếu nhìn kĩ ta sẽ nhận ra thấy sự khác biệt rõ rệt.

Quả Ban giống như quả bồ kết, khi quả già khô, hạt được tách ra theo gió bay xa, pháttán đi muôn nơi Hạt Ban đậu ở đâu có thể nẩy mầm đâm rễ phát triển tốt ở đó Vì thế nênnhững người ở Điện Biên gọi cây Ban là loại cây tiên phong [14]

1.3.2 Vai trò của cây hoa Ban trong môi trường tự nhiên ở Điện Biên

Là tỉnh miền núi nên Điện Biên có tiềm năng lớn về rừng Toàn tỉnh có 350.854,79hađất lâm nghiệp có rừng (chiếm 48,46% diện tích đất nông nghiệp của tỉnh) Trong đó: Rừngsản xuất chiếm 30,95%; rừng phòng hộ 55,31% và rừng đặc dụng chiếm 13,74% [3] Trongtoàn bộ diện tích đó, rừng Ban có vai trò quan trọng trong việc tạo nên cảnh quan và có tácđộng mạnh mẽ đến các yếu tố khí hậu, đất đai, thành phần khí quyển trong vùng

Cây hoa Ban xanh quanh năm, những lớp lá của cây Ban như một bộ phận trong láphổi siêu cấp của thiên nhiên Tây Bắc, nó góp phần làm sạch không khí và có ảnh hưởng lớnđến vòng tuần hoàn các-bon trong tự nhiên Các nhà khoa học đã khẳng định rằng: “Rừng Bannói riêng cũng như các loại rừng khác nói chung được xem như nhà máy lọc bụi khổng lồ,trung bình mỗi năm 1 ha rừng có khả năng hút 36,4 tấn bụi từ không khí [8]

Bên cạnh đó, rừng Ban có vai trò quan trọng trong việc tăng độ màu mỡ cho đất.Những cây Ban đã tạo mùn cho đất: lá, hoa, quả ban rụng xuống đất, là cơ sở ban đầu hìnhthành lớp mùn trên mặt đất Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, cây Ban hút các chất khoáng từtrong lòng đất để nuôi cơ thể nhưng nó cũng không ngừng trả lại chất cho đất dưới các hợpchất hữu cơ Các chất này qua quá trình phân hủy (khoáng hóa) đã tạo lại độ phì nhiều cho đất.Quá trình này tạo điều kiện khép kín vòng tuần hoàn chất định dưỡng khoáng cho đất

Việc trồng cây hoa Ban tại các điểm di tích lịch sử, một số tuyến đường tại thành phốĐiện Biên Phủ và các địa phương trong tỉnh góp phần tạo hệ thống cây xanh làm cho môitrường sinh thái xanh, sạch, đẹp Đặc biệt là quần thể cây hoa Ban tạo điểm nhấn, gây ấntương sâu sắc cho du khách trong nước và quốc tế về mảnh đất lịch sử Điện Biên Phủ trongcác dịp lễ hội

1.3.3 Hoa Ban trong đời sống văn hóa xã hội của người Thái ở Điện Biên

1.3.3.1 Hoa Ban trong đời sống sinh hoạt của người Thái ở Điện Biên

Bên cạnh vai trò vô cùng quan trọng đối với môi trường tự nhiên, cây hoa Ban còn có

ý nghĩa, vai trò vô cùng đặc biệt trong sinh hoạt của người Thái ở Điện Biên Từ hoa, lá, vỏ,

rễ, thân cây Ban tất cả đều có rất nhiều ích lợi với đời sống hàng ngày của người Thái

Hoa, lá non, quả Ban già có thể chế biến thành món ăn vừa ngon vừa bổ, vừa có lợicho sức khỏe lại vừa có thể chữa trị một số bệnh, đặc biệt là bệnh đường ruột Vỏ Ban giã nhỏvắt lấy nước đem nhuộm vải màu hồng rất đẹp, thân cây Ban có thể dùng vào rất nhiều việcphục vụ cuộc sống Vì Trọng Liên đã viết: “Vỏ cây hoa Ban để nhuộm màu hồng tươi, lá Bannon làm rau ăn, quả già có hạt hình cúc áo màu vàng rang ăn đượm vị lạc ”[11]

Trong quan niệm của người Thái, hoa Ban tượng trưng cho mơ ước hạnh phúc, khátvọng yêu thương, ước mơ trường thọ của thiên nhiên, hoa Ban còn là hoa của chàng rể hoa,của lòng biết ơn, đạo hiếu thảo, hoa của vẻ đẹp nhân nghĩa, bất khuất, kiên cường, giàu lòngthủy chung Vì thế trong đời sống tinh thần của người Thái, hoa Ban có vai trò thật đặc biệt, nó

có mặt trong rất nhiều phong tục, tập quán, lễ hội của người Thái: “Hội hái hoa Ban”, “Hộixòe xuân”, “Lễ uống rượu măng”, “Cúng bản, cúng mường”, “Cúng giổ tổ liên đầu năm”.Trong những lễ hội này, người Thái thường dùng hoa Ban làm lễ vật dâng cúng để bày tỏ khátvọng sống, khát vọng lứa đôi, tấm lòng kính yêu, biết ơn chân thành với tổ tiên, với các thế lựcsiêu nhiên

Từ lâu, hoa Ban đã là một hiện tượng tự nhiên và thân thuộc trong thiên nhiên Tâybắc Mùa Ban nở rộ các cụ già người Thái thường có tập quán nhìn Ban nở để dự đoán thời tiếtmùa màng trong năm Họ quan niệm rằng, năm nào vào đúng tuần cữ hoa Ban nở rộ đều mộtlượt ngan ngát cả rừng, cả suối là năm ấy mưa không dai quá, nắng không dữ quá, người takhông lo nhiều về lũ lụt, hạn hán chỉ cần tăng sức cần cù là mùa Ban nở rộ sẽ gọi về một mùalúa chín bội thu

Trong văn hóa hái lượm rau rừng của người Thái, hoa Ban và lá non cũng đóng mộtvai trò đáng kể Thảm thực vật ở Tây Bắc nói chung, Điện Biên nói riêng vô cùng phong phú

và giàu có (lá, rễ, cù, quả, vỏ, măng, hoa, dong, rêu, chồi non, lộc, búp, ngọn, nấm, mộc,nhĩ ), hoa Ban và lá Ban non, chỉ là một trong nhiều loại thức ăn thực vật này Với số lượngnhiều, chủng loại phong phú như vậy hoa ban cùng với các loại thức ăn thực vật trên đã tạo ra

và giữ lại lâu dài cho người Thái và bà con các dân tộc Tây Bắc nét văn hóa hái lượm raurừng Trong các bữa ăn hàng ngày, người Thái thường sử dụng các loại rau đã hái lượm được

ở rừng Việc trồng rau ở vườn nhà của người Thái kém phát triển, họ chỉ trồng hành, rau thơmtrong vườn và với diện tích nhỏ hẹp hoặc trồng trên các máng đất đặt trên sàn nhà.

1.3.3.2 Hoa Ban trong đời sống tâm linh người Thái ở Điện Biên

Từ lâu, hoa Ban được xem là loài hoa biểu trưng và gắn liền với đời sống vật chấtcũng như văn hóa tâm linh của đồng bào dân tộc Thái Mỗi dịp xuân về, khi hoa Ban nở trắngnúi rừng Tây Bắc, trai - gái trong những bản mường lại rủ nhau họp mặt ca hát nhảy múamừng mùa hoa Ban và bày tỏ tình yêu đôi lứa với ước mơ, hi vọng sẽ có được một tình yêuthủy chung son sắc Và tình yêu cũng chính là yếu tố đầu tiên quyết định việc giải mã các vấn

đề liên quan đến lịch sử, phong tục, sinh hoạt tín ngưỡng, hay các điệu múa, bài hát, lễ hội gắnvới hoa Ban trong truyền thuyết của một dân tộc có truyền thống cư ngụ lâu đời ở khu vực Tâybắc

Tuy nhiên, hiện nay chưa có một nghiên cứu chính thức nào về đời sống, văn hóa tâmlinh, tín ngưỡng của đồng bào dân tộc Thái gắn với hoa Ban, tất cả mới chỉ dừng ở góc độ ghichép, sưu tầm, thậm chí có rất nhiều thông tin không trùng khớp, dị bản Để tìm hiểu thực tế

về hoa Ban trong đời sống tâm linh của người Thái, tôi có dịp đến thăm nhà nghệ nhân ưu túMào Ẽt, ông hiện là Phó Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Thành phố Điện Biên Phủ Câuchuyện ngày đầu xuân không thể thiếu chén rượu cẩm và khi men rượu thấm dần, nghệ nhân

ưu tú Mào Ẽt như trút hết những hiểu biết của mình về hoa Ban - loài hoa gắn liền với đờisống vật chất cũng như văn hóa tâm linh của đồng bào dân tộc Thái mà ông là một đại diệntiêu biểu

Yếu tố tâm linh của hoa Ban trong đời sống của người Thái thể hiện trong cách chếbiến món ăn từ hoa Ban: vị ngọt xen lẫn vị chát, có tính âm - dương hài hòa, và là kết tinh củatình yêu đôi lứa do đó người dân tộc Thái quan niệm những món ăn chế biến từ hoa Ban làmạch nguồn nuôi dưỡng sẽ giúp cho nòi giống của người Thái sinh sôi, phát triển và cũngmong cho tình yêu sau này của con cháu họ được bền chặt, không bị ngăn cản, gặp trắc trở vàđôi lứa yêu nhau sẽ được ở bên nhau

Tuy nhiên, chưa có một nghiên cứu nào nói đến rễ của cây hoa Ban có tác dụng nhưthế nào, lý giải về điều này, nghệ nhân ưu tú Mào Ẽt chia sẻ thêm rằng: “Khi người đồng bàodân tộc Thái phát nương làm rẫy họ tuyệt đối tránh động vào rễ loài cây này, khi sử dụng trong

ẩm thực cũng không động đến bộ rễ bởi cây ban có sức sống tiềm tàng, mãnh liệt, dù là trên

đất dốc, đất cằn hay đồi trọc ban vẫn có thể vươn mình sinh sôi vì thế nếu có cháy rừng xảy ra,chỉ cần là bộ rễ còn thì đến mùa xuân núi rừng lại có thể trắng muốt một màu hoa Ban” là vì lý

do như vậy

Trước kia, người Thái thường có tục thờ cúng hoa Ban vào mỗi dịp xuân về, bởi họcho rằng thưởng thức hoa Ban sẽ được hưởng lộc có thể sống hạnh phúc bên người mình yêu,hay mùa xuân có thể tìm được bạn tình, bạn tri kỷ, tuy nhiên sau đó phong tục này dần bị maimột, thay vào đó, giờ đây khi hoa Ban nở trắng, trai - gái trong những bản mường lại rủ nhau

đi hái hoa Ban hay họp mặt ca hát nhảy múa mừng mùa hoa Ban và cũng là để bày tỏ tình cảmcủa mình với ước mơ, hi vọng sẽ có được một tình yêu đôi lứa thủy chung son sắc như nàngBan và chàng Khum khi xưa Đây cũng là một trong những yếu tố khi góp phần khai sinh lễhội hoa Ban hiện đại

1.3.3.3 Hoa Ban trong văn hóa ẩm thực của người Thái ở Điện Biên

Trong văn hóa ẩm thực của người dân tộc Thái ở Điện Biên, các món ăn được chế biến

từ hoa Ban đóng một vai trò đáng kể Nó là một trong những loại thức ăn thực vật tương đốiđặc biệt trong thị hiếu ẩm thực của người dân nơi đây, bởi hoa Ban chỉ nở duy nhất một lầntrong năm vào mùa xuân, các mùa khác khó có thể tìm được món ăn này (trừ một số vùng cónhiều hoa ban người dân hái về làm khô cất đi để ăn dần)

Người Thái thường sử dụng hoa và lá Ban để làm các món ăn như: hoa Ban hầm mónggiò, hoa Ban xào thịt lợn rừng, hoa Ban đồ, hoa Ban nộm vừng, canh hoa Ban, đồ xôi hoa Ban,

lá Ban non làm đồ chấm “chéo cá” (chéo pa) các món ăn này đều rất ngon, thú vị và dễ ăn, ởtừng món có vị riêng rất khác nhau Chẳng hạn: Món hoa Ban hầm chân giò thì có vị hơi chát,hơn ngọt, rất bùi của hoa Ban dung hòa với vị béo ngậy của thịt chân giò khiến bát canh hầmnày ăn không bị ngấy, nước canh ngọt đậm đà lại dễ ăn, trông lại rất đẹp mắt, hấp dẫn đến độ

“me nai cai nả lưng tuộng” (được ăn thứ ấy, mẹ vợ qua trước mắt cũng quên cả chào - Phươngngôn Thái)

Các món nộm hoa Ban thì vô cùng độc đáo Vào giữa mùa xuân mà được ăn món nộmhoa Ban vừa ngọt, vừa chua lại vừa bùi và thơm dịu mát thì thật thú vị, nhất là đối với nhữngngười uống được rượu thì đây là món khoái khẩu đối với họ Chẳng thế mà các cô gái Tháithường dùng món nộm này để bày tỏ tình cảm với người mình yêu và các chàng trai dù có đi

xa đến đâu cũng vẫn nhớ về họ, nhớ về món ăn độc đáo và thắm đượm tình nghĩa

Bên cạnh món nộm hoa Ban thì món hoa Ban đồ là món ăn thông dụng thường thấytrong gia đình người Thái Món này rất hợp với nước chấm được chế biến từ quả nhót chín(mùa ban nở rộ cũng chính là mùa nhót chín) Người Thái thường hái quả nhót về giã lấy nướctrộn với một chút muối, ớt, mì chính, tỏi để làm thành thứ nước chấm, để chấm hoa Ban đồ thì

độ ngon của món này sẽ tăng lên rất nhiều lần

Lá Ban non có vị chát nên muốn ăn món lá Ban non đồ cho thật ngon thì phải chấmmón này với “chéo pa” - một thứ nước chấm rất đặc biệt của người Thái Các món ăn được chếbiến từ hoa và lá Ban không chỉ là những món ăn ngon mà nó còn có tác dụng điều trị một sốbệnh, như bệnh đường ruột, giải nhiệt cơ thể Phần rễ của cây Ban đỏ là một trong những vịthuốc mà người Thái dùng để chữa bệnh về gan, bệnh dạ dày

Tìm hiểu văn hóa ẩm thực với các món ăn chế biến từ cây hoa Ban sẽ thấy rõ hơn cáiđộc đáo, cái tinh xảo, cái tao nhã trong “nghệ thuật ẩm thực” của người Thái Đồng thời tacũng thấy rõ vai trò của cây Ban trong sinh hoạt, tập quán, tín ngưỡng cũng như những kinhnghiệm dân gian trong việc chăm sóc và bảo vệ sức khỏe thông qua ăn uống

1.3.3.4 Hoa Ban trong đời sống Văn học - Nghệ thuật

a) Hình ảnh hoa Ban trong văn học dân gian của người Thái ở Điện Biên Khi nghiên

cứu về văn học dân gian của người Thái ở Tây Bắc người ta sẽ dễ dàng nhận thấy hình ảnh hoaBan xuất hiện ở hầu hết các thể loại như truyện thơ, văn vần, ca dao, dân ca, tục ngữ, câu đố Hoa Ban nổi lên như một hình tượng đặc biệt, một phương tiện hữu hiệu để tác giả dân gianthể hiện chủ đề tác phẩm cũng như tư tưởng, tình cảm của mình

Cây Ban rất gần gũi với đời sống của dân tộc Thái nên hình tượng hoa Ban là mộttrong số những hình tượng quen thuộc trong mảng văn vần dân gian Thái, đặc biệt ở thể loạidân ca giao duyên thì chẳng có mấy bài không có hoa ban Có những bài, hình tượng hoa Banchỉ được nói tới một vài câu, nhưng cũng có khi nó là hình tượng chủ đạo bộc lộ chủ đề củatác phẩm Các tác giả dân gian thường lấy hoa Ban là thước đo, là chuẩn mực để đánh giá đạođức, tư tưởng, tình cảm của con người và dù ở đâu, trong các tác phẩm nào nó cũng thể hiệnlên với vẻ đẹp sự kiêu sa, rất hiện thực và lãng mạn như chính nó trong thiên nhiên, trong cuộcsống của con người

Tìm hiểu hình tượng hoa Ban trong văn bản dân gian Thái, trước tiên ta thấy nó tượngtrưng cho vẻ đẹp của mùa xuân Tây Bắc Vào xuân, đất trời Tây Bắc như bừng sáng lên bởi

muôn hoa đưa hương khoe sắc nhưng tiêu biểu nhất vẫn là hoa Ban trải trên khắp núi rừngtrùng điệp: “Ánh nắng xuân hút lấy màu hoa rồi chiếu vào mọi vật, đem chất nồng ấy xoa lênđôi má của các em bé, các cô gái, chan hòa trên mái khăn, chân váy, tay áo làm cho đến cảbầu trời xanh thẳm kia cũng phơn phớt màu hoa” [22].

“ Kèm noong trănpăn bók ban.

Đón lành pan bók mạ Chaư noong ban pan ỏi.

Nả lón trọi kinh chum đang hướng ” ( Má em yêu trắng hồng như hoa ban Má em yêu thắm màn hoa mạ Má thắm hồng lòng em không ngả Má trắng trong lòng em không nghiêng )

(Dân ca Thái Tây Bắc)Ngày xuân, bản làng người Thái ở Điện Biên tưng bừng ca múa vào hội Hoa Ban nởtrắng như chất men say khơi dậy nhiệt tình ngày hội, làm trào dâng cảm xúc trong lòng mỗingười, khiến họ thêm yêu cuộc sống, yêu quê hương hơn bao giờ hết:

“ Muôn dơ! Kẻ sủapộp ban máy Tháy sửa pộp ban khay

Va bốn hứ: Ban máy ban chí phông Chí xia chua bosk ban

Chí xia pan hạn lửa Chíxia nả máy mom kinh trum khao phóng ” ( Ta hãy vui khi mùa ban nở Ta mừng hãy mừng khi ban nở rộ Chốc lát ban nở trên núi sẽ rụng Ban rộ trên rừng sẽ tàn )

Có thể chỉ ra nhiều hơn nữa các tác phẩm văn học dân gian viết về hoa Ban Các thểloại thơ, ca dao, dân ca, tục ngữ, câu đố được các tác giả tập hợp và thể hiện, có thể kể đếnnhư: Hoàng Tam Khọi, Tục ngữ dân tộc Thái Điện Biên; Bùi Huy Mai

Có thể thấy, hình tượng hoa Ban đã làm phong phú, làm giàu thêm vốn tri thức vănhóa dân gian và giúp cho con người ta thêm gắn bó với nhau và yêu quê hương, yêu đất nước

tha thiết hơn Phải chăng, ở trong cuộc sống cũng như trong văn học, hoa Ban luôn là chất mennồng góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của con người, tạo nên giá trị nhân văn cho tác phẩmvăn học.

b) Hình ảnh hoa Ban trong sáng tác văn học nghệ thuật hiện đại Vẫn biết rằng, việc

tìm hiểu hoa Ban trong các sáng tác nghệ thuật hiện đại chỉ là nhận xét sơ lược nhằm so sánh

để nhấn mạnh giá trị văn hóa từ hoa Ban và làm sáng tỏ sự phát triển của hình tượng hoa Ban

từ sáng tác nghệ thuật truyền thống đến các sáng tác văn học nghệ thuật hiện đại Hoa Ban làmột hình tượng đặc biệt đã được các văn nghệ sĩ thời hiện đại kế thừa và phát triển hình tượngnày một cách phong phú, đa dạng hơn, hiện đại hơn Có thể điểm ra đây một vài điểm nhấn:

Hình ảnh hoa Ban trong văn xuôi hiện đại, nổi bật có bút ký “Góc khuất rừng Ban” [4]của Nguyễn Quang Hà Tác giả đã viết về hoa Ban và con người Điên Biên với những cảm xúcsâu sắc trong đó nhiều đoạn miêu tả về hoa Ban thật độc đáo, giàu hình ảnh và giá trị biểucảm “Hoa trắng như cả một bày bướm đông đúc đậu tràn trên tất cả các nhành cây rung rinhtrong gió”; “Thủ phủ của hoa Ban đúng phải là trên đỉnh đèo Pha Đin Từ đỉnh cao của đèo màtụt xuống dốc phía Tuần Giáo 3km thì đúng là hoa Ban trắng rừng”

Bên cạnh “Góc khuất rừng Ban” của Nguyễn Quang Hà ta còn phải kể đến truyện ngắn

“Hoa Ban” [23] của Vũ Xuân Định Khác với Nguyễn Quang Hà, Vũ Xuân Định không đi vàomiêu tả đặc điểm hình dáng, màu sắc của hoa ban mà tác giả đã mượn ý nghĩa của hoa ban đểnói về vẻ đẹp trong tính cách, tâm hồn của người con gái Thái

Truyện ngắn “Mùa Ban - mùa kỷ niệm” [24] của Trần Thị Hương là một trong nhữngtruyện nhẹ nhàng “Vài cảnh Ban nở muộn lác lác rơi xuống nền cỏ mịn” đã dấy lên trong lòngThảo Ly (nhân vật trong truyện) một kỷ niệm về tình yêu khó phai mờ Những cảm xúc tìnhyêu thuở ban đầu của cô gái mới tốt nghiệp phổ thông trung học này được tác giả Trần ThịHương miêu tả thật nhẹ nhàng, trong trắng tinh khiết như cánh hoa ban trắng vừa mới nở

Trần Lê Vân trong bút ký “Sông núi Điện Biên” [26] đã viết về núi rừng Điện Biêngiàu có, tươi đẹp với nhiều nông sản quý hiếm Đặc biệt rừng Điện Biên có nhiều cây hoa ban

“Cây hoa Ban gần như đã trở thành biểu trưng của vẻ đẹp núi rùng Tây Bắc Ở Điện Biên núitập trung bao quanh cánh đồng Vào mùa xuân hoa ban nở rộ ken dày trên vách núi tưởng aiđặt vòng hoa ban lên đầu cô gái Mường Thanh ”

Tản văn “Ban nở rồi, lên Tây bắc đi em”[12] của Nguyễn Đức Lợi khiến ta không khỏixao xuyến, nhà văn trải lòng “Hoa ban là thế Người Tây Bắc là thế Lên Tây Bắc đi em, nếukhông vì người thì cũng vì cảnh Chúng mình chẳng bốc cháy khi ngắm hoa ban nở thì cũngmột lần, em thấy lòng mình xao xuyến trước một loài hoa bình dị và chất phác như cuộc sốngsơn cước ngàn đời; mà mỗi bông chính là một cô gái Thái Lên Tây Bắc cho hoa ban mãitrắng muốt như mây và trắng muốt như da Ban nở rồi, lên Tây Bắc đi em!”.

Ở mảng thơ hiện đại, hình tượng hoa Ban lại càng trở nên phong phú hơn bao giờ hết,mỗi bài thơ thể hiện một trạng thái, cảm xúc khác nhau về hoa Ban Bài thơ “Trong cõi hoaBan” của Du An là sự bắt gặp tình cờ, những chùm ban trắng “Đan nhau trên nóc xe” đã làcảm hứng dạt dào của tác giả, khi qua đèo Pha Đin

“Bất chợt một trời ban trắng Ô hay đèo Pha Đin

Con đường như trẻ em trốn tìm sốt ruột Chiếc xe cứ tròn trong cõi hoa ban ”

Bài thơ “Em gái rừng Ban” của Lâm Hảo là cảm xúc đắm say dạt dào của “anh” (một

du khách) Trong buổi chiều vắng sánh bước cùng “em” (cô gái Thái) giữa rừng hoa ban nởtrắng ngần:

“Anh đến Điện Biên giữa mùa xuân Hoa ban nở rộ trắng trên đường Gặp em gái Thái trong chiều vắng Mái đầu gái trắng những nhành ban.

Nhìn chung, hình ảnh hoa Ban trong văn xuôi và thơ hiện đại có rất nhiều tác giả quantâm khai thác để nhào nặn nên những “đứa con” tinh thần góp phần đưa hình ảnh hoa Ban trởnên đượm màu khoe sắc trong văn học Điện Biên và nước nhà

c) Hình ảnh hoa Ban trong hội họa và nhiếp ảnh và truyền thông

Qua thực tế tìm hiểu, trong lĩnh vực nhiếp ảnh và hội họa, các nghệ sĩ cũng dành tìnhcảm ưu đãi của mình với hoa Ban Nếu để ý các số Tạp chí, báo chí của tỉnh Điện Biên ta sẽthấy một điều vô cùng quen thuộc, là gần như số nào cũng có bài viết hoặc hình ảnh liên quanđến hoa Ban Vẻ đẹp của hoa Ban trong nhiếp ảnh và hội họa được thể hiện trên nhiều góc độ,

khía cạnh, chất liệu, ý tưởng sáng tạo, cách biểu hiện theo các chủ đề riêng, tất cả đều vô cùngphong phú và độc đáo.

Những năm gần đây, khi hoa Ban đã trở thành lễ hội thường niên thì một loại hìnhchuyển tải hình ảnh hoa Ban sống động, đa dạng, độc đáo và hết sức nhanh chóng đó là cácphương tiện truyền thông Nhiều phóng sự, video, MV, Trayle về hoa Ban được thực hiệnnhằm quảng bá hình ảnh hoa Ban Điện Biên đến với bạn bè trong và ngoài nước Hiện cácnguồn tư liệu này đang được Đài Phát thanh - Truyền hình Điện Biên lưu trữ, nhiều video đãđược đăng tải trên các trang mạng chính thống, các trang mạng xã hội và được chia sẻ nhanhchóng với cộng đồng xã hội và khách du lịch trong và ngoài nước

Tựu chung lại, có thể thấy hình ảnh hoa Ban như một dòng nhựa tinh khiết thấm sâuvào văn học, hội họa, âm nhạc, truyền thông từ truyền thống đến hiện đại của nhân dân vàcác văn nghệ sĩ ở Điện Biên Có thể nói hoa Ban là nền tảng tinh thần của núi rừng Tây Bắc, làbản sắc văn hóa nổi trội của bà con dân tộc Điện Biên Vì thế, một nhà nghiên cứu văn hóa dângian đã nói rằng: “Từ hoa ban có thể tàm tạm vạch ra một vùng đất văn hóa Tây Bắc” [23]

1.3.4 Thực trạng bảo tồn cây hoa Ban ở Điện Biên hiện nay

Hiện nay, Đảng bộ, các cấp chính quyền và nhân dân Điện Biên đã có những nhậnthức đúng đắn về vai trò của hoa Ban trong việc phát triển kinh tế, văn hóa, du lịch của tỉnhnhà Từ đó, đã và đang đề ra những phương hướng, biện pháp nhằm ngăn chặn, chặn đứng tìnhtrạng phá hoại rừng Ban, đồng thời trồng mới thêm cây Ban

Việc trồng cây hoa Ban tại các điểm di tích lịch sử, một số tuyến đường đô thị thànhphố Điện Biên Phủ và các huyện, nhằm tạo hệ thống cây xanh làm cho môi trường sinh tháixanh, sạch, đẹp; đặc biệt là quần thể cây hoa Ban Trắng, tạo điểm nhấn, gây ấn tương sâu sắccho du khách trong nước và quốc tế về mảnh đất lịch sử Điện Biên Phủ trong các dịp lễ hội

Ủy ban Nhân dân tỉnh Điện Biên đã ban hành Công văn số 779/UBND-VX ngày 03 tháng 6năm 2009, về việc “Trồng cây Hoa Ban trong khu vực di tích lịch sử và các tuyến đường đôthị” những chủ trương, chính sách trên đã và đang được thực hiện một cách cụ thể

Tại các điểm di tích lịch sử: Tổng diện tích trồng là 11,73 ha; số lượng cây trồng tươngứng là 5.552 cây Trong đó: Đồi Him Lam: Diện tích trồng là 2,1 ha; số lượng cây trồng là1.050 cây Đồi Độc Lập: Diện tích trồng là 2,5 ha; số lượng cây trồng là 1.250 cây Đồi D1:Diện tích trồng là 3,63 ha; số lượng cây trồng là 1.814 cây Hầm Đờ-Cát-Tơ-Ri: Diện tích

trồng là 2,6 ha; số lượng cây trồng là 1.038 cây Đồi A1: Diện tích trồng là 0,5 ha; số lượngcây trồng là 200 cây Đền Hoàng Công Chất: Diện tích trồng là 0,1 ha; số lượng cây trồng là

50 cây Cửa khẩu Huổi Puốc: Diện tích trồng là 0,1 ha; số lượng cây trồng là 50 cây Cửa khẩuTây Trang: Diện tích trồng là 0,2 ha; số lượng cây trồng là 100 cây

Tại các tuyến đường đô thị trong thành phố Điện Biên Phủ và huyện Điện Biên, baogồm: đường Cảnh Quang - Nà Nhạn, đường Trần Đăng Ninh, đường Nguyễn Hữu Thọ, đường7/5 từ Sở Công Thương đến ngã ba đường lên tượng đài Tổng chiều dài là 4.500m; tổng sốcây trồng tương ứng là 528 cây Trong đó: Đường Cảnh Quang - Nà Nhạn, chiều dài 1.800m;

số lượng cây trồng là 274 cây Đường Trần Đăng Ninh, chiều dài 600m; số lượng cây trồng là

52 cây Đường Nguyễn Hữu Thọ, chiều dài 1.900m; số lượng cây trồng là 164 cây Đường 7/5

từ Sở Công Thương đến ngã ba đường lên tượng đài có chiều dài 200m; số lượng cây trồng là

25 cây Đường vào nhà khách Tỉnh uỷ, chiều dài > 100 m, 13 cây Bên cạnh đó, ở những địaphương có rừng Ban, chính quyền và nhân dân bà con các dân tộc đã có ý thức bảo vệ thiếtthực

Tuy nhiên, để khẳng định và phát huy giá trị hoa Ban là biểu trưng của Điện Biên thìchính quyền các cấp cần quan tâm hơn nữa đến việc trồng mới, trồng bổ sung và chăm sócthường xuyên đối với hệ thống cây Ban trong khu vực toàn tỉnh, đặc biệt là khu vực thành phố,trung tâm các huyện, các tuyến đường

Thiết nghĩ, cần đẩy mạnh việc trồng và chăm sóc cây Ban nhằm phát huy giá trị dulịch nhằm tạo bước phát triển mới, góp phần khẳng định giá trị của Lễ hội Hoa Ban và biểutrưng tự nhiên của Điện Biên - Tây bắc trong tương lai

3 Hoa Ban - một biểu tượng thẩm mỹ tự nhiên của Tây bắc đã đi vào đời sống sinhhoạt, đời sống tâm linh, văn hóa nghệ thuật, thi ca nhạc họa như một dòng chảy tự nhiên tinhkhiết của đất và người Điện Biên Với mục đích tôn vinh vẻ đẹp, ý nghĩa và giá trị của hoaBan, tỉnh Điện Biên đã triển khai việc trồng mới, trồng bổ sung và chăm sóc cây hoa Bantrong khu vực toàn tỉnh Từ đó góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị bản sắc văn hóadân tộc, bảo vệ môi trường sinh thái, góp phần phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh ĐiệnBiên.

Chương 2

LỄ HỘI HOA BAN Ở ĐIỆN BIÊN

TỪ TRUYỀN THỐNG ĐÉN HIỆN ĐẠI

2.1 Lễ hội Hoa Ban truyền thống

2.1.1 Nguồn gốc Lễ hội Hoa Ban

Hằng năm, cứ mỗi dịp mùa xuân đến, cũng là lúc con người nơi đây rộn ràng bước vàomùa lễ hội, mùa của đất trời giao hòa, cỏ cây nảy lộc, con người tìm đến với nhau trong tiếngkhèn, tiếng sáo, điệu xòe mê mẩn của các chàng trai, cô gái miền sơn cước Bức tranh văn hóa

và con người Điện Biên được thể hiện một cách sinh động nhất Hoa Ban chính là biểu tượngthiêng, xuyên suốt trong cả mùa lễ hội từ quá khứ đến hiện tại cùng đất và người nơi đây

Qua nghiên cứu và tìm hiểu, sự tích Lễ hội Hoa Ban gắn liền với truyền thuyết về câuchuyện tình yêu mãnh liệt nhưng cũng đầy nước mắt giữa nàng Ban và chàng Khum của dântộc Thái.

Chuyện kể rằng, ngày xưa vùng Tây Bắc có một cô gái tên Ban, xinh đẹp, nết na và cógiọng hát mê đắm lòng người Nhiều trai bản ngấp nghé nhưng trái tim nàng đã trao gửi chochàng Khun, giỏi săn bắn và làm nương Nhưng cha Nàng Ban chê chàng Khum nghèo nên đã

gả cô cho con trai Tạo Mường vừa gù vừa lười biếng Thấy cha cùng nhà Tạo Mường bànchuyện cưới hỏi, nàng Ban chạy tìm người yêu cầu cứu Đúng lúc chàng Khum đi xa Tuyệtvọng, nàng Ban bèn buộc chiếc khăn piêu của mình vào cầu thang nhà Khum rồi vượt núi,vượt đèo tìm chàng Cuối cùng, kiệt sức, nàng gục xuống chết trên núi Nơi đó sau này mọclên một loài cây ra hoa trắng muốt vào mùa xuân Dân các bản mường liền gọi là cây Ban vàcoi hoa của cây đó là loài hoa tượng trưng cho hoa tình yêu chung thuỷ Còn chàng Khum trở

về thấy nàng đã bỏ đi, bèn theo tìm Cuối cùng, chàng cũng kiệt sức mà chết, hoá thành conchim sống lẻ loi cất tiếng hót gọi bạn tình da diết bên cạnh cây hoa Ban [6]

Từ đó mỗi khi xuân về, khi hoa Ban nở trắng núi rừng, trai gái vùng Tây Bắc lại rủnhau vào rừng Ban ca hát, múa xoè và bày tỏ tình yêu đôi lứa tất cả tạo nên một khung cảnhrực rỡ sắc màu, tỏa hương khắp đất trời Điện Biên - Tây Bắc tạo thành những ngày hội - gọi làHoa Ban

Trên các cứ liệu khác cũng cho thấy, từ xưa hội Hoa Ban còn thể hiện nét văn hóa tâmlinh trong đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Thái Yếu tố tâm linh tạo nên lễ hội và làmột phần không thể thiếu trong các lễ hội hoa Ban xưa đó là tâm nguyện thỉnh bái “Then” - vịthần tối cao trong hàng ngũ thánh thần theo quan niệm của người Thái; thỉnh bái “nàng Ban” -một nữ nhân vật huyền thoại biểu thị cho sự trinh trắng của người thiếu nữ Thái và tình yêuđôi lứa thuỷ chung Thỉnh bái ma trời, ma mường, ma núi, ma sông phù hộ cho mưa thuậngió hoà, mùa màng tươi tốt, vạn vật đơm hoa, kết trái, cho lứa đôi hạnh phúc và phù hộ chocuộc sống của dân bản luôn đầm ấm, yên vui

2.1.2 Hoa Ban trong lễ hội của người Thái ở Điện Biên

2.1.2.1 Lễ hội hái hoa Ban

Theo tìm hiểu thì lễ hội hái hoa Ban xưa được mô tả chân thực, tự nhiên: Trong phần

lễ, thanh niên trai gái rủ nhau vào rừng, họ mang lễ vật gồm một con lợn, mấy cành hoa Ban,chai rượu, hai bát gạo, hai bát cơm, vài nén hương cùng với trầu cau Thầy Mo làm lễ cúngthần rừng, cầu cho dân chúng có suộc sống ấm no, sung túc, trai gái yêu thương nhau hơn,thủy chung son sắt

Tiếp đó, thanh niên nam nữ tìm vào nơi có nhiều cây Ban có hoa nở rộ nhất và bắt đầuvui hội hái hoa, sôi nổi với những trò diễn độc đáo Âm vang nhộn nhịp của tiếng pí, tiếngkhèn, tiếng trống chiêng Con trai thổi khèn, con gái dập dìu các điệu xòe, dành riêng cho việc

đi hái hoa Ban Các chàng trai thi nhau trèo lên các cây Ban hái hoa Một cây có khi 5, 6 ngườitrèo lên Ở bên dưới, các cô gái lấy cái ớp (gần giống cái giỏ) đón những bông hoa thả xuống.Anh chàng nào có ý với cô gái nào thì thả vào chỗ cô đó Các cô cũng vậy, ưng anh nào thì cố

mà đón lấy hoa của anh đó

Cuộc vui cứ như thế diễn ra, nam thanh nữ tú rộn ràng bước vào hội, đất trời giao hòa,

cỏ cây nảy lộc, con người tìm đến với nhau trong tiếng khèn, tiếng sao say sắm lòng người.Kết thúc lễ hội là lúc trai gái cùng nhau về bản, về với đồng ruộng cày cấy, mùa xuân cũng làmùa làm nương Thế nên, ai cũng nô nức động viên nhau đi chơi hội Hẳn thế mà dân ca Thái

Theo lời kể của một số cụ già người Thái ở tỉnh Điện Biên (ông Lường Văn Dọn ởBản Chăn, Quài Nưa, Tuần Giáo; Bà Phan Thị Phơi; ông Điêu Văn Tị ở Bản Phiêng Ban thị

xã Lai Châu cũ; ông Lò Văn Lún xã Keo Lôm, Điện Biên Đông) và theo một số sách mà tôiđọc được “Xuân Tây Bắc” [19]; “Mùa xuân và phong tục Việt Nam” [26]; “Vài nét về ngườiThái ở Sơn La” [14] thì xưa kia cứ mỗi độ xuân về, khi hoa Ban nở trắng khắp núi rừng,cũng là khi con trai, con gái người Thái ở những vùng có nhiều hoa Ban lại hẹn nhau tham giavào những ngày hội chơi núi, hái hoa ban Âm thanh tiêu biểu cho ngày hội là những bản tình

ca “Tản chụ xiết xương” đệm đàn tính tẩu Tiếng mềm đùng đục của những cây đàn tính tẩukhiêm tốn trong tay các chàng trai và những câu hát sôi nổi thiết tha bằng giọng ngực của các

cô gái Thái

Ở đây, không có cái say sưa của những cuộc hát đối đáp mà chỉ có những nỗi niềmtâm sự, những ước mơ chân thành về một hạnh phúc bình dị Khi thì hình tượng hoa ban tượngtrưng cho lòng chung thủy, khi tượng trưng cho khát vọng cháy bỏng của tình yêu lứa đôi tự

do, hôn nhân tự nguyện

Nam đàn:

“Má em yêu trắng hồng như hoa ban Má

em yêu thắm màu hoa mạ Má thắm nồng lòng em không ngả Má trắng trong lòng em không nghiêng”

Nữ hát:

“Anh ơi Ị

Ta yêu nhau khi ban còn đơm nụ Ta yêu nhau khi ban nở trên cành Ban sẽ héo mong ban trở lại cành Ban sẽ rụng mong ban rụng về gốc ”

(Khắp nhúm hoa)

Tiếng đàn luyến láy, tiếng hát ngân dài, dàn trải trên sông xuôi mãi theo dòng nước.Tới quãng sông có rừng ban đang mùa nở rộ, những con thuyền này cập bến, những đôi traigái lên bờ, vào rừng chơi xuân, hái hoa ban[25] Sau cơn mưa rào đầu tiên trong năm - “mưađón ban” (quan niệm của người Thái) - hoa ban nở rộ bừng sáng cả đất trời Do yêu hoa, congái con trai Thái đã lặn lội trong những khu rừng dài mờ sương ngắm nhìn những bông hoaBan sáng rực như những hạt ngọc, hái hoa cài lên mái tóc, hái hoa đem về tặng, biếu ngườithân Rồi họ tập trung những cành đẹp nhất lại mở tiệc rượu mừng mùa ban nở, vừa uốngrượu, vừa ngắm hoa, họ vừa kể cho nhau nghe sự tích về hoa ban - sự tích về những mối tìnhchung thủy, sự tích về những mối oan tình đau khổ và đẹp đẽ để nhắc nhau về lòng chungthủy, về nghĩa vợ chồng bền chặt, keo sơn.

Như vậy, nhìn từ góc độ này có thể thấy từ xưa những sinh hoạt của cộng đồng dân tộcThái gắn với hoa Ban mỗi khi mùa xuân tới được gọi là “lễ hội” Với ý nghĩa nhân văn sâusắc, hình thành thái độ ứng xử văn hóa của con người Điện Biên với hoa Ban: vừa yêu mến,gần gũi, vừa trân trọng, tôn vinh; coi giữ gìn và phát triển hoa Ban như giữ gìn truyền thống,nét văn hóa tốt đẹp của các dân tộc

Ngày hội hái hoa ban là ngày hội của cộng đồng, của hứa hẹn hạnh phúc, của cầumong và thịnh vượng Nó như một cái mốc thời gian ở đó người ta gửi gắm những niềm hivọng, ước mong một năm làm ăn khấm khá Khát vọng, tình yêu lứa đôi đẹp đẽ chung thủy, nóthể hiện niềm tự hào, tình yêu quê hương, đất nước của những người dân cần cù, đôn hậu, giàutình cảm và luôn có niềm tin vào cuộc sống

2.I.2.2 Sự tham gia của hoa Ban trong các lễ hội khác

a) Hoa Ban trong hội xòe xuân

Người Thái ở Điện Biên có đến mấy chục điệu xòe (xòe nón, xòe khăn, xòe quạt, xòechai, xòe vòng ) Xòe của người Thái là một loại hình nhảy múa dân gian đặc sắc Điệu xòenào cũng có vẻ đẹp riêng, lôi cuốn Người Thái múa xòe quanh năm nhất là vào những dịpmừng, nhưng có lẽ đến với hội xòe trong mùa xuân ta mới thấy hết được vẻ đẹp đắm say và ýnghĩa của nó

Trong lễ hội, các điệu xòe múa trong mùa xuân đều có sự tham gia của hoa Ban.Người ta nắm tay nhau xòe quanh cây ban giữa rừng, trên bãi rộng gần bản Trong tiếng trốngxòe rộn rã, trong men say ngây ngất của rượu cần, lòng người như nở cùng với hoa ban.Những ánh mắt, những nụ cười, những bước nhún nhảy, cái xiết

33tay như cuốn người ta vào vòng xòe Trai gái, già trẻ, ai ai cũng cùng chung một cảm giácsướng vui, nâng bổng tâm hồn con người.

Múa quanh cây ban còn có điệu xòe khăn, xòe quạt Các cô gái Thái với áo cóm lưngong nổi bật hai hàng khuy bạc, hình bướm trước ngực Thân hình mềm mại thon thả lướt điuyển chuyển trong những điệu xòe như những cánh ban trắng đang đung đưa trong gió Ngoàinhững điệu múa mô phỏng công việc lao động hàng ngày: múa hái rau, mò ốc, xúc tép, tra hạt,dệt vải, thêu khăn các cô gái còn múa các điệu hái hoa ban, quét hoa tàn, đẩy thuyền vượtthác đi hái hoa Tiếng trống xòe rộn rã, những bước nhún rập rình, dáng điệu khoan thai mềmmại diệu kỳ Những cô gái như những đàn bướm xinh đang nô đùa bay lượn trong rừng hoalàm cho cảnh núi rừng Tây Bắc đã đẹp lại càng trở nên lãng mạn, thi vị thấm đượm bản sắc đấttrời nơi đây

b) Hoa Ban trong Xên bản, Xên mường

Trong “xên bản, xên mường” (Lễ cúng bản, cúng mường, cúng tổ tiên) dịp đầu xuân,người Thái ở Điện Biên thường chọn một vài cánh Ban đẹp bày lên mâm cúng dân lên thầnlinh, tổ tiên Trong tâm thức của người Thái, hoa Ban không chỉ là loại hoa của tình yêu lứađôi chung thủy, nó còn là loại hoa của đạo hiếu, của lòng biết ơn Dâng lên thần linh, tổ tiênnhững đóa ban trắng đẹp, người Thái muốn bày tỏ tấm lòng trong trắng biết ơn thần linh, tổtiên, ông bà [18]

c) Hoa Ban trong lễ “kin khẩu ló ” (lễ rượu măng)

Xưa kia, vào mùa xuân, cùng với “hội hái hoa ban” người Thái ở Điện Biên thường tổchức lễ “kin lẩu ló” để đón mừng mùa măng mọc Trung tâm của ngày hội này là cây quấnhoa Đó là một cây chuối có treo các con giống (đan bằng nan tre nứa nhuộm các màu), cácloại hạt ngũ cốc và các loại hoa (trong đó chủ yếu là hoa ban) Nguồn gốc của cây quấn hoanày là một loại cây vũ trụ biểu thị ý thức mạnh mẽ của con người muốn chiếm lĩnh cả thiênnhiên đang nảy nở, cả ánh nắng mặt trời, cả đất đai đang hồi sinh sôi Hình tượng cây quấnhoa này cùng với các hoạt động khác của con người trong hội mừng mùa măng mọc (nhảymúa, đàn, ca hát) thể hiện khát vọng chiếm lĩnh vũ trụ, thể hiện sức mạnh tiềm tàng, sức sốngchứa chan, lòng yêu tự do phóng khoáng, tinh thần nhân đạo của người Thái nơi đây

Thực tế tìm hiểu cho thấy, ở Sơn La, người Thái Trắng có “Hội hoa Ban” Vào mùaxuân họ náo nức cùng nhau đi chơi hội, họ coi đây là ngày hội của tình yêu, hạnh

34

Tựu chung lại, có thể nhận định và đánh giá một cách khái quát về lễ hội hoa Bantruyền thống ở mấy điểm sau:

Thứ nhất, về tên gọi, có thể nhận thấy rõ trong một số dạng thức của các lễ hội củangười Thái ở Điện Biên, thường thì hoa hoa Ban được gắn với các nghi lễ (lễ “Xên bản, Xênmường”; lễ “Kin khẩu ló”), gắn với các hình thức chơi hội của nam thanh nữ tú, gắn với cácđiệu xòe xuân

Thứ hai, về không gian và thời gian tổ chức các lễ hội gắn với mùa hoa Ban Cùngvới các hoại hoa khác, hoa ban đã góp phần dệt nên tấm áo mùa xuân của núi rừng Điện Biên.Mùa xuân là mùa của hoa Ban bừng nở trắng ngát trải khắp núi rừng trùng điệp Chính bởiđiều này, hoa Ban đã tạo nên cảm hứng trong lòng người, đánh thức khát khao giao hòa với tựnhiên và thần linh để tổ chức những ngày hội, tạo nên vẻ đẹp sức sống của mùa xuân Có thểthấy, các lễ hội gắn với hoa Ban đã góp phần tôn vinh hoa Ban giữ một vai trò đáng kể trongcác lễ hội của người Thái ở Điện Biên

Thứ ba, về qui mô tổ chức có thể thấy, từ xưa các lễ hội gắn với hoa Ban được tổchức với qui mô nhỏ, chủ yếu là ở tại các bản, các khu rừng có nhiều cây và hoa Ban nở rộ,những bãi đất trống tại các bản Lượng người tham gia lễ chủ yếu là các đôi nam nữ, một sốngười trong bản, thầy cúng nhiều nhất là khi có đến hai, ba bản chung lại với nhau cùng tổchức lễ cúng, lễ hội xòe hoa Như vậy, không gian dành cho lễ hội xưa kia hẹp rất nhiều, dođặc thù đời sống của các địa phương trong tỉnh

2.1.3 Vai trò, ý nghĩa của Lễ hội Hoa Ban truyền thống

Chẳng phải vô cớ khi tìm hiểu về các lễ hội gắn với hoa Ban truyền thống như đãnêu ở trên mà không thấy rõ được vai trò, ý nghĩa của nó trong đời sống, sinh hoạt của cộngđồng các dân tộc, cũng như quá trình phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội ở Điện Biên

Thứ nhất, hình thức lễ hội Hoa Ban truyền thống góp phần bình ổn tâm lí, tâm linh đápứng nhu cầu vui chơi của người dân Theo đó, khi lễ hội diễn ra thì đây là nơi đồng bào cácdân tộc thiểu số gửi gắm ước mơ, khát vọng về một cuộc sống tốt đẹp hơn

Thứ hai, các lễ hội Hoa Ban xưa là môi trường giúp định hướng lưu truyền văn hóatruyền thống Theo đó, giúp khởi dựng, gìn giữ bức tranh văn hóa và con người Tây bắc nóichung, Điện Biên nói riêng luôn được thể hiện một cách sinh động nhất

Thứ ba, các dạng thức lễ hội Hoa Ban xưa còn có ý nghĩa trong việc góp phần pháttriển kinh tế, văn hóa, xã hội đặc biệt bảo vệ môi trường sinh thái cảnh quan của tỉnh ĐiệnBiên Đây cũng là tiền đề quan trọng để khai thác, phát huy các yếu tố tổ chức tốt lễ hội saunày

Thứ tư, khai thác giá trị các dạng thức của lễ hội Hoa Ban truyền thống vào việc xâydựng lễ hội Hoa Ban hiện đại sẽ tạo tiền đề phát triển, kết nối và quảng bá du lịch mang ýnghĩa thời sự đối với tỉnh Điện Biên

Như vậy, khi tìm hiểu về Lễ hội Hoa Ban truyền thống ta sẽ thấy được điều kiện môitrường sống, thấy được phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lối sống cũng như khát vọng thiếtthực về một cuộc sống sinh sôi nảy nở, thịnh vượng Những khát khao thiết tha về tình cảmtrong sáng cao đẹp trung hiếu giữa con người với con người; khát vọng cháy bỏng về tình yêulứa đôi tự do, trong trắng thủy chung

Tất cả những điều này đã nói lên tầm quan trọng của Lễ hội Hoa Ban trong đời sốngvật chất cũng như đời sống tinh thần của người Thái Ở một góc độ nào đó, có thể định hình vềvăn hóa của đất và người Điện Biên, văn hóa Tây Bắc qua hình ảnh hoa Ban với tính biểutrưng nhân văn đẹp đẽ và tinh khiết

2.2 Lễ hội Hoa Ban hiện đại

2.2.1 Bối cảnh xây dựng Lễ hội Hoa Ban hiện đại

Điện Biên là tỉnh nằm ở địa đầu phía Tây Bắc của tổ quốc Vị trí địa lý và điều kiệnkhí hậu đã tạo nên cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ cho Điện Biên, với nhiều loài cây, loài hoađặc trưng, đặc biệt là cây hoa Ban đã đi vào thơ ca nhạc họa của nhân dân các dân tộc Tây Bắcnói chung và của Điện Biên nói riêng Hơn thế nữa, cộng đồng các dân tộc Điện Biên đã tạodựng, trao truyền và đến nay vẫn còn lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, tạonên nét đẹp riêng trong bức tranh văn hóa Việt Nam Điện Biên còn được biết đến từ chiếnthắng lịch sử chấn động địa cầu, chấm dứt hơn 100 năm đô hộ của thực dân Pháp

Với quan điểm: “Phát triển du lịch đồng bộ, toàn diện cả du lịch văn hoá, sinh thái vànhiều loại hình du lịch khác để góp phần đa dạng hoá các sản phẩm du lịch”[15] Tỉnh ĐiệnBiên xác định, cần phải xây dựng và tổ chức một hoạt động mang tính biểu trưng, rộng lớn -

Lễ hội Hoa Ban Lễ hội được xây dựng trước bối cảnh thực tiễn:

Thứ nhất, Lễ hội Hoa Ban được tổ chức nhằm cụ thể hóa Nghị quyết 13- NQ/TƯ ngày10/9/2014 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Điện Biên về “Xây dựng và phát triển văn hóa, conngười Điện Biên đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”, cũng như thiết thực tổ chứccác hoạt động chào mừng kỷ niệm các ngày lễ lớn của đất nước và của tỉnh Điện Biên, đặc biệt

là hướng tới kỷ niệm Chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5) hàng năm

Thứ hai, để góp phần đa dạng hóa và đẩy mạnh phong trào “Toàn dân đoàn kết xâydựng đời sống văn hóa” và phong trào “Toàn dân rèn luyện thân thể theo gương Bác Hồ vĩđại” gắn với việc tôn vinh bản sắc văn hóa các dân tộc tỉnh Điện Biên thì việc tổ chức Lễ hộiHoa Ban là việc tạo sự kiện thúc đẩy các phong trào thiết thực, ý nghĩa nhất, phù hợp nhất đốivới Điện Biên

Thứ ba, việc thúc đẩy các ngành kinh tế khác phát triển theo tinh thần Nghị quyết số03-NQ/TU ngày 23/5/2016 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh đã đề ra là hết sức quan trọng

Do đó, nếu tổ chức Lễ hội Hoa Ban nhằm tiếp tục quảng bá hình ảnh Hoa Ban gắn với nét vănhóa đặc trưng của vùng đất Điện Biên đến đông đảo nhân dân trong nước và quốc tế, qua đóthúc đẩy du lịch phát triển, góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu đưa du lịch trở thành ngànhkinh tế quan trọng đối với Điện Biên hiện nay là đặc biệt cần thiết

Thứ tư, thực tế cho thấy, hoạt động xúc tiến, đầu tư du lịch giữa tỉnh Điện Biên vớicác tỉnh, thành phố khác trong cả nước đang từng bước phát triển Tuy nhiên để xứng tầm và

đi vào chiều sâu thì cần có một sự “xúc tác” lớn Việc tổ chức Lễ hội Hoa Ban là một “xúctác” góp phần thúc đẩy, tăng cường hợp tác, liên kết, phát huy tiềm năng, nâng cao chất lượng,đẩy mạnh phát triển các loại hình du lịch lịch sử, văn hóa, sinh thái và tâm linh gắn với HoaBan

Thứ năm, với vị trí trọng yếu về an ninh quốc phòng, trước tình hình các vấn đề vềbiên giới hết sức nhạy cảm Việc tổ chức Lễ hội Hoa Ban là sự kiện có ý nghĩa tăng cườngkhối đại đoàn kết các dân tộc, góp phần giữ vững ổn định chính trị, đảm bảo quốc phòng anninh tỉnh Điện Biên nói riêng và khu vực Tây Bắc nói chung