Chức năng kinh tế của gia đình người việt ở xã yên trung, huyện yên phong, tỉnh bắc ninh

Trước sự chuyển đổi mạnh mẽ từ cơ chế cũ của nền kinh tế tiểu nông, kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang cơ chế thị trường của nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần trong thời kỳ công ng

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ THÀNH

CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA GIA ĐÌNH NGƯỜI VIỆT

Ở XÃ YÊN TRUNG, HUYỆN YÊN PHONG, TỈNH BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ DÂN TỘC HỌC

HÀ NỘI - 2018

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ THÀNH

CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA GIA ĐÌNH NGƯỜI VIỆT

Ở XÃ YÊN TRUNG, HUYỆN YÊN PHONG, TỈNH BẮC NINH

Chuyên ngành: Dân tộc học

Mã số : 8 31 03 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ DÂN TỘC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS ĐẶNG THỊ HOA

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan nguồn tƣ liệu trong luận văn này là kết quả điền dã thực địa và là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực và nội dung chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác Thông tin tài liệu tham khảo sử dụng trong luận văn này đƣợc trích dẫn theo quy định

Tác giả

Nguyễn Thị Thành

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian thực hiện luận văn về đề tài “Chức năng kinh tế

của gia đình người Việt ở xã Yên Trung, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh”,

tôi đã nhận được sự giúp đỡ của rất nhiều cá nhân cũng như cơ quan, đoàn thể, đặc biệt là trực tiếp từ cô giáo hướng dẫn tận tình của tôi là PGS.TS Đặng Thị Hoa đã luôn động viên và là người gợi ý rất nhiều ý tưởng cho luận văn này Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới cô và các thầy cô giáo trong khoa Dân tộc học, Học viện Khoa học xã hội đã giúp đỡ, ủng hộ tôi hoàn thành đề tài của mình

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Ban Lãnh đạo nơi tôi công tác, Khoa Dân tộc học và Nhân học, Phòng Quản lý đào tạo của Học viện Khoa học xã hội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi được học tập hoàn thành chương trình thạc

sĩ khóa 2016-2018, cũng như giúp đỡ tôi các thủ tục cần thiết trong qua trình học tập và bảo vệ luận văn

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới Ủy ban nhân dân xã Yên Trung, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh và những người dân ở các thôn trong xã là những người Việt cư trú lâu năm tại địa bàn đã nhiệt tình giúp đỡ, chia sẻ những hiểu biết của họ về chức năng kinh tế trong gia đình của họ trước và sau khi có khu công nghiệp Sam Sung xây dựng tại địa phương để tôi có những thông tin, tư liệu quý báu khi viết đề tài

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Tác giả

Nguyễn Thị Thành

DANH MỤC BẢNG/BIỂU

2 2.1 Thu nhập quy ra tiền mặt của hộ gia đình từ hoạt

3 2.2 Thu nhập quy ra tiền mặt của hộ gia đình từ hoạt

4 2.3 Thu nhập quy ra tiền mặt của hộ gia đình từ hoạt

5 2.4 Thu nhập quy ra tiền mặt của hộ gia đình từ nghề

6 2.5 Thu nhập quy ra tiền mặt của hộ gia đình làm

7 2.6 Thu nhập quy ra tiền mặt của hộ gia đình từ hoạt

8 2.7 Bảng thu nhập từ buôn bán theo tương quan với

11 2.10 Cơ cấu nguồn thu nhập từ các thành viên trong

12 2.11 Các khoản chi tiêu cho tiện nghi đắt tiền chia

của chủ hộ

17 3.1 Hộ gia đình có sự thay đổi và có thành viên làm

19 3.3 Kinh tế hộ gia đình thay đổi do mở thêm kinh

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN 1

LỜI CẢM ƠN 4

DANH MỤC BẢNG/BIỂU 5

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 13

1.1.CƠ SỞ LÝ LUẬN 13

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản 13

1.1.2 Cơ sở lý thuyết 16

1.2.KHÁI QUÁT ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU 18

1.2.1 Đặc điểm tự nhiên 18

1.2.2 Không gian hành chính 20

1.2.3 Đặc điểm dân cư, kinh tế, văn hóa, xã hội 21

tiểu kết chương 1 25

CHƯƠNG 2 CHỨC NĂNG KINH TẾ GIA ĐÌNH NGƯỜI VIỆT Ở 26

XÃ YÊN TRUNG 26

2.1.HOẠTĐỘNG SẢN XUẤT 26

2.1.1 Các hoạt động sản xuất của gia đình trước 2006 27

2.1.2 Hoạt động sản xuất trong gia đình từ 2006 - 2017 32

2.2.VĂNHÓA TIÊU DÙNG 48

2.2.1 Hoạt động Error! Bookmark not defined 2.3.HOẠT ĐỘNG PHÂN PHỐI 54

2.4.HOẠT ĐỘNG TÍCH LŨY 56

tiểu kết chương 2 60

CHƯƠNG 3 NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHỨC NĂNG KINH TẾ GIA ĐÌNH VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA 61

3.1.QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH KHU CÔNG NGHIỆP SAM SUNG 61

3.2 PHONG TRÀO XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 62

3.3.CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN ĐA DẠNG NGÀNH NGHỀ TẠI ĐỊA PHƯƠNG 64

3.4.TÁC ĐỘNG CỦA KHU CÔNG NGHIỆP TỚI KINH TẾ GIA ĐÌNH 66

3.5.MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ KIẾN NGHỊ 70

3.5.1 Một số vấn đề đặt ra 70

3.5.2 Một số kiến nghị 72

tiểu kết chương 3 74

KẾT LUẬN 75

TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

PHỤ LỤC 83

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Gia đình Việt Nam là một đơn vị, là tế bào của xã hội và được xem như một thiết chế cơ bản nhất của xã hội Gia đình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với mỗi cá nhân trong duy trì cuộc sống và phát triển Gia đình với những chức năng cơ bản như: điều tiết các quan hệ giới tính (chức năng tình cảm), duy trì một ngân khoản chung (chức năng kinh tế), sinh ra con cái (chức năng sinh sản) và xã hội hóa con cái thông qua rèn luyện và giáo dục (chức năng giáo dục) Trong đó, chức năng kinh tế là một trong những chức năng rất quan trọng để duy trì sự tồn tại và phát triển của gia đình Thông qua các hoạt động kinh tế nhằm đảm bảo đời sống vật chất của con người đã tạo sự tương tác giữa các thành viên trong chính mỗi gia đình với nhau và với xã hội Chức năng kinh tế của gia đình cũng thay đổi theo sự biến đổi của các hình thái kinh tế xã hội Trước sự chuyển đổi mạnh mẽ từ cơ chế cũ của nền kinh tế tiểu nông, kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang cơ chế thị trường của nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đã làm thay đổi căn bản cơ cấu kinh tế, văn hóa, xã hội, tác động trực tiếp đến chức năng kinh tế của gia đình Điều này thấy rõ trong các gia đình nông thôn, làng ven đô cũng như ở các địa phương phát triển khu công nghiệp

Chức năng kinh tế gia đình thể hiện qua hoạt động sản xuất, tiêu dùng, tích lũy, phân phối của mỗi gia đình các tộc người ở Việt Nam Đó là hoạt động quyết định sự sinh tồn của các thành viên trong gia đình Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, tập trung ở các vùng đồng bằng là địa bàn cư trú chủ yếu của người Việt (Kinh) - là tộc người đa số của nước ta

và đóng vai trò quan trọng trong sự tồn tại và hưng vong của quốc gia

Trong hơn ba thập niên đổi mới vừa qua, sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế tại các vùng nông thôn có khu công nghiệp, đã làm thay đổi một cách toàn diện sâu sắc bộ mặt của các làng quê Các gia đình người Việt sinh sống tại đây đang trải qua những biến đổi to lớn, gia đình không còn là đơn vị sản xuất chủ yếu để nuôi sống các thành viên trong gia đình mà có những chuyển đổi sang các hình thức mới ngày càng trở nên đa dạng và phức tạp hơn Qua quá trình tìm hiểu tại tỉnh Bắc Ninh là tỉnh có diện tích nhỏ nhất cả nước nhưng các khu công nghiệp được xây dựng, phủ rộng trên khắp địa bàn Các khu công nghiệp Tiên Sơn, Quế Võ, Yên Phong, Thuận Thành,…Trong đó khu công nghiệp Yên Phong nằm tại huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh được xem

là tâm điểm của 3 khu công nghiệp lớn ở miền Bắc đã được triển khai xây dựng và vận hành thành công Tại đây, đã thu hút được nhiều dự án đầu tư, chủ yếu sản xuất kinh doanh trong các lĩnh vực công nghệ cao, công nghệ sạch, trong đó có nhiều nhà đầu tư nước ngoài có thương hiệu mạnh đến từ Hàn Quốc đã và đang sản xuất kinh doanh thành công như: Công ty Trách nhiệm hữu hạn SamSung Electronics Việt Nam (gọi tắt là Công ty Sam Sung) Công ty Sam Sung đặt tại địa bàn xã Yên Trung, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh, hoạt động từ năm 2006 đến nay

Xã Yên Trung nằm ở phía Đông Bắc huyện Yên Phong, địa hình bằng phẳng, liền kề với con sông Cầu, phía Nam giáp với quốc lộ 18A, là tuyết đường đi qua 4 tỉnh, thành phố: Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Dương và Quảng Ninh Xã Yên Trung rất thuận lợi cho việc phát triển sản xuất Cư dân người Việt sống tập trung tại đây từ lâu đời Trước khi xuất hiện các khu công nghiệp, Yên Trung là một xã thuần nông, với nền kinh tế chủ yếu là nông nghiệp Từ khi Công ty Sam Sung xuất hiện đã làm thay đổi nhanh chóng nền kinh tế xã Yên Trung và các vùng lân cận Diện tích đất nông nghiệp đã chuyển đổi mục đích sử dụng sang xây dựng những khu công nghiệp, tỷ trọng

các ngành nông nghiệp ngày càng giảm, tăng dần tỷ trọng các ngành công nghiệp và dịch vụ Quá trình chuyển dịch đó đã tác động, làm biến đổi cơ cấu kinh tế truyền thống, làm biến đổi đời sống của người nông dân, văn hóa gia đình, chức năng gia đình Qua đó cũng phản ánh sự thay đổi của thiết chế xã hội trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Với mục đích tìm hiểu về gia đình người Việt ở nông thôn vùng đồng bằng Bắc Bộ tại một địa bàn cụ thể đang có những biến đổi mạnh mẽ trong bối cảnh xã hội chuyển biến theo hướng công nghiệp hóa, được sự gợi ý của

người hướng dẫn khoa học, tôi đã chọn vấn đề “Chức năng kinh tế của gia đình người Việt ở xã Yên Trung, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh” làm đề

tài luận văn thạc sĩ của mình

Nghiên cứu này sẽ góp phần quan trọng trong việc nhìn nhận về vai trò chức năng của gia đình ở xã hội hiện nay trước những đổi mới toàn diện của đất nước Trong bối cảnh mới, gia đình Việt Nam đang phải đảm đương chức năng nặng nề và phức tạp hơn trước rất nhiều: như một đơn vị kinh tế cơ bản, như một đơn vị xã hội cơ sở, vừa tái sản xuất ra con người, tái sản xuất ra sức lao động, vừa sản xuất ra của cải vật chất và tinh thần, vừa giữ gìn phát huy những giá trị văn hóa cao quý Đây là vấn đề nghiên cứu cần thiết để thấy rõ

sự chuyển đổi của gia đình hiện đại, làm sao giữ được nét đẹp thuần phong

mỹ tục của gia đình người Việt, nét đẹp văn hóa riêng có của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập

Đề tài góp phần cung cấp thêm tư liệu khoa học làm cơ sở cho việc hoạch định những chính sách kinh tế, văn hóa, xã hội phù hợp liên quan đến việc phát triển kinh tế hộ gia đình trong bối cảnh mới

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu về chủ đề gia đình luôn được các nhà nghiên cứu quan tâm từ đặc điểm, chức năng và biến đổi của nó qua các giai đoạn lịch sử Qua tìm hiểu tư liệu, kết quả nghiên cứu về vấn đề gia đình đã có từ nhiều hướng tiếp cận khác nhau như: Lịch sử, Tâm lý học, Triết học, Xã hội học, Văn hóa học, Kinh tế học, Dân tộc học/Nhân học,….Để tổng quan tình hình nghiên cứu về vấn đề chức năng kinh tế của gia đình cho đề tài luận văn này, tôi tổng quan theo hai nhóm công trình liên quan: nhóm các công trình nghiên cứu về vấn

đề gia đình trong thời kỳ công nghiệp hóa và nhóm công trình nghiên cứu về chức năng kinh tế gia đình người Việt ở nông thôn tại khu công nghiệp

Liên quan đến vấn đề chức năng kinh tế gia đình đã có một số công trình nghiên cứu đề cập đến nhưng các nội dung nêu ra chỉ mang tính khái quát chung hoặc chỉ đề cập đến như một luận điểm trong các chức năng của gia đình, chưa phân tích sâu về từng khía cạnh trong chức năng kinh tế của gia

đình Bài viết “Tìm hiểu chức năng và đặc điểm của gia đình người Việt –

dưới giác độ xã hội học lịch sử” của tác giả Phan Đại Doãn, đăng trong tạp

chí Xã hội học, số 2, 1994 đã đề cập tới chức năng kinh tế gia đình Bài viết

“Gia đình với chức năng kinh tế (Qua khảo sát ở một số vùng của các dân tộc

Tày, Nùng, Thái)” của tác giả Trần Mạnh Cát, Đỗ Thúy Bình, đăng trong tạp

chí Dân tộc học, số 4, 1994 Các công trình như luận văn của Đỗ Cao Thạch,

“Vai trò gia đình trong sự nghiệp xây dựng gia đình văn hóa ở Đồng Nai”,

1997

Nghiên cứu về gia đình trong thời kỳ công nghiệp hóa đã được Phan Đại

Doãn đề cập tới trong cuốn “Tìm hiểu chức năng và đặc điểm gia đình truyền

thống người Việt”, nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001 Luận văn

của Trịnh Thị Lan về “Biến đổi của gia đình truyền thống ở xã Hà Lan, thị xã

Bỉm Sơn, tỉnh Thanh Hóa từ năm 1986 đến nay”, 2002 Năm 2004, Ủy ban

Dân số, gia đình và trẻ em đã nghiên cứu, phân tích, tổng hợp, đưa ra những vấn đề về thực trạng gia đình Việt Nam và dự báo những xu hướng biến đổi

của gia đình Việt Nam trong một tương lai gần, công trình “Thực trạng và

những vấn đề đặt ra đối với gia đình Việt Nam hiện nay (Phân tích tài liệu nghiên cứu và điều tra về gia đình Việt Nam được tiến hành 10 năm gần đây (1993-2003”) Nội dung nghiên cứu là những mô tả và phân tích trên cả bình

diện cấu trúc, bình diện chức năng của gia đình Kết quả nghiên cứu đã góp

phần nâng cao nhận thức về gia đình một cách có hệ thống, cung cấp thực tiễn

và căn cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách nhằm hỗ trợ và điều chỉnh

sự phát triển của gia đình, phát huy vai trò của gia đình đáp ứng những đòi hỏi của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Năm 2005, trong Dự án nghiên cứu liên ngành về “Gia đình nông thôn Việt Nam trong chuyển đổi” (mã số VS-RDE-05) Dự án là một phần của chương trình hợp tác Việt Nam -Thụy Điển đã xuất bản một số công trình

“Gia đình nông thôn Việt Nam trong thời kỳ đổi mới”, nhà xuất bản khoa học

xã hội, 2009, 2011

Luận án của Mai Văn Huyên về “Biến đổi cấu trúc – chức năng gia đình

ở làng Việt vùng châu thổ sông Hồng trước và sau đổi mới (Nghiên cứu trường hợp xã Tam Sơn, Từ Sơn, Bắc Ninh)”, 2010 Bài nghiên cứu của Ngô

Hữu Hoạch và Huỳnh Văn Chương về “Nghiên cứu ảnh hưởng sinh kế người

nông dân khi chuyển đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp tại thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam”, 2010 Hay công trình của nhóm tác giả Đỗ Thị

Bình, Lê Ngọc Văn, Nguyễn Linh Khiếu về “Gia đình Việt Nam và người phụ

nữ trong gia đình thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”, nhà xuất

bản Khoa học xã hội, 2002 Nội dung đã phác họa bức tranh về thực trạng gia đình Việt Nam trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay của đất

về đời sống kinh tế, văn hóa của gia đình trong bối cảnh đổi mới kinh tế Trong 4 chương nội dung, chương 3, tác giả Lê Ngọc Văn cũng đề cập đến các chức năng của gia đình trong đó có chức năng kinh tế của gia đình Nội dung đề cập đến việc khảo sát số liệu, phân tích, so sánh các số liệu về thu nhập, nguồn sống, công cụ sản xuất… của gia đình Tiếp đó, tác giả Lê Ngọc

Văn có công trình “Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam”, nhà xuất bản

Khoa học xã hội, 2012 Do là công trình nghiên cứu về xã hội học nên nội dung tác giả chủ yếu sử dụng số liệu định lượng để phân tích, thống kê, so sánh, qua đó thấy sự biến đổi chức năng kinh tế của gia đình nên kết quả không phân tích sâu về nguyên nhân, tác động của sự thay đổi kinh tế đến văn hóa, lối sống trong các gia đình như thế nào Hay luận án của Phạm Thị Bình

về đề tài “Tác động của kinh tế thị trường đến chức năng gia đình ở Việt Nam

hiện nay”, 2012 cũng đã phân tích thực trạng và một số vấn đề đặt ra dưới tác

động của nền kinh tế thị trường đến chức năng gia đình hiện nay Trong đó đã

đề cập một phần chức năng kinh tế hộ gia đình

Năm 2014, công trình do Nguyễn Hữu Minh (chủ biên) “Gia đình Việt

Nam trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập từ cách tiếp cận so sánh”, nhà xuất bản khoa học xã hội Nhóm tác giả đã phân tích về sự

thay đổi sâu sắc trên các khía cạnh về cấu trúc, chức năng và mối quan hệ gia đình, từ đó là căn cứ cho việc hình thành các luận cứ xây dựng các chính sách

xã hội nhằm phát huy vai trò của gia đình trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Một số công trình, bài viết đề cập đến chức năng kinh tế như: tác giả

Nguyễn Văn Sửu “Công nghiệp hóa, đô thị hóa và biến đổi sinh kế ở ven đô

Hà Nội”, nhà xuất bản Tri thức, 2014; hay tác giả Nguyễn Khắc Cảnh, Đặng

Thị Kim Oanh “Nhân học về thân tộc, dòng họ, hôn nhân và gia đình”, nhà xuất bản Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, 2015; Bài viết “Vai trò

của gia đình và dòng họ trong xây dựng nông thôn hiện nay” của tác giả Đặng

Thị Hoa, đăng trên tạp chí Gia đình và Giới, số 2, 2016; Bài viết “Khung

chính sách liên quan đến chức năng kinh tế của gia đình Việt Nam 1986 – 2016: Thực trạng và vấn đề” của tác giả Nguyễn Chiến Thắng, Lý Hoàng

Mai, đăng trên tạp chí Gia đình và giới, số 5, 2016; Bài viết “Sự thay đổi vai

trò chức năng gia đình từ truyền thống đến hiện đại” của tác giả Nguyễn Anh

Tuấn, đăng trong kỷ yếu hội thảo: Ứng dụng gia đình học trong đời sống thực tiễn ở Việt nam hiện nay, tại Hà Nội, tháng 6, 2016 Luận án tiến sĩ Nhân học

của Nguyễn Văn Tạo về đề tài “Biến đổi sinh kế của người nông dân ở huyện

Gia Lộc, tỉnh Hải Dương trong bối cảnh công nghiệp hóa và đô thị hóa”,

2017 đã phần nào làm rõ vấn đề lý luận và thực tiễn về công nghiệp hóa, đô thị hóa, những tác động của nó đến sinh kế của người nông dân ở một huyện tại Hải Dương, phác họa nên bức tranh tổng thể về cuộc sống và sinh kế của người nông dân trong sự chuyển đổi xã hội

Một số bài viết đăng trên các trang báo điện tử: “Công nghiệp hóa và

những biến đổi đời sống gia đình nông thôn Viêt Nam (Nghiên cứu trường hợp xã Ái Quốc, Nam Sách - Hải Dương) của Hoàng Bá Thịnh, trường Đại

học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội

Qua tổng quan nghiên cứu tài liệu cho thấy có nhiều công trình nghiên về vấn đề gia đình nông thôn trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng

đã đề cập đến biến đổi chức năng kinh tế gia đình, nhưng hầu hết các kết quả nghiên cứu được phân tích, đánh giá theo phương pháp tiếp cận về mặt xã hội học Các kết quả nghiên cứu về chức năng kinh tế gia đình theo phương pháp tiếp cận nhân học còn hạn chế Vì vậy, việc làm rõ sự biến đổi chức năng kinh

tế gia đình nông thôn trong bối cảnh công nghiêp hóa, những nguyên nhân và tác động của vấn đề biến đổi đó tới đời sống, lối sống, quan hệ gia đình nông

thôn Việt Nam hiện nay như thế nào còn là khoảng trống cần phải nghiên cứu

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được những mục đích nêu trên, luận văn cần phải thực hiện các nhiệm vụ sau:

+ Trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến vấn đề chức năng kinh tế gia đình

+ Bước đầu làm rõ cơ sở lý luận nghiên cứu về chức năng kinh tế của gia đình

+ Phân tích các chức năng kinh tế của gia đình người Việt ở địa bàn nghiên cứu - xã Yên Trung, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh trong bối cảnh hiện nay Cụ thể là phân tích, đánh giá các chức năng sản xuất, tiêu dùng, tích lũy thông qua cách thức, vai trò, phân công lao động, đóng góp về kinh tế của các thành viên trong gia đình

+ Phân tích sự biến đổi của chức năng kinh tế gia đình dưới tác động của nền kinh tế thị trường, điều này được phân tích, so sánh qua sự thay đổi chức năng kinh tế của các gia đình người Việt trong hai giai đoạn trước và sau khi xuất hiện khu công nghiệp tại địa phương

+ Đề xuất một số quan điểm và biện pháp nhằm phát huy những giá trị tốt đẹp, vai trò của gia đình người Việt trong thời kỳ đổi mới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là người Việt ở xã Yên Trung, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh

- Phạm vi nội dung nghiên cứu: Luận văn tập trung tìm hiểu chức năng kinh tế của gia đình trên 3 khía cạnh sản xuất, tiêu dùng và tích lũytrước năm

2006 khi chưa có khu công nghiệp Sam Sung và sau năm 2006 khi khu công nghiệp Sam Sung đi vào hoạt động đến năm 2017

- Phạm vi địa bàn nghiên cứu: Xã Yên Trung, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện được các mục tiêu nghiên cứu của đề tài, chúng tôi áp dụng một số phương pháp khác nhau:

- Thứ nhất là áp dụng phương pháp tổng quan tài liệu, tôi đã khảo sát các nguồn tài liệu thành văn tại thư viện Quốc gia Việt Nam, Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, Học viện Khoa học xã hội, thông tin trên mạng xã hội (internet)… để tìm hiểu nguồn tư liệu và các vấn

đề liên quan đến đề tài nghiên cứu Việc thu thập, xử lý các tài liệu thứ cấp như: sách, báo, tạp chí, phim ảnh, tài liệu tại địa bàn nghiên cứu… giúp cho việc xác định mục tiêu nghiên cứu rõ hơn, không lặp vấn đề và những tư liệu thứ cấp này dùng để so sánh, đối chứng thông tin thu thập từ địa bàn

- Phương pháp chủ đạo để lấy thông tin cho luận văn là phương pháp điền dã Dân tộc học Đây là phương pháp được áp dụng trong quá trình thu thập nguồn tài liệu định tính tại địa bàn nghiên cứu Tôi đã tiến hành điền dã, quan sát tham dự tại các làng Trần Xá, Yên Lãng, Ấp Đồn, Xuân Cai xã Yên Trung để thu thập tư liệu Trong quá trình thu thập tư liệu cho luận văn, chúng tôi đã dùng phương pháp phỏng vấn sâu, tập trung quan sát, nghe, nhìn, ghi chép thông tin từ các hộ gia đình Qua phỏng vấn để thu thập thông tin định tính về những tâm tư, nguyện vọng, quan điểm của người dân địa phương đối với sự biến đổi gia đình, làng xã từ khi có khu công nghiệp Sam Sung xuất hiện Sử dụng phương pháp tiếp cận nhân học, từ góc độ nhân học làm rõ chức năng kinh tế gia đình trong các chức năng của gia đình, trong quá trình phát triển của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Để chuẩn bị tốt cho việc thu thập thông tin tại thực địa, chúng tôi đã soạn bộ bảng hỏi gồm 2 phần với 15 câu hỏi nhằm thu thập các thông tin cụ thể về các hoạt động sản xuất, tiêu dùng và tích lũy của hộ gia đình Qua đó có thể lượng hóa được các chức năng kinh tế của gia đình và biến đổi của nó qua các giai đoạn trước và sau khi thành lập khu công nghiệp Sam Sung Kết quả là, chúng tôi đã thu thập được 101 phiếu điều tra đại diện hộ gia đình, được lựa chọn ngẫu nhiên Cụ thể kết quả mẫu như sau:

+ Về nhóm tuổi: có 23 người trả lời từ 60 tuổi trở lên (chiếm 22,8%);

63 người trả lời trong độ tuổi từ 40 đến 59 tuổi (chiếm 62,4%) và 15 người trả lời dưới 40 tuổi (14,9%) Như vậy, về cơ cấu nhóm tuổi có thể đại diện cho 3 lớp thế hệ là đại diện của gia đình tham gia trả lời phỏng vấn

+ Về ngành nghề: Trong tổng số 100 phiếu, có 51 gia đình làm buôn bán/dịch vụ (chiếm 50,5 %); 10 gia đình làm tự do (chiếm 9,9%); 17 gia đình công chức nhà nước (chiếm 16,8%); 9 gia đình nông nghiệp (chiếm 8,9%); 9

gia đình công nhân (chiếm 8,9%) Qua đó thấy được tỷ lệ các gia đình chuyển sang buôn bán, dịch vụ chiếm tỷ lệ lớn trên địa bàn

Bảng 1: Các gia đình chia theo nhóm ngành nghề

Nguồn: Phiếu khảo sát, tháng 1-2018

Chúng tôi còn quan tâm tới phương pháp chuyên gia: Tham khảo, xin ý kiến của các nhà khoa học nghiên cứu về lĩnh vực gia đình và về vấn đề kinh

tế và công nghiệp hóa, hiện đại hóa Cụ thể, chúng tôi đã tham gia một số Hội thảo khoa học liên quan đến chức năng kinh tế gia đình, trao đổi với các nhà nghiên cứu trong các lĩnh vực gia đình dưới các góc độ kinh tế học, xã hội học để tìm hiểu một cách thấu đáo về chức năng kinh tế của gia đình trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

đình, góp phần cung cấp cơ sở lý luận cho các nhà hoạch định và thực thi chính sách ở các cấp trong việc phát triển kinh tế gia đình nông thôn hiện nay

- Ý nghĩa thực tiễn:

+ Luận văn có thể là nguồn tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy và đặc biệt hữu ích đối với các tổ chức nghiên cứu về vấn đề liên quan đến kinh tế gia đình, là nguồn tư liệu tham khảo về cách quản lý, tổ chức hoạt

động kinh tế của gia đình một cách hài hòa, hợp lý

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và khái quát địa bàn nghiên cứu

Chương 2: Chức năng kinh tế của gia đình người Việt ở xã Yên Trung Chương 3: Các yếu tố tác động đến chức năng kinh tế của gia đình

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản

Gia đình: Theo định nghĩa trong Luật Hôn nhân và Gia đình sửa đổi năm 2014, “Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân,

quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau theo quy định của Luật” (Luật Hôn nhân gia đình,

2014)

Ngay trong các từ điển, định nghĩa về gia đình cũng khác nhau Theo từ

điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, định nghĩa gia đình là: “Tập hợp

những người cùng sống chung thành một đơn vị nhỏ nhất trong xã hội, gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu thường gồm có vợ chồng, cha

mẹ và con cái” [36, tr.367] Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam đưa ra khái

niệm gia đình “Là thiết chế xã hội dựa trên cơ sở kết hợp những thành viên

khác giới, thông qua hôn nhân, để thực hiện các chức năng sinh học, kinh tế, văn hóa, xã hội, tín ngưỡng… Khi gia đình đã có con cái thì các thành viên trong gia đình được liên kết với nhau vừa bằng quan hệ hôn nhân (không cùng huyết thống) vừa bằng quan hệ huyết thống (theo dòng mẹ hoặc dòng bố).Gia đình là một phạm trù lịch sử, thay đổi cùng với sự phát triển của xã hội” [22, tr.84]

Theo quan điểm của tác giả Phan Xuân Biên, Phan An, Phan Văn Dốp

cho rằng: “Bản chất của gia đình là loại hình chung sống của cặp nam nữ

được liên kết nhờ hôn nhân nhằm để tái sản xuất, cùng nhau thực hiện những chức năng trong các lĩnh vực đời sống” [5, tr.122]

Hộ gia đình: Là một nhóm những người sống chung với nhau và hợp

nhân học gọi những nhóm ngụ cư theo nhiệm vụ là hộ gia đình Còn gia đình

là một nhóm xã hội được đặc trưng bởi nhà ở chung, hợp tác kinh tế và tái sản sinh, một số thành viên trong gia đình lại có thể sống riêng (như khi trẻ em sống xa nhà để đi học, hoặc khi những thành viên cá thể trong gia đình đi làm việc ở nới khác xã nhà ở chính của gia đình) Phân biệt gia đình và hộ gia đình là hữu ích để tìm hiểu một số hệ thống gia đình, song phải luôn nhớ rằng khi bàn đến những xã hội đặc thù thì đơn vị mà cả hai tư ngữ đó quy chiếu là cần được xác định về mặt văn hóa, mỗi một xã hội có cách định nghĩa riêng

về gia đình và hộ gia đình [16, tr 121, 122]

Thành viên gia đình: bao gồm vợ, chồng; cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, cha

dượng, mẹ kế, cha mẹ vợ, cha mẹ chồng; con đẻ, con nuôi, con riêng của vợ hoặc chồng, con dâu, con rể; anh, chị, em cùng cha mẹ, anh, chị, em cùng cha khác mẹ, anh, chị, em cùng mẹ khác cha, anh rể, em rể, chị dâu, em dâu của người cùng cha mẹ hoặc cùng cha khác mẹ, cùng mẹ khác cha; ông bà nội, ông bà ngoại; cháu nội, cháu ngoại; cô, dì, chú, cậu, bác ruột và cháu ruột

Nhu cầu thiết yếu là nhu cầu sinh hoạt thông thường về ăn, mặc, ở, học

tập, khám bệnh, chữa bệnh và nhu cầu sinh hoạt thông thường khác không thể thiếu cho cuộc sống của mỗi người, mỗi gia đình

Cấp dưỡng là việc một người có nghĩa vụ đóng góp tiền hoặc tài sản

khác để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người không sống chung với mình mà

có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng trong trường hợp người

đó là người chưa thành niên, người đã thành niên mà không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình hoặc người gặp khó khăn, túng thiếu theo quy định của Luật hôn nhân và gia đình

Chức năng của gia đình: Gia đình là một thiết chế xã hội có các hoạt

động và cơ chế tổ chức ở các lĩnh vực nhằm duy trì sự tồn tại và phát triển của gia đình Gia đình có một số chức năng cơ bản như: Chức năng cơ bản của gia

đình gồm: Chức năng sinh sản, tái sản xuất ra con người; Chức năng giáo dục

- xã hội hóa cá nhân; Chức năng kinh tế; Chức năng tâm lý - tình cảm

- Chức năng kinh tế của gia đình Trong xã hội truyền thống và cho

tới ngày nay, gia đình là một đơn vị sản xuất tạo ra của cải vật chất cho xã hội Chức năng kinh tế là những cơ chế, hoạt động và các mối quan hệ của tất

cả các thành viên tạo ra sản phẩm vật chất trong phạm vi gia đình nhằm duy trì sự tồn tại và phát triển gia đình và xã hội Chức năng kinh tế của gia đình bao gồm: chức năng sản xuất, chức năng tiêu dùng, chức năng tích lũy

Trong xã hội Việt Nam truyền thống, gia đình là một đơn vị kinh tế độc lập với nền kinh tế tự sản xuất, tự tiêu dùng và có sự phân công lao động hợp

lý theo đặc trưng văn hóa của mỗi tộc người đối với tất cả các thành viên trong gia đình cùng tham gia lao động, sản xuất, cùng hưởng thụ thành quả lao động và cùng tích lũy tài sản cho các thế hệ kế tiếp

Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, chúng tôi đi sâu vào phân tích

rõ hơn cụm từ “Chức năng kinh tế của gia đình” Chức năng kinh tế hiểu theo nghĩa đầy đủ gồm có hoạt động sản xuất kinh doanh và hoạt động tiêu dùng

để thỏa mãn nhu cầu ăn, mặc, ở, đi lại của mỗi thành viên và của cả gia đình

Sự phát huy các hoạt động trong chức năng kinh tế gia đình để khẳng định sự phát triển và tồn tại của cá nhân, của nhóm cá nhân và rộng hơn là của toàn xã hội Hiện nay, cơ chế thị trường phát triển, quá trình công nghiệp hóa được đẩy mạnh làm cho các hoạt động sản xuất kinh doanh của gia đình cũng thay đổi một cách nhanh chóng Theo đó, việc phân công lao động giữa lao động gia đình và lao động xã hội cũng bắt đầu chuyển đổi Các hoạt động sản xuất kinh doanh của hộ gia đình ngày càng phong phú và gia đình cũng trở thành một đơn vị tiêu dùng với những yêu cầu ngày càng đa dạng, phong phú hơn Tuy nhiên hai chức năng sản xuất và tiêu dùng không còn cân bằng trong hoạt

Chính yếu tố về nhu cầu của gia đình ngày càng tăng nên việc cung cấp sản phẩm hàng hóa nó không thể diễn ra trong phạm vi gia đình, mang tính tự cung tự cấp nữa mà việc sản xuất được mở rộng, phát triển vượt ra ngoài phạm vi gia đình, điều này góp phần vào sự phát triển kinh tế chung của đất nước

Biến đổi chức năng: Theo tác giả Hoàng Phê thì “Biến đổi là sự thay

đổi khác trước” [36, tr 536] Trong luận văn này, biến đổi được nhìn nhận và tập trung vào sự biến đối chức năng gia đình, trong đó là sự biến đổi về các hoạt động sản xuất và biến đổi các hoạt động tiêu dùng của người nông dân trên địa bàn được đầu tư phát triển khu công nghiệp

1.1.2 Cơ sở lý thuyết

Để thực hiện luận văn này, chúng tôi đã tham khảo và vận dụng các quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lê nin về thuyết duy vật biện chứng, phương pháp duy vật biện chứng coi một sự vật hay một hiện tượng trong trạng thái luôn phát triển và xem xét nó trong mối quan hệ với các sự vật và hiện tượng khác Đồng thời, tiếp thu quan điểm, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nước về vấn đề gia đình, hoạt động kinh tế của gia đình

Thuyết chức năng: Trường phái Chức năng do Bronislaw Malinowski

(1884-1942) đặt nền tảng cho ngành Nhân học ở Anh Ông là người đầu tiên tập trung vào nghiên cứu việc các nền văn hóa đương đại vận hành như thế nào Theo quan điểm của ông, văn hóa là phương tiện để thỏa mãn các nhu cầu của các cá nhân riêng biệt và cộng đồng nói chung Do đó, mọi vật thể văn hóa (hữu hình hay vô hình) đều có ý nghĩa và chức năng cụ thể nhằm phục vụ cho các cá nhân riêng lẻ hay xã hội nói chung Công việc của các nhà nhân học, theo ông là “hòa nhập” vào nền văn hóa đó, bao gồm cả việc học bản ngữ, để khám phá các chức năng đó Đó là lý do mà cách tiếp cận của ông được đặt tên là trường phái Chức năng [33]

Theo A.Radchiffe Brown, khi tìm hiểu các nền văn hóa khác nhau, xem xét các nhân tố văn hóa hoạt động với nhau như thế nào để đáp ứng nhu cầu của toàn xã hội Nhà nhân học nghiên cứu chức năng của văn hóa cần phải nghiên cứu văn hóa của họ từ bên trong, có ý thức đối với giá trị của các nền văn hóa khác Chính vì vậy, thuyết chức năng có ý nghĩa nhân học ở chỗ, bất

cứ văn hóa nào cũng được các nhà khoa học nghiên cứu dưới cái nhìn hiện thực các chức năng khác nhau Xét theo quan điểm tiếp cận chức năng - cấu trúc thì coi gia đình là một thành phần trong cấu trúc của xã hội, thực hiện những chức năng cơ bản của xã hội, đáp ứng nhu cầu của các thành viên gia đình và góp phần ổn định xã hội Chức năng cơ bản của gia đình được phân tích ở các khía cạnh: chức năng tái sinh sản, chức năng kinh tế, chức năng giáo dục, chức năng tâm lý, tình cảm…Trong suốt những năm 50 và đầu những năm 60, gia đình được coi là một thiết chế phổ quát vì nó thực hiện các chức năng bảo đảm cho sự tồn tại của xã hội loài người [36]

Theo W.Goode (1982) cho rằng: Nếu gia đình không thực hiện đầy đủ các chức năng của nó thì những mục tiêu rộng lớn của xã hội cũng sẽ không đạt được Khi cấu trúc gia đình thay đổi thì mô hình gia đình cũng biến đổi phù hợp để đáp ứng các nhu cầu xã hội [47, tr.131] Dưới tác động của công nghiệp hóa, cấu trúc gia đình thay đổi và chức năng gia đình ngày càng bị thu hẹp lại Một số chức năng của gia đình trong xã hội tiền công nghiệp hóa được chuyển sang cho các tổ chức xã hội khác đảm nhận Tuy nhiên, gia đình vẫn thực hiện các chức năng cơ bản không tổ chức xã hội nào có thể thay thế được, đó là xã hội hóa ban đầu trẻ em và ổn định nhân cách người lớn Đồng thời, thuyết chức năng cũng đề cập tới sự phân công lao động theo giới trong gia đình Người nam giới có vai trò là trụ cột, kiếm tiền cung cấp cho gia đình Người nữ giới là người sinh con, chăm sóc, nuôi dưỡng chồng con Việc

vụ cho các thành viên trong gia đình, góp phần ổn định cuộc sống của gia đình trước sự biến đổi linh hoạt và cơ động của xã hội hiện đại

Áp dụng thuyết chức năng trong nghiên cứu chức năng kinh tế của gia đình, trường hợp tại xã Yên Trung, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh, chúng tôi mong muốn xem xét các quá trình vận động của gia đình và làm rõ vai trò của các hoạt động sản xuất, tiêu dùng, tích lũy đối với sự phát triển của gia đình trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa

1.2 Khái quát địa điểm nghiên cứu

1.2.1 Đặc điểm tự nhiên

Vị trí địa lý: Yên Trung là một xã thuộc huyện Yên Phong, tỉnh Bắc

Ninh Yên Trung có vi trí địa lý khoảng 21o13’ độ vĩ Bắc, 105o 59’ độ kinh Đông, nằm ở phía Đông Bắc huyện Yên Phong, cách Thị trấn Chờ 4km Phía Bắc giáp xã Dũng Liệt Phía Đông giáp xã Thụy Hòa Phía Tây giáp xã Đông Tiến Phía Nam giáp xã Long Châu và quốc lộ 18A - là tuyến đường đi qua 4 tỉnh, thành phố: Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Dương và Quảng Ninh Xã có địa hình bằng phẳng, liền kề với con sông Cầu, khu vực phía nam giáp và trên địa bàn khu công nghiệp Yên Phong, có hệ thống đường giao thông thuận lợi do vậy Yên Trung có nhiều tiềm năng để phát triển kinh tế trên các lĩnh vực như ngành nghề, thương mại dịch vụ…lưu thông hàng hóa với các địa phương khác thuận lợi, có nhiều cơ hội phát triển trao đổi, giao lưu kinh tế, văn hóa,

xã hội

Địa hình: Là vùng đồng bằng châu thổ ven Sông Hồng nên có địa hình

khá bằng phẳng, tương đối trũng Đất phù sa màu mỡ, được bồi đắp phù sa từ sông Cầu (hay còn gọi là sông Như Nguyệt) Cùng với hệ thống mạng lưới sông ngòi dày đặc của tỉnh Bắc Ninh tác động không nhỏ đến sự phát triển của khu vực huyện Yên Phong Sông ngòi có mật độ lưới sông khá cao, trung bình 1,0 - 1,2 km/km², có 3 hệ thống sông lớn chảy qua gồm sông Đuống,

sông Cầu và sông Thái Bình Xã Yên Trung, huyện Yên Phong chịu ảnh hưởng trực tiếp từ con sông Cầu, với tổng chiều dài sông Cầu là 290 km Sông Cầu có mực nước trong mùa lũ cao từ 3 - 6 m, cao nhất là 8 m, trên mặt ruộng 1 - 2 m, trong mùa cạn mức nước sông lại xuống quá thấp (0,5 - 0,8 m) Ngoài ra trong xã còn có hệ thống kênh, mương phục vụ tưới tiêu nông nghiệp

Khí hậu: Xã Yên Trung nằm trong vùng đồng bằng Bắc Bộ, chịu ảnh

hưởng lớn của khí hậu nhiệt đới gió mùa, nắng nóng, ẩm, có mùa đông lạnh Nhiệt độ trung bình năm là 23,3°C, nhiệt độ trung bình tháng cao nhất là 28,9°C (tháng 7), nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất là 15,8°C (tháng 1) Sự chênh lệch nhiệt độ giữa tháng cao nhất và tháng thấp nhất là 13,1°C Hàng năm khí hậu có bốn mùa rõ rệt: xuân - hạ - thu - đông Mùa hè thu thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều, mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10, lượng mưa trung bình 1400 – 1600 mm Mùa đông xuân thời tiết lạnh, khô, hanh kéo dài từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau Yên Trung chịu ảnh hưởng của hai loại gió Đông Bắc vào mùa đông và Đông Nam vào mùa hè Vào các tháng chuyển giao mùa, xuất hiện gió Tây Nam Khí hậu thuận lợi cho việc trồng trọt theo mùa, mùa nào thứ đó nhưng cũng có hạn chế, hiện tượng thiếu nước vào mùa khô, thừa nước vào mùa mưa dẫn đến ngập úng Do đó, công tác thủy lợi cũng cần được quan tâm để điều hòa lượng nước cho các hoạt động sản xuất khác Đặc biệt, với thời kỳ hiện nay, việc xác định tiêu chí phát triển đô thị, khu công nghiệp có liên quan đến khí hậu như việc lựa chọn hướng gió, đường dẫn thoát nước mưa, chống nóng, khắc phục độ ẩm Xã Yên Trung có điều kiện khí hậu phù hợp để xây dựng và phát triển các khu công nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ

Với điều kiện khí hậu, thủy văn và địa hình bằng phẳng, xã Yên Trung

là nơi có điều kiện thuận lợi để phát triển nông nghiệp, vốn là xã thuần nông của huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh

1.2.2 Không gian hành chính

Xã Yên Trung là một trong 14 xã thuộc huyện Yên Phong Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, Yên Trung nằm trên địa bàn có 6 xã thuộc tổng Dũng Lệnh: Xã Chính Trung có tên Nôm là làng Sắt Giữa Xã Thân Thượng

có tên Nôm là làng Sắt Thượng Xã Lương Tân có tên Nôm là làng Bến Xã Yên Lãng có tên Nôm là làng Dáng Xã Vọng Đông có tên Nôm là làng Sắt

Xã Trần Xá có tên Nôm là làng Chiềng Xã Xuân Cai có tên Nôm là làng Hàn Ngoài các xã trên có các Ấp Đồn, Ấp Thượng được lập từ những năm

1920 Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, chính quyền thuộc về tay nhân dân, đơn vị hành chính cấp tổng xóa bỏ, một số xã nhỏ được sáp nhập thành xã lớn, trên địa bàn ở thời điểm này còn có hai xã Thứ nhất là xã Ngũ Phúc gồm các thôn Xuân Cai, Lương Tân, Vọng Đông, Chính Trung, Thân Thượng Thứ hai là xã Hiệp Hòa gồm các thôn: Trần Xá, Yên Lãng và Đại Lạc (thôn Đại Lạc gồm các ấp: Ấp Đồn, Ấp Thượng, Ấp Chấn) Tháng 6/1948 hợp nhất hai xã Ngũ Phúc và Hiệp Hòa thành lập xã có tên là Phúc Hòa Năm 1971 đổi tên thành xã Yên Trung Từ những năm 1963 đến 1996

xã thuộc tỉnh Hà Bắc Tháng 1/1997 đến nay khi tách Hà Bắc thành hai tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh thì Yên Trung thuộc tỉnh Bắc Ninh Hiện nay, Yên Trung có 9 thôn: Xuân Cai, Lương Tân, Vọng Đông, Chính Trung, Thân Thượng, Trần Xá, Yên Lãng, Ấp Đồn và Trung Lạc Theo báo cáo thống kê

2017, diện tích xã Yên Trung chỉ còn là 9,96 km² Số đất nông nghiệp bị thu hồi để làm khu công nghiệp khoảng 6,8 km², không nằm trong diện tích đất của xã

1.2.3 Đặc điểm dân cư, kinh tế, văn hóa, xã hội

Đặc điểm dân cư: Yên Trung là nơi tụ tập và sinh sống lâu đời của cư

dân người Việt cổ nằm bên bờ sông Cầu Trước năm 1990, xã Yên Trung nói riêng, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh nói chung là địa phương không có thành phần dân tộc thiểu số sinh sống Sau khi các khu công nghiệp được xây dựng mở rộng, nhu cầu tập kết nhân công làm việc tại các khu công nghiệp lớn nên một số dân tộc ít người di cư đến làm việc, sinh sống tại như (Tày, Nùng, Sán Dìu…)

Theo thống kê tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2017 xã Yên Trung có 32.617 nhân khẩu; 10.068 hộ gia đình; có tổng số 8.870 người trong độ tuổi lao động; số lao động làm các ngành nghề công nghiệp, thương mại dịch vụ chiếm 70% còn lại 30% số lao động làm nông nghiệp Dân số xã Yên Trung tăng nhanh, dodân cư từ các tỉnh khác tới sinh sống, có hộ khẩu tạm trú là 19.223 người, chiếm 58,9 % tổng dân số tại địa phương

Đặc điểm kinh tế: Yên Trung có địa hình bằng phẳng, đất đai màu mỡ,

giao thông thuận tiện nên các chủ doanh nghiệp nước ngoài (dự án sản xuất điện thoại di động tại khu công nghiệp Sam Sung Bắc Ninh với vốn đầu tư nguồn vốn 2,5 tỷ USD, năm 2014) [12] Dự án khu sản xuất này nằm trong địa bàn xã Yên Trung góp phần thúc đẩy nền kinh tế địa phương phát triển mạnh Trước khi dự án Sam Sung xây dựng, xã Yên Trung là một vùng đất thuần nông chủ yếu là trồng lúa, hoa màu (lạc, ngô, khoai, đỗ) và các loại rau, diện tích đất nông nghiệp từ hơn 1.000 ha nhưng hiện nay bị thu hẹp chỉ còn khoảng 400 ha

Chăn nuôi gia súc (lợn, trâu, bò) và gia cầm (gà, vịt, ngan, ngỗng) là nghề phụ của người nông dân, trước khi có khu công nghiệp chăn nuôi mang tính nhỏ lẻ, cung cấp thực phẩm hàng ngày và các dịp lễ hội, hội hè Hiện nay

chăn nuôi theo hướng sản xuất hàng hóa, cung cấp thực phẩm và bán ra thị trường, quy mô mở rộng hơn

Nghề tiểu thủ công nghiệp: gồm sản xuất đồ gỗ nội thất ở thôn Thân Thượng, thu mua phế liệu và tái chế nhựa tại các thôn Yên Lãng, Thân Thượng, Trung Lạc đạt hiệu quả kinh tế cao

Đặc biệt, các ngành dịch vụ chiếm tỉ trọng cao trong cơ cấu ngành nghề tại xã như: Thuê nhà trọ, dịch vụ ăn uống, vui chơi giải trí, chăm sóc sức khỏe… Hiện nay, xã Yên Trung có nền kinh tế phát triển đứng vào tốp đầu trong 14 xã của huyện Yên Phong, tổng thu ngân sách năm 2017 là 90 tỷ đồng, bình quân thu nhập theo đầu người năm 2017 của người dân là 54.000.000 đồng/người/năm

Đặc điểm văn hóa – xã hội:

Văn hóa vật chất: Tại xã Yên Trung, các gia đình xây dựng nhà cao tầng và nhà mái ngói Trên địa bàn xuất hiện nhiều kiểu nhà tầng, chia nhiều phòng nhỏ để cho công nhân thuê trọ Nhà nghỉ, khách sạn thiết kế hiện đạidọc các khu trục đường chính trong ba thôn Yên Lãng, Ấp Đồn, Trần Xá

Ẩm thực ngoài các món truyền thống của cư dân Việt là gạo tẻ, gạo nếp (bánh tẻ, xôi, chè) thì các món ăn mới xuất hiện: phở bò, gà, đồ nướng bên cạnh các món ăn mang khẩu vị Hàn Quốc, Nhật Bản… nhiều quán ăn , nhà hàng của các hộ gia đình mở ra

Văn hóa tinh thần: Là một đơn vị thuộc tỉnh Bắc Ninh – một vùng đất với những di tích gắn liền các huyền thoại lịch sử, nơi khai mở nền văn minh Đại Việt, là trung tâm của Xứ Kinh Bắc cổ xưa Yên Trung nằm trên địa bàn

ở trung tâm tuyến đường quốc lộ 18 Bắc Ninh – Nội Bài, thuộc khu vực đồng bằng châu thổ sông Hồng, đất đai màu mỡ, cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, lại thuận tiện trong giao lưu kinh tế, văn hoá với các vùng miền lân cận, đặc biệt

là giáp thành phố Hà Nội Ở đây, có nhiều di tích chùa, tháp, đền, đài, lăng

tẩm được xây dựng qua các triều đại phong kiến, là những danh thắng lịch sử giá trị, nơi tham quan của du khách thập phương Tại xã Yên Trung có các di tích lịch sử đã được xếp hạng như đình làng Trần Xá được xây dựng ở thế kỷ XVII Đình làng Thân Thượng được xây dựng với quy mô lớn vào thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVIII), trùng tu tôn tạo nhiều lần vào thời Nguyễn, lần gần đây nhất là năm Mậu Dần, niên hiệu Bảo Đại 13 (1938) Với những giá trị về mặt văn hóa, nghệ thuật kiến trúc đình làng Thân Thượng được UBND tỉnh xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa theo Quyết định số 286/QĐ-UBND ngày 28-6-2007 Đình làng Vọng Đông vẫn còn giữ lại một số kiến trúc thời

cổ Hiện nay, tất cả các làng đều có đình, chùa được sửa chữa, tái tạo và xây dựng mới

Không gian văn hóa tâm linh ngày càng được đẩy mạnh, nhất là khi cuộc sống của người dân nâng cao Việc gìn giữ, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa đình làng không chỉ góp phần vào việc phát huy, bảo tồn di tích chung của cả nước mà còn là không gian văn hóa lý tưởng để nhân dân thực hiện các sinh hoạt văn hóa nhằm nâng cao đời sống tinh thần của người dân Việc giao lưu văn hóa cũng sẽ góp phần giáo dục các thế hệ trẻ về truyền thống, đạo đức của địa phương

Các hoạt động cộng đồng cũng thường xuyên được tổ chức Lễ hội truyền thống tập trung vào dịp đầu xuân như đấu vật, chọi gà, bóng đá, bóng chuyền da, bóng chuyền hơi, cầu lông, hát chèo, hát quan họ… Tuy nhiên, quy mô lễ hội chưa rộng, chủ yếu tập trung tại các hội làng Xã Yên Trung còn có dòng sông Cầu thơ mộng chảy qua là một địa điểm lịch sử cho du khách tham quan và cũng mang dấu ấn của những câu chuyện và giá trị văn hóa lịch sử

Hiện nay, việc phát triển những khu công nghiệp đã làm không gian

giao lưu, ảnh hưởng, tiếp thu văn hóa từ cư dân các vùng khác đưa đến Nếp sống chia sẻ, đùm bọc, đầm ấm của người dân cũng thay đổitheo hướng gấp gáp, khép kín của xã hội công nghiệp Tuy nhiên, nhìn nhận sự thay đổi văn hóa từ khía cạnh về sự vận động và phát triển của xã hội thì đó là điều tất yếu xảy ra Thực hiện nếp sống văn minh theo Nghị quyết 20, 22 của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân tỉnh, xây dựng các gia đình văn hóa, làng văn hóa, công sở văn hóa Ngoài các yếu tố văn hóa truyền thống thì việc tiếp thu yếu tố văn hóa mới đã tạo nên một bức tranh văn hóa đa dạng, phong phú nhiều sắc màu trong đời sống tinh thần của người dân xã Yên Trung

Tiểu kết chương 1

Để tiến hành nghiên cứu vấn đề chức năng kinh tế gia đình người Việt, học viên đã áp dụng lý thuyết về cấu trúc chức năng, sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu trong dân tộc học và nhân học, đặc biệt là phương pháp điền

dã với kỹ thuật phỏng vấn sâu kết hợp phiếu bảng hỏi đã góp phần làm rõ hơn vấn đề lý luận, bản chất của đối tượng nghiên cứu

Với vị trí địa lý, giao thông, điều kiện tự nhiên thuận lợi, xã Yên Trung hội tụ các yếu tố để thu hút vốn đầu tư nước ngoài vào tổ chức hoạt động kinh doanh, giúp cho địa phương có nền kinh tế phát triển, đời sống tinh thần, văn hóa, xã hội được nâng cao Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực đó thì còn những hạn chế những giá trị đạo đức trong gia đình bị mai một, xuất hiện nhiều quan niệm giá trị mới của các thành viên trong gia đình bên cạnh những quan niệm và giá trị cũ, môi trường ô nhiễm… Bởi vậy, chính quyền địa phương cần có những định hướng đúng đắn và kịp thời để phát huy mặt tích cực hài hòa giữa nền kinh tế phát triển với các giá trị gia đình truyền thống và hiện đại

Chương 2 CHỨC NĂNG KINH TẾ GIA ĐÌNH NGƯỜI VIỆT Ở

XÃ YÊN TRUNG

Chức năng kinh tế của gia đình là hoạt động tiền đề để thực hiện các chức năng khác Đó là chức năng không thể thiếu của bất kỳ loại hình gia đình nào, nhằm chăm lo và thỏa mãn đời sống vật chất của các thành viên trong gia đình, tạo ra sự gắn bó và ràng buộc giữa các thành viên gia đình trên

cơ sở lợi ích kinh tế Gia đình không thể bền vững nếu nó không làm chức năng là một đơn vị kinh tế Chức năng kinh tế của gia đình bao gồm cả chức năng tổ chức sản xuất, chức năng tiêu dùng, chức năng phân phối, và chức năng tích lũy

Qua tìm hiểu, phân tích về chức năng kinh tế gia đình tại xã Yên Trung, huyện Yên Phong đã thấy sự thay đổi về vai trò của gia đình trong việc tổ chức các hoạt động kinh tế, thể hiện rõ ràng qua hai giai đoạn: giai đoạn trước năm 2006, khi Yên Trung vẫn là một xã thuần nông, hoạt động kinh tế chủ yếu là nông nghiệp, gia đình với chức năng sản xuất mang tính tự cung tự cấp Giai đoạn sau năm 2006 đến 2017, khi xuất hiện khu công nghiệp Sam Sung tại địa bàn, hoạt động kinh tế đã chuyển đổi theo hướng sản xuất hàng hóa và các ngành dịch vụ, chức năng sản xuất của gia đình vượt khỏi phạm vi sản xuất để chỉ phục vụ cho gia đình mà sản xuất còn mang tính trao đổi hàng hóa, tạo thu nhập Từ sự thay đổi trong chức năng sản xuất đó kéo theo sự thay đổi chức năng phân phối, tiêu dùng, tích lũy

2.1 Hoạt động sản xuất

Chức năng sản xuất trong gia đình được thể hiện qua các hoạt động tổ chức sản xuất, phân công lao động, hoạt động mang lại thu nhập và duy trì thu nhập của hộ gia đình Tại xã Yên Trung, chức năng sản xuất của các gia đình

có sự thay đổi mạnh mẽ được thể hiện qua hai giai đoạn: hoạt động sản xuất trước năm 2006 và từ 2006 – 2017

2.1.1 Các hoạt động sản xuất của gia đình trước 2006

Trước năm 2006, hoạt động sản xuất chính của các gia đình ở xã Yên Trung là làm nông nghiệp, ngoài ra còn làm thủ công và tiểu thủ công nghiệp, chiếm tỉ lệ nhỏ trong cơ cấu các hoạt động sản xuất

2.1.1.1 Nông nghiệp

Xã Yên Trung có điều kiện tự nhiên, vị trí địa lý thuận lợi, địa hình tương đối bằng phẳng, đất đai màu mỡ, phì nhiêu do hệ thống sông Cầu và sông Thái Bình bồi đắp Đất ở đây chủ yếu là đất thịt, đất cát pha Đất thịt có

độ thấm nước, nhiệt độ, không khí điều hoà thuận lợi cho các quá trình lý hoá xảy ra trong đất Bởi vậy mà loại đất này rất dễ dàng canh tác, phù hợp cho việc trồng lúa và cây hoa màu

Trồng trọt: Yên Trung gắn liền với sản xuất lúa nước từ lâu đời, là một

xã nông nghiệp, cơ cấu kinh tế chính là trồng lúa và cây lúa được coi là cây trồng chính của các gia đình Một năm các gia đình cấy hai vụ vụ lúa Đông Xuân và vụ Hè Thu Vụ Đông Xuân bắt đầu gieo cấy từ tháng 1 (âm lịch) và

vụ Hè Thu bắt đầu gieo cấy từ tháng 6 (âm lịch)

Các bước chuẩn bị trước khi cấy lúa xuống cấy: Làm đất là khâu quan trọng để đảm bảo yêu cầu đất phù hợp cho cây lúa Ngay sau khi thu hoạch xong, các gia đình phân công người đi cày ải các ruộng để phơi đất, giúp giải phóng dinh dưỡng trong đất, làm hạn chế các độc tố gây hại cây trồng và giúp tiêu diệt tàn dư dịch hại trong đất Sau khi gần đến vụ cấy, ruộng được cày, bừa kỹ, phải làm bờ giữ nước làm sao cho đất thật nhuyễn, mặt ruộng phải phẳng giúp thuận lợi cho cấy và điều tiết nước Chọn giống và gieo mạ: Tùy theo giống lúa để xác định tuổi mạ, thời vụ và phương pháp gieo mạ để có thể

lá mạ gieo trực tiếp trên nền đất ruộng) hoặc thường ước lượng 25 đến 30 ngày có thể đưa mạ đi cấy Việc chăm sóc cây lúa: bón phân cho cây lúa, làm giảm độ phèn chua, tăng mùn cho đất bằng phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ, phân vô cơ, đảm bảo đủ nước tưới, chống sâu bọ, ốc bươu vàng, diệt

cỏ cho ruộng lúa Sau khi thu hoạch, các gia đinh phơi khô và được cất giữ, bảo quản trong các hòm bằng gỗ hoặc bằng tôn (gọi là hòm cáng) Quá trình sản xuất từ khâu làm đất, gieo trồng, chăm sóc đến thu hoạch, bảo quản sản phẩm đều được thực hiện một cách thủ công, mất nhiều công sức, năng suất thấp

Người dân thường trồng các loại giống lúa như: CR 203, TBR 225, BC

15, khang dân, bắc thơm… Trong đó, trung bình mỗi loại giống lúa cho năng suất là 2 tạ/sào, riêng lúa bắc thơm cho năng suất thấp hơn (trung bình khoảng 1,8 tạ/ sào), nhưng chất lượng gạo ngon và thơm hơn tất cả các giống lúa nêu trên nên người dân chỉ trồng số lượng ít để ăn, phổ biến là trồng các giống lúa còn lại

Thời gian thu hoạch của cây lúa khoảng 4đến 5 tháng kể từ khi gieo

mạ Các gia đình đều cấy lúa, gia đình ít ruộng nhất là 5 sào1, gia đình nào nhiều ruộng cấy khoảng 1 mẫu2 Trung bình thu nhập của một gia đình theo diện tích đất ruộng khoảng 1 tấn đến 2 tấn/năm Giá thóc khoảng 7.000 đồng/kg, thu nhập từ cấy lúa khoảng 14 triệu đến 21 triệu/năm Năm 2017, toàn xã cấy được 1.333 ha lúa Năng suất bình quân đạt 55,6 tạ/ ha Tổng sản lượng lương thực đạt 7.850 tấn, lương thực bình quân đầu người là 715 kg/năm

Ngoài ra các gia đình còn trồng hoa màu: Lạc, đỗ, ngô, khoai tây, khoai lang, các loại rau Các cây trồng phổ biến và theo vụ hàng năm như: Cây lạc thường trồng vào khoảng tháng riêng và cho thu hoạch sau 6 tháng Cây khoai

1 1 sào Bắc Bộ là 360m2

tây được trồng vào khoảng tháng 8, sau 70 ngày được thu hoạch Ngoài ra còn trồng xen kẽ đỗ với lạc, khoai lang, cây ngô để làm thức ăn phục vụ chăn nuôi Diện tích đất trồngmàu lên tới 236,1 ha Trong đó, khoai tây 59,6 ha, ngô 55 ha, khoai lang 30 ha, các loại rau 95,5 ha

Chăn nuôi: Trước năm 2006, nguồn sản xuất thứ hai của các gia đình

trong xã Yên Trung sau trồng trọt là chăn nuôi Vật nuôi gồm gia súc (trâu,

bò, lợn ) và gia cầm (gà, vịt, ngan, ngỗng, chim) Việc chăn nuôi góp phần cải thiện bữa ăn trong gia đình là chính, và phục vụ các ngày hội hè, đình đám, một số gia đình nuôi số lượng lớn để bán nhưng không nhiều Trung bình mỗi

hộ gia đình nuôi ít nhất 1 con lợn Năm 2017, toàn xã có 151 hộ nuôi từ 20 con lợn trở lên Tổng đàn lợn trong toàn xã là 14.830 con Đàn bò có 1.502 con, đàn trâu có 362 con Trâu bò chủ yếu nuôi lấy sức kéo Toàn xã có 45 hộ gia đình nuôi từ 100 con gia cầm trở lên Nuôi thả cá phát triển, yên Trung có

60 hộ nuôi cá với diện tích là 23,7 ha

2.1.1.2 Tiểu thủ công nghiệp

Yên Trung phát triển nghề sản xuất đồ gỗ nội thất nhưng còn nhỏ lẻ Song, đây cũng là một hoạt động đem lại thu nhập chính cho những hộ gia đình đó Các mặt hàng sản xuất chủ yếu là: Giường, tủ, bàn ghế và đồ gia dụng Ông chủ xưởng gỗ sẽ làm hoàn thiện một loại sản phẩm ở tất cả các khâu từ khâu thô đến khâu hoàn thiện Khâu thô như: chọn gỗ, cưa sẻ, đục, đóng, lắp giáp, đánh giấy ráp bằng thao tác thủ công Khâu hoàn thiện: pha vecni, đánh vecni bằng thủ công, chờ khô, lên màu vàng óng Sau đó đóng gói sản phẩm và vận chuyển đến các gia đình đặt hàng Số lượng hàng thường nhận làm theo đơn đặt hàng từ các gia đình riêng, số lượng ít Một số gia đình

có có con cái đi học thêm nghề mộc, đục, trảm nhưng do thiếu vốn nên phải

đi làm thuê cho các chủ ở nơi khác Chủ yếu là làm gia công cho ông chủ ở

sản xuất đồ gỗ Nhân lực làm việc chủ yếu là các thành viên trong gia đình, ngoài ra nếu thêm thợ phụ thì đó là những người thân trong họ hoặc người trong làng muốn học thêm nghề mộc và xin theo gia chủ để vừa làm vừa học

2.1.1.3 Dịch vụ

Trước 2006, các ngành hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ tại xã Yên Trung không phát triển Một số người dân trong làng đi làm xe ôm nhưng chỉ làm lúc nông nhàn và thường đi chạy xe ở các nơi khác trong thời gian rảnh rỗi hoặc phục vụ nhu cầu vận chuyển và đi lại của người dân trong làng Một vài hộ gia đình có nghề làm bánh tẻ, bún hay dịch vụ giết mổ lợn bán tại chợ Đông Thái

Với nghề chính là sản xuất nông nghiệp, nguồn thu nhập chính của gia đình từ làm ruộng, làm vườn.Việc thu bán các sản phẩm nông nghiệp còn phụ thuộc nhiều yếu tố về sử dụng kỹ thuật trong gieo trồng, giống cây, thời tiết khí hậu… nên thu nhập từ trồng trọt thường bấp bênh, năng suất thấp không đáp ứng đủ nhu cầu chi tiêu của gia đình Do đó, phần lớn các hộ gia đình phải làm thêm nghề phụ hoặc đi làm thuê để tăng nguồn thu nhập Theo

người dân trong thôn Ấp Đồn cho biết: “Khi đó các gia đình trong thôn đều

làm ruộng cả, ruộng chia theo nhân khẩu và một số gia đình có ruộng vỡ thêm được Làm ruộng mà được mùa thì cũng đủ ăn, còn không cứ qua tết là hết gạo, vì phải bán thóc đi để trang trải cho sinh hoạt hàng ngày Bởi thế mà người dân sau vụ cấy, vụ gặt đều tranh thủ đi làm thuê ở các nơi như đánh giấy giáp, phụ hồ, khuân vác gỗ, sắt ở Đồng Kỵ, hoặc buôn đồng nát, làm xe

ôm ở Lạng Sơn…” (Nam, 54 tuổi, nông dân)

Sản xuất nông nghiệp vẫn mang tính tự cung tự cấp, quy mô nhỏ lẻ, manh mún Mỗi gia đình giống như một đơn vị kinh tế độc lập, các khâu trong quá trình sản xuất tương đối khép kín từ khâu chọn cây giống, làm đất, chăm sóc, bảo quản, chế biến… đều được các gia đình thực hiện riêng biệt

Trong nông nghiệp có nhiều khâu công việc nên đòi hỏi nhiều nhân lực, mỗi thành viên trong gia đình đều được phân công theo nhiệm vụ, khâu sản xuất

để thực hiện Các loại nông sản chủ yếu phục vụ gia đình, cấy lúa để cung cấp nguồn lương thực, phục vụ chăn nuôi Chăn nuôi không nằm ngoài mục đích cung cấp nguồn thực phẩm, bổ sung chất đạm cho bữa ăn hàng ngày của gia đình Chính sự tự cung tự cấp đó mà hệ thống các chợ thưa thớt, giao thương

và sản xuất hàng hóa hạn chế Duy nhất có chợ Đông Thái ở xã Đông Xuyên (giáp thôn Lương Tân và Chính Trung) là nơi bà con trao đổi và bán các sản phẩm từ nông nghiệp

Phân công lao động trong gia đình

Kinh tế chủ đạo vẫn là nông nghiệp với hoạt động chính trồng trọt và chăn nuôi, các thành viên trong gia đình lao động trên diện tích đất nông nghiệp của gia đình Với phương thức sản xuất manh mún, nhỏ lẻ theo phương thứcthủ công nên cần nhiều nhân lực Sự phân công lao động trong gia đình được tổ chức theo nghề, theo giới và theo độ tuổi Trong sản xuất nông nghiệp: nam giới (đại diện là người chồng) đảm nhiệm các công việc nặng nhọc, đòi hỏi sức cơ bắp lớn như cày bừa, khuân vác, là người mang lại thu nhập chính cho gia đình; còn nữ giới (đại diện là người vợ) thường lo những khâu công việc đòi hỏi sự cần mẫn, bền bỉ, dẻo dai như cấy, gặt, chăm sóc con nhỏ Một số việc cả nam và nữ cùng tham gia như làm cỏ, nhổ mạ, gánh phân, gánh lúa… Người lớn thường làm các công việc nặng nhọc, còn trẻ con phụ việc (nấu cơm, quét nhà…), người già còn sức khỏe thì chăm sóc trẻ em Tất cả các thành viên trong gia đình có mối quan hệ gắn bó thân thiết với nhau, đảm nhiệm các công việc nhất định để đảm bảo hoạt động trong gia đình được liên tục Trong sản xuất thủ công (nghề mộc) thì nam giới đảm nhiệm công việc đóng đồ Nữ giới chỉ giúp các khâu phụ như đánh giấy ráp,

thành viên trong gia đình, các vị trí công việc được kết nối để để hoàn thiện sản phẩm

2.1.2 Hoạt động sản xuất trong gia đình từ 2006 - 2017

Qua khảo sát nhanh mức sống hiện nay của người dân xã Yên Trung cho thấy, trong số 101 hộ gia đình thì có 86 hộ gia đình tự đánh giá ở mức khá giả, 15 hộ gia đình tự nhận có mức sống trung bình, không có hộ nghèo

2.1.2.1 Nông nghiệp

Trồng trọt: Yên Trung vốn là xã thuần nông, nhiều năm liền thuộc diện

khó khăn của Yên Phong Nhưng gần chục năm trở lại đây, sau khi một phần diện tích đất canh tác của xã bị thu hồi để quy hoạch sang xây dựng khu công nghiệp, diện tích đất cấy lúa giảm đi đáng kể Năm 2017, toàn xã cấy được

746 ha lúa, trong đó đất nông nghiệp bỏ hoang cả 2 vụ là 85 ha Các gia đình chủ yếu là trồng các giống lúa lai của Trung Quốc, khang dân, nếp và một số giống lúa khác Diện tích hoa màu còn 59 ha (giảm 2 ha so với cùng kỳ) Tổng sản lượng lương thực quy ra thóc đạt 4.316 tấn Hiện nay, các hộ gia đình vẫn cấy lúa nhưng không phải là hoạt động mang lại thu nhập chính cho các gia đình

Dù diện tích đất nông nghiệp không còn nhiều nhưng do thực hiện đưa

cơ giới hóa vào sản xuất, nhiều giống lúa mới cho năng suất cao nên trồng trọt của các hộ gia đình vẫn đem lại giá trị đóng góp tích cực Hiện tại, các hoạt động cày ruộng, gặt lúa đều sử dụng máy móc hiện đại Theo báo cáo năm

2017, xã có 178 máy cày, 14 máy tuốt lúa, 5 máy gặt

Các hoạt động sản xuất để tiêu dùng của gia đình vẫn theo hình thức tự cung tự cấp, rất ít hộ có lương thực bán Qua khảo sát thí điểm 101 hộ, chỉ có

10 hộ có bán lương thực, tuy nhiên, nguồn thu tiền mặt từ hoạt động này rất thấp Trong khi đó, 90,1 % hộ gia đình trồng lúa chỉ để cung cấp lương thực cho gia đình còn 0,9 % hộ gia đình có lương thực thừa để bán Vì vậy, hiện

nay sản xuất lương thực không phải là nguồn thu nhập chính của các hộ gia đình người Việt ở xã Yên Trung (xem Bảng 2.1)

Bảng 2.1: Thu nhập quy ra tiền mặt của hộ gia đình từ hoạt động

sản xuất lương thực năm 2017

Nguồn: Phiếu khảo sát, tháng 1-2018

Qua Bảng 2.2 cho thấy, trong 101 hộ gia đình được khảo sát thì có tới 88,1% các gia đình không trồng trọt rau màu, còn 11,9% các gia đình vẫn trồng trọt rau màu Mức thu nhập từ nguồn trồng rau màu thấp, tuy nhiên, nguồn thu nhập từ trồng rau màu cao hơn nguồn thu nhập từ sản xuất lương thực Các sản phẩm rau, màu được trồng tập trung ở một số gia đình Họ

trồng rau quanh năm để cung cấp cho thị trường