Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay

Đồng thời, đẩy mạnh hoạt động xúc tiến, đầu tư, tăng cường hợp tác, liên kết, phát huy thế mạnh các loại hình du lịch lịch sử, văn hóa, sinh thái và tâm linh gắn với hoa Ban để xây dựng

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN THANH BẮC

LỄ HỘI HOA BAN TRONG THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN DU LỊCH

TỈNH ĐIỆN BIÊN HIỆN NAY

Chuyên ngành: Việt Nam học

Mã số: 8310630

LUẬN VĂN THẠC SĨ VIỆT NAM HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS LÊ VĂN TẤN

HÀ NỘI, NĂM 2018

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận văn “Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay” là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu

trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, nội dung được trình bày trong luận văn này là hoàn toàn hợp lệ, đảm bảo độ tin cậy, tính chính xác và trung thực

Tôi xin chịu trách nhiệm về đề tài nghiên cứu của mình./

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2018

Tác giả luận văn

Trần Thanh Bắc

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

1.1 Khái quát về lễ hội và lễ hội du lịch về hoa 6

1.2 Khái quát về tỉnh Điện Biên và lễ hội của các dân tộc tỉnh Điện Biên 8

1.3 Cây hoa Ban trong môi trường tự nhiên và văn hóa xã hội của người Thái ở Điện Biên 17

Chương 2 LỄ HỘI HOA BAN Ở ĐIỆN BIÊN TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI 30

2.1 Lễ hội Hoa Ban truyền thống 30

2.2 Lễ hội Hoa Ban hiện đại 36

2.3 Sự giống và khác nhau giữa Lễ hội Hoa Ban truyền thống và hiện đại 44

2.4 Lễ hội Hoa Ban Điện Biên với một số lễ hội về hoa khác trong nước 48

Chương 3 ĐÁNH GIÁ THỰC TIỄN VỀ LỄ HỘI HOA BAN VÀ CÁC VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI DU LỊCH TỈNH ĐIỆN BIÊN HIỆN NAY 51

3.1 Đánh giá thực tiễn về Lễ hội Hoa Ban Điện Biên 51

3.2 Lễ hội Hoa Ban đối với việc phát triển du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay 67

KẾT LUẬN 76

TÀI LIỆU THAM KHẢO 79

PHỤ LỤC ẢNH 81

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Lễ hội là hình thức sinh hoạt văn hoá không thể thiếu trong đời sống của các dân tộc trên thế giới Ở Việt Nam, sự phong phú và đa dạng của các lễ hội không những đã góp phần tạo dựng nên hệ thống bảo tàng sống, sinh động về đời sống tinh thần của cộng đồng các dân tộc mà còn đang góp phần vào việc thúc đẩy các hoạt động du lịch của mỗi địa phương Hiện nay, việc đánh giá vai trò, sự tác động của các

lễ hội trong phát triển du lịch nói riêng và kinh tế, văn hóa, xã hội địa phương nói chung là một việc làm cần thiết mang tính đồng bộ và khoa học Tuy nhiên, vấn đề này đang đặt ra những yêu cầu mới, đặc biệt là đối với lễ hội mang tính hiện đại như lễ hội

về hoa

Điện Biên là tỉnh miền núi biên giới Tây bắc Tổ quốc, có nhiều lợi thế phát triển du lịch Với những tiềm năng lớn có thể khai thác phát triển đa dạng các loại hình

du lịch như: du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, du lịch văn hóa cộng đồng, du lịch lịch sử,

du lịch tâm linh Tuy nhiên, du lịch Điện Biên hiện nay đang đứng trước nhiều khó

khăn, thách thức Nhiều mặt hạn chế đã và đang làm giảm khả năng thu hút khách du

lịch, kết quả đạt được chưa tuơng xứng với tiềm năng; hiệu quả kinh doanh còn thấp; chất lượng dịch vụ chưa cao; công tác quảng bá, xúc tiến chưa được chú trọng, đầu tư đúng mức; cách thức tổ chức chưa đồng bộ và khoa học Điều này đặt ra cho du lịch Điện Biên vấn đề cần phải đẩy mạnh khai thác tổng thể các giá trị cũng như những tiềm năng riêng biệt vốn có để thúc đẩy nhanh sự phát triển du lịch trong tương lai

Hoa Ban – một biểu tượng thẩm mỹ tự nhiên của Tây bắc đã được tỉnh Điện Biên khai thác vào phát triển du lịch bằng việc xây dựng thành “Lễ hội Hoa Ban” Đây

là lễ hội tôn vinh vẻ đẹp, ý nghĩa và giá trị của hoa Ban gắn với các giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống mang tính biểu trưng cho vẻ đẹp của đất và người Điện Biên Lễ hội Hoa Ban đã được tỉnh Điện Biên tổ chức qua 5 kỳ (năm 2014, 2015, 2016, 2017, 2018) và đã gặt hái được nhiều thành công, qua đó tạo điểm nhấn thu hút khách du lịch đến với vùng Tây Bắc nói chung và tỉnh Điện Biên nói riêng Lễ hội Hoa Ban đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi nhận, đánh giá là Lễ hội tiêu biểu trong việc quảng bá,

thúc đẩy phát triển du lịch trên phạm vi toàn quốc Do đó, việc nghiên cứu “Lễ hội hoa

Ban trong thực tiễn phát triển du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay” là hết sức cần thiết góp

phần thúc đẩy phát triển du lịch nói riêng và kinh tế, văn hóa, xã hội nói chung của tỉnh Điện Biên

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Lễ hội nói chung, lễ hội về hoa nói riêng có vai trò và ý nghĩa to lớn trong đời sống văn hoá tinh thần của các địa phương và mang tính quốc gia dân tộc Những năm gần đây, trước sự phục hồi nhanh chóng của các lễ hội truyền thống và sự phát triển có tính chất bùng nổ của lễ hội hiện đại, vấn đề lễ hội được các nhà nghiên cứu dành nhiều sự quan tâm, nghiên cứu, đánh giá mức độ khác nhau

Qua thực tế tìm hiểu, vấn đề nghiên cứu Lễ hội Hoa Ban trong phát triển du lịch Điện Biên mới chỉ có một số bài viết ở dạng báo chí, tin bài đề cập trên các phương tiện thông tin đại chúng khi lễ hội được tổ chức hàng năm Có thể kể ra một số bài viết tiêu biểu như: “Lễ hội Hoa Ban, thương hiệu của du lịch Điện Biên” của tác giả Thùy Dương; “Chú trọng trồng cây hoa Ban để phát triển du lịch” của tác giả Khánh Toàn; “Lễ hội Hoa Ban – Điểm nhấn của du lịch thành phố Điện Biên Phủ” của tác giả Đào Duy Trinh; “Hoa Ban – Biểu tượng của tình yêu mãnh liệt” của tác giả Cao Mỗ; “Điện Biên đón trên 11.000 lượt khách dịp Lễ hội Hoa Ban” của tác giả Phan Anh; “Về miền Hoa Ban” của tác giả Mai Hoa; “Lễ hội Hoa Ban của người Thái ở Tây bắc” của tác giả Lê Dung trước đó, viết về hoa Ban có “Hoa Ban trong đời sống văn hóa của người Thái ở Điện Biên” của TS Đặng Thị Oanh các bài viết, tác phẩm viết

về hoa Ban và Lễ hội Hoa Ban mới chỉ nêu được tính nổi bật, vai trò và ý nghĩa của Lễ hội Hoa Ban ở mức độ điểm nhấn, chưa có những đánh giá từ tổng thể đến cụ thể và định hướng mang tính tầm nhìn để phát triển du lịch tỉnh Điện Biên

Có thể khẳng định, nghiên cứu về Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển

du lịch Điện Biên cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu độc lập, cụ thể và riêng biệt nào

Đề tài “Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay” được thực hiện là sản phẩm nghiên cứu, đánh giá một cách khách quan, khoa học

có tính thực tiễn cao, không trùng lặp với bất cứ đề tài nào khác về Lễ hội Hoa Ban ở Điện Biên hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Đề tài giới thiệu và cung cấp các tư liệu về Lễ hội Hoa Ban Tôn vinh vẻ đẹp,

ý nghĩa và giá trị của hoa Ban gắn với lịch sử, văn hóa truyền thống mang tính biểu trưng cho vẻ đẹp của đất và người Điện Biên Đồng thời, giới thiệu về tiềm năng, thế mạnh phát triển du lịch của tỉnh nhằm thu hút đầu tư, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội

Đề tài đánh giá thực trạng quá trình xây dựng, tổ chức và những vấn đề đặt ra đối với Lễ hội Hoa Ban qua các kỳ tổ chức (từ năm 2014 đến năm 2018) Từ đó đưa ra những phân tích cụ thể, khách quan về các khía cạnh của lễ hội nhằm hướng đến việc khai thác tối ưu các yếu tố lễ hội vào phát triển du lịch của tỉnh Điện Biên

Từ việc nghiên cứu về Lễ hội Hoa Ban, đề tài góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị bản sắc văn hóa các dân tộc Điện Biên gắn với phát triển du lịch Đồng thời, đẩy mạnh hoạt động xúc tiến, đầu tư, tăng cường hợp tác, liên kết, phát huy thế mạnh các loại hình du lịch lịch sử, văn hóa, sinh thái và tâm linh gắn với hoa Ban để xây dựng Lễ hội Hoa Ban trở thành thương hiệu du lịch đặc trưng của tỉnh Điện Biên

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu, nghiên cứu về Lễ hội Hoa Ban ở Điện Biên

- Đánh giá thực tiễn quá trình tổ chức các kỳ Lễ hội Hoa Ban từ năm 2014 đến năm 2018 ở Điện Biên

- Đặt ra những vấn đề về Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay và trong tương lai

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển

du lịch ở Điện Biên hiện nay

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Tìm hiểu Lễ hội Hoa Ban và các hoạt động diễn ra trong quá trình tổ chức

Lễ hội Hoa Ban hàng năm

- Đề tài tập trung tìm hiểu, đánh giá quá trình tổ chức và đề xuất hướng phát triển Lễ hội Hoa Ban trong thực tiễn phát triển du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay và những năm tiếp theo

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện dựa trên một số phương pháp chủ yếu sau đây:

- Phương pháp liên ngành của chuyên ngành Việt Nam học

- Phương pháp phân tích, tổng hợp các dữ liệu

- Phương pháp tìm hiểu qua các công trình nghiên cứu, các văn bản pháp quy

- Phương pháp miêu tả, so sánh – đối chiếu

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Đề tài có ý nghĩa cụ thể trong việc thực hiện chủ trương của Đảng, Nhà nước

và của tỉnh Điện Biên theo tinh thần Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) và Nghị quyết số 13-NQ/TƯ ngày 10/9/2014 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Điện Biên về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Điện Biên đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”

- Trên cơ sở hệ thống hóa các nguồn tài liệu, tư liệu về các Lễ hội Hoa Ban đã được tổ chức từ năm 2014 đến nay, luận văn góp phần bổ sung, cung cấp tư liệu nghiên cứu về lễ hội, văn hóa, du lịch tỉnh Điện Biên Từ đó có một cách nhìn hệ thống về quá trình tổ chức lễ hội gắn với phát triển du lịch nói riêng và kinh tế, văn hóa, xã hội nói chung của tỉnh Điện Biên

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Luận văn góp phần đánh giá về vị trí, vai trò cũng như đề cập đến những vấn

đề đặt ra đối với Lễ hội Hoa Ban ở Điện Biên hiện nay

- Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ đóng góp vào thực tiễn tổ chức lễ hội:

các giải pháp, qui mô, nội dung, hình thức tổ chức… từ đó đưa ra những đề xuất, kiến nghị phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển của lễ hội trong những năm tiếp theo

- Luận văn góp phần giáo dục tinh thần tự hào về quê hương, về văn hóa truyền thống của cộng đồng các dân tộc cũng như ý thức bảo vệ và làm đẹp cảnh quan

tự nhiên tỉnh Điện Biên

- Luận văn dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy về văn hoá lễ hội, du lịch ở các trường học; làm tư liệu, cẩm nang tham khảo trong việc tổ chức du lịch, văn hoá lễ hội tại tỉnh Điện Biên

7 Cấu trúc của luận văn

Luận văn gồm 3 phần: Mở đầu, nội dung và kết luận Trong đó, phần nội dung

có kết cấu 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Lễ hội Hoa Ban Điện Biên từ truyền thống đến hiện đại

Chương 3: Đánh giá thực tiễn về Lễ hội Hoa Ban và các vấn đề đặt ra đối với

du lịch tỉnh Điện Biên hiện nay

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Khái quát về lễ hội và lễ hội du lịch về hoa

1.1.1 Khái niệm Lễ hội

Đối với phần lớn các tộc người trên thế giới, đặc biệt là nhóm cư dân nông nghiệp, lễ hội giữ một vai trò quan trọng Lễ hội chứa đựng nhiều mặt của đời sống xã hội, văn hoá, chính trị, tâm lý, tôn giáo, là loại hình sinh hoạt văn hoá tập thể, phản ánh tín ngưỡng, các sinh hoạt của cộng đồng các dân tộc

Từ lâu ở Việt Nam, lễ hội gắn bó với làng xã như một phần tất yếu trong đời sống Những năm gần đây, do chính sách đổi mới, do những biến đổi không ngừng của đời sống xã hội, do đời sống vật chất của nhân dân từng bước được cải thiện, các hoạt động lễ hội đã được quan tâm tổ chức Việc tìm hiểu cũng như cắt nghĩa khái niệm lễ hội được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm

Cho đến nay, có nhiều cách gọi và sự giải thích khác nhau về thuật ngữ “lễ

hội” Có người gọi lễ hội là “hội lễ”, có người gọi là “hội hè”, hay “hội hè đình đám”

Tuy cách gọi và diễn đạt khác nhau, nhưng các ý kiến đó không mâu thuẫn mà thống nhất với nhau trong một nội dung: Lễ hội là sinh hoạt văn hoá, tôn giáo, nghệ thuật truyền thống của cộng đồng Có thể thấy, khái niệm lễ hội bao gồm hai yếu tố “Lễ” và

“Hội” Hai yếu tố này luôn tồn tại song song, bổ sung, hỗ trợ và hoàn thiện lẫn nhau Theo Từ điển Tiếng Việt thì:

- Lễ: là những nghi thức tiến hành nhằm đánh dấu hoặc kỷ niệm một sự việc, sự kiện có ý nghĩa nào đó [16, tr.540] Lễ còn mang ý nghĩa bao quát mọi nghi thức ứng

xử của con người với tự nhiên và xã hội Các nghi thức của lễ toát lên sự cầu mong phù hộ độ trì của các thần và giúp con người tìm ra giải pháp tâm lý mặc dù phảng phất chất linh thiêng huyền bí [10, tr.12] Ở Việt Nam, lễ chủ yếu tập trung trong các nghi thức, nghi lễ liên quan đến sự cầu mùa, người an, vật thịnh Có thể nói, lễ là phần đạo, tâm linh của cộng đồng, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng và đảm bảo nề nếp, trật tự cho hội được hoàn thiện hơn

- Hội: là cuộc vui tổ chức cho đông đảo người tham dự, theo phong tục hoặc nhân dịp đặc biệt [16, tr 443] Các hoạt động trò vui trong hội nhằm đem lại lợi ích

tinh thần, sự phấn khích, hoan hỷ cho mọi thành viên của cộng đồng Hội mang tính cộng đồng ngay cả trong tư cách tổ chức lẫn mục đích của nó

Qua thực tế tìm hiểu, giữa lễ và hội khó tách rời mà quyện lại với nhau Hẳn vì thế mà có người gọi là “lễ hội” có người gọi là “hội lễ”, tuỳ thuộc vào từng loại lễ hội

mà nhấn mạnh mặt này hay mặt kia Từ góc độ trên, ta có thể đi tới một khái quát chung: “Lễ hội là một cuộc vui lớn của cộng đồng nhằm đáp ứng nhu cầu giải trí, tín ngưỡng, thi thố tài năng, biểu dương sức mạnh, tái hiện cuộc sống con người trong trường kỳ lịch sử Nó là một loại hình tổng hợp bao gồm nhiều yếu tố văn hoá dân gian” [5, tr.38]

Nhận thức được xu thế phát triển của lễ hội, ngày nay, việc tổ chức các hoạt động lễ hội tại các địa phương là hoạt động nhằm cụ thể hóa chủ trương của Đảng, Nhà nước theo tinh thần Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”[13] Thông qua việc tổ chức các

lễ hội góp phần gìn giữ, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, khai thác các tiềm năng độc đáo thúc đẩy phát triển du lịch địa phương

1.1.2 Khái niệm Lễ hội du lịch

Ở Việt Nam, cứ mỗi độ xuân về trên khắp đất nước không khí lễ hội tràn ngập Những năm gần đây, nhân dân các địa phương từ cấp xã đến cấp tỉnh đã cố gắng tìm cách khôi phục các ngày lễ lớn, hội làng (cả hội chùa và hội lễ đền miếu), cho đến hội

về hoa, quả để tổ chức các lễ hội Theo xu hướng đó, việc khôi phục, tổ chức các lễ hội là dịp để bảo tồn, phát huy những nét đẹp cổ truyền, tươi mới, những đặc trưng của địa phương Đây chính là yếu tố quan trọng, tạo cơ hội cho ngành du lịch khai thác các khía cạnh của lễ hội để phát triển

Thực tế cho thấy, loại hình lịch lễ hội đã trở thành một nét đặc sắc, phong phú mang đậm yếu tố truyền thống và hiện đại, tô điểm thêm nét văn hóa của dân tộc Việc

tổ chức loại hình du lịch lễ hội có ý nghĩa to lớn trong quá trình phát triển đa dạng hóa

du lịch của các địa phương và quốc gia dân tộc

Ngày nay, trước sự phục hồi nhanh chóng và có tính chất bùng nổ của lễ hội hiện đại, loại hình du lịch lễ hội không chỉ được các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm

mà các nhà làm du lịch còn đẩy mạnh khai thác một cách triệt để trong các phương

diện tổ chức du lịch Bởi khai thác các khía cạnh về lễ hội để phát triển du lịch, quảng

bá hình ảnh địa phương, quốc gia dân tộc đang là hướng đi mang lại nhiều lợi ích

1.1.3 Lễ hội du lịch về Hoa

Đã từ lâu, hoa luôn là biểu tượng của sắc đẹp, tình yêu và hạnh phúc tràn đầy Hiện nay, trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã xuất hiện nhiều lễ hội về hoa, những

lễ hội này ngày càng trở nên phong phú, đa dạng, có nhiều cấp độ tổ chức khác nhau

và để lại những hình ảnh gắn với nét văn hóa tốt đẹp của các địa phương, quốc gia, dân tộc và vùng lãnh thổ

Hiện nay, trên thế giới và ở Việt Nam rất nhiều nơi đã tổ chức các lễ hội về hoa, có thể kể ra đây một số lễ hội hoa đặc sắc như: Lễ hội hoa Tulip ở thung lũng Skagit, Washington; Lễ hội Battaglia di Fiori, Ventimiglia, Italy; Lễ hội Batalla de Flores, Tây Ban Nha; Lễ hội hoa Medellin, Colombia; Lễ hội hoa Tulip, Canada; Lễ hội hoa hồng tại Pasadena, California, Mỹ; Lễ hội hoa Genzano Infiorata, Italy; Lễ hội hoa Anh Đào, Nhật Bản

Ở Việt Nam gần đây có một số lễ hội về hoa như: Lễ hội hoa Tam giác mạch ở

Hà Giang được tổ chức vào tháng 11 hàng năm, bắt đầu từ năm 2015; Lễ hội hoa Đà Lạt được tổ chức hai năm một lần với các chương trình vui chơi đặc sắc và vô cùng ấn tượng; Lễ hội phố hoa Hà Nội được tổ chức các năm 2009, 2010, 2012 tại phố Đinh Tiên Hoàng vào dịp Tết ngoài ra còn rất nhiều các lễ hội về hoa khác được diễn ra tại các địa phương trong cả nước

Qua thực tế tìm hiểu, mỗi địa phương có những đặc trưng về các loại hoa tạo nên bản sắc địa phương độc đáo Theo xu hướng phát triển hiện nay, các địa phương

đã tranh thủ khai thác các loại hoa vốn có, đặc trưng vào phát triển du lịch bằng nhiều hình thức nhằm thu hút, quảng bá hình ảnh địa phương góp phần quan trọng đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ, thị hiếu thưởng thức của người dân cũng như đông đảo du khách

1.2 Khái quát về tỉnh Điện Biên và lễ hội của các dân tộc tỉnh Điện Biên

1.2.1 Điều kiện tự nhiên - xã hội

1.2.1.1 Vị trí địa lý

Điện Biên là tỉnh biên giới miền núi thuộc vùng Tây Bắc của Tổ quốc, có tọa

độ địa lý 20o54’ - 22o33’ vĩ độ Bắc và 102o10’ - 103o36’ kinh độ Đông Nằm cách Thủ

đô Hà Nội 504 km về phía Tây, phía Đông và Đông Bắc giáp tỉnh Sơn La, phía Bắc

giáp tỉnh Lai Châu, phía Tây Bắc giáp tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), phía Tây và Tây Nam giáp CHDCND Lào Là tỉnh duy nhất có chung đường biên giới với 2 quốc gia Lào và Trung Quốc hơn 400km, trong đó: đường biên giới tiếp giáp với Lào là 360 km; với Trung Quốc là 40,86 km; có đường giao thông đi các tỉnh Bắc Lào và tỉnh Vân Nam của Trung Quốc, có đường hàng không từ Điện Biên Phủ đi Hà Nội với tần suất bay bình quân 02 chuyến/ngày Tỉnh có 10 đơn vị hành chính cấp huyện với 130

xã, phường, thị trấn (trong số đó có 29 xã biên giới); dân số gần 55 vạn người, gồm 19 dân tộc anh em Trên tuyến biên giới Việt – Lào, ngoài các cửa khẩu quan trọng đã được mở là Huổi Puốc và Tây Trang, trên tuyến biên giới Việt - Trung có cặp cửa khẩu A Pa Chải - Long Phú, còn 3 cặp cửa khẩu phụ khác sắp tới sẽ được mở

Với vị trí địa lý thuận lợi như trên, sẽ là điều kiện và cơ hội rất lớn để Điện Biên đẩy mạnh phát triển du lịch, thương mại quốc tế, tiến tới xây dựng địa bàn trung chuyển chính trên tuyến đường xuyên Á phía Bắc, nối liền vùng Tây Bắc Việt Nam với khu vực Bắc Lào - Tây Nam Trung Quốc và Đông Bắc Mianma

1.2.1.2 Địa hình

Do ảnh hưởng của các hoạt động kiến tạo nên địa hình của Điện Biên rất phức tạp, chủ yếu là đồi núi dốc, hiểm trở và chia cắt mạnh Được cấu tạo bởi những dãy núi chạy dài theo hướng Tây Bắc - Đông Nam với độ cao biến đổi từ 200m đến hơn 1.800m Ở phía Bắc có các điểm cao 1.085m, 1.162m và 1.856m (thuộc huyện Mường Nhé), cao nhất là đỉnh Pu Đen Đinh cao 1.886m Ở phía Tây có các điểm cao 1.127m, 1.649m, 1.860m và dãy điểm cao Mường Phăng kéo xuống Tuần Giáo Xen lẫn các dãy núi cao là các thung lũng, sông suối nhỏ hẹp và dốc Trong đó, đáng kể có thung lũng Mường Thanh rộng hơn 150km2, là cánh đồng lớn và nổi tiếng nhất của tỉnh và toàn vùng Tây Bắc Ở Điện Biên, núi bị bào mòn mạnh tạo nên những cao nguyên khá rộng như cao nguyên A Pa Chải (huyện Mường Nhé), cao nguyên Tả Phình (huyện Tủa Chùa) Ngoài ra còn có các dạng địa hình thung lũng, sông suối, thềm bãi bồi, nón phóng vật, sườn tích, hang động castơ phân bố rộng khắp trên địa bàn, nhưng diện tích nhỏ

Với tính đặc thù như trên, Điện Biên có những thuận lợi đáng kể trong việc khai thác phát triển các loại hình du lịch tham quan, nghỉ dưỡng, thể thao, nghiên cứu, sinh

thái tạo động lực góp phần phát triển kinh tế, xã hội của tỉnh

1.2.1.3 Khí hậu

Điện Biên có khí hậu nhiệt đới gió mùa núi cao Mùa Đông tương đối lạnh và ít mưa; mùa hạ nóng, mưa nhiều, phân hoá đa dạng, chịu ảnh hưởng của gió tây khô và nóng Nhiệt độ trung bình hàng năm từ 21o – 23oC, nhiệt độ trung bình thấp nhất thường vào tháng 12 đến tháng 2 năm sau (từ 14o

– 18oC), các tháng có nhiệt độ trung bình cao nhất từ tháng 4 - 9 (25o

C) - chỉ xảy ra các khu vực có độ cao thấp hơn 500m Lượng mưa hàng năm trung bình từ 1.300 - 2.000mm, thường tập trung theo mùa, mùa khô kéo dài từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau Độ ẩm trung bình hàng năm từ 76 - 84% Số giờ nắng bình quân từ 158 – 187 giờ trong năm; các tháng có giờ nắng thấp là tháng 6, 7; các tháng có giờ nắng cao thường là các tháng 3, 4, 8, 9 Ở Điện Biên, một ngày có thể diễn ra bốn mùa

Đặc điểm khí hậu của Điện Biên thuận lợi cho việc phát triển và sinh trưởng của các thảm thực vật, các loại thực vật đặc thù trong đó có cây ban Ngoài ra, với đặc trưng kiểu khí hậu này sẽ tạo điều kiện phát triển các loại hình du lịch, đặc biệt là du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, các hoạt động du lịch tham quan, trải nghiệm

1.2.1.4 Dân cư, dân tộc

Về dân cư, tính đến năm 2016, dân số của tỉnh Điện Biên là 557.400 người với mật độ dân số là 58 người/km² Trong đó, dân số thành thị đạt 84.000 người và dân số nông thôn đạt 473.400 người Tỷ lệ tăng tự nhiên dân số của Điện Biên là 13,3 ‰ [2]

Theo thống kê của Tổng cục Thống kê Việt Nam, tính đến năm 2009, tỉnh Điện Biên có 19 dân tộc sinh sống bao gồm: Thái, H'Mông, Kinh, Dao, Khơ Mú, Hà Nhì, Giáy, La Hủ, Lự, Hoa, Kháng, Mảng, Tày, Nùng, Mường Trong đó, dân tộc Thái là dân tộc có dân số đông nhất với 186.270 người, chiếm 38,4% dân số toàn tỉnh Dân tộc Mông xếp thứ hai với 170.648 người, chiếm 29,6% dân số toàn tỉnh Dân tộc Kinh có

dân số đông thứ ba với 90.323 người, chiếm khoảng 20% dân số tỉnh [7]

Về dân tộc, theo kết quả nghiên cứu khảo cổ học cho thấy Những bằng chứng vật thể và phi vật thể tại đây đã chứng minh một cách thuyết phục về bề dày lịch sử cư trú của cộng đồng cũng như chiều sâu văn hóa của các dân tộc tỉnh Điện Biên Với sự hội tụ của 19 dân tộc anh em đang sinh sống ở Điện Biên là tiềm năng du lịch nhân văn vô giá cho những du khách muốn tìm hiểu về đời sống các dân tộc ít người Mỗi

dân tộc có những nét riêng về ngôn ngữ, phong tục tập quán, văn hóa trong đời sống, tạo thành bức tranh đa sắc màu cho nền văn hóa Điện Biên

1.2.2 Tiềm năng phát triển du lịch ở tỉnh Điện Biên

1.2.2.1 Tiềm năng phát triển loại hình du lịch văn hóa - lịch sử

Điện Biên là vùng đất cổ, có nhiều di tích lịch sử gắn với công cuộc dựng nước

và giữ nước của dân tộc, tiêu biểu là các di tích như: Tháp Mường Luân, Thành Tam vạn, Thành Bản Phủ, Đền thờ Hoàng Công Chất

Đặc biệt, Điện Biên Phủ là một địa danh không chỉ làm sáng ngời lịch sử Việt Nam mà còn được cả thế giới biết đến bởi nơi đây là chứng tích vĩ đại của quân và dân Việt Nam mùa xuân năm 1954, trong cuộc đọ sức với quân đội viễn chinh Pháp mạnh hơn gấp nhiều lần Điện Biên tự hào có di tích quốc gia đặc biệt – chiến trường Điện Biên Phủ (1 trong 10 di tích quốc gia đặc biệt của cả nước) với các di tích tiêu biểu, tập trung hầu hết tại thành phố Điện Biên Phủ Sau 56 ngày đêm chiến đấu, bộ đội Việt Nam tiêu diệt và bắt sống 16.200 quân địch; bắn rơi và phá hủy 62 máy bay các loại, đánh bại kế hoạch Na Va của Pháp và Mỹ Buộc Pháp phải ký hiệp định Giơ-ne-vơ thừa nhận quyền độc lập và hòa bình của Việt Nam [1]

Gần 65 năm đã qua đi, tại đây vẫn lưu giữ nhiều chứng tích nằm rải rác khắp nơi trong vùng: các trận địa pháo, xác máy bay, xe tăng địch, cầu Mường Thanh bắc qua sông Nậm Rốm Sau đây là một số hạng mục di tích trọng yếu nhất:

- Đồi Him Lam, trận đánh mở màn chiến dịch vào ngày 13/3/1954; Đồi Độc Lập, là trận đánh chiếm cứ điểm này vào ngày 15/3/1954; Các đồi C, D, E là những quả đồi diễn ra các trận đánh ác liệt, giành giật nhau từng tấc đất Từ tháng 5/2014, trên đồi D1 đã khánh thành Tượng đài Chiến thắng Điện Biên

- Đồi A1, là điểm cao quan trọng nhất có tính quyết định ở chiến trường Điện Biên Phủ

- Sân bay Mường Thanh và cứ điểm 206 năm xưa nằm ở vị trí trung tâm của tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ Hiện nay, sân bay được cải tạo, nâng cấp thành Cảng hàng không Điện Biên Phủ trong hệ thống đường bay nội địa của Hàng không Dân dụng Việt Nam

- Hầm Sở chỉ huy quân đội Pháp (tướng De Castries) Vị trí hầm, hình dáng, kích thước, cấu tạo của hầm chỉ huy vẫn nguyên như nó vốn có, nằm ở gần cầu Mường Thanh, ngay cạnh sân bay

- Sở chỉ huy chiến dịch của bộ đội Việt Nam, cách trung tâm Mường Thanh 30km, trong một khu rừng nguyên sinh thuộc địa phận xã Mường Phăng Tại đây có lán làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Tham mưu trưởng Hoàng Văn Thái, các

cố vấn, bộ phận giúp việc Gần đó, trên đỉnh núi Pú Huốt đặt đài quan sát của sở chỉ huy trong những ngày chiến dịch ác liệt mùa xuân năm 1954 Từ đài quan sát có thể nhìn rõ toàn cảnh trận địa dưới lòng chảo Mường Thanh bằng mắt thường

- Nghĩa trang liệt sỹ Quốc gia A1 có 644 mộ; nghĩa trang Quốc gia Độc Lập có 2.432 mộ; nghĩa trang Quốc gia Him Lam có 986 mộ; nghĩa trang Quốc tế Tông Khao

có 2.978 mộ liệt sỹ đã anh dũng hi sinh trong chiến dịch Điện Biên Phủ Đây là điểm đến tâm linh, quan trọng đối với khách du lịch khi đến với Điện Biên

- Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, được thiết kế theo hình chiếc mũ nan lưới - niềm kiêu hãnh, tự hào và là nét đẹp của Bộ đội Cụ Hồ chiến sỹ Điện Biên năm xưa Hiện nơi đây hiện lưu giữ rất nhiều hiện vật mô tả khái quát toàn bộ cuộc chiến đấu cực kỳ gian khổ của quân và dân Việt Nam để làm nên chiến thắng vang dội của dân tộc mùa xuân 1954

Hiện nay, quần thể di tích được giữ gìn, bảo quản nghiêm cẩn để các thế hệ người Việt Nam và bạn bè năm châu tận mắt chứng kiến những chứng tích lịch sử ghi đậm chiến công của dân tộc ta trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc ở thế kỷ XX

Có thể khẳng định, những tiềm năng về các di tích lịch sử gắn với những chiến công chói lọi của lịch sử dân tộc trên chính là tiền đề vô cùng quan trọng để Điện Biên thúc đẩy phát triển loại hình du lịch lịch văn hóa – lịch sử với các dạng sản phẩm về:

Du lịch tham quan nghiên cứu, tìm hiểu; Du lịch văn hóa lễ hội, sự kiện lịch sử; Du lịch thăm lại chiến trường xưa

1.2.2.2 Tiềm năng phát triển loại hình du lịch văn hóa cộng đồng các tộc người

Những bằng chứng vật thể và phi vật thể tại đây đã chứng minh một cách thuyết phục về bề dày lịch sử cư trú của cộng đồng cũng như chiều sâu văn hóa của các dân tộc ở Điện Biên Với sự hội tụ và sinh sống của 19 dân tộc anh em, dễ dàng nhận ra bức tranh văn hóa và con người Điện Biên được thể hiện sinh động Mỗi dân tộc đều

có những nét văn hóa đặc trưng riêng, gồm cả văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể,

có thể kể ra đây hai dân tộc tiêu biểu:

Dân tộc Thái với những thiết chế văn hóa xã hội truyền thống bản mường dựa trên lãnh thổ Dân tộc H'Mông với những thiết chế văn hóa dòng họ riêng của mình Ngoài ra, những đặc sắc về bức tranh muôn mầu về các dân tộc thiểu số khác ở Điện Biên còn được thêu dệt nên bởi đặc trưng vốn có của các dân tộc: Kháng, Mảng, Khơ

Mú, Hà Nhì, Giáy, La Hủ, Lự, Hoa, Tày, Nùng, Mường, Kinh, Dao Từ lâu, dấu ấn

về những ngôi nhà sàn duyên dáng chênh vênh bên sườn núi; khuôn mặt tươi trẻ trong sắc phục riêng của những cô gái Thái, H'Mông, Hà Nhì tình cảm lưu luyến khi tay nắm tay trong đêm hội vòng xòe, hương vị đậm đà của những chén rượu ngô Tất cả những yếu tố trên đã tạo nên sự độc đáo riêng hấp dẫn nhiều du khách phương xa khi

có dịp lên thăm Điện Biên

Hiện nay, nhiều bản văn hóa đã xây dựng hình thức du lịch du lịch cộng đồng tại bản như: Bản Mển, Bản Co Mỵ, Bản Khá, Noong Chứn, Bản Tà Lơi với các hình thức tham quan trải nghiệm, thưởng thức văn hóa ẩm thực, giao lưu văn hóa cộng đồng Hình thức tổ chức này đã được đông đảo du khách thập phương và du khách quốc tế thích thú

Có thể khẳng định, văn hóa các dân tộc ở Điện Biên thật sự là một bức tranh vô cùng đặc sắc Đây chính là tiềm năng to lớn trong việc khai thác phát triển du lịch nhân văn, văn hóa cộng đồng các tộc người rất hấp dẫn đối với du khách, nhất là du khách quốc tế

1.2.2.3 Tiềm năng phát triển loại hình du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng

Với đặc thù là tỉnh miền núi, Điện Biên có tiềm năng lớn về hệ sinh thái rừng, sông suối, hang động, hồ nước, nước khoáng nóng đó là các vùng sinh thái tự nhiên khá lớn

là tiềm năng để khai thác phát triển các sản phẩm du lịch tham quan nghiên cứu với các điểm cảnh quan, đa dạng sinh học, hang động ở các khu vực như Mường Phăng, Pá Thơm, khu bảo tồn thiên nhiên Mường Nhé, Thị xã Mường Lay, hồ thủy điện Sơn La, Pe Luông, đèo Pha Đin, động Pa Thơm, hang Thẩm Púa, động Xá Nhè Khai thác tiềm năng về du lịch nghỉ dưỡng, nghỉ cuối tuần, chữa bệnh: các khu tắm nước nóng U Va,

Pe Luông, hồ Pá Khoang, Bản Sáng Khai thác các tiềm năng về du lịch thể thao leo núi mạo hiểm kết hợp với các khu nghỉ dưỡng, khu tắm nước nóng

Có thể khẳng định, tiềm năng về phát triển du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng ở Điện Biên là rất lớn Nếu được khai thác một cách khoa học, có sự đầu tư tập trung thì nơi đây sẽ là điểm đến thú vị đối với nhiều khách du lịch trong và ngoài nước

1.2.2.4 Tiềm năng phát triển loại hình du lịch thương mại, công vụ

Với quan điểm: “Phát triển du lịch của tỉnh phải đặt trong mối quan hệ với du lịch các tỉnh lân cận trong vùng Trung du miền núi phía bắc, đặc biệt là với thủ đô Hà Nội và các tỉnh biên giới nước bạn để tạo thị trường khách ổn định, phù hợp với sản phẩm du lịch mà Điện Biên có thể phát triển Phát triển du lịch đồng bộ, toàn diện cả

du lịch văn hoá, sinh thái và nhiều loại hình du lịch khác để góp phần đa dạng hoá các sản phẩm du lịch” [3]

Điện Biên có tiềm năng và lợi thế để khai thác các sản phẩm du lịch dựa trên loại hình du lịch thương mại, công vụ Với các hình thức như việc tổ chức các hội nghị, hội họp của các cơ quan nhà nước, các tổ chức, doanh nghiệp bên cạnh đó việc

tổ chức các hội chợ đã thu hút đông đảo các đơn vị trong và ngoài nước đến giao thương trong đó có các tỉnh bắc Lào, Thái Lan, Trung Quốc

Việc khai thác du lịch từ những sự kiện đặc biệt như tổ chức các lễ hội cũng là một lợi thế không nhỏ đối với Điện Biên Tổ chức lễ hội truyền thống như: Lễ Hạn Khuống của người Thái; Lễ hội Đền Hoàng Công Chất; Lễ hội Mừng Măng mọc của các dân tộc Mảng, Kháng, Xinh Mun, La Hủ, Khơ Mú, Phù Lá có thể nói các lễ hội ngày càng được khôi phục và tổ chức phong phú, đa dạng Đặc biệt, từ năm 2014, Lễ hội Hoa Ban được tổ chức thường niên đã trở thành thương hiệu riêng, đặc sắc của tỉnh Điện Biên thu hút đông đảo khách du lịch thập phương

Ngoài ra, hằng năm vào các dịp lễ kỷ niệm, khách du lịch các nơi tới Điện Biên

có thể tham gia trực tiếp vào các sự kiện, các lễ kỷ niệm lớn của tỉnh như: Kỷ niệm Ngày giải phóng Điện Biên 7/5; kỷ niệm Ngày Thương binh – liệt sỹ 27/7 tại các nghĩa trang lớn; kỷ niệm tình hữu nghị Việt – Lào đây là dịp để Điện Biên thắt chặt hơn nữa tình cảm gắn bó giữa các dân tộc, khách du lịch trong và ngoài nước

1.2.3 Lễ hội của các dân tộc tỉnh Điện Biên

1.2.3.1 Khái quát lễ hội của các dân tộc tỉnh Điện Biên

Lễ hội dân gian các dân tộc tỉnh Điện Biên là những lễ hội được nảy sinh, lưu truyền trong dân gian, do đồng bào các dân tộc thiểu số tỉnh Điện Biên tự nguyện tổ

chức vào những thời điểm nhất định hàng năm hoặc theo định kỳ vài năm một lần.

Theo các tư liệu nghiên cứu, Điện Biên có khoảng 37 lễ hội còn lưu giữ, trong

đó có 22 lễ hội được tổ chức thường xuyên, đây là loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian độc đáo, có ý nghĩa quan trọng, không thể thiếu trong đời sống của đồng bào các dân tộc tỉnh Điện Biên Về tên gọi của lễ hội tỉnh Điện Biên được gọi theo tiếng dân tộc - chủ thể của di sản lễ hội đó, tên gọi thường phản ánh nội dung, mục đích, ý nghĩa của

lễ hoặc lễ hội như Xên bản (Cúng bản) của người Thái, Ua Nếnh (cúng bản) của người Mông, Sê Sừ Ba Hư Chà (Lễ mừng cơm mới) của người Si La, Uých bích giác (uống rượu măng) của người Khơ Mú…

Về loại hình, các lễ hội ở tỉnh Điện Biên chủ yếu thuộc lễ hội lịch sử như lễ hội đền Hoàng Công Chất và lễ hội truyền thống Lễ hội truyền thống lại chia thành các nhóm như: lễ hội gắn với tín ngưỡng tôn giáo (Lễ cúng bàn vương của người Dao, Gạ

Ma Thố (cúng gốc cây to) của người Si La, Lau Pỉnh Phù (Cúng rừng) của Phù Lá, lễ cúng bản của dân tộc Thái, Lào, Khơ Mú…; lễ hội gắn với lao động sản xuất: lễ cầu mùa (dân tộc Khơ Mú, Khơ Mú, Xạ Phang, Si La, Sán Chay), lễ cầu mưa (dân tộc Khơ

Mú, Thái), lễ mừng cơm mới (dân tộc Thái, Hà Nhì, Xinh Mun, Kháng); các lễ hội gắn với dòng tộc như Tù Su, Giù Su, Dù Tàu của người Mông; các lễ hội mang tính giải trí như Nọ Pay Chiều của người Mông, Kin Chiêng của người Thái…

Về quy mô, lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên chủ yếu có quy mô vừa và nhỏ, diễn ra trong không gian bản làng, dòng họ Mỗi bản làng tự tổ chức theo cách riêng, phù hợp với điều kiện của bản, dòng họ đó như cúng bản, Tù Su, cúng cầu mùa… Lễ hội đền Hoàng Công Chất là lễ hội duy nhất được tổ chức với quy mô lớn ở tỉnh Điện Biên, lễ hội nhằm tưởng nhớ công lao to lớn của Hoàng Công Chất - Người đã có công đoàn kết các dân tộc xuôi ngược đánh đuổi giặc Phẻ Một số lễ hội tổ chức với quy mô vừa như Xên bản của người Thái, lễ cầu mưa của dân tộc Khơ Mú, hội Gầu Tào của dân tộc Mông…) Đây là đều là những lễ hội được tổ chức tại bản, thu hút đông đảo bà con trong bản, dòng họ tham gia ví dụ như Lễ Xên bản là lễ hội dược duy trì phổ biến nhất, thường được tổ chức vào tháng 2, tháng 3 âm lịch hàng năm nhằm dâng lễ cho chủ đất, chủ nước cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, con người khỏe mạnh Các lễ hội tổ chức với quy mô nhỏ như lễ hội Tù Su, Giù Su, Xên Pang Ả… các

lễ này chủ yếu gắn với quy mô là dòng họ Con cháu của các dòng họ sinh sôi, phát

triển rồi di cư đi các vùng khác nhau sinh sống, cư trú nhưng đến dịp cúng dòng họ thì

họ tập trung về nhà trưởng họ để cùng nhau đóng góp, chuẩn bị các lễn vật dâng lên tổ tiên và cùng tham gia các hoạt động vui chơi, giải trí

Đến với lễ hội là đến với cội nguồn tâm linh, là nơi mà sức sống và tinh thần quả cảm của cộng đồng các dân tộc nơi đây được nuôi dưỡng và biểu đạt Tất cả tạo nên một rừng hoa rực rỡ sắc màu, đang cùng tỏa hương khoe sắc khắp đất trời Điện Biên – Tây Bắc

1.2.3.2 Vai trò, ý nghĩa của lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên

a) Lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên góp phần bình ổn tâm lí, đáp ứng nhu cầu vui chơi, giải trí của người dân

Có thể thấy, lễ hội là nơi đồng bào các dân tộc thiểu số gửi gắm ước mơ, khát vọng về một cuộc sống thái bình, thịnh trị và thể hiện tấm lòng tri ân: “Uống nước nhớ nguồn, đền ơn đáp nghĩa” Lễ hội là một trong những môi trường tồn tại, nuôi dưỡng, nơi thỏa mãn như cầu tín ngưỡng lành mạnh của người dân: các tín ngưỡng về thiên nhiên, phồn thực, tín ngưỡng vạn vật hữu linh… được biểu hiện thông qua các nghi lễ cầu cúng, hoạt động vui hội, trò chơi văn nghệ, ẩm thực…

b) Lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên là môi trường bảo tồn giáo dục, lưu truyền văn hóa truyền thống

Lễ hội là môi trường lưu giữ văn hóa truyền thống bởi đây là một hình thức sinh hoạt dân gian nguyên hợp, lễ hội truyền thống các dân tộc tỉnh Điện biên bao gồm nhiều thành phần khác nhau như tín ngưỡng, văn học dân gian (các truyền thuyết, truyện cổ), trang phục cổ truyền, ẩm thực dân tộc, văn nghệ dân gian, diễn xướng (dân

ca, dân vũ), trò chơi, tri thức dân gian… các thành phần này có mối quan hệ mật thiết, hữu cơ với nhau, cùng hỗ trợ nhau để tồn tại Lễ hội các dân tộc góp phần giáo dục lòng tự hào về văn hóa truyền thống các tộc người

c) Lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên tăng cường mối quan hệ đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng gia đình, bản làng, xã hội

Lễ hội truyền thống được hình thành trong quá trình lịch sử lâu dài và là phương tiện quan trọng để truyền tải các giá trị truyền thống đến thế hệ sau; là chất kết dính của các thế hệ, các cộng đồng dân cư; là cầu nối cho việc đối thoại thông tin, trân trọng các giá trị văn hóa Lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên là môi trường thuận lợi để

tăng cường, thắt chặt tình đoàn kết gắn bó giữa các dân tộc cũng như các thành viên trong gia đình và xã hội, góp phần quan trọng vào việc điều chỉnh, quản lí các quan hệ xã hội, các hành vi, các nguyên tắc đạo đức, quan hệ gia đình, làng bản

d) Lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên góp phần phát triển kinh tế văn hóa, du lịch; bảo vệ môi trường sinh thái, an ninh địa phương; xây dựng văn hóa các dân tộc Điện Biên tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc

Lễ hội các dân tộc thiểu số tỉnh Điện Biên là động lực, nền tảng để xây dựng một xã hội công bằng dân chủ Đồng thời, là cơ sở phương tiện để phát triển, sáng tạo nền văn hóa hiện đại hài hòa với môi trường tự nhiên, bảo vệ sinh thái, là tiềm năng phát triển du lịch văn hóa

Như vậy có thể thấy, với sự phát hiện của xã hội hiện nay, nhiều yếu tố văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một thì lễ hội các dân tộc tỉnh Điện Biên được xem là môi trường đã sinh ra, nuôi dưỡng và giữ gìn các phong tục tập quán đặc trưng Đặc biệt, các lễ hội là nền tảng, tiền đề tạo động lực để khai sinh các lễ hội mới, độc đáo, trọn vẹn hơn

1.3 Cây hoa Ban trong môi trường tự nhiên và văn hóa xã hội của người Thái ở Điện Biên

1.3.1 Đặc điểm sinh trưởng và phát triển của cây hoa Ban

Cây Ban Trắng có tên khoa học là Bauhinia variegata, là loại cây thân gỗ có thể cao đến hơn chục mét Cây hoa Ban thích hợp với mọi kiểu địa hình núi thấp, địa hình núi cao, địa hình bị chia cắt từ đơn giản đến phức tạp Loại đất phù hợp với cây hoa Ban là: Đất Feralit màu nâu đỏ, nâu vàng, xám nhạt phát triển trên đá mẹ Granit, Phiến thạch Mica và Phiến thạch sét với độ dầy tầng đất sâu trên 80cm; thành phần cơ giới thịt nhẹ; Độ PH trên dưới 6,0; Thực bì khu vực cây hoa Ban sống có trạng thái IA thực

bì chủ yếu là cỏ Lào, Lau lách, Chít sinh trưởng, phát triển trung bình

Khí hậu, thời tiết phù hợp với đặc điểm sinh trưởng của cây hoa Ban là vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, một năm có 2 mùa rõ rệt: mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 9, mùa này nóng, ẩm, mưa nhiều; mùa khô từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau, mùa này lạnh và khô hanh Nhiệt độ trung bình năm là 25oC (nhiệt độ cao nhất tuyệt đối là 38o C; nhiệt

độ thấp nhất tuyệt đối là 3o

C) Lượng mưa bình quân/năm từ 1600 - 2000mm (lượng mưa tháng cao nhất vào các tháng 7, 8, trung bình 400mm/tháng; lượng mưa tháng thấp

nhất vào các tháng 1, 12, lượng mưa từ 20 - 30 mm/tháng) Cây Ban chịu ảnh hưởng của gió mùa Tây Nam (gió Lào), khô và nóng vào các tháng 3,4,5 cũng trong thời gian này thường xuất hiện từ 2 - 3 trận giông kèm theo mưa đá

Cây hoa Ban mọc nhiều ở một số nơi như: Đèo Pha Đin, dẫy núi Pú Minh (xã

Pú Nhung – Tuần Giáo), đồi bản Chăn (Quài Nưa – Tuần Giáo), xã Keo Lôm (Điện Biên Đông), khu vực Thành phố Điện Biên Phủ và vùng lân cận…

Lá Ban rất xanh tốt, có hình móng chân bò Mùa xuân cây Ban đâm chồi nẩy lộc, nở hoa kết quả, mùa hè cây ban nhanh chóng hút khí ẩm của đất trời để xòe rộng cành, xanh thêm lá Vào cuối hè, lá Ban chuyển màu xanh sẫm hơn, sang thu lá ngả dần sang màu vàng úa rồi theo những trận gió heo may lá rụng rơi đầy gốc

Hoa Ban năm cánh, hình cánh bướm, màu trắng pha sắc tím Gọi là hoa Ban vì

nó có vị ngọt (trong tiếng Thái, “Ban” có nghĩa là “ngọt”, “hoa Ban” là “hoa ngọt”)

Vị ngọt này được các loại ong bướm rất ưa chuộng Hoa Ban có năm cánh, trong năm cánh này có một cánh chủ, người Thái gọi là “cánh chúa” Cánh chúa có cấu tạo hình dạng giống bốn các kia nhưng nếu nhìn kĩ ta sẽ nhận ra thấy sự khác biệt rõ rệt

Quả Ban giống như quả bồ kết, khi quả già khô, hạt được tách ra theo gió bay

xa, phát tán đi muôn nơi Hạt Ban đậu ở đâu có thể nẩy mầm đâm rễ phát triển tốt ở

đó Vì thế nên những người ở Điện Biên gọi cây Ban là loại cây tiên phong [14]

1.3.2 Vai trò của cây hoa Ban trong môi trường tự nhiên ở Điện Biên

Là tỉnh miền núi nên Điện Biên có tiềm năng lớn về rừng Toàn tỉnh có 350.854,79ha đất lâm nghiệp có rừng (chiếm 48,46% diện tích đất nông nghiệp của tỉnh) Trong đó: Rừng sản xuất chiếm 30,95%; rừng phòng hộ 55,31% và rừng đặc dụng chiếm 13,74% [3] Trong toàn bộ diện tích đó, rừng Ban có vai trò quan trọng trong việc tạo nên cảnh quan và có tác động mạnh mẽ đến các yếu tố khí hậu, đất đai, thành phần khí quyển trong vùng

Cây hoa Ban xanh quanh năm, những lớp lá của cây Ban như một bộ phận trong lá phổi siêu cấp của thiên nhiên Tây Bắc, nó góp phần làm sạch không khí và có ảnh hưởng lớn đến vòng tuần hoàn các-bon trong tự nhiên Các nhà khoa học đã khẳng định rằng: “Rừng Ban nói riêng cũng như các loại rừng khác nói chung được xem như nhà máy lọc bụi khổng lồ, trung bình mỗi năm 1 ha rừng có khả năng hút 36,4 tấn bụi

từ không khí [8]

Bên cạnh đó, rừng Ban có vai trò quan trọng trong việc tăng độ màu mỡ cho đất Những cây Ban đã tạo mùn cho đất: lá, hoa, quả ban rụng xuống đất, là cơ sở ban đầu hình thành lớp mùn trên mặt đất Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, cây Ban hút các chất khoáng từ trong lòng đất để nuôi cơ thể nhưng nó cũng không ngừng trả lại chất cho đất dưới các hợp chất hữu cơ Các chất này qua quá trình phân hủy (khoáng hóa) đã tạo lại độ phì nhiều cho đất Quá trình này tạo điều kiện khép kín vòng tuần hoàn chất định dưỡng khoáng cho đất

Việc trồng cây hoa Ban tại các điểm di tích lịch sử, một số tuyến đường tại thành phố Điện Biên Phủ và các địa phương trong tỉnh góp phần tạo hệ thống cây xanh làm cho môi trường sinh thái xanh, sạch, đẹp Đặc biệt là quần thể cây hoa Ban tạo điểm nhấn, gây ấn tương sâu sắc cho du khách trong nước và quốc tế về mảnh đất lịch

sử Điện Biên Phủ trong các dịp lễ hội

1.3.3 Hoa Ban trong đời sống văn hóa xã hội của người Thái ở Điện Biên

1.3.3.1 Hoa Ban trong đời sống sinh hoạt của người Thái ở Điện Biên

Bên cạnh vai trò vô cùng quan trọng đối với môi trường tự nhiên, cây hoa Ban còn có ý nghĩa, vai trò vô cùng đặc biệt trong sinh hoạt của người Thái ở Điện Biên

Từ hoa, lá, vỏ, rễ, thân cây Ban… tất cả đều có rất nhiều ích lợi với đời sống hàng ngày của người Thái

Hoa, lá non, quả Ban già có thể chế biến thành món ăn vừa ngon vừa bổ, vừa có lợi cho sức khỏe lại vừa có thể chữa trị một số bệnh, đặc biệt là bệnh đường ruột… Vỏ Ban giã nhỏ vắt lấy nước đem nhuộm vải màu hồng rất đẹp, thân cây Ban có thể dùng vào rất nhiều việc phục vụ cuộc sống Vì Trọng Liên đã viết: “Vỏ cây hoa Ban để nhuộm màu hồng tươi, lá Ban non làm rau ăn, quả già có hạt hình cúc áo màu vàng rang ăn đượm vị lạc…”[11]

Trong quan niệm của người Thái, hoa Ban tượng trưng cho mơ ước hạnh phúc, khát vọng yêu thương, ước mơ trường thọ của thiên nhiên, hoa Ban còn là hoa của chàng rể hoa, của lòng biết ơn, đạo hiếu thảo, hoa của vẻ đẹp nhân nghĩa, bất khuất, kiên cường, giàu lòng thủy chung… Vì thế trong đời sống tinh thần của người Thái, hoa Ban có vai trò thật đặc biệt, nó có mặt trong rất nhiều phong tục, tập quán, lễ hội của người Thái: “Hội hái hoa Ban”, “Hội xòe xuân”, “Lễ uống rượu măng”, “Cúng

bản, cúng mường”, “Cúng giổ tổ liên đầu năm”… Trong những lễ hội này, người Thái

thường dùng hoa Ban làm lễ vật dâng cúng để bày tỏ khát vọng sống, khát vọng lứa đôi, tấm lòng kính yêu, biết ơn chân thành với tổ tiên, với các thế lực siêu nhiên

Từ lâu, hoa Ban đã là một hiện tượng tự nhiên và thân thuộc trong thiên nhiên Tây bắc Mùa Ban nở rộ các cụ già người Thái thường có tập quán nhìn Ban nở để dự đoán thời tiết mùa màng trong năm Họ quan niệm rằng, năm nào vào đúng tuần cữ hoa Ban nở rộ đều một lượt ngan ngát cả rừng, cả suối là năm ấy mưa không dai quá, nắng không dữ quá, người ta không lo nhiều về lũ lụt, hạn hán chỉ cần tăng sức cần cù

là mùa Ban nở rộ sẽ gọi về một mùa lúa chín bội thu

Trong văn hóa hái lượm rau rừng của người Thái, hoa Ban và lá non cũng đóng một vai trò đáng kể Thảm thực vật ở Tây Bắc nói chung, Điện Biên nói riêng vô cùng phong phú và giàu có (lá, rễ, cù, quả, vỏ, măng, hoa, dong, rêu, chồi non, lộc, búp, ngọn, nấm, mộc, nhĩ…), hoa Ban và lá Ban non, chỉ là một trong nhiều loại thức ăn thực vật này Với số lượng nhiều, chủng loại phong phú như vậy hoa ban cùng với các loại thức ăn thực vật trên đã tạo ra và giữ lại lâu dài cho người Thái và bà con các dân tộc Tây Bắc nét văn hóa hái lượm rau rừng Trong các bữa ăn hàng ngày, người Thái thường sử dụng các loại rau đã hái lượm được ở rừng Việc trồng rau ở vườn nhà của người Thái kém phát triển, họ chỉ trồng hành, rau thơm trong vườn và với diện tích nhỏ hẹp hoặc trồng trên các máng đất đặt trên sàn nhà

1.3.3.2 Hoa Ban trong đời sống tâm linh người Thái ở Điện Biên

Từ lâu, hoa Ban được xem là loài hoa biểu trưng và gắn liền với đời sống vật chất cũng như văn hóa tâm linh của đồng bào dân tộc Thái Mỗi dịp xuân về, khi hoa Ban nở trắng núi rừng Tây Bắc, trai – gái trong những bản mường lại rủ nhau họp mặt

ca hát nhảy múa mừng mùa hoa Ban và bày tỏ tình yêu đôi lứa với ước mơ, hi vọng sẽ

có được một tình yêu thủy chung son sắc Và tình yêu cũng chính là yếu tố đầu tiên quyết định việc giải mã các vấn đề liên quan đến lịch sử, phong tục, sinh hoạt tín ngưỡng, hay các điệu múa, bài hát, lễ hội gắn với hoa Ban trong truyền thuyết của một dân tộc có truyền thống cư ngụ lâu đời ở khu vực Tây bắc

Tuy nhiên, hiện nay chưa có một nghiên cứu chính thức nào về đời sống, văn hóa tâm linh, tín ngưỡng của đồng bào dân tộc Thái gắn với hoa Ban, tất cả mới chỉ dừng ở góc độ ghi chép, sưu tầm, thậm chí có rất nhiều thông tin không trùng khớp, dị bản Để tìm hiểu thực tế về hoa Ban trong đời sống tâm linh của người Thái, tôi có

dịp đến thăm nhà nghệ nhân ưu tú Mào Ết, ông hiện là Phó Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Thành phố Điện Biên Phủ Câu chuyện ngày đầu xuân không thể thiếu chén rượu cẩm và khi men rượu thấm dần, nghệ nhân ưu tú Mào Ết như trút hết những hiểu biết của mình về hoa Ban - loài hoa gắn liền với đời sống vật chất cũng như văn hóa tâm linh của đồng bào dân tộc Thái mà ông là một đại diện tiêu biểu

Yếu tố tâm linh của hoa Ban trong đời sống của người Thái thể hiện trong cách chế biến món ăn từ hoa Ban: vị ngọt xen lẫn vị chát, có tính âm - dương hài hòa, và là kết tinh của tình yêu đôi lứa do đó người dân tộc Thái quan niệm những món ăn chế biến từ hoa Ban là mạch nguồn nuôi dưỡng sẽ giúp cho nòi giống của người Thái sinh sôi, phát triển và cũng mong cho tình yêu sau này của con cháu họ được bền chặt, không bị ngăn cản, gặp trắc trở và đôi lứa yêu nhau sẽ được ở bên nhau

Tuy nhiên, chưa có một nghiên cứu nào nói đến rễ của cây hoa Ban có tác dụng như thế nào, lý giải về điều này, nghệ nhân ưu tú Mào Ết chia sẻ thêm rằng: “Khi người đồng bào dân tộc Thái phát nương làm rẫy họ tuyệt đối tránh động vào rễ loài cây này, khi

sử dụng trong ẩm thực cũng không động đến bộ rễ bởi cây ban có sức sống tiềm tàng, mãnh liệt, dù là trên đất dốc, đất cằn hay đồi trọc ban vẫn có thể vươn mình sinh sôi vì thế nếu có cháy rừng xảy ra, chỉ cần là bộ rễ còn thì đến mùa xuân núi rừng lại có thể trắng muốt một màu hoa Ban” là vì lý do như vậy

Trước kia, người Thái thường có tục thờ cúng hoa Ban vào mỗi dịp xuân về, bởi họ cho rằng thưởng thức hoa Ban sẽ được hưởng lộc có thể sống hạnh phúc bên người mình yêu, hay mùa xuân có thể tìm được bạn tình, bạn tri kỷ, tuy nhiên sau đó phong tục này dần bị mai một, thay vào đó, giờ đây khi hoa Ban nở trắng, trai – gái trong những bản mường lại rủ nhau đi hái hoa Ban hay họp mặt ca hát nhảy múa mừng mùa hoa Ban và cũng là để bày tỏ tình cảm của mình với ước mơ, hi vọng sẽ có được một tình yêu đôi lứa thủy chung son sắc như nàng Ban và chàng Khum khi xưa Đây

cũng là một trong những yếu tố khi góp phần khai sinh lễ hội hoa Ban hiện đại

1.3.3.3 Hoa Ban trong văn hóa ẩm thực của người Thái ở Điện Biên

Trong văn hóa ẩm thực của người dân tộc Thái ở Điện Biên, các món ăn được chế biến từ hoa Ban đóng một vai trò đáng kể Nó là một trong những loại thức ăn thực vật tương đối đặc biệt trong thị hiếu ẩm thực của người dân nơi đây, bởi hoa Ban chỉ

nở duy nhất một lần trong năm vào mùa xuân, các mùa khác khó có thể tìm được món

ăn này (trừ một số vùng có nhiều hoa ban người dân hái về làm khô cất đi để ăn dần)

Người Thái thường sử dụng hoa và lá Ban để làm các món ăn như: hoa Ban hầm móng giò, hoa Ban xào thịt lợn rừng, hoa Ban đồ, hoa Ban nộm vừng, canh hoa Ban, đồ xôi hoa Ban, lá Ban non làm đồ chấm “chéo cá” (chéo pa) các món ăn này đều rất ngon, thú vị và dễ ăn, ở từng món có vị riêng rất khác nhau Chẳng hạn: Món hoa Ban hầm chân giò thì có vị hơi chát, hơn ngọt, rất bùi của hoa Ban dung hòa với vị béo ngậy của thịt chân giò khiến bát canh hầm này ăn không bị ngấy, nước canh ngọt đậm đà lại dễ ăn, trông lại rất đẹp mắt, hấp dẫn đến độ “me nai cai nả lưng tuộng” (được ăn thứ ấy, mẹ vợ qua trước mắt cũng quên cả chào – Phương ngôn Thái)

Các món nộm hoa Ban thì vô cùng độc đáo Vào giữa mùa xuân mà được ăn món nộm hoa Ban vừa ngọt, vừa chua lại vừa bùi và thơm dịu mát thì thật thú vị, nhất

là đối với những người uống được rượu thì đây là món khoái khẩu đối với họ Chẳng thế mà các cô gái Thái thường dùng món nộm này để bày tỏ tình cảm với người mình yêu và các chàng trai dù có đi xa đến đâu cũng vẫn nhớ về họ, nhớ về món ăn độc đáo

và thắm đượm tình nghĩa

Bên cạnh món nộm hoa Ban thì món hoa Ban đồ là món ăn thông dụng thường thấy trong gia đình người Thái Món này rất hợp với nước chấm được chế biến từ quả nhót chín (mùa ban nở rộ cũng chính là mùa nhót chín) Người Thái thường hái quả nhót về giã lấy nước trộn với một chút muối, ớt, mì chính, tỏi để làm thành thứ nước chấm, để chấm hoa Ban đồ thì độ ngon của món này sẽ tăng lên rất nhiều lần

Lá Ban non có vị chát nên muốn ăn món lá Ban non đồ cho thật ngon thì phải chấm món này với “chéo pa” - một thứ nước chấm rất đặc biệt của người Thái Các món

ăn được chế biến từ hoa và lá Ban không chỉ là những món ăn ngon mà nó còn có tác dụng điều trị một số bệnh, như bệnh đường ruột, giải nhiệt cơ thể Phần rễ của cây Ban

đỏ là một trong những vị thuốc mà người Thái dùng để chữa bệnh về gan, bệnh dạ dày

Tìm hiểu văn hóa ẩm thực với các món ăn chế biến từ cây hoa Ban sẽ thấy rõ hơn cái độc đáo, cái tinh xảo, cái tao nhã trong “nghệ thuật ẩm thực” của người Thái Đồng thời ta cũng thấy rõ vai trò của cây Ban trong sinh hoạt, tập quán, tín ngưỡng cũng như những kinh nghiệm dân gian trong việc chăm sóc và bảo vệ sức khỏe thông qua ăn uống

1.3.3.4 Hoa Ban trong đời sống Văn học - Nghệ thuật

a) Hình ảnh hoa Ban trong văn học dân gian của người Thái ở Điện Biên

Khi nghiên cứu về văn học dân gian của người Thái ở Tây Bắc người ta sẽ dễ dàng nhận thấy hình ảnh hoa Ban xuất hiện ở hầu hết các thể loại như truyện thơ, văn vần, ca dao, dân ca, tục ngữ, câu đố… Hoa Ban nổi lên như một hình tượng đặc biệt, một phương tiện hữu hiệu để tác giả dân gian thể hiện chủ đề tác phẩm cũng như tư tưởng, tình cảm của mình

Cây Ban rất gần gũi với đời sống của dân tộc Thái nên hình tượng hoa Ban là một trong số những hình tượng quen thuộc trong mảng văn vần dân gian Thái, đặc biệt

ở thể loại dân ca giao duyên thì chẳng có mấy bài không có hoa ban Có những bài, hình tượng hoa Ban chỉ được nói tới một vài câu, nhưng cũng có khi nó là hình tượng chủ đạo bộc lộ chủ đề của tác phẩm Các tác giả dân gian thường lấy hoa Ban là thước

đo, là chuẩn mực để đánh giá đạo đức, tư tưởng, tình cảm của con người và dù ở đâu, trong các tác phẩm nào nó cũng thể hiện lên với vẻ đẹp sự kiêu sa, rất hiện thực và lãng mạn như chính nó trong thiên nhiên, trong cuộc sống của con người

Tìm hiểu hình tượng hoa Ban trong văn bản dân gian Thái, trước tiên ta thấy nó tượng trưng cho vẻ đẹp của mùa xuân Tây Bắc Vào xuân, đất trời Tây Bắc như bừng sáng lên bởi muôn hoa đưa hương khoe sắc nhưng tiêu biểu nhất vẫn là hoa Ban trải trên khắp núi rừng trùng điệp: “Ánh nắng xuân hút lấy màu hoa rồi chiếu vào mọi vật, đem chất nồng ấy xoa lên đôi má của các em bé, các cô gái, chan hòa trên mái khăn, chân váy, tay áo… làm cho đến cả bầu trời xanh thẳm kia cũng phơn phớt màu hoa”[22]

“…Kèm noong trăn păn bók ban

Đón lành pan bók mạ Chaư noong ban pan ỏi

Nả lón trọi kinh chum đang hướng ”

( Má em yêu trắng hồng như hoa ban

Má em yêu thắm màn hoa mạ

Má thắm hồng lòng em không ngả

Má trắng trong lòng em không nghiêng….)

(Dân ca Thái Tây Bắc)

Ngày xuân, bản làng người Thái ở Điện Biên tưng bừng ca múa vào hội Hoa Ban nở trắng như chất men say khơi dậy nhiệt tình ngày hội, làm trào dâng cảm xúc trong lòng mỗi người, khiến họ thêm yêu cuộc sống, yêu quê hương hơn bao giờ hết:

“…Muôn dơ! Kẻ sủa pộp ban máy Tháy sửa pộp ban khay

Va bốn hứ: Ban máy ban chí phông Chí xia chua bosk ban

Chí xia pan hạn lửa Chí xia nả máy mom kinh trum khao phóng ”

( Ta hãy vui khi mùa ban nở

Ta mừng hãy mừng khi ban nở rộ Chốc lát ban nở trên núi sẽ rụng Ban rộ trên rừng sẽ tàn )

Có thể chỉ ra nhiều hơn nữa các tác phẩm văn học dân gian viết về hoa Ban Các thể loại thơ, ca dao, dân ca, tục ngữ, câu đố được các tác giả tập hợp và thể hiện,

có thể kể đến như: Hoàng Tam Khọi, Tục ngữ dân tộc Thái Điện Biên; Bùi Huy Mai

Có thể thấy, hình tượng hoa Ban đã làm phong phú, làm giàu thêm vốn tri thức văn hóa dân gian và giúp cho con người ta thêm gắn bó với nhau và yêu quê hương, yêu đất nước tha thiết hơn Phải chăng, ở trong cuộc sống cũng như trong văn học, hoa Ban luôn là chất men nồng góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của con người, tạo nên giá trị nhân văn cho tác phẩm văn học

b) Hình ảnh hoa Ban trong sáng tác văn học nghệ thuật hiện đại

Vẫn biết rằng, việc tìm hiểu hoa Ban trong các sáng tác nghệ thuật hiện đại chỉ

là nhận xét sơ lược nhằm so sánh để nhấn mạnh giá trị văn hóa từ hoa Ban và làm sáng

tỏ sự phát triển của hình tượng hoa Ban từ sáng tác nghệ thuật truyền thống đến các sáng tác văn học nghệ thuật hiện đại Hoa Ban là một hình tượng đặc biệt đã được các văn nghệ sĩ thời hiện đại kế thừa và phát triển hình tượng này một cách phong phú, đa dạng hơn, hiện đại hơn Có thể điểm ra đây một vài điểm nhấn:

Hình ảnh hoa Ban trong văn xuôi hiện đại, nổi bật có bút ký “Góc khuất rừng

Ban” [4] của Nguyễn Quang Hà Tác giả đã viết về hoa Ban và con người Điên Biên với

những cảm xúc sâu sắc trong đó nhiều đoạn miêu tả về hoa Ban thật độc đáo, giàu hình

ảnh và giá trị biểu cảm “Hoa trắng như cả một bày bướm đông đúc đậu tràn trên tất cả các nhành cây rung rinh trong gió”; “Thủ phủ của hoa Ban đúng phải là trên đỉnh đèo Pha Đin Từ đỉnh cao của đèo mà tụt xuống dốc phía Tuần Giáo 3km thì đúng là hoa Ban trắng rừng”

Bên cạnh “Góc khuất rừng Ban” của Nguyễn Quang Hà ta còn phải kể đến truyện

ngắn “Hoa Ban” [23] của Vũ Xuân Định Khác với Nguyễn Quang Hà, Vũ Xuân Định

không đi vào miêu tả đặc điểm hình dáng, màu sắc của hoa ban mà tác giả đã mượn ý nghĩa của hoa ban để nói về vẻ đẹp trong tính cách, tâm hồn của người con gái Thái

Truyện ngắn “Mùa Ban – mùa kỷ niệm” [24] của Trần Thị Hương là một trong những truyện nhẹ nhàng “Vài cảnh Ban nở muộn lác lác rơi xuống nền cỏ mịn” đã dấy lên trong lòng Thảo Ly (nhân vật trong truyện) một kỷ niệm về tình yêu khó phai

mờ Những cảm xúc tình yêu thuở ban đầu của cô gái mới tốt nghiệp phổ thông trung học này được tác giả Trần Thị Hương miêu tả thật nhẹ nhàng, trong trắng tinh khiết như cánh hoa ban trắng vừa mới nở

Trần Lê Vân trong bút ký “Sông núi Điện Biên”[26] đã viết về núi rừng Điện Biên giàu có, tươi đẹp với nhiều nông sản quý hiếm Đặc biệt rừng Điện Biên có nhiều cây hoa ban “Cây hoa Ban gần như đã trở thành biểu trưng của vẻ đẹp núi rùng Tây Bắc Ở Điện Biên núi tập trung bao quanh cánh đồng Vào mùa xuân hoa ban nở rộ ken dày trên vách núi tưởng ai đặt vòng hoa ban lên đầu cô gái Mường Thanh ”

Tản văn “Ban nở rồi, lên Tây bắc đi em”[12] của Nguyễn Đức Lợi khiến ta không khỏi xao xuyến, nhà văn trải lòng “Hoa ban là thế Người Tây Bắc là thế Lên Tây Bắc đi em, nếu không vì người thì cũng vì cảnh Chúng mình chẳng bốc cháy khi ngắm hoa ban nở thì cũng một lần, em thấy lòng mình xao xuyến trước một loài hoa bình dị và chất phác như cuộc sống sơn cước ngàn đời; mà mỗi bông chính là một cô gái Thái Lên Tây Bắc cho hoa ban mãi trắng muốt như mây và trắng muốt như da…Ban nở rồi, lên Tây Bắc đi em!”

Ở mảng thơ hiện đại, hình tượng hoa Ban lại càng trở nên phong phú hơn bao giờ hết, mỗi bài thơ thể hiện một trạng thái, cảm xúc khác nhau về hoa Ban Bài thơ

“Trong cõi hoa Ban” của Du An là sự bắt gặp tình cờ, những chùm ban trắng “Đan

nhau trên nóc xe” đã là cảm hứng dạt dào của tác giả, khi qua đèo Pha Đin

“Bất chợt một trời ban trắng

Ô hay đèo Pha Đin Con đường như trẻ em trốn tìm sốt ruột Chiếc xe cứ tròn trong cõi hoa ban”

Bài thơ “Em gái rừng Ban” của Lâm Hảo là cảm xúc đắm say dạt dào của

“anh” (một du khách) Trong buổi chiều vắng sánh bước cùng “em” (cô gái Thái) giữa rừng hoa ban nở trắng ngần:

“Anh đến Điện Biên giữa mùa xuân Hoa ban nở rộ trắng trên đường Gặp em gái Thái trong chiều vắng Mái đầu gái trắng những nhành ban

Nhìn chung, hình ảnh hoa Ban trong văn xuôi và thơ hiện đại có rất nhiều tác giả quan tâm khai thác để nhào nặn nên những “đứa con” tinh thần góp phần đưa hình ảnh hoa Ban trở nên đượm màu khoe sắc trong văn học Điện Biên và nước nhà

c) Hình ảnh hoa Ban trong hội họa và nhiếp ảnh và truyền thông

Qua thực tế tìm hiểu, trong lĩnh vực nhiếp ảnh và hội họa, các nghệ sĩ cũng dành tình cảm ưu đãi của mình với hoa Ban Nếu để ý các số Tạp chí, báo chí của tỉnh Điện Biên ta sẽ thấy một điều vô cùng quen thuộc, là gần như số nào cũng có bài viết hoặc hình ảnh liên quan đến hoa Ban Vẻ đẹp của hoa Ban trong nhiếp ảnh và hội họa được thể hiện trên nhiều góc độ, khía cạnh, chất liệu, ý tưởng sáng tạo, cách biểu hiện theo các chủ đề riêng, tất cả đều vô cùng phong phú và độc đáo

Những năm gần đây, khi hoa Ban đã trở thành lễ hội thường niên thì một loại hình chuyển tải hình ảnh hoa Ban sống động, đa dạng, độc đáo và hết sức nhanh chóng

đó là các phương tiện truyền thông Nhiều phóng sự, video, MV, Trayle về hoa Ban được thực hiện nhằm quảng bá hình ảnh hoa Ban Điện Biên đến với bạn bè trong và ngoài nước Hiện các nguồn tư liệu này đang được Đài Phát thanh – Truyền hình Điện Biên lưu trữ, nhiều video đã được đăng tải trên các trang mạng chính thống, các trang mạng xã hội và được chia sẻ nhanh chóng với cộng đồng xã hội và khách du lịch trong

và ngoài nước

Tựu chung lại, có thể thấy hình ảnh hoa Ban như một dòng nhựa tinh khiết thấm sâu vào văn học, hội họa, âm nhạc, truyền thông… từ truyền thống đến hiện đại

của nhân dân và các văn nghệ sĩ ở Điện Biên Có thể nói hoa Ban là nền tảng tinh thần của núi rừng Tây Bắc, là bản sắc văn hóa nổi trội của bà con dân tộc Điện Biên Vì thế, một nhà nghiên cứu văn hóa dân gian đã nói rằng: “Từ hoa ban có thể tàm tạm vạch ra một vùng đất văn hóa Tây Bắc”[23]

1.3.4 Thực trạng bảo tồn cây hoa Ban ở Điện Biên hiện nay

Hiện nay, Đảng bộ, các cấp chính quyền và nhân dân Điện Biên đã có những nhận thức đúng đắn về vai trò của hoa Ban trong việc phát triển kinh tế, văn hóa, du lịch của tỉnh nhà Từ đó, đã và đang đề ra những phương hướng, biện pháp nhằm ngăn chặn, chặn đứng tình trạng phá hoại rừng Ban, đồng thời trồng mới thêm cây Ban

Việc trồng cây hoa Ban tại các điểm di tích lịch sử, một số tuyến đường đô thị thành phố Điện Biên Phủ và các huyện, nhằm tạo hệ thống cây xanh làm cho môi trường sinh thái xanh, sạch, đẹp; đặc biệt là quần thể cây hoa Ban Trắng, tạo điểm nhấn, gây ấn tương sâu sắc cho du khách trong nước và quốc tế về mảnh đất lịch sử Điện Biên Phủ trong các dịp lễ hội Ủy ban Nhân dân tỉnh Điện Biên đã ban hành Công văn số 779/UBND-VX ngày 03 tháng 6 năm 2009, về việc “Trồng cây Hoa Ban trong khu vực di tích lịch sử và các tuyến đường đô thị” những chủ trương, chính sách trên đã và đang được thực hiện một cách cụ thể

Tại các điểm di tích lịch sử: Tổng diện tích trồng là 11,73 ha; số lượng cây trồng tương ứng là 5.552 cây Trong đó: Đồi Him Lam: Diện tích trồng là 2,1 ha; số lượng cây trồng là 1.050 cây Đồi Độc Lập: Diện tích trồng là 2,5 ha; số lượng cây trồng là 1.250 cây Đồi D1: Diện tích trồng là 3,63 ha; số lượng cây trồng là 1.814 cây Hầm Đờ-Cát-Tơ-Ri: Diện tích trồng là 2,6 ha; số lượng cây trồng là 1.038 cây Đồi A1: Diện tích trồng là 0,5 ha; số lượng cây trồng là 200 cây Đền Hoàng Công Chất: Diện tích trồng là 0,1 ha; số lượng cây trồng là 50 cây Cửa khẩu Huổi Puốc: Diện tích trồng là 0,1 ha; số lượng cây trồng là 50 cây Cửa khẩu Tây Trang: Diện tích trồng là 0,2 ha; số lượng cây trồng là 100 cây

Tại các tuyến đường đô thị trong thành phố Điện Biên Phủ và huyện Điện Biên, bao gồm: đường Cảnh Quang - Nà Nhạn, đường Trần Đăng Ninh, đường Nguyễn Hữu Thọ, đường 7/5 từ Sở Công Thương đến ngã ba đường lên tượng đài Tổng chiều dài

là 4.500m; tổng số cây trồng tương ứng là 528 cây Trong đó: Đường Cảnh Quang -

Nà Nhạn, chiều dài 1.800m; số lượng cây trồng là 274 cây Đường Trần Đăng Ninh,

chiều dài 600m; số lượng cây trồng là 52 cây Đường Nguyễn Hữu Thọ, chiều dài 1.900m; số lượng cây trồng là 164 cây Đường 7/5 từ Sở Công Thương đến ngã ba đường lên tượng đài có chiều dài 200m; số lượng cây trồng là 25 cây Đường vào nhà khách Tỉnh uỷ, chiều dài > 100 m, 13 cây Bên cạnh đó, ở những địa phương có rừng Ban, chính quyền và nhân dân bà con các dân tộc đã có ý thức bảo vệ thiết thực

Tuy nhiên, để khẳng định và phát huy giá trị hoa Ban là biểu trưng của Điện Biên thì chính quyền các cấp cần quan tâm hơn nữa đến việc trồng mới, trồng bổ sung

và chăm sóc thường xuyên đối với hệ thống cây Ban trong khu vực toàn tỉnh, đặc biệt

là khu vực thành phố, trung tâm các huyện, các tuyến đường

Thiết nghĩ, cần đẩy mạnh việc trồng và chăm sóc cây Ban nhằm phát huy giá trị

du lịch nhằm tạo bước phát triển mới, góp phần khẳng định giá trị của Lễ hội Hoa Ban

và biểu trưng tự nhiên của Điện Biên – Tây bắc trong tương lai

Tiểu kết chương 1

1 Lễ hội là hình thức sinh hoạt văn hoá không thể thiếu trong đời sống của các dân tộc trên thế giới cũng như ở Việt Nam Việc khai thác các yếu tố truyền thống và hiện đại của lễ hội để phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa du lịch có ý nghĩa đặc biệt đối với cộng đồng các dân tộc cũng như ở nhiều địa phương hiện nay

2 Điện Biên là tỉnh miền núi biên giới tây bắc tổ quốc, có nhiều lợi thế phát triển du lịch Với những tiềm năng lớn có thể khai thác phát triển đa dạng các loại hình

du lịch: văn hóa – lịch sử, du lịch văn hóa các tộc người, du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, thương mại, công vụ Đặc biệt, Điện Biên có tiềm năng to lớn về văn hóa lễ hội của các dân tộc thiểu số Đây là một bức tranh muôn màu tạo nên nét đặc sắc về văn hóa truyền thống cộng đồng khắc trạm về đất và người Điện Biên

3 Hoa Ban – một biểu tượng thẩm mỹ tự nhiên của Tây bắc đã đi vào đời sống sinh hoạt, đời sống tâm linh, văn hóa nghệ thuật, thi ca nhạc họa như một dòng chảy tự nhiên tinh khiết của đất và người Điện Biên Với mục đích tôn vinh vẻ đẹp, ý nghĩa và giá trị của hoa Ban, tỉnh Điện Biên đã triển khai việc trồng mới, trồng bổ sung và chăm sóc cây hoa Ban trong khu vực toàn tỉnh Từ đó góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc, bảo vệ môi trường sinh thái, góp phần phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh Điện Biên

Chương 2

LỄ HỘI HOA BAN Ở ĐIỆN BIÊN

TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI

2.1 Lễ hội Hoa Ban truyền thống

2.1.1 Nguồn gốc Lễ hội Hoa Ban

Hằng năm, cứ mỗi dịp mùa xuân đến, cũng là lúc con người nơi đây rộn ràng bước vào mùa lễ hội, mùa của đất trời giao hòa, cỏ cây nảy lộc, con người tìm đến với nhau trong tiếng khèn, tiếng sáo, điệu xòe mê mẩn của các chàng trai, cô gái miền sơn cước Bức tranh văn hóa và con người Điện Biên được thể hiện một cách sinh động nhất Hoa Ban chính là biểu tượng thiêng, xuyên suốt trong cả mùa lễ hội từ quá khứ đến hiện tại cùng đất và người nơi đây

Qua nghiên cứu và tìm hiểu, sự tích Lễ hội Hoa Ban gắn liền với truyền thuyết

về câu chuyện tình yêu mãnh liệt nhưng cũng đầy nước mắt giữa nàng Ban và chàng Khum của dân tộc Thái

Chuyện kể rằng, ngày xưa vùng Tây Bắc có một cô gái tên Ban, xinh đẹp, nết

na và có giọng hát mê đắm lòng người Nhiều trai bản ngấp nghé nhưng trái tim nàng

đã trao gửi cho chàng Khun, giỏi săn bắn và làm nương Nhưng cha Nàng Ban chê chàng Khum nghèo nên đã gả cô cho con trai Tạo Mường vừa gù vừa lười biếng Thấy cha cùng nhà Tạo Mường bàn chuyện cưới hỏi, nàng Ban chạy tìm người yêu cầu cứu Đúng lúc chàng Khum đi xa Tuyệt vọng, nàng Ban bèn buộc chiếc khăn piêu của mình vào cầu thang nhà Khum rồi vượt núi, vượt đèo tìm chàng Cuối cùng, kiệt sức, nàng gục xuống chết trên núi Nơi đó sau này mọc lên một loài cây ra hoa trắng muốt vào mùa xuân Dân các bản mường liền gọi là cây Ban và coi hoa của cây đó là loài hoa tượng trưng cho hoa tình yêu chung thuỷ Còn chàng Khum trở về thấy nàng đã bỏ

đi, bèn theo tìm Cuối cùng, chàng cũng kiệt sức mà chết, hoá thành con chim sống lẻ loi cất tiếng hót gọi bạn tình da diết bên cạnh cây hoa Ban [6]

Từ đó mỗi khi xuân về, khi hoa Ban nở trắng núi rừng, trai gái vùng Tây Bắc lại

rủ nhau vào rừng Ban ca hát, múa xoè và bày tỏ tình yêu đôi lứa tất cả tạo nên một khung cảnh rực rỡ sắc màu, tỏa hương khắp đất trời Điện Biên – Tây Bắc tạo thành những ngày hội – gọi là Hoa Ban

Trên các cứ liệu khác cũng cho thấy, từ xưa hội Hoa Ban còn thể hiện nét văn hóa tâm linh trong đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Thái Yếu tố tâm linh tạo

nên lễ hội và là một phần không thể thiếu trong các lễ hội hoa Ban xưa đó là tâm nguyện thỉnh bái “Then” – vị thần tối cao trong hàng ngũ thánh thần theo quan niệm của người Thái; thỉnh bái “nàng Ban” – một nữ nhân vật huyền thoại biểu thị cho sự trinh trắng của người thiếu nữ Thái và tình yêu đôi lứa thuỷ chung Thỉnh bái ma trời,

ma mường, ma núi, ma sông… phù hộ cho mưa thuận gió hoà, mùa màng tươi tốt, vạn vật đơm hoa, kết trái, cho lứa đôi hạnh phúc và phù hộ cho cuộc sống của dân bản luôn đầm ấm, yên vui

2.1.2 Hoa Ban trong lễ hội của người Thái ở Điện Biên

2.1.2.1 Lễ hội hái hoa Ban

Theo tìm hiểu thì lễ hội hái hoa Ban xưa được mô tả chân thực, tự nhiên: Trong phần lễ, thanh niên trai gái rủ nhau vào rừng, họ mang lễ vật gồm một con lợn, mấy cành hoa Ban, chai rượu, hai bát gạo, hai bát cơm, vài nén hương cùng với trầu cau Thầy Mo làm lễ cúng thần rừng, cầu cho dân chúng có suộc sống ấm no, sung túc, trai gái yêu thương nhau hơn, thủy chung son sắt

Tiếp đó, thanh niên nam nữ tìm vào nơi có nhiều cây Ban có hoa nở rộ nhất và bắt đầu vui hội hái hoa, sôi nổi với những trò diễn độc đáo Âm vang nhộn nhịp của tiếng pí, tiếng khèn, tiếng trống chiêng Con trai thổi khèn, con gái dập dìu các điệu xòe, dành riêng cho việc đi hái hoa Ban Các chàng trai thi nhau trèo lên các cây Ban hái hoa Một cây có khi 5, 6 người trèo lên Ở bên dưới, các cô gái lấy cái ớp (gần giống cái giỏ) đón những bông hoa thả xuống Anh chàng nào có ý với cô gái nào thì thả vào chỗ cô đó Các cô cũng vậy, ưng anh nào thì cố mà đón lấy hoa của anh đó

Cuộc vui cứ như thế diễn ra, nam thanh nữ tú rộn ràng bước vào hội, đất trời giao hòa, cỏ cây nảy lộc, con người tìm đến với nhau trong tiếng khèn, tiếng sao say sắm lòng người Kết thúc lễ hội là lúc trai gái cùng nhau về bản, về với đồng ruộng cày cấy, mùa xuân cũng là mùa làm nương Thế nên, ai cũng nô nức động viên nhau đi chơi hội Hẳn thế mà dân ca Thái có đoạn:

“Muốn chơi thì chơi lúc ban còn hoa Đùa thì đùa thời hoa Ban còn nhiều Lát nữa hoa sẽ tàn

Con gái có chồng thì bị xích đeo tay, gông đeo cổ, không được đi nữa…”[17]

(Dân ca Thái)

Mùa xuân ở Tây Bắc nói chung, Điện Biên nói riêng có một vẻ đẹp riêng Đó là

vẻ đẹp của mùa sinh sôi, đâm chồi nảy lộc, mùa cây rừng thay da đổi áo, trổ sắc thêm duyên, mùa của tình yêu lứa đôi, mùa vui chơi, mùa của hội hè Trong những loại hình hội xuân của vùng Tây Bắc thì hội hái hoa Ban của người Thái là một ngày hội tiêu biểu cho bản sắc văn hóa nơi đây

Theo lời kể của một số cụ già người Thái ở tỉnh Điện Biên (ông Lường Văn Dọn ở Bản Chăn, Quài Nưa, Tuần Giáo; Bà Phan Thị Phơi; ông Điêu Văn Tị ở Bản Phiêng Ban thị xã Lai Châu cũ; ông Lò Văn Lún xã Keo Lôm, Điện Biên Đông) và theo một số sách mà tôi đọc được “Xuân Tây Bắc” [19]; “Mùa xuân và phong tục Việt Nam”[26]; “Vài nét về người Thái ở Sơn La”[14] thì xưa kia cứ mỗi độ xuân về, khi hoa Ban nở trắng khắp núi rừng, cũng là khi con trai, con gái người Thái ở những vùng

có nhiều hoa Ban lại hẹn nhau tham gia vào những ngày hội chơi núi, hái hoa ban Âm thanh tiêu biểu cho ngày hội là những bản tình ca “Tản chụ xiết xương” đệm đàn tính tẩu Tiếng mềm đùng đục của những cây đàn tính tẩu khiêm tốn trong tay các chàng trai và những câu hát sôi nổi thiết tha bằng giọng ngực của các cô gái Thái

Ở đây, không có cái say sưa của những cuộc hát đối đáp mà chỉ có những nỗi niềm tâm sự, những ước mơ chân thành về một hạnh phúc bình dị Khi thì hình tượng hoa ban tượng trưng cho lòng chung thủy, khi tượng trưng cho khát vọng cháy bỏng của tình yêu lứa đôi tự do, hôn nhân tự nguyện

Nam đàn:

“Má em yêu trắng hồng như hoa ban

Má em yêu thắm màu hoa mạ

Má thắm nồng lòng em không ngả

Má trắng trong lòng em không nghiêng”

Nữ hát:

“Anh ơi !

Ta yêu nhau khi ban còn đơm nụ

Ta yêu nhau khi ban nở trên cành Ban sẽ héo mong ban trở lại cành Ban sẽ rụng mong ban rụng về gốc”

Tiếng đàn luyến láy, tiếng hát ngân dài, dàn trải trên sông xuôi mãi theo dòng nước Tới quãng sông có rừng ban đang mùa nở rộ, những con thuyền này cập bến, những đôi trai gái lên bờ, vào rừng chơi xuân, hái hoa ban[25] Sau cơn mưa rào đầu tiên trong năm – “mưa đón ban” (quan niệm của người Thái) – hoa ban nở rộ bừng sáng cả đất trời Do yêu hoa, con gái con trai Thái đã lặn lội trong những khu rừng dài mờ sương ngắm nhìn những bông hoa Ban sáng rực như những hạt ngọc, hái hoa cài lên mái tóc, hái hoa đem về tặng, biếu người thân Rồi họ tập trung những cành đẹp nhất lại mở tiệc rượu mừng mùa ban nở, vừa uống rượu, vừa ngắm hoa, họ vừa kể cho nhau nghe sự tích về hoa ban – sự tích về những mối tình chung thủy, sự tích về những mối oan tình đau khổ

và đẹp đẽ để nhắc nhau về lòng chung thủy, về nghĩa vợ chồng bền chặt, keo sơn

Như vậy, nhìn từ góc độ này có thể thấy từ xưa những sinh hoạt của cộng đồng dân tộc Thái gắn với hoa Ban mỗi khi mùa xuân tới được gọi là “lễ hội” Với ý nghĩa nhân văn sâu sắc, hình thành thái độ ứng xử văn hóa của con người Điện Biên với hoa Ban: vừa yêu mến, gần gũi, vừa trân trọng, tôn vinh; coi giữ gìn và phát triển hoa Ban như giữ gìn truyền thống, nét văn hóa tốt đẹp của các dân tộc

Ngày hội hái hoa ban là ngày hội của cộng đồng, của hứa hẹn hạnh phúc, của cầu mong và thịnh vượng Nó như một cái mốc thời gian ở đó người ta gửi gắm những niềm hi vọng, ước mong một năm làm ăn khấm khá Khát vọng, tình yêu lứa đôi đẹp

đẽ chung thủy, nó thể hiện niềm tự hào, tình yêu quê hương, đất nước của những người dân cần cù, đôn hậu, giàu tình cảm và luôn có niềm tin vào cuộc sống

2.1.2.2 Sự tham gia của hoa Ban trong các lễ hội khác

a) Hoa Ban trong hội xòe xuân

Người Thái ở Điện Biên có đến mấy chục điệu xòe (xòe nón, xòe khăn, xòe quạt, xòe chai, xòe vòng ) Xòe của người Thái là một loại hình nhảy múa dân gian đặc sắc Điệu xòe nào cũng có vẻ đẹp riêng, lôi cuốn Người Thái múa xòe quanh năm nhất là vào những dịp mừng, nhưng có lẽ đến với hội xòe trong mùa xuân ta mới thấy hết được vẻ đẹp đắm say và ý nghĩa của nó

Trong lễ hội, các điệu xòe múa trong mùa xuân đều có sự tham gia của hoa Ban Người ta nắm tay nhau xòe quanh cây ban giữa rừng, trên bãi rộng gần bản Trong tiếng trống xòe rộn rã, trong men say ngây ngất của rượu cần, lòng người như

nở cùng với hoa ban Những ánh mắt, những nụ cười, những bước nhún nhảy, cái xiết

tay như cuốn người ta vào vòng xòe Trai gái, già trẻ, ai ai cũng cùng chung một cảm giác sướng vui, nâng bổng tâm hồn con người

Múa quanh cây ban còn có điệu xòe khăn, xòe quạt Các cô gái Thái với áo cóm lưng ong nổi bật hai hàng khuy bạc, hình bướm trước ngực Thân hình mềm mại thon thả lướt đi uyển chuyển trong những điệu xòe như những cánh ban trắng đang đung đưa trong gió Ngoài những điệu múa mô phỏng công việc lao động hàng ngày: múa hái rau, mò ốc, xúc tép, tra hạt, dệt vải, thêu khăn các cô gái còn múa các điệu hái hoa ban, quét hoa tàn, đẩy thuyền vượt thác đi hái hoa Tiếng trống xòe rộn rã, những bước nhún rập rình, dáng điệu khoan thai mềm mại diệu kỳ Những cô gái như những đàn bướm xinh đang nô đùa bay lượn trong rừng hoa làm cho cảnh núi rừng Tây Bắc

đã đẹp lại càng trở nên lãng mạn, thi vị thấm đượm bản sắc đất trời nơi đây

b) Hoa Ban trong Xên bản, Xên mường

Trong “xên bản, xên mường” (Lễ cúng bản, cúng mường, cúng tổ tiên) dịp đầu xuân, người Thái ở Điện Biên thường chọn một vài cánh Ban đẹp bày lên mâm cúng dân lên thần linh, tổ tiên Trong tâm thức của người Thái, hoa Ban không chỉ là loại hoa của tình yêu lứa đôi chung thủy, nó còn là loại hoa của đạo hiếu, của lòng biết

ơn Dâng lên thần linh, tổ tiên những đóa ban trắng đẹp, người Thái muốn bày tỏ tấm lòng trong trắng biết ơn thần linh, tổ tiên, ông bà [18]

c) Hoa Ban trong lễ “kin khẩu ló” (lễ rượu măng)

Xưa kia, vào mùa xuân, cùng với “hội hái hoa ban” người Thái ở Điện Biên thường tổ chức lễ “kin lẩu ló” để đón mừng mùa măng mọc Trung tâm của ngày hội này là cây quấn hoa Đó là một cây chuối có treo các con giống (đan bằng nan tre nứa nhuộm các màu), các loại hạt ngũ cốc và các loại hoa (trong đó chủ yếu là hoa ban) Nguồn gốc của cây quấn hoa này là một loại cây vũ trụ biểu thị ý thức mạnh mẽ của con người muốn chiếm lĩnh cả thiên nhiên đang nảy nở, cả ánh nắng mặt trời, cả đất đai đang hồi sinh sôi Hình tượng cây quấn hoa này cùng với các hoạt động khác của con người trong hội mừng mùa măng mọc (nhảy múa, đàn, ca hát) thể hiện khát vọng chiếm lĩnh vũ trụ, thể hiện sức mạnh tiềm tàng, sức sống chứa chan, lòng yêu tự do phóng khoáng, tinh thần nhân đạo của người Thái nơi đây

Thực tế tìm hiểu cho thấy, ở Sơn La, người Thái Trắng có “Hội hoa Ban” Vào mùa xuân họ náo nức cùng nhau đi chơi hội, họ coi đây là ngày hội của tình yêu, hạnh

phúc Từ sáng sớm, trong bản tiếng trống đã giục, tiếng chiêng đã vang, các bếp lửa nhà sàn đã bập bùng đồ xôi, luộc gà, làm cỗ, chuẩn bị rượu cần để thết khách Trời sáng rõ, mọi người đổ ra rừng ban chọn những cành ban mới nở, tươi thắm tặng nguồ yêu, tặng mẹ Mọi người vừa nhảy múa, vừa reo hò vang cả núi rừng Như vậy, dù là với hình thức, quy mô khác nhau nhưng ở hội “Hái hoa Ban” của người Thái ở Điện Biên, hay “Lễ hội hái hoa Ban” của người Thái ở Văn Chấn – Yên Bái, cũng như “Hội hoa Ban” của người Thái Trắng ở Sơn La đều là ngày hội xuân tiêu biểu mang dấu ấn của thiên nhiên Tây Bắc, mang bản sắc văn hóa của bà con dân tộc Thái

Tựu chung lại, có thể nhận định và đánh giá một cách khái quát về lễ hội hoa Ban truyền thống ở mấy điểm sau:

Thứ nhất, về tên gọi, có thể nhận thấy rõ trong một số dạng thức của các lễ hội của người Thái ở Điện Biên, thường thì hoa hoa Ban được gắn với các nghi lễ (lễ

“Xên bản, Xên mường”; lễ “Kin khẩu ló”), gắn với các hình thức chơi hội của nam thanh nữ tú, gắn với các điệu xòe xuân

Thứ hai, về không gian và thời gian tổ chức các lễ hội gắn với mùa hoa Ban Cùng với các hoại hoa khác, hoa ban đã góp phần dệt nên tấm áo mùa xuân của núi rừng Điện Biên Mùa xuân là mùa của hoa Ban bừng nở trắng ngát trải khắp núi rừng trùng điệp Chính bởi điều này, hoa Ban đã tạo nên cảm hứng trong lòng người, đánh thức khát khao giao hòa với tự nhiên và thần linh để tổ chức những ngày hội, tạo nên

vẻ đẹp sức sống của mùa xuân Có thể thấy, các lễ hội gắn với hoa Ban đã góp phần tôn vinh hoa Ban giữ một vai trò đáng kể trong các lễ hội của người Thái ở Điện Biên

Thứ ba, về qui mô tổ chức có thể thấy, từ xưa các lễ hội gắn với hoa Ban được

tổ chức với qui mô nhỏ, chủ yếu là ở tại các bản, các khu rừng có nhiều cây và hoa Ban nở rộ, những bãi đất trống tại các bản Lượng người tham gia lễ chủ yếu là các đôi nam nữ, một số người trong bản, thầy cúng nhiều nhất là khi có đến hai, ba bản chung lại với nhau cùng tổ chức lễ cúng, lễ hội xòe hoa Như vậy, không gian dành cho lễ hội xưa kia hẹp rất nhiều, do đặc thù đời sống của các địa phương trong tỉnh

2.1.3 Vai trò, ý nghĩa của Lễ hội Hoa Ban truyền thống

Chẳng phải vô cớ khi tìm hiểu về các lễ hội gắn với hoa Ban truyền thống như

đã nêu ở trên mà không thấy rõ được vai trò, ý nghĩa của nó trong đời sống, sinh hoạt

của cộng đồng các dân tộc, cũng như quá trình phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội ở Điện Biên

Thứ nhất, hình thức lễ hội Hoa Ban truyền thống góp phần bình ổn tâm lí, tâm linh đáp ứng nhu cầu vui chơi của người dân Theo đó, khi lễ hội diễn ra thì đây là nơi đồng bào các dân tộc thiểu số gửi gắm ước mơ, khát vọng về một cuộc sống tốt đẹp hơn

Thứ hai, các lễ hội Hoa Ban xưa là môi trường giúp định hướng lưu truyền văn hóa truyền thống Theo đó, giúp khởi dựng, gìn giữ bức tranh văn hóa và con người Tây bắc nói chung, Điện Biên nói riêng luôn được thể hiện một cách sinh động nhất

Thứ ba, các dạng thức lễ hội Hoa Ban xưa còn có ý nghĩa trong việc góp phần phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội đặc biệt bảo vệ môi trường sinh thái cảnh quan của tỉnh Điện Biên Đây cũng là tiền đề quan trọng để khai thác, phát huy các yếu tố tổ chức tốt lễ hội sau này

Thứ tư, khai thác giá trị các dạng thức của lễ hội Hoa Ban truyền thống vào việc xây dựng lễ hội Hoa Ban hiện đại sẽ tạo tiền đề phát triển, kết nối và quảng bá du lịch mang ý nghĩa thời sự đối với tỉnh Điện Biên

Như vậy, khi tìm hiểu về Lễ hội Hoa Ban truyền thống ta sẽ thấy được điều kiện môi trường sống, thấy được phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lối sống cũng như khát vọng thiết thực về một cuộc sống sinh sôi nảy nở, thịnh vượng Những khát khao thiết tha về tình cảm trong sáng cao đẹp trung hiếu giữa con người với con người; khát vọng cháy bỏng về tình yêu lứa đôi tự do, trong trắng thủy chung…

Tất cả những điều này đã nói lên tầm quan trọng của Lễ hội Hoa Ban trong đời sống vật chất cũng như đời sống tinh thần của người Thái Ở một góc độ nào đó, có thể định hình về văn hóa của đất và người Điện Biên, văn hóa Tây Bắc qua hình ảnh hoa Ban với tính biểu trưng nhân văn đẹp đẽ và tinh khiết

2.2 Lễ hội Hoa Ban hiện đại

2.2.1 Bối cảnh xây dựng Lễ hội Hoa Ban hiện đại

Điện Biên là tỉnh nằm ở địa đầu phía Tây Bắc của tổ quốc Vị trí địa lý và điều kiện khí hậu đã tạo nên cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ cho Điện Biên, với nhiều loài cây, loài hoa đặc trưng, đặc biệt là cây hoa Ban đã đi vào thơ ca nhạc họa của nhân dân các dân tộc Tây Bắc nói chung và của Điện Biên nói riêng Hơn thế nữa, cộng đồng các dân tộc Điện Biên đã tạo dựng, trao truyền và đến nay vẫn còn lưu giữ những

giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, tạo nên nét đẹp riêng trong bức tranh văn hóa Việt Nam Điện Biên còn được biết đến từ chiến thắng lịch sử chấn động địa cầu, chấm dứt hơn 100 năm đô hộ của thực dân Pháp

Với quan điểm: “Phát triển du lịch đồng bộ, toàn diện cả du lịch văn hoá, sinh thái và nhiều loại hình du lịch khác để góp phần đa dạng hoá các sản phẩm du lịch”[15] Tỉnh Điện Biên xác định, cần phải xây dựng và tổ chức một hoạt động mang tính biểu trưng, rộng lớn – Lễ hội Hoa Ban Lễ hội được xây dựng trước bối cảnh thực tiễn:

Thứ nhất, Lễ hội Hoa Ban được tổ chức nhằm cụ thể hóa Nghị quyết NQ/TƯ ngày 10/9/2014 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Điện Biên về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Điện Biên đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”, cũng như thiết thực tổ chức các hoạt động chào mừng kỷ niệm các ngày lễ lớn của đất nước và của tỉnh Điện Biên, đặc biệt là hướng tới kỷ niệm Chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5) hàng năm

13-Thứ hai, để góp phần đa dạng hóa và đẩy mạnh phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” và phong trào “Toàn dân rèn luyện thân thể theo gương Bác Hồ vĩ đại” gắn với việc tôn vinh bản sắc văn hóa các dân tộc tỉnh Điện Biên thì việc tổ chức Lễ hội Hoa Ban là việc tạo sự kiện thúc đẩy các phong trào thiết thực, ý nghĩa nhất, phù hợp nhất đối với Điện Biên

Thứ ba, việc thúc đẩy các ngành kinh tế khác phát triển theo tinh thần Nghị quyết số 03-NQ/TU ngày 23/5/2016 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh đã đề ra là hết sức quan trọng Do đó, nếu tổ chức Lễ hội Hoa Ban nhằm tiếp tục quảng bá hình ảnh Hoa Ban gắn với nét văn hóa đặc trưng của vùng đất Điện Biên đến đông đảo nhân dân trong nước và quốc tế, qua đó thúc đẩy du lịch phát triển, góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu đưa du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng đối với Điện Biên hiện nay là đặc biệt cần thiết

Thứ tư, thực tế cho thấy, hoạt động xúc tiến, đầu tư du lịch giữa tỉnh Điện Biên với các tỉnh, thành phố khác trong cả nước đang từng bước phát triển Tuy nhiên để xứng tầm và đi vào chiều sâu thì cần có một sự “xúc tác” lớn Việc tổ chức Lễ hội Hoa Ban là một “xúc tác” góp phần thúc đẩy, tăng cường hợp tác, liên kết, phát huy tiềm năng, nâng cao chất lượng, đẩy mạnh phát triển các loại hình du lịch lịch sử, văn hóa, sinh thái

và tâm linh gắn với Hoa Ban